CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5.08 Bombs Away B.V. Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Zevenbergen-Moerdijk Oost, 14 juli 2022

Raadsvergadering 17 september 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststellen wijzigingsbesluit Omgevingsplan Moerdijk, plangebied Markvelden-Zuid34.745 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 1 Datum: 14 juli 2022 Kenmerk: 22P060 definitief rapport versie 1.0 Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Zevenbergen-Moerdijk Oost Gemeente Moerdijk

Distributielijst ➢ | Antea Group Nederland; ➢ | Bombs Away B.V. Opdrachtgever: | Opgesteld: | Geaccordeerd: | Kenmerk en status: Dhr. S. Zomers | Mevr. J. Enenkel MA | Dhr. drs. Th. van den Berg | 22P060 Antea Group Nederland | Bombs Away B.V. | Directie Bombs Away B.V. | Definitief rapport Versie 1.0 Handtekening: | Handtekening: | Handtekening: | Datum: 14 juli 2022 Bombs Away B.V. Postbus 1148 | Maliebaan 74 3500 BC Utrecht | 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl | Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 | BTW: 850983666B01 IBAN: | NL31ABNA0455602794 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 2 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 3 MANAGEMENT SAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van Antea Group Nederland te Oosterhout (NB) heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO ’ voor het onderzoeksgebied Zevenbergen-Oost Moerdijk in de gemeente Moerdijk in de provincie Noord- Brabant. De aanleiding voor het uitvoeren van dit vooronderzoek OO zijn de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied. Ter plaatse zullen woningen gebouwd worden.

Het doel van het vooronderzoek OO is om middels het raadplegen van diverse bronnen vast te stellen of er indicaties zijn dat er vanwege oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO in/op de (water)bodem in het onderzoeksgebied kunnen zijn achtergebleven. In het geval dat deze indicaties er zijn, is het onderzoeksgebied (deels) verdacht op OO. De volgende zaken worden dan vastgesteld: hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit , de verschijningsvorm van mogelijke OO en de horizontale en de verticale afbakening van het verdachte gebied. Voor de hoofdsoort afwerpmunitie wordt tevens het type ontstekingsinrichting en het verwachte aantal vastgesteld. Bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties1, is het onderzoeksgebied onverdacht op OO. Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het vooronderzoek OO is vastgesteld dat er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is (deels) verdacht op OO. Dit betekent dat er tijdens de uitvoering van de geplande bodemingrepen een risico is op het aantreffen van OO en een mogelijke ongecontroleerde werking hiervan.

Het soort OO dat binnen de grenzen van het onderzoeks gebied aangetroffen kan worden betreft afwerpmunitie, geschutmunitie, kleinkalibermunitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren. Met de bovenstaande gegevens is er een horizontale en verticale afbakening vastgesteld die het risicogebied en de diepte ligging van de mogelijke OO weergeeft. De grootst mogelijke aan te treffen OO is afwerpmunitie van 500 lb. Deze OO kan worden aangetroffen tot op een maximale diepte van 8,9 meter – mv ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Dit staat gelijk aan 9,2 meter -NAP. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het vooronderzoek OO indicaties van oorlogshandelingen zijn aangetroffen en het onderzoeksgebied verdacht is, wordt geadviseerd om voorafgaand aan de voorgenomen bodemingrepen in het onderzoeksgebied vervolgsta ppen te nemen in de vorm van detectiewerkzaamheden. Tot slot wordt dringend aan de opdrachtgever aanbevolen om het rapport te overleggen aan de gemeente Moerdijk waarbinnen het onderzoeksgebied gelegen is. 1 Contra-indicatie: gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied Inhoudsopgave 1 | Inleiding .......................................................................................................................

6 1.1 | Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 | Doel vooronderzoek OO .................................................................................... 6 1.2.1 | Vooronderzoek OO ............................................................................................ 6 1.2.2 | Werkwijze vooronderzoek OO ........................................................................... 7 1.3 | Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 | Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO .......................................... 8 1.5 | Projectteam ........................................................................................................ 9 1.6 | Leeswijzer ........................................................................................................... 9 2 | Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 | Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 | Reeds uitgevoerde onderzoeken ....................................................................

10 2.3 | Literatuur .......................................................................................................... 12 2.4 | Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 13 2.4.1 | Gemeentearchief (WBA) Bergen op Zoom ..................................................... 13 2.4.2 | Provinciaal archief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch ................................................ 15 2.4.3 | Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 16 2.4.4 | Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 18 2.4.5 | Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag | ...................... 18 2.4.6 | Defensie archieven .......................................................................................... 20 2.4.7 | Websites ........................................................................................................... 21 2.5 | Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 22 2.5.1 | The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 22 2.5.2 | National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 23 2.5.3 | Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg .................................................

