CConstaterende datMoerdijk
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5.08 Bombs Away B.V. Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Zevenbergen-Moerdijk Oost, 14 juli 2022

Raadsvergadering 17 september 2026, gemeente MoerdijkBij agendapunt: Vaststellen wijzigingsbesluit Omgevingsplan Moerdijk, plangebied Markvelden-Zuid34.745 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

106 Ondanks de doorbraak raakten verschillende gebouwen nog beschadigd door Duitse artillerie na de geallieerde oversteek, waaronder de schuur van de familie P. van der Noort( -Lodewijkx), de boerderijen van de families H. de Rond -Jacobs en Biemans(-van Beek) op de zuidelijke oever en de schuren van de familie I. Oosthoek en J. Luijkx op de noordoever.107 [Locatie onbekend] Op 5 november 1944 werd Zevenbergen bevrijd en trokken de geallieerden verder op naar het Hollands Diep.108 [Historische context] Verder naar het oosten, ter hoogte van de spoorbrug en het tracé van de huidige A16, bij de Nieuwe Veer over de Mark probeerden Poolse troepen de oversteek te maken. De Duitse soldaten op de noordoever schoten met artillerie op de zuidoever, maar desondanks lukte het, onder dekking van geallieerde artillerie en zware b ombardementen op Terheijden, Wagenberg en Langeweg109, [>2 km buiten onderzoeksgebied] toch om een oversteek te maken op 31 oktober. De Duitse eenheden trokken zich terug en beschoten de noordoever, waar de Poolse soldaten een bruggenhoofd wilden vestigen. [Locatie onbekend] Met zes Sturmgeschütze werden de Poolse militairen teruggedrongen in een gebied van 1 kilometer breed en 500 meter diep en werd de geallieerde opmars vertraagd. 110 Op 1 november kwam een verbinding tot stand over de Mark, bestaande uit een pont, waardoor tanks overgezet konden worden.

Door de modder werden echter veel Sherman tanks uitgeschakeld en stokte de Poolse aanval. Ondanks de i nzet van artillerie, ging het bruggenhoofd uiteindelijk alsnog verloren. 111 Enkele kilometers naar het oosten probeerde een andere Poolse divisie opnieuw een oversteek te maken.112 [Historische context] 31 oktober 1944 Duitse artillerie bleef neerregenen te n noorden en zuiden van de Mark bij Zevenbergen. 113 [RAP_441031A] 105 Bollen & Vroemen (1994), 41 & Broos (1995) 99, 10 & Den Engelse (1994), 13 & Klep & Schoenmaker (1995), 220 & Nispen (1992) 334-346. 106 Klep & Schoenmaker (1995), 220. 107 Nispen (1992), 346. 108 Broos (1995), 99, 102 & Den Engelse (1994) 3. 109 Alphen, (1984), 51. 110 Didden & Swarts (2013), 465. 111 Didden & Swarts (2013), 470 & Klep & Schoenmaker (1995), 220. 112 Didden & Swarts (2013), 473-474. 113 Nispen (1992), 346. Afbeelding 9: Geallieerde opmars begin november 1944. Zevenbergen werd bevrijd door de Amerikaanse troepen van 104th U.S. Infantry Division. Bron: Didden & Swarts (1993), 251. 3 november 1944 Tussen 08.56 en 14.52 uur wierpen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwer | pers van 193 Squadron van | 146 Wing | 16 x 500 lb brisantbommen af op een versterking in kaartvierkant qD.8443. Er werden geen resultaten waargenomen.

| 114 Uit de ORB blijkt dat het doelwit een boomgaard in de omgeving van Zevenbergen was en dat het een succesvol bombardement was. Slechts twee bommen kwamen te ver neer (‘’overshot’’). Vanwege het weer werd een ondiepe duik gemaakt en werden de bommen van lage hoogte afgeworpen. Er was geen sprake van | FLAK. | Het | gebied, | waaronder | met | name | de | gebouwen, | werd | beschoten. | 115 [RAP_441103A] 4 november 1944 Tussen 09.05 en 10.15 uur wierpen acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron van 146 Wing 16 x 500 lb brisantbommen af op een hoofdkwartier en verzamelplaats voor voertuigen in kaartvierkant qD.833430. Tien bommen kwamen in het doelgebied terecht. Er ontstonden twee branden.116 Uit de ORB blijkt dat het om een aanval van lage hoogte ging (‘’low level bombing’’) op hoofdkwartieren in Zevenbergen. Tijdens de aanval kwam 60% van 114 TNA UK AIR 37/716. 115 TNA UK AIR 27/1157/40. 116 TNA UK AIR 37/716. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 44 de bommen in het doelgebied neer. Er ontstonden twee branden. Er was sprake van FLAK en er | kwamen | ‘’wire | bearing | projectiles’’ | vanuit | het | doelgebied.

| 117 [>500 | m | buiten onderzoeksgebied] Tussen 09.05 en 10.15 uur wierpen twaalf Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron van 146 Wing 24 x 500 lb brisantbommen af op dezelfde locatie als hierboven (qD.833430). Er waren achttien ontploffingen in het doelgebied. Eén gemotoriseerd voertuig raakte | beschadigd. | 118 In | de | ORB | is | vastgelegd | dat | het | doelwit | van | de | aanval | een verzamelplaats voor voertuigen was. Eén van de afgeworpen bommen was een gedeeltelijke ‘’hang up’’ | en kwam achter de geallieerde linie terecht. Achttien bommen kwamen in het doelgebied neer en er ontstond een grote brand in kaartvierkant qD.834433. Er werd tevens een beschieting met boordwapens uitgevoerd, waarbij een gemotoriseerd voertuig beschadigd raakte. Er was sprake van FLAK vanuit het doelgebied.119 [>500 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 09.05 en 10.15 uur wierpen tien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron van 146 Wing 20 x 500 lb brisantbommen af op een suikerfabriek in Zevenbergen die werd gebruikt als munitieopslagplaats in kaartvierkant qD.840435.