23 2.5.4 | Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 24 2.5.5 | Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 24 2.5.6 | Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 24 2.6 | Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 24 3 | Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 27 3.1 | Inleiding ............................................................................................................ 27 3.2 | Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 29 3.3 | Mobilisatieperiode ........................................................................................... 29 3.4 | Meidagen 1940 ................................................................................................. 29 3.5 | Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 32 3.6 | Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 40 3.7 | Naoorlogse periode – heden ...........................................................................

47 3.8 | Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 49 3.8.1 | Classificatie ...................................................................................................... 49 3.9 | Leemten in kennis ............................................................................................ 55 3.10 | Inventarisatiekaart ........................................................................................... 55 4 | Analyse gegevens ..................................................................................................... 58 4.1 | Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 58 4.2 | Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 58 4.3 | Horizontale afbakening .................................................................................... 60 4.4 | Gegevens aan te treffen OO ............................................................................ 65 4.5 | Verticale afbakening ........................................................................................ 66 4.6 | Naoorlogse ontwikkelingen ............................................................................. 67 4.7 | Indicaties zonder verdacht gebied ..................................................................

69 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 4 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 5 4.8 Leemten in kennis ................................ ................................ ............................ 74 4.9 Bodembelastingkaart OO ................................ ................................ ................ 74 5 Conclusie en Advies ................................ ................................ ................................ . 75 5.1 Conclusie ................................ ................................ ................................ .......... 75 5.1.1 Horizontale afbakening verdachte gebieden ................................ .................. 75 5.1.2 Aan te treffen OO ................................ ................................ ............................. 75 5.1.3 Verticale afbakening verdachte gebieden ................................ ...................... 76 5.1.4 Naoorlogse ontwikkelingen ................................ ................................ ............. 77 5.2 Leemten in kennis ................................ ................................ ............................ 77 5.3 Advies ................................ ................................ ................................ ............... 78 5.3.1 Verdachte gebieden ................................

................................ ......................... 78 5.3.2 Eerder uitgevoerde vooronderzoeken ................................ ............................ 79 6 Bijlagen ................................ ................................ ................................ ...................... 80 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO) ....................... 81 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CS- VROO) 84 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ................................ ........................ 89 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ................................ ......... 94 Bijlage 5 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) .............................. 95 Bijlage 6 Resultaten Deltaresmethode (losbladig en digitaal) .............................. 96 Bijlage 7 Certificaat ISO 9001:2015 ................................ ................................ ......... 97 Bijlage 8 Certificaat CS-VROO ................................ ................................ ................ 98 Afbeelding voorblad: Het onderzoeksgebied Zevenbergen-Moerdijk Oost op een luchtfoto van 4 november 1944. Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonrs. 4060-4061. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d.

14 juli 2022 6 1 INLEIDING 1.1 Aanleiding In opdracht van Antea Group Nederland te Oosterhout (NB) heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uitgevoerd in de gemeente Moerdijk (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding van het vooronderzoek OO is de voorgenomen bouw van woningen in het onderzoeksgebied. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken gebied . Indien er OO aanwezig zijn in de (water)bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico ’s vooraf gaand aan de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek OO is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van OO. Tevens wordt bepaald waar er een risico is op het aantreffen van OO.2 1.2 Doel vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen.

Het voor onderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een vooronderzoek conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1 939-1945 en een vooronderzoek na-conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een vooronderzoek conflictperiode. In overleg met de opdrachtgever is wel besloten om de verticale afbakening van het verdachte gebied en voor zover het afwerpmunitie betreft, het verwachte aantal vast te stellen tijdens dit vooronderzoek OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, da n worden de verdachte gebieden horizontaal en verticaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1 Vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1.

Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (indicaties); 2 Disclaimer: Dit rapport betreft een vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away B.V. streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het Certificatieschema VO-OO en RA-OO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzo eksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contra-indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van OO in/op de (water)bodem.

Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen OO kunnen worden aangetroffen. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 7 2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (contra-indicatie). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Raadplegen VO OO Geraadpleegd Verplicht Aanvullend Literatuur ✔ ✔ Gemeentelijk & Provinciaal archief ✔ ✔ Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) ✔ ✔ Nationaal Archief te Den Haag ✔ ✔ Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk ✔ ✔ Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) ✔ ✔ Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh ✔ ✔ Krantenberichten ✔ ✔ Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 ✔ ✔ The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force ✔ ✔ Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg ✔ ✔ Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 ✔ ✔ The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen

✔ ✔ National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) ✔ ✔ Getuigenverklaringen ✔ Niet beschikbaar Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) ✔ ✔ Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd , die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken gebied: • Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); • Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada); • Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); • Relevante websites. 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek OO Het vooronderzoek OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een vooronderzoek OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken gebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd .

De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; • (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO; 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 8 • Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; • Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; • Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; • Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; • De verwachte hoeveelheden OO; • De horizontale afbakening van het verdachte gebied • De verticale afbakening van het verdachte gebied. De resultaten van de inventarisatie , de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3 Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek OO richt zich op het te onderzoeken gebied Zevenbergen-Oost Moerdijk (hierna: onderzoeksgebied) . Het onderzoeksgebied heeft een oppervlakte van 150 hectare , bevindt zich ten zuidoosten van de kern van Zevenbergen en heeft grotendeels een agrarische bestemming. Ten zuiden het onderzoeksgebied loopt de watergang de Mark. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn op het onderzoeksgebied, is rondom het onderzoeksgebied een (denkbeeldige) contour van 250 meter getrokken.

Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit vooronderzoek OO weergegeven. Afbeelding 1: Onderzoeksgebied Zevenbergen-Oost Moerdijk in de gemeente Moerdijk. 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away B.V. is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 6 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away B.V. stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever.

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 9 Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst, staat bij Bombs Away B.V. dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away B.V. streeft er dan ook continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away B.V. is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS -VROO) (zie bijlage 7 Certificaat CS-VROO). Dit betekent dat Bombs Away B.V. wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld. 1.5 Projectteam In het kader van dit vooronderzoek OO heeft Bombs Away B.V. een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam best aat uit de volgende medewerkers: • Dhr. drs. Th.M. van den Berg Directeur, historicus • Mevr. L. Hofland-Timmers Projectleider • Mevr. J. Enenkel MA Historicus, opsteller rapportage • Dhr. M. Kuiten Adviseur OOO/civieltechnicus • Dhr. A.H.J.M. Kuiten Senior OOO-deskundige/munitietechnicus • Mevr. I. Hoen MSc GIS-specialist/eerste luchtfoto-analist • Dhr. J.

Gruijters MSc GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist 1.6 Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het vooronderzoek OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: • In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven; • In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; • In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; • In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; • In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; • In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 10 2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk vooronderzoek OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd.

Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet . Andere instellingen zoals de EOD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs A way B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeke n. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport. Als slechts in één bron een indicatie st aat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dien t deze indicatie door een tweede , onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestig d.

Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away B.V. archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald. 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn d e volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • Bedrijfsarchief Bombs Away B.V; • Bedrijfsarchief Antea Group Nederland; • Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; • Gemeente Moerdijk, waarbinnen het onderzoek valt; • ProRail is in het kader van dit vooronderzoek niet benaderd omdat de rapportage van het door ECG uitgevoerde vooronderzoek reeds in bezit was van Bombs Away B.V. Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken OO.

Type Rapportnaam Bedrijf Kenmerk Datum VO Titel onbekend AVG 143000040 Onbekend VO Vooronderzoek Conventionele Explosieven de Mark Zevenbergen Bombs Away B.V. 14P060 4 november 2014 VO Vooronderzoek Conventionele Explosieven Verbetering regionale keringen Brabantse Delta Oost Bombs Away B.V. 16P131 23 december 2016 Type | Rapportnaam | Bedrijf | Kenmerk | Datum VO | Vooronderzoek naar het risico | Heijmans | wvb170022 | 24 januari 2017 op | het | aantreffen | van conventionele explosieven NB 17b Zevenbergen VO | Vooronderzoek | Conventionele | Bombs Away B.V. | 17P014 | 1 maart 2017 Explosieven | Krijtenburgsche Polder VO | Vooronderzoek naar het risico | ECG | 371-016 | 31 maart 2017 op | het | aantreffen | van Conventionele | Explosieven | in het | onderzoeksgebied | ‘PGO Zeeland’ VO | Titel onbekend | Expload | 210210000 | Onbekend Relevante informatie uit de bovengenoemde (voor)onderzoeken OO is verwerkt in dit rapport. AVG (143000040) De firma | AVG heeft in het verleden een vooronderzoek uitgevoerd voor de Hazeldonkse Zandweg, die deels in het huidige onderzoeksgebied ligt. De rapportage van dit vooronderzoek was niet in bezit bij Bombs Away en is derhalve niet nader geanalyseerd. Bombs Away (14P060) In 2014 heeft Bombs Away een vooronderzoek uitgevoerd voor de watergang de Mark, die in het zuiden tegen het huidige onderzoeksgebied aan ligt.

| De rapportage van dit onderzoek is nader geanalyseerd op conclusies en verdachte gebieden. Het destijds onderzochte gebied is verdacht verklaard op het aantreffen van geschutmunitie en gedeeltelijk op afwerpmunitie. Bombs Away (16P131) In 2016 heeft Bombs Away een vooronderzoek uitgevoerd door de dijken langs de watergang de Mark. Het destijds onderzochte gebied overlapt deels met het huidige onderzoeksgebied. Om deze reden is de rapportage van dit onderzoek nader geanalyseerd op conclusies en verdachte gebieden. Een gedeelte van het huidige onderzoeksgebied is verdacht verklaard op het aantreffen van geschutmunitie. Heijmans (wvb170022) In 2017 heeft Heijmans in samenwerking met Bombs Away een vooronderzoek uitgevoerd door de | spoorbrug | over | de | Mark | van | de | spoorlijn | Zevenbergen-Oudenbosch. | Het | destijds onderzochte gebied ligt deels in het huidige onderzoeksgebied. Om deze reden is de rapportage van dit onderzoek nader geanalyseerd op conclusies en verdachte gebieden. | Een gedeelte van het huidige onderzoeksgebied is verdacht verklaard op he | t aantreffen van | geschutmunitie, afwerpmunitie, | kleinkalibermunitie, | handgranaten, | geweergranaten, | munitie | voor granaatwerpers en munitietoebehoren.