Er was één treffer, de rest van de bommen kwamen net buiten het doelwit neer.120 Het doelwit werd ook met boordgeschut beschoten.121 [Circa 800 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 09.05 en 10.15 uur wierpen zeven Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron van 146 Wing 14 x 500 lb brisantbommen af op de suikerfabriek in Zevenbergen (qD.840435). Er was één treffer aan de oostelijke zijde van de fabriek.122 Er was sprake van één gedeeltelijke ‘’hang up’’, deze bom kwam 400 yards ten zuiden van het doelgebied neer. Er werd vermoed dat een deel van de afgeworpen bommen niet tot ontploffing was gekomen. | 123 [Circa 800 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 12.20 en 15.11 uur wierpen zestien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 257 en | 263 Squadron van 146 Wing | 28 x 500 lb en 4 x 1000 lb brisantbommen af op een munitieverzamelplaats in een fabriek in kaartvierkant qD.840435. Alle bommen kwamen in het doelgebied neer. Er | waren vier voltreffers, terwijl tien bommen net buiten het doelwit neerkwamen. Er waren twee grote ontploffingen.124 Uit de ORB van 257 Squadron blijkt dat de acht Typhoons van dit squadron alle bommen in het doelgebied afwierpen en er sprake was van een grote ontploffing in een klein gebouw in kaartvierkant qD.837436.

Ook kwam er ook rook uit het hoofdgebouw van de fabriek en was er een grote explosie in een tuin aan de zuidelijke kant van het hoofdgebouw. | 125 Noot: De toestellen van 257 Squadron hadden in totaal 16 x 500 lb brisantbommen aan boord. Uit de ORB van 263 Squadron blijkt dat de acht Typhoons van dit squadron 12 x 500 lb en 4 x 1000 lb brisantbommen afwierpen op de fabriek in Zevenbergen. Er waren vier voltreffers op de fabriek, terwijl tien bommen net buiten het doelwit neerkwamen. Puin afkomstig van de fabriek kwam tot een hoogte van 3000 voet. Er werd waargenomen dat de bijgebouwen in brand stonden.126 [Circa 800 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 14.05 en 17.45 uur wierpen twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 74 Squadron van 145 Wing 12 x 500 lb brisantbommen af op een ‘’strong point’’ ten noordoosten van Breda. Acht bommen kwamen in het doelgebied neer, waarvan vijf op woningen. Vier van deze woningen werden verwoest. Er was één voltreffer op een brug in kaartvierkant qD.835436. Het vliegtuig van Sgt. Turner keerde niet terug.127 Uit de ORB van 74 Squadron blijkt dat het ging 117 TNA UK AIR 27/1157/40. 118 TNA UK AIR 37/716. 119 TNA UK AIR 27/1169/41. 120 TNA UK AIR 37/716. 121 TNA UK AIR 27/1548/63-64. 122 TNA UK AIR 37/716. 123 TNA UK AIR 27/1528/21-22. 124 TNA UK AIR 37/716. 125 TNA UK AIR 27/1528/21-22. 126 TNA UK AIR 27/1548/63-64. 127 TNA UK AIR 37/716.

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 45 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 46 om een aanval van 25 wapenopstellingen (M/G’s) aan de weg ten oosten van Klundert. Er werden twee voltreffers geplaatst op de weg, één op de brug en vijf op huizen aan de weg. Bij drie huizen brak brand uit en bij een ander huis vond een grote explosie plaats (mogelijk een munitieopslagplaats).128 [>500 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 14.05 en 17.45 uur wierpen 36 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 33, 349 en 485 Squadron van 135 Wing in totaal 36 x 500 lb brisantbommen af op verdediging op de lijn qD.831438-qD.830439 af. Alle bommen kwamen in het doelgebied neer. Er werd een grote explosie waargenomen. Ook werden er zes beschietingen uitgevoerd. 129 Voorts blijkt uit de ORB van 33 S quadron dat het ging om een aanval op ‘’strong points’’ ten westen van Zevenbergen.130 In de ORB van 349 Squadron staat dat target indicators werden gebruikt door de grondtroepen en dat alle bommen op het doelwit neerkwamen. Na de luchtaanval gingen de grondtroepen over tot de aanval.131 [>500 m buiten onderzoeksgebied] 5 november 1944 Officiële bevrijdingsdatum van de gemeente Zevenbergen. 132 Zevenbergen en Langeweg werden bevrijd door Amerikaanse troepen, Zevenbergsche Hoek door Poolse troepen.

De kom van de gemeente was om 16.30 uur bevrijd.133 [Historische context] 7 december 1944 Opgave van de vermoedelijke locaties van landmijnen, ingedie nd door het Bureau Oogstvoorziening. Langs de Mark van Standdaarbuiten tot Langeweg aan weerszijden; [RAP_441207A] Boerderijen in de omgeving van de Roodevaart; [>800 m buiten onderzoeksgebied] Boerderijen in de omgeving van ’t Sas (Oosthoek, Wed. Schrauwe n etc). 134 [Locatie onbekend] 11 december 1944 Verzoek van de burgemeester van Zevenbergen aan de Militaire Commandant te Roosendaal om de talrijke landmijnen die nog in de gemeente gelegen waren op te ruimen. In verschillende gevallen lagen bij deze landmijnen nog kadavers, alsmede vijf lichamen van D uitse militairen, die daardoor ook niet opgeruimd konden worden. Eerder werden de mijnen in Zevenbergen opgeruimd door burgers die enigszins onderricht waren door Britse militairen, maar doordat een van hen beide een been verloren had, was men hiermee gest opt. Uit een bericht van de burgemeester van 6 maart 1945 blijkt dat de kadavers nog steeds niet opgeruimd konden worden door het mijnengevaar.135 [Historische context] 3 februari 1945 In de gemeente Zevenbergen kwam een V.1 neer. De exacte locatie is onbekend.136 [Locatie onbekend] 23 februari 1945 In een akker in de gemeente Zevenbergen kwam een V.1 neer.