Bombs Away (17P014) In 2017 heeft Bombs Away een vooronderzoek uitgevoerd voor een gedeelte van de Krijtenburgse Polder in de gemeente Halderberge en Etten-Leur. Dit gebied grenst in het zuiden aan het huidige onderzoeksgebied. Om deze reden is de rapportage geanalyseerd op conclusies | en | verdachte | gebieden. | Delen | van | het | gebied | zijn | verdacht | verklaard | op geschutmunitie en afwerpmunitie. ECG (371-016) In 2017 heeft | de firma ECG een aanvullend vooronderzoek uitgevoerd in het kader van | het project ‘PGO Zeeland’. Het aanvullend vooronderzoek betreft een aanvulling op een aantal in het verleden door T&A Survey uitgevoerde vooronderzoeken voor de spoorlijn. | De destijds onderzochte spoorlijn grenst aan de westelijke zijde van het huidige onderzoeksgebied. Om deze reden is de rapportage geanalyseerd op conclusies en verdachte gebieden. | Ter plaatse van het huidige onderzoeksgebied is een gebied verdacht verklaard op geschutmunitie, afwerpmunitie en diverse gedumpte OO. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 11 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 12 Expload (210210000) De firma Expload heeft een vooronderzoek uitgevoerd voor een gedeelte van de Hazeldonkse Zandweg. Deze weg ligt deels in het onderzoeksgebied.

De rapportage was niet in bezit bij Bombs Away en is derhalve niet geanalyseerd op conclusies en verdachte gebieden. In de onderstaande afbeelding is een overzicht weergegeven van de in het verleden in en nabij het onderzoeksgebied uitgevoerde vooronderzoeken. Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken ten opzichte van het onderzoeksgebied Zevenbergen-Oost Moerdijk, in de gemeente Moerdijk. 2.3 Literatuur In het kader van dit vooronderzoek OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekg ebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • Alphen, J. van, Breda bevrijd oktober 1944. Oorlog en bevrijding in woord in beeld (z.p. 1994); • Alphen, J. van, 3 november 1944 de slag om het Markkanaal. Oorlog en bevrijding in woord en beeld (Breda 1984); • Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); • Bollen, H . & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); • Broos, P.J.G.M., Hendrikx, M.S.M., Buckens, A.C. & F.J. Hulst (red.), “Er heerschte een ernstige oorlogstoestand”. Etten-Leur in de Tweede Wereldoorlog (Etten-Leur 1995); • Coenders, C.

‘De Fransen komen’ Breda en omstreken in de Tweede Wereldoorlog (z.p. z.j); • Dellepoort, Prof. J. en Nijman, T. De bevrijding van Oud -Gastel en Stampersgat; Herinneringen aan de oorlogsjaren 1940-1944 (geen plaats 1949)

• | Didden J., & Swarts, M., | Autumn | Gale/Herbststurm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Boxtel 2013); • | Engelse, A. den, ‘De Binnenlandse Strijdkrachten te Klundert: 5 november 1944 tot 24 maart 1945’ De Overdraght 20.3 (oktober 1994); • | Hammel, E., Air War Europe. America's Air War Against Germany in Europe and North Africa, 1942-1945: Chronology (Pacifica 1994); • | Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); • | Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); • | Middlebrook, M., en C. Everitt, | Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (Harmondsworth 1985); • | Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); • | Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 | (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); • | Nispen, C.A.I.L. van, ‘Bedreigd bezet en bevrijd. Bosschenhoofd en Hoeven in de Tweede Wereldoorlog’ Heemkundekring De Honderd Hoeven Jaarboek 8 (1992); • | Oudheidkundige Kring Zevenbergen, Zevenbergen 50 jaar bevrijd (Zevenbergen 1994); • | Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 1991- 1993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4 | Archiefonderzoek in Nederland Naast | literatuurstudie is | er archiefonderzoek in | Nederland uitgevoerd. | Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. | Het | gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag geraadpleegd | door een projectmedewerker van Bombs Away B.V. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Voor dit onderzoek heeft er geen fysiek bezoek aan het archief plaatsgevonden. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 | Gemeentearchief (WBA) Bergen op Zoom Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente | n Zevenbergen, Hoeven en Etten-Leur. In het West-Brabants Archief (WBA) in Bergen op Zoom zijn de gemeentearchieven van deze voormalige gemeenten ingezien.

Conform de richtlijnen van het | ‘Certificatieschema vooronderzoek en | risicoanalyse | OO’ | is in het gemeentearchief | gezocht | naar | stukken | van | de | luchtbeschermingsdienst, | over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Gemeente Zevenbergen Toeg. nr. | Titel | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving 665 | Inventaris van de | 35 | 1944 | Stukken betreffende de Hulpactie 1944 collectie J.J. van Aken, | van Het Roode Kruis (H.A.R.K.). burgemeester van Zevenbergen van 1925 tot 1942 40 | 1939- | Stukken betreffende de regeling van 1941 | schadevergoeding ten gevolge van de militaire inundatie. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 13 Toeg. nr. | Titel | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving 54 | ‘Bijzonder politie-relaas betreffende belevenissen uit de 1e oorlogsdagen 1940’, opgemaakt door W. van Baal, chef van de politie te Zevenbergen, 31. 57 | Inventaris van materiële schade, opgelopen tijdens de oorlogshandelingen in.- 62 | Mei 1940 | Foto’s van de verwoestingen in Zevenbergen en Zevenbergschen Hoek in de meidagen van 1940 63 | Mei 1940 | Omslag van portefeuille, getiteld ‘Bijlagen, aantekeningen privé oorlogsgeschiedenis in de gemeente Zevenbergen, 10 mei 1940-10 mei 1941. Door burgemeester Van Aken gegeven aan pastoor Van Kessel’.

0682 | Gemeentebestuur | 1455 | 1941- | Dossiers betreffende de bescherming Zevenbergen 1930-1985 | 1943 | van luchtaanvallen 1456 | 1940- | Processenverbaal van de 1944 | Luchtbeschermingsdienst 1460 | 1940 | Dossier betreffende bescherming tegen luchtaanvallen 1461 | 1973- | Dossiers betreffende bescherming 1944 | tegen aanvallen vanuit de lucht 1463 | 1942- | Dossiers betreffende bescherming 1944 | tegen aanvallen vanuit de lucht. 1468 | 1940- | Rapporten van de Luchtbescherming 1943 | te Zevenbergschen Hoek 1470 | 1941 | Dossiers betreffende bescherming tegen aanvallen vanuit de lucht 1476 | 1940 | Rapporten van de Luchtbescherming te Zevenbergen Gemeente Etten-Leur Toeg. nr. | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving 0008 | Doos 67 (161) | z.j. | Postduiven, | vermisten | rijwielen, | opneming oorlogsschade Doos 67 (162) | z.j. | Postduiven, | vermisten | rijwielen, | opneming oorlogsschade Doos 67 (163) | z.j. | Postduiven, | vermisten | rijwielen, | opneming oorlogsschade Doos 68 (164) | z.j. | Processen-verbaal oorlogsschade Doos 69 (165) | z.j. | Processen-verbaal oorlogsschade Doos 70 (166) | z.j.

| Luchtbeschermingsdienst 0009 | - | - | Luchtbeschermingsdienst 0085 | 456 | 1942-1944 | Politionele maandrapporten met bijlagen 612 | 1940-1947, | Stukken betreffende het vaststellen van de door de 1949 | oorlogsvoering aangebrachte schade aan woningen en gebouwen en de wederopbouw daarvan 742 | 1939-1942, | Stukken betreffende het opruimen en onschadelijk 1945-1948 | maken van explosieve voorwerpen 745 | 1942, 1946- | Brandrapporten 1949 1116 | 1940-1941 | Rapport | betreffende | de | gevolgen | van bombardementen van de oorlogsdagen van mei 1940, met bijlagen 1138 | 1944-1945 | Proces-verbaal en rapport betreffende beschietingen, met bijlagen 1140 | 1944-1945 | Stukken betreffende het vaststellen van het tijdstip van bevrijding 1149 | 1945 | Stukken betreffende het inventariseren van plaatsen waar terechtstellingen hebben plaatsgevonden en het verstrekken van inlichtingen ten behoeve van de geschiedbeschrijving van Nederland in oorlogstijd 1151 | 1945-1947 | Stukken betreffende het inventariseren en opruimen van verdedigingswerken en munitieopslagplaatsen 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 14 Gemeente Hoeven Toeg. nr. | Inv. nr.

| Jaar | Omschrijving 0248 | 1082 | 1937-1947 | Luchtbeschermingsdienst en -plan 1122 | 1940-1945 | Rapporten luchtaanvallen 2532 | 1933-1954 | Gemeentepolitie (-veldwachters) 2705 | 1942-1944 | Politionele maandrapporten 2994 | 1941 | Schade door schietoefeningen van het Duitse leger 2995 | 1945-1952 | Schade door geallieerde militairen aangebracht 2.4.2 | Provinciaal archief (BHIC) ‘s-Hertogenbosch Het | onderzoeksgebied | ligt in de | provincie | Noord-Brabant. | In het | Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in ‘s-Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het | ‘Certificatieschema | vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar | stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal | bestuur | en | de | Commissaris | van | de | Koningin | geraadpleegd. | In | de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. | Titel | Inv. nr.