Er ontstond lichte dak - en glasschade.137 Uit een stuk van de gemeentepolitie van Zevenbergen blijkt dat op deze datum om 04.15 uur een V.1 was neerg ekomen in een aardappelveld van J.P. Maris, gelegen achter de boerderij van P. den Reijer in de Bredasche Polder. 138 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 5 maart 1945 128 TNA UK AIR 27/642/31-32. 129 TNA UK AIR 37/716. 130 TNA UK AIR 27/370/19-20. 131 TNA UK AIR 27/1744/27-28 & AIR 27/1933/86-87. 132 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 48. 133 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 24 & BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 572. 134 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 307. 135 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 553. 136 http://www.vergeltungswaffen.nl/,V1909. 137 http://www.vergeltungswaffen.nl/, V1003. 138 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 47 Melding van de aanwezigheid van projectielen bij L. Nooyen “De Hoop” in Hoeven. De locatie staat op een kaart ingetekend (no.13). 139 Het is niet bekend wat er precies wordt bedoeld met ‘projectielen’. Melding van de aanwezigheid van mijnen bij de boomgaard van Adr. v.d. Noort F16 in Hoeven. De locatie staat op een kaart ingetekend (no.15). 140 31 maart 1945 Opgave van locaties waar zich nog landmijnen en/of granaten zouden bevinden: • Bouwland van F. Aerden en A.

Luijks aan de Markdijk (K16, K448, K449, K599, K601, K602) – landmijnen; [RAP_450331A01] • Bouwland van L. Nelemans aan de Huizersdijk (L99, L100, L104, L105, L106, L108) - landmijnen; [Circa 710 m buiten onderzoeksgebied] • Weiland van A. Luijks aan de Lamgatschedijk (K505) - granaten; [Circa 620 m buiten onderzoeksgebied] • Bouwland van A. Donkers aan de Markdijk (I321) – granaten; [RAP_450331A01] • Bouwland van Wed. F. den Ouden aan de Hazeldonkse Zandweg (K214) – granaten.141 [RAP_450331A02] Uit een bericht van de MMOD van 16 april 1945 blijkt dat de bovenstaande locaties onderzocht werden. Hierover zijn echter geen nadere gegevens bekend.142 [Historische context] 3.7 Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van OO. In eerste instantie werd door het Militair Gezag (MG) aan de (plaatsvervangende) burgemeesters van de gemeenten gevraagd om een opgave te doen van mogelijk aanwezige landmijnen en munitie. De ruimingen van landmijnen en overige munitie werd en in de eerst e jaren uitgevoerd door diverse onderdelen waaronder de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Vanaf 1948 was de Hulpverleningsdienst (HVD) van het toenmalige Ministerie van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor het ruimen van OO op het land . Tot 1972 heeft de HVD ruimingen uitgevoerd.

Het ruimen van OO in Nederland is vanaf die datum weer een verantwoording van het Ministerie van Defensie (EOD). 20 mei 1945 Melding van schade op verschillende plaatsen in de gemeente Zevenbergen: • Provinciale weg Roode vaart-Zevenbergen: het ging om schade ter hoogte van km 4.400 ten gevolge van het laten springen van de tankmuur en om schade door bomtreffers ter plaatse km 4.800 en km 4.900. De overige beschadigingen waren ontstaan door granaattreffers; [Circa 810 m buiten onderzoeksgebied] • De provinciale weg Zevenbergen-Zwartenberg: hierbij ging het om schade bij km 6.200 ten gevolge van het opruimen van een tankmuur. De overige beschadigingen waren ontstaan door granaattreffers; [RAP_450520A01] • Lamgatveersche brug (ijzeren draaibrug over de Mark) in de weg Zevenbergen - Hoeven: de brug was vernield.143 [RAP_450520A02] 11 juli 1945 In een overzicht van de geschiedschrijving over de oorlog in de gemeente Etten en Leur werd melding gemaakt dat de Zwartenbergse Brug die de verbinding vormde tussen Etten en Zevenbergen vernield was. [Circa 1,4 km buiten onderzoeksgebied] Tevens werd aangegeven dat volgens het Nederlandse Bomb Disposal geen mijnen of blindgangers meer 139 SSA Rijswijk, zonder toeg. nr. archief MMOD (1945-1947) inv. nr. 46-47. 140 SSA Rijswijk, zonder toeg. nr. archief MMOD (1945-1947) inv. nr. 46-47. 141 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 553.

142 SSA Rijswijk, zonder toeg. nr. archief MMOD (1945-1947) inv. nr. 55. 143 BHIC, toeg. nr. 1148, inv. nr. 443. aanwezig waren in de gemeente Etten en Leur. Bovendien zou na de bevrijding geen artillerievuur meer hebben gelegen op de gemeente. | 144 [Historische context] 6 december 1945 Mededeling van de gemeentearchitect van Zevenbergen dat bij Frans den Ouden wonende aan de Hazeldonksche Zandweg nog granaten lagen. Uit een bericht afkomstig uit het archief van de MMOD, d.d. 17 april 1946, blijkt dat deze reeds waren opgeruimd door burgers. | 145 [Historische context] 2 april 1946 Melding van de burgemeester van Etten en Leur dat er in de gemeente over een lengte van ongeveer 4 km stapels munitie lagen. Van deze stapels werd munitie gestolen. Het verzoek was of deze stapels konden worden opgeruimd.146 De exacte locatie van de ligging van de munitie is niet bekend. [Locatie onbekend] 12 april 1958 Nabij het Sas in de gemeente Zevenbergen werden een granaat en een aantal patronen gevonden. De politie heeft het oorlogstuig voorlopig in bewaring genomen. | 147 [Locatie onbekend] Mijnenvelden In mijnenveldarchief van de EOD zijn indicaties aangetroffen dat er in het onderzoeksgebied mijnenvelden hebben gelegen. | In onderstaande tabel zijn de voor het onderzoeksgebied relevante mijnenvelden uit het mijnenveldarchief van de EOD weergegeven. Mijnenveldnr.