| Jaar | Omschrijving 127 | Militair gezag Noord- | 34 | 1945 | Kaarten oorlogsschade aan woningen, Brabant, 1944-1946 | boerderijen, kerken en andere gebouwen 43 | 1932- | Kaarten vernielde verkeerswegen en 1944 | bruggen 46 | 1932- | Kaarten waterwegen en vernielde 1944 | sluizen en bruggen in arrondissement ’s-Hertogenbosch 47 | 1932- | Kaarten waterwegen en vernielde 1944 | sluizen en bruggen in westelijk Brabant 211 | 1945 | Rapporten over in januari - maart in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 215 | 1944- | Instructies, verordeningen, verslagen 1945 | en rapporten brandweer en luchtbescherming 216 | 1944- | Opruiming mijnen 1945 218 | 1944- | Vijandelijke luchtlandingen 1945 219 | 1944- | Sectie brandweer en 1945 | luchtbescherming, 267 | 1944- | Weekrapporten sectie openbare 1945 | werken 270 | 1944- | Wederopbouw drinkwater-, 1945 | elektriciteits- en gasvoorziening 271 | 1944- | Wederopbouw infrastructurele werken, 1945 | voornamelijk bruggen 272 | 1944- | Wederopbouw 1945 280 | 1944- | Schade enquête commissie 1945 307 | 1944- | Mijnen en andere explosieven 1945 534 | 1944- | Organisatie en geschiedschrijving 1945 | militair commissariaat in Roosendaal (DMC Roosendaal) 551 | 1944- | Processen-verbaal (DMC Roosendaal) 1945 553 | 1944 - | Brandweer, luchtbescherming en mijn- 1945 | en munitieopruiming 572 | 1944 - | Tijdstip bevrijding gemeenten 1945

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 15 Toeg. nr. | Titel | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving 1085 | Commissaris van de | 366 | 1944- | Verslagen van bezoeken aan pas Koningin CdK in Noord- | 1945 | bevrijde gemeenten Brabant 367 | 1944- | Rapporten burgemeesters aan CdK 1945 | over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding 368 | 1944- | Verslagen vergaderingen CdK, 1945 | burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten 418 | 1940- | Verstrekken opgave aan Duitse leger 1941 | van militaire versterkingen in Noord | - Brabant, 431 | 1944- | Verslagen van CdK voor de minister 1945 | van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding 444 | 1944- | Bevrijding Noord-Brabant door 1947 | geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging 660 | Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen, 1937 - 1941 798 | 1940 mei- | Opgaven aan regeringscommissariaat juni | van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, 799 | 1940 juli- | Opgaven aan regeringscommissariaat september | van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, 800 | 1944- | Bemoeienis van CdK met aanpak 1947 | wederopbouw Noord-Brabant na bevrijding 1148 | Provinciaal Bestuur | 226 | 1937- |

Luchtbeschermingsplan griffiegebouw Noord-Brabant (1920- | 1944 1949) 441 | 1939- | Luchtbescherming 1940 | waterleidingbedrijven 442 | 1939 - | Bescherming tegen luchtaanvallen op 1943 | waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing 443 | 1944 | Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen 674 | 1926- | Circulaires over herstel schade aan 1946 | dijken en waterkeringen 901 | 1940 - | Oorlogsschade aan wegen, bruggen 1950 | enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden 1286 | 1946- | Herstel schade door oorlog en 1947 | bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen 2.4.3 | Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal | Archief (NA) | zijn | onder meer | stukken | van | de collectie | Inspectie Bescherming | Bevolking | tegen | luchtaanvallen | (toeg.nr. | 2.04.53.15) | met | daarin | de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode | 1940-1943, | het | zgn. | Bunkerarchief | (toeg. | nr. | 2.13.167), | de | verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair | Gezag | (toeg. nr. 2.13.25) | ingezien. | In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken: 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 16 Toeg. nr. | Titel | Inv.

nr. | Jaar | Omschrijving 2.04.53.15 | Inspectie Bescherming | 37 | 1940- | Ingekomen en minuten van uitgegane Bevolking tegen | 1941 | brieven van en aan diverse luchtaanvallen (1937- | overheidsinstellingen: Commissaris 1946) | der Koningin in de provincie Noord- Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 78 | 1940- | Meldingen en processen -verbaal 1941 | ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord- Brabant 2.04.110 | Korps | 20 | 1945- | Registers met krantenknipsels inzake Hulpverleningsdienst | 1959 | explosieven (1945-1974) 21 | 1945- | Registers met krantenknipsels inzake 1947 | explosieven 22 | 1957- | Registers met krantenknipsels inzake 1959 | explosieven 23 | 1947 | Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst 28 | 1947- | Verzameling krantenknipsels inzake 1970 | de Hulpverleningsdienst 2.13.25 | Militair Gezag | 1563 | 1944- | Rapporten betreffende bom- en (1939)(1943- | 1945 | granaatinslagen en de organisatie van 1946)(1956) | luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], 1567 | 1944- | Stukken betreffende de opsporing en 1945 | ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] 1568 | 1944- | Rapporten van de Censuurdienst van 1945 | de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] 2.13.167 | Het archief van het 2e | 272-284 | 1951 |