| Soort | Aantal | Aantal | Datum | Missend | Verklaring | Bijzonderheden gelegd | geruimd | geruimd 18G | Onbekend | Onbekend | Geen | 25-10- | Onbekend | n.v.t. | Waarschijnlijk 1945 | eerder geruimd, buiten onderzoeksgebied. MORA's/ UO's In het archief van de EOD zijn relevante MORA’s/UO’s aangetroffen. In de omgeving van het onderzoeksgebied is met name veel Duitse en geallieerde geschutmunitie geruimd. Het ging om Duitse mortier, brisantmortier en pantsergranaten van 5 cm, mortiergranaten van 6 cm, pantser en brisantgranaten van 7,5 cm en | een brisantgranaat van | 8,8 cm. Wat betreft de geallieerde geschutmunitie werd een brisantgranaat van 3.7’’, een gedeelte van een 4.2’’ brisantgranaat, granaten van 57 mm, brisant en mortiergranaten van 60 mm, pantsergranaten van 6 pdr, een brisantgranaat van 25 pdr, een mortiergranaat van 81 mm en een granaat van 175 mm geruimd. Daarnaast werden enkele handgranaten geruimd. In onderstaande tabel zijn de relevante MORA's/ UO's weergegeven. MORA/UO | Ligplaats | Plaats | Datu | OO | Bijzonderheden -nummer | m 19721096 | Allenweg 4 | Zevenbergen | 1972- | 1x handgranaat | Geen 05-15 19832778 | Gen.

| Allenweg, Zevenbergen | 1983- | 1x art granaat HE 7,5 cm | Geen langs kanaal | 09-05 19841799 | Generaal | Zevenbergen | 1984- | 1x | mortiergranaat | HE | 5 | cm Geen Allenweg 5 | 05-23 | (Duits) 19841862 | Markdijk 1 | Zevenbergen | 1984- | 1x art pantser massief 57 mm | Geen 05-28 19851526 | Gen Allenweg 36 | Zevenbergen | 1985- | 1x art granaat 88 mm [sic] HE | Gaat om een 8,8 05-20 | (Duits) en 1x art granaat p13 6 | cm (Duits) cm 144 WBA toeg. nr. 0085 inv. nr. 1149. 145 SSA Rijswijk, zonder toeg. nr. archief MMOD (1945 | -1947) inv. nr. 55. 146 SSA Rijswijk, zonder toeg. nr. archief MMOD (1945 | -1947) inv. nr. 44-45. 147 NA, toeg. nr. 2.04.110, inv. nr. 22. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 48 MORA/UO | Ligplaats | Plaats | Datu | OO | Bijzonderheden -nummer | m 19852997 | Markdijk | Zevenbergen | 1985- | 1x 6 cm mortiergranaat H.E.

| Geen 09-25 19853111 | Markdijk | Zevenbergen | 1985- | 1x art granaat 175 mm met 117 | Geen 10-02 | Mod 3B ontsteker 19920437 | Hazeldonksezand | Zevenbergen | 1992- | 1x handgranaat HE pineapple | Geen weg | 02-29 19950517 | De Hoop 5 | Hoeven | 1995- | 1x art granaat 25 pdr (chem | Geen 03-29 | leeg) en 1x mortiergranaat 6 cm 19972072 | Markdijk 1 | Zevenbergen | 1997- | 2x pantsergranaat 6 pdr (UK) | Geen 09-30 19972412 | Hazeldonksezand | Zevenbergen | 1997- | 1x brisantgranaat 3.7" | Geen weg, | Afgebrande | 11-13 Hoef 19990153 | De Hoop 5 | Hoeven | 1999- | 1x brisant mortiergranaat 60 | Geen 01-29 | mm (USA) + PD M 52 19990440 | Markdijk 1 | Zevenbergen | 1999- | 1x 57 mm p6 (US) | Geen 03-25 19990892 | Markdijk | Zevenbergen | 1999- | 1x pantsermassief 6 pdr | Geen Zevenbergen | 05-18 20000798 | de | Hoop | 5, Oudenbosch | 2000- | 1x mortiergranaat 60 mm | Geen Hoeven | 04-28 20011548 | Markdijk 1 | Zevenbergen | 2001- | 1x pantsergranaat 5 cm | Geen 09-29 20011665 | de Hoop 5 | Hoeven | 2001- | Deel | van | 4.2 | inch | Geen 10-16 | brisantgranaat 20021312 | De Hoop.

| Oudenbosch | 2002- | 1x brisantgranaat 7,5 cm (heat) | Geen 08-23 20021549 | de Hoop 5 | Hoeven | 2002- | 1x 60 mm mortiergranaat (US) | Geen 09-27 | (verschoten) 20030247 | Generaal | Zevenbergen | 2003- | 1x pantsergranaat 7,5 cm | Geen Allenweg | 02-17 20050381 | Bij het a/d de Hoop | Oudenbosch | 2005- | 1x brisantmortiergranaat 5 cm | Geen 5 Hoeven | 04-05 | Duits 20051384 | Markdijk | 1 | te Zevenbergen | 2005- | 1x mortiergranaat 81 mm | Geen Zevenbergen. | 09-28 20060286 | Markdijk | 1 | te Zevenbergen | 2006- | 1x pantsergranaat 6 pdr (UK), | Geen Zevenbergen. | 03-08 | verschoten 20110306 | De Hoop 5 | Hoeven | 25-2- | 1x Scherfhandgranaat; Mk II | Geen 2011 20141921 | Markdijk 1 | Klundert | 04-10- | 1x Scherfhandgranaat; Mk II | Geen 14 | A1 (US) (gewapend) 20151881 | Markdijk 1 | Zevenbergen | 27-10- | 1x | Pantsergranaat; | 6 | pdr | Geen 15 | (verschoten) 20151987 | De Hoop 5 | Hoeven | 14-11- | Niets aangetroffen | Geen 2016 20152041 | De Hoop 5 | Hoeven | 23-11- | 1x | Brisantgranaat; | 60 | mm | Geen 15 | mortier met restant schokbuis M52 3.8 | Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s | uit de verschillende collecties zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals schade aan het landschap/gebouwen, kraters, | (sporen | van) | neergekomen | vliegtuigen, | loopgraven, | mangaten, | bunkers, verdedigingswerken, geschut-

| of | wapenopstellingen, tankgrachten en mijnenvelden. | Het optimaliseren van de luchtfoto interpretatie is gedaan aan de hand van fotobestanden in TIFF in plaats van in JPG en het bestuderen van foto's in 3D. | De luchtfotodekking is te vinden in bijlage 3. 3.8.1 | Classificatie Voor het classificeren van objecten op luchtfoto's zijn door de historisch onderzoekers en de twee luchtfoto-analisten de zogenoemde betrouwbaarheidsniveaus toegepast. Nadat de eerste luchtfoto analyse heeft plaatsgevonden wordt een tweede analist ingeschakeld 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 49 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 50 die de luchtfoto(‘s) opnieuw interpreteert. Dit gebeurt onafhankelijk van de eerste luchtfoto analist, wat inhoudt dat de ingetekende indicaties in eerste instantie niet worden weergegeven in GIS. Pas bij het intekenen van de indicaties wordt gecontroleerd of dit afwijkt van de eerdere interpretatie. Bij discrepanties tussen ingetekende indicaties wordt er overlegd door de eerste en tweede luchtfoto analist (dit kan middels aantekeningen in GIS of in persoon). Wanneer de twee luchtfoto an alisten het niet eens kunnen worden over een in te tekenen indicatie, en het raadplegen van een derde luchtfoto analist geen uitkomst biedt, dan krijgt deze indicatie de classificatie ‘mogelijk’ i.p.v.

‘waarschijnlijk’ of ‘bevestigd’. De classificatie ‘bev estigd’ wordt alleen gebruikt wanneer de indicatie is bevestigd door een tweede bron (de eerste luchtfoto interpretatie geldt niet als tweede bron). • Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%); • Waarschijnlijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object (betrouwbaarheid 50% of hoger). Het object is op de kaart ingetekend en indien van toepassing, afgebakend. • Mogelijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object. Niet in alle gevallen kon op basis van de luchtfoto de oorzaak worden vastgesteld van een object in het landschap of in de bebouwing. Om een verklaring te kunnen geven voor het ontstaan van de verstoring is naar een oorzaak gezocht in de geraadpleegde literatuur en archieven. Indien er geen oorzaak kon worden vastgesteld, is het waargenomen object aangemerkt als 'mogelijk' (betrouwbaarheid lager dan 50%). Verderop in deze paragraaf zijn kort de indicaties gegeven die op de luchtfoto's zijn waargenomen. Daarin komen de betrouwbaarheidsniveaus ook aan bod. Voor het georefereren van luchtfoto's wordt gewerkt met ArcGIS.

Er worden minimaal 10 punten (GCP’s, ground -controlepoints) gebruikt om de luchtfoto juist op de referentiekaart (Topo RD) te leggen. Om vervormingen op de luchtfoto’s te corrigeren wordt gebruik gemaakt de Second Order Polynomial transformatie -methode. Deze transformatie methode maakt het mogelijk om de luchtfoto waar nodig uit te rekken en te verbuigen. Luchtfotodekking 1940 De vooroorlogse luchtfoto uit 1940 dekt het gehele onderzoeksgebied en is van goede kwaliteit (A). De schaal van de luchtfoto is niet bekend. Op de luchtfoto zijn geen bijzonderheden waargenomen in of nabij het onderzoeksgebied. Luchtfotodekking 25 juli 1940 De luchtfoto van 25 juli 1940 is geraadpleegd om na te gaan of het onderzoeksgebied getroffen is tijdens de gevechtshandelingen die plaatsvonden in mei 1940. De luchtfoto dekt slechts een gedeelte van het onderzoeksgebied en is van redelijke kwaliteit (A-B). Op de luchtfoto zijn geen sporen van oorlogshandelingen waargenomen. Luchtfotodekking 12 september 1944 De luchtfoto’s van 12 september 1944 zijn geraadpleegd om na te gaan of er in het onderzoeksgebied verdedigingswerken zijn aangelegd. Tevens z ijn deze luchtfoto’s als nul - situatie gebruikt voor de luchtaanvallen die in oktober 1944 in de omgeving van het onderzoeksgebied plaatsvonden. De luchtfoto’s van redelijke en goede kwaliteit (A-B en A) en dekken het gehele onderzoeksgebied.

Op de luchtfoto’s zijn enkele loopgraven in de omgeving van het onderzoeksgebied waargenomen, alsmede een verstoring waarvan de oorzaak niet met zekerheid kon worden vastgesteld. Mogelijk gaat het hier om een geschut- of wapenopstelling. Luchtfotodekking 16 september 1944 De luchtfoto van 16 september 1944 dekt het merendeel van het onderzoeksgebied en is van matige kwaliteit (B). Op de luchtfoto zijn geen bijzonderheden waargenomen. Luchtfotodekking 28 oktober 1944 De luchtfoto van 28 oktober 1944 dekt alleen het zuide | lijke gedeelte van het onderzoeksgebied en | is | van | goede | kwaliteit | (A). | Op | deze | luchtfoto | is | in | het | zuidelijke | deel | van | het onderzoeksgebied een bomkrater waargenomen. Ten zuiden het onderzoeksgebied (op een afstand van 200 meter) is een tweede bomkrater zi | chtbaar. | Deze kraters waren nog niet zichtbaar op de luchtfoto van 12 september 1944. Het is onbekend tijdens welk bombardement deze kraters zijn ontstaan en of er mogelijk blindgangers in de bodem in de directe omgeving van de kraters kunnen zijn achtergebleven. Luchtfotodekking 4 november 1944 De luchtfoto’s van 4 november 1944 zijn genomen tijdens de bevrijding van Zevenbergen. De luchtfoto’s dekken het gehele onderzoeksgebied en zijn van redelijke kwaliteit.

Op de luchtfoto’s is | sprake | van | militaire | aanwezigheid | in | de | vorm | van | mangaten, | versperringen | en wapenopstellingen. | Het | merendeel van deze versterkingen was aangelegd rondom de spoorbrug over de Mark. Ook zijn ten noorden van het onderzoeksgebied, rondom de kern van Zevenbergen, loopgraven met wapenopstellingen waargenomen. Op de luchtfoto’s is duidelijk te zien dat het onderzoeksgebied zwaar getroffen is tijdens de artilleriebeschietingen die in de bevrijdingsperiode werden uitgevoerd. V | erspreid over vrijwel het | gehele | onderzoeksgebied | zijn geschutinslagen | zichtbaar. | Alleen | in | het | uiterste noordoostelijke gedeelte van het gebied zijn geen geschutinslagen te zien. Tevens zijn ten noordoosten van het onderzoeksgebied, in een boomgaard waar zich | vier geschutopstellingen bevonden, 23 kraters van vliegtuigbommen zichtbaar. Deze kraters waren nog niet zichtbaar op de luchtfoto’s van 12 september 1944. | Vermoedelijk zijn deze kraters (in ieder geval deels) een dag eerder (op 3 november 1944) ontstaan tijdens een bombardement uitgevoerd door acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron, die in totaal 16 x 500 lb brisantbommen afwierpen op een boomgaard | in kaartvierkant qD.8443. Tijdens de aanval werden de vliegtuigbommen van lage hoogte (tijdens een duik) afgeworpen.

Aangezien het aantal waargenomen kraters niet overeenkomt met de afgeworpen bommenlast is het aannemelijk dat op een ander moment ook nog vliegtuigbommen op deze boomgaard zijn afgeworpen. Vermoedelijk gebeurde dit op de dag waarop de luchtfoto genomen is, namelijk op 4 november 1944 (circa 13.00 uur), toen Typhoons (met twee bommen aan boord) | aanvallen uitvoerden | op | onder | meer | een | verzamelplaats | voor | voertuigen | en | de | tijdelijke munitieopslagplaats in de suikerfabriek, beiden in en nabij Zevenbergen. Tijdens welke aanval de kraters in de boomgaard ontstonden is niet bekend. Op de luchtfoto zijn tientallen kraterparen (twee kraters die zich op korte afstand van elkaar bevonden, afkomstig van één toestel) te zien. Indien slechts één bom o | ntplofte is een solitaire krater zichtbaar. In de omgeving van zo’n krater kan zich nog een blindganger van een 500 lb brisantbom bevinden. | Een | dergelijke solitaire krater bevindt zich op korte afstand van het onderzoeksgebied, in de directe omgeving van deze krater kan zich nog een blindganger bevinden. | De | overige | kraters | bevinden | zich | op | meer | dan | 250 | meter | buiten | het onderzoeksgebied. Luchtfotodekking 29 november 1944 De luchtfoto’s van 29 november 1944 zijn geraadpleegd om na te gaan in hoeverre het onderzoeksgebied | getroffen | werd | door | gevechtshandelingen | rondom | de | bevrijding.

| De luchtfoto’s dekken het merendeel van het onderzoeksgebied (op een klein gedeelte in het noorden na). Vermoedelijk zijn doordat de luchtfoto’s van slechte kwaliteit waren (C), geen nieuwe sporen van oorlogshandelingen op de luchtfoto’s waargenomen. Luchtfotodekking 9 juli 1945 De luchtfoto’s van 9 juli 1945 zijn aanvullend geraadpleegd om na | te gaan in hoeverre het onderzoeksgebied getroffen is door oorlogshandelingen rondom de bevrijding. Deze luchtfoto’s 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 51 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 52 waren van matige kwaliteit (B). Op de luchtfoto’s zijn geen sporen van oorlogshandelingen in of nabij het onderzoeksgebied waargenomen. Luchtfotodekking 13 juli 1945 De luchtfoto’s van 13 juli 1945 dekken het merendeel van het onderzoeksgebied en zijn van matige tot slechte kwaliteit (B -C). Op de luchtfoto’s zijn geen sporen van oorlogshandelingen waargenomen. Afbeelding 10: Uitsnede van de luchtfoto van 4 november 1944 met daarop enkele van de kraters van vliegtuigbommen (alsmede geschutinslagen) die binnen 250 meter van het onderzoeksgebied zijn waargenomen. Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonr. 3058.

Afbeelding | 11: | Uitsnede | van de luchtfoto van 4 november 1944 met daarop tientallen geschutinslagen | in het onderzoeksgebied. Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonrs. 4060-4061. Afbeelding | 12: | Uitsnede van de luchtfoto van 4 november 1944 met daarop landbouwwerkzaamheden in het onderzoeksgebied, alsmede tientallen geschutinslagen | . Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonrs. 4060-4061. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 53 Afbeelding 13: Uitsnede van de luchtfoto | van 4 november 1944 met daarop een van de loopgraven ten noorden van het onderzoeksgebied | , met wederom verschillende geschutinslagen | . Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonr. 3058. Afbeelding 14: Uitsnede van de luchtfoto van 4 november 1944 met daarop de vernielde brug, wapenopstellingen, en een geschutinslag. Bron: NCAP, sortieref. 4-1225, fotonr. 4062. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 54 3.9 | Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn nog enkele leemten in kennis.

| Deze leemten in kennis zijn: • | De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1940-1945 zijn onbekend; • | De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebi | ed in de periode 1947-1970 zijn onbekend; • | Niet van alle gebeurtenissen kon de exacte locatie worden vastgesteld op basis van de geraadpleegde | bronnen. | Voor | deze | gebeurtenissen | geldt | dat | ze | niet | nader geanalyseerd zijn in het kader van dit vooronderzoek; • | Websites veranderen continu door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het | internet; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen; • | In het gemeentearchieven van Zevenbergen en Hoeven zijn geen archiefstukken met betrekking | tot | de | ruiming | van | explosieven | (zowel | tijdens | als | na | de | Tweede Wereldoorlog) aangetroffen; • | Er waren slechts in beperkte mate War Diaries van de eenheden die betrokken waren bij de bevrijding van Zevenbergen in bezit bij Bombs Away; • | In de geraadpleegde luchtfoto-archieven hebben de luchtfoto’s uit de eerste jaren van de oorlog een beperkte dekking en zijn ze vaak niet beschikbaar voor het betreffende onderzoeksgebied. Voorts zijn de luchtfoto’s uit deze beginperiode niet altijd van goede kwaliteit | en schaal.

Het | is hierdoor | niet altijd mogelijk om oorlogshandelingen nauwkeurig te lokaliseren. Voor dit onderzoek geldt dat slechts in zeer beperkte mate luchtfoto’s van het onderzoeksgebied van binnen een half jaar na de Duitse inval | in mei 1940 beschikbaar waren. Hierdoor | kon niet worden vastgesteld in hoeverre het onderzoeksgebied getroffen is door oorlogshandelingen in deze periode; • | De geraadpleegde luchtfoto van 16 september 1944 was van matige kwaliteit (B). Hierdoor is het mogelijk dat eventuele sporen van oorlogshandelingen niet zijn waargenomen tijdens de luchtfoto | -analyse; • | De geraadpleegde luchtfoto’s van 29 november 1944 waren van slechte kwaliteit (C). Hierdoor is het mogelijk dat eventuele sporen van | oorlogshandelingen niet zijn waargenomen tijdens de luchtfoto | -analyse; • | De geraadpleegde luchtfoto van 9 juli 1945 was van matige kwaliteit. Hierdoor is het mogelijk dat eventuele sporen van oorlogshandelingen niet zijn waargenomen tijdens de luchtfoto-analyse; • | De geraadpleegde luchtfoto van 13 juli 1945 was van matige tot slechte kwaliteit (B | -C). Hierdoor is het mogelijk dat eventuele sporen van oorlogshandelingen niet zijn waargenomen tijdens de luchtfoto | -analyse.

3.10 | Inventarisatiekaart Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen zijn ingetekend op een inventarisatiekaart in GIS, waarin ook de resultaten van de geanalyseerde (en gegeorefereerde) luchtfoto’s zijn verwerkt. In | de | onderstaande | afbeelding | is | de | inventarisa | tiekaart | voor | het | onderzoeksgebied weergegeven. | Op de A1 kaart (losbladig, bijlage | 4) zijn ook de corresponderende | unieke nummers weergegeven. Op de inventarisatiekaart zijn de volgende indicaties ingetekend: • | MORA’s | [19721096, | 19832778, | 19841799, | 19841862, | 19851526, | 19852997, 19853111, | 19920437, | 19950517, | 19972072, | 19972412, | 19990153, | 19990440, 19990892, | 20000798, | 20011548, | 20011665, | 20021312, | 20021549, | 20030247, 20050381, | 20051384, | 20060286, | 20110306, | 20141921, | 20151881, | 20151987, 20152041]; 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 55 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d.

14 juli 2022 56 • Artilleriebeschietingen [RAP_441031A, RAP_441031A, RAP_441030B]; • Bombardementen [RAP_400511A01, RAP_430611A, RAP_400512B, RAP_441103A]; • Crashlocaties [RAP_400510A, RAP_400513A, RAP_421015A]; • Opgeblazen brug [RAP_400511A02, RAP_400512A, RAP_400512A, RAP_441028A, RAP_441030A]; • Blindganger [RAP_400816A, RAP_430612A, RAP_430623A]; • Brand [RAP_430612A]; • Geruimd explosief [RAP_450331A02]; • Geschutopstelling [RAP_4409A]; • Granaatinslag [RAP_410321A01]; • Mijnen [RAP_450331A01, RAP_441207A]; • Oorlogsschade [RAP_441030A, RAP_450520A01, RAP_450520A02]; • Mijnenveld [18G]; • Raketaanval [RAP_441012A]. Afbeelding 15: Inventarisatiekaart met daarop de resultaten van het archief- en literatuuronderzoek van het onderzoeksgebied Zevenbergen-Moerdijk Oost, in de gemeente Moerdijk.

Op de inventarisatiekaart van de luchtfoto-analyse zijn de volgende indicaties ingetekend: • | Bomkraters [luchtfoto’s 12-09-1944, 28-10-1944, 4-11-1944]; • | Geschutinslagen [luchtfoto’s 4-11-1944]; • | Mangaten [luchtfoto’s 4-11-1944]; • | Niet definieerbare verstoringen [luchtfoto’s 12-09-1944, 4-11-1944] • | Wapenopstellingen [luchtfoto’s 4-11-1944]; • | Loopgraven [luchtfoto’s 12-09-1944, 4-11-1944] • | Versperringen [luchtfoto’s 4-11-1944]; • | Oorlogsschade [luchtfoto’s 4-11-1944]. Afbeelding | 16: Inventarisatiekaart met daarop de resultaten van de luchtfoto-analyse | van het onderzoeksgebied Zevenbergen-Moerdijk Oost, in de gemeente Moerdijk. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 57 4 | ANALYSE GEGEVENS 4.1 | Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied Op basis van de geraadpleegde gegevens kan worden vastgesteld of een onderzoeksgebied (deels) | verdacht | of | onverdacht | op | OO | is. | Indien | er | in het | onderzoeksgebied | geen oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden | en/of indien er geen OO in/op de (water)bodem zijn achtergebleven, is een gebied onverdacht. Als uitgangspunten voor de conclusie | verdacht of onverdacht | wordt | bijlage 2 als leidraad gebruikt voor aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied.

Verder wordt gebruikgemaakt van kennis en ervaring door het maken van een beredeneerde inschatting: • | Verhoogde kans op | OO: VERDACHT | (bij specifieke meldingen van | OO | en bij oorlogshandelingen of militaire aanwezigheid en daardoor aanwezigheid van OO) • | Geen verhoogde kans op OO: ONVERDACHT (bij alle andere gevallen dan verdacht en bij contra-indicaties op verdachte gebieden). Indien van de bovengenoemde richtlijnen (zie bijlage 2) voor de horizontale afbakening wordt afgeweken, is dit gemotiveerd. Als er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld voor elk van het op OO verdachte gebied: • | Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; • | (Hoofd- en sub-) soort mogelijk aan te treffen OO; • | Kalibers/ gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; • | Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; • | Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; • | Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; • | De hoeveelheid mogelijk aan te treffen OO; • | De horizontale afbakening van het verdachte gebied • | De verticale afbakening van het verdachte gebied.

4.2 | Indicaties en verdachte gebieden In | de | geraadpleegde | bronnen | zijn | indicaties | gevonden | die | erop | wijzen | dat | in | het onderzoeksgebied | tijdens | de | Tweede | Wereldoorlog | oorlogshandelingen | hebben plaatsgevonden waardoor mogelijk OO in/op de (water)bodem zijn achtergebleven. Daardoor is in (delen van) het onderzoeksgebied sprake van een verhoogde kans op het mogelijk aantreffen van | OO. In de onderstaande tabel is weergegeven welke oorlogshandelingen hebben geleid tot een verdacht gebied binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. RAP-nummer | Indicatie | Bron | Bijzonderheden Geen RAP-nummer | Militaire | • | Luchtfoto’s 4 | Op de geraadpleegde luchtfoto’s van 4 aanwezigheid | november 1944. | november | 1944 | zijn | in | het (wapenopstellingen) | zuidwestelijke | deel | van | het onderzoeksgebied wapenopstellingen waargenomen. RAP_441103A | Bombardement | • | TNA UK AIR | Tussen 08.56 en 14.52 uur wierpen 37/716. | acht | Britse | Hawker | Typhoon • | TNA UK AIR | jachtbommenwerpers | van | 193 27/1157/40. | Squadron | van 146 Wing | 16 x 500 lb brisantbommen af op een versterking in kaartvierkant qD.8443. Er werden geen resultaten waargenomen. Uit de ORB | blijkt | dat | het | doelwit | een 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d.

14 juli 2022 | 58 RAP-nummer | Indicatie | Bron | Bijzonderheden boomgaard | in | de | omgeving | van Zevenbergen | was | en | dat | het | een succesvol | bombardement | was. Slechts twee bommen kwamen te ver neer (‘’overshot’’). Vanwege het weer werd een ondiepe duik gemaakt en werden de bommen van lage hoogte afgeworpen. Er was geen | sprake van FLAK. | Het | gebied, | waaronder | met name de gebouwen, werd beschoten | . RAP_441031A | Artilleriebeschietingen | • | Klep & | Op | 31 | oktober | 1944 | probeerden Schoenmaker | Amerikaanse troepen de Mark twee (1995), 220. | kilometer | ten | oosten | van Standdaarbuiten over te steken. Na een | dag | moest | het | verwonnen bruggenhoofd echter alweer worden opgegeven, omdat de Duitse troepen veel | weerstand | boden. | In | de daaropvolgende | dagen | werd | een gecoördineerde | actie, | genaamd Operation | Rebound, | ondernomen tegen | de | Duitse | Dintel-Mark-Kanal- Stellung. | De | 104th | U.S. | Infantry Division | nam op 4 november | 1944 Klundert | in | en | een | dag | later Zevenbergen. Beide plaatsen werden getroffen | door | een | combinatie | van lucht- | en | artilleriebombardementen, waarbij grote schade werd aangericht. RAP_441030B | Artilleriebeschietingen | • | Bollen & Vroemen, | Op | 2 | november | 1944 | werd | een (1994), 41; | grootschalige aanval uitgevoerd.

Met • | Broos, 102; | steun van de voortdurend schietende • | den Engelse, ‘De | artillerie | op | Noordhoek, Binnenlandse | Standaardbuiten, | Zevenbergen | en Strijdkrachten te | Klundert werd de Mark overgestoken Klundert: 5 | en | werd | Standdaarbuiten | bevrijd. november 1944 tot | Ondanks het Duitse afweervuur, kon er 24 maart 1945’ De | door de geallieerden een ponton- | en Overdraght 20.3 | later een Baileybrug worden gelegd (oktober 1994), 13; | over | de | Mark | en | was | de | Duitse • | Klep & | Marklinie doorbroken Schoenmaker, (1995), 220; • | Nispen, Bedreigd, bezet en bevrijd 334-346. RAP_441031A | Artilleriebeschietingen | • | Nispen (1992), | Duitse artillerie bleef neerregenen ten 346. | noorden en zuiden van de Mark bij Zevenbergen. RAP_450520A01 | Oorlogsschade | • | BHIC, toeg. nr. | De | provinciale | weg | Zevenbergen- 1148, inv. nr. 443. | Zwartenberg: | hierbij | ging | het | om schade bij km 6.200 ten gevolge van het opruimen van een tankmuur. De overige | beschadigingen | waren ontstaan door granaattreffers. 19721096,19832778, | MORA’s | • | EOD | In | de | directe | omgeving | van | het 19841799,19841862, | onderzoeksgebied | zijn | vanaf | 1971 19851526,19852997, | vele | met | name | geschutgranaten 19853111,19920437, | geruimd.

Het ging om Duitse mortier, 19950517,19972072, | brisantmortier en pantsergranaten van 19972412,19990153, | 5 | cm, | mortiergranaten | van | 6 | cm, 19990440,19990892, | pantser en brisantgranaten van 7,5 cm 20000798,20011548, | en een brisantgranaat van 8,8 cm. Wat 20011665,20021312, | betreft de geallieerde geschutmunitie 20021549,20030247, | werd een brisantgranaat van 3.7’’, een 20050381,20051384, | gedeelte van een 4.2’’ brisantgranaat, 20060286,20110306, | granaten | van | 57 | mm, | brisant | en 20141921, | mortiergranaten | van | 