Blokkaarten van werken Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992) 285-296 | 1947- | Overzichtskaarten 1962 1112- | z.j. | Nederlandse stafkaarten met 1119 | aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 1120 | z.j. | Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. 2.13.210 | Commissie van | 23 | 1940 | Staten houdende opgaven van Proefneming met hierin | plaatsen waar mogelijk onontplofte opgenomen | projectielen zijn gevonden, die wel of afgedwaalde | niet geruimd zijn archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942) 24 | 1940 | Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied 25 | 1940 | Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 17 Toeg. nr. | Titel | Inv. nr.

| Jaar | Omschrijving 26 | 1940 | Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden 28 | 1941- | Lijsten met opgave van personeel en 1942 | afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen 2.4.4 | Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD | zijn | de | volgende collecties geraadpleegd: | Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden | met | betrekking | tot | bomafworpen | en | andere | luchtoorlog | gerelateerde gebeurtenissen | in | een | aantal | Nederlandse | gemeenten, | en | de | Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen | – Höhere SS- und Polizeiführer Nord- West (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen | en | andere | luchtoorlog | gerelateerde | gebeurtenissen | op | Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg. nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. | Titel | Inv. nr.

| Jaar | Omschrijving 077 | Generalkommissariat für | 1328 | 1940- | Dagberichten van de Befehlshaber der das Sicherheitswesen | 1941 | Ordnungspolizei Den Haag betreffende (Höhere SS- und | vijandelijke luchtaanvallen Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) 190a | Groep Albrecht (1943- | 17-34 | 1945 | Enige verslagen, alsmede medewerkers 1947) | van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland 216k | Departement van Justitie | 181-185 | 1943- | Processen-verbaal van de plaatselijke (1935)(1940-1945)(1950) | 1944 | luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente Tevens | is | de | onlinebeeldbank | van | het | NIOD | geraadpleegd | via | de | site https://beeldbankwo2.nl/nl/. | De | beeldbank | is | op | doorzocht | op | de | zoektermen Zevenbergen, Etten-Leur, | Moerdijk | en Hoeven | op 9 mei 2022. | Dit leverde | enkele relevante resultaten op. Beeldnummer | Plaats | Datum | Omschrijving 175589 | Zevenbergen | 10 mei 1940 | Foto twee mannen op romp wrak Fokker G-1. Nummer 330. Tekst achterop: 'G | -1 Zevenbergen 10 | -5-'40 Foto Hr.

de Gast'. 175590 | Zevenbergen | 10 mei 1940 | Foto twee mannen op romp wrak Fokker G-1. Tekst achterop: 'G-1 Zevenbergen 10-5-'40'. 173517 | Zevenbergen | 10 mei 1940 | Foto cockpit. Tekst achterop: G-1 no 330 'Buwalda?' bij Zevenbergen 10-5- 1940. Foto Hr. de Gast via D. v. Hoof 2.4.5 | Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek | is de | collectie 575 | 'Bureau | Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken | ' geraadpleegd. Aanvullend is de collectie 409 | 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 | ’ 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 18 ingezien. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. | In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. | Titel | Inv. nr. | Jaar | Omschrijving 409 | Gevechtsverslagen en | 528017 | 1940 | Verslag met bijlagen van de commandant rapporten mei 1940 (mei | van het 6e grensbataljon majoor J.F.W. 1940) | Hendriksz 528018 | 1940 | Verslag | van | de | staf | van | het | 6e grensbataljon 2e luitenantA.H.T. Daniels 528019 | 1940 | Verslag van de commandant van de 1e compagnie van het 6e grensbataljon 1e luitenant M.L.G.

Brogtrop 528020 | 1940 | Verslag van de commandant van de 2e compagnie | van | het | 6e | grensbataljon kapitein A.M.J. Mol 528021 | 1940 | Verslag van het grenswacht detachement Strijbeek van de 3e compagnie van het 6e grensbataljon door 1e luitenant K. Scheygrond. (De sectie van Scheygrond was | gedurende | de | meidagen gedetacheerd bij de 2e compagnie van 6GB) 528022 | 1940 | Verslag van de commandant van de 3e compagnie van het 6e grensbataljon 1e luitenant M.F.P.M.G. Janssen 528023 | 1940 | Verslagen van de 2e sectie van het 1e autobataljon | 1e | door | luitenant | J.P.A. Wagtman 420 | Burgemeestersverklaringen | 5 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende ’40-’45 (1940-1945) | 1945 | de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Echt t/m Ezinge 8 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende 1945 | de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Haaften t/m Huijbergen 24 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende 1945 | de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Zaamslag t/m Zijpe (NH) 29 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende 1945 | (o.a.) de bevrijdingsdatum,

verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Echt t/m Ezinge 32 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende 1945 | (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Haaften t/m Hursvenen 48 | 1940- | Burgemeestersverklaringen betreffende 1945 | (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Zaamslag t/m Zwollerkerspel 575 | Bureau Inlichtingen/Duitse | 137 | 1944 | 10-03-1944; Schaal/code/blz.: NE/45/42; Verdedigingswerken (1940- | Omschrijving: Bericht betreffende de 1945) | inundatie gebieden Rotterdam, Zevenbergen, Leiden en Geertruidenberg, naar de toestand van 10 maart 1944 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 19 Tevens is de | onlinebeeldbank | van het NIMH geraadpleegd via de site | https://nimh- beeldbank.defensie.nl/. | De beeldbank is doorzocht op 9 mei 2022 | op | zoektermen Zevenbergen, Hoeven en Etten-Leur. Dit leverde enkele relevante resultaten op. Beeldnummer | Plaats | Datum | Omschrijving 2157_068-152 | Zevenbergen | 13 mei 1940 | Een Nederlandse vrouw bij de doorboorde vleugel van de Fokker G-1 (330) in de weilanden bij de Huizersdijk, na de noodlanding nadat het toestel door een Duitse Bf 109 met vlieger Oberleutnant R. Leppla van 3./JG51 (Jagdgeschwader) was beschoten.

2157_068-151 | Zevenbergen | 13 mei 1940 | Een Nederlandse vrouw bij de Fokker G- 1 (330) in de weilanden bij de Huizersdijk, na de noodlanding nadat het toestel door een Duitse Bf 109 met vlieger Oberleutnant R. Leppla van 3./JG51 (Jagdgeschwader) was beschoten. 2157_068-153 | Zevenbergen | 13 mei 1940 | De Fokker G-1 (330) in de weilanden bij de Huizersdijk, na de noodlanding nadat het toestel door een Duitse Bf 109 met vlieger Oberleutnant R. Leppla van 3./JG51 (Jagdgeschwader) was beschoten. Het toestel is al deels gesloopt. Op de neus een eend met een knoop in zijn nek, het embleem van de 3e JaVA (Jachtvlieg Afdeling) welke op vliegveld Waalhaven gestationeerd was. 2.4.6 | Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie ( | EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD | en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. | Titel | Inv. | Jaar | Omschrijving nr.

Geen | Inventaris archief | 44 | 1945-1947 | B t/m E Mijn- en Munitie Opruimings- Dienst (MMOD) 45 | 1945-1947 | E t/m G 46 | 1945-1947 | G t/m H 47 | 1945-1947 | H t/m K 55 | 1945-1947 | W t/m Z EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) | en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangelever | d. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in | paragraaf 3.7 beschreven. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 20 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 21 Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocume nteerd in een zogenoemd legrapport.

Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd. Door de EOD zij n gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in e n/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. Deze gegevens zijn eveneens beschreven in § 3.7. 2.4.7 Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, w ebsites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: • De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden.

De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 9 mei 2022 gezocht naar de namen van de verschi llende plaatsen in de voormalige gemeenten Zevenbergen, Etten -Leur en Hoeven in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’ ; • De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinde n zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; • Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939 -1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven . Op 9 mei 1945 is het verliesregister geraadpleegd met de zoektermen Zevenbergen , Etten-Leur en Hoeven; • De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis va n de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman.

De complete lijst is tussen 2010 -2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939 -1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door midde l van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locati e van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag . Op 9 mei 1945 is de site geraadpleegd; • Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informa tie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash; • De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 22 De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is. Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site.

Op 9 mei 1945 is de site geraadpleegd; • De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laser altimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven same n een heel nauwkeurig resultaat; • Op de site www.dinoloket.nl kunnen verschillende ondergrondgegevens ingezien worden. Het DINOloket van TNO, de Geologische Dienst Nederland, bevat namelijk de gegevens van verschillende bodem- en grondonderzoeken door heel Nederland. Voor dit historisch vooronderzoek zijn de geologi sche booronderzoeken en geotechnische sondeeronderzoeken geraadpleegd voor de verticale afbakening van verdachte gebieden; • De site https://www.bhic.nl/ontdekken/ons-brabant/neergestorte-vliegtuigen- 1940-1945 is geraadpleegd om meer informatie te verkrijgen over vliegtuigen die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn neergestort in Zevenbergen, Hoeven en Etten-Leur; • De site http://canonvanmoerdijk.nl/wo-ll-bevrijding/ is geraadpleegd. Op deze website is informatie te vinden over de bevrijding van Moerdijk en omgeving.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/48ef9808-1744-462d-8a56-cf32cdc24e91?agendaItemId=d6cbea1e-a130-40f5-a08b-37c36c202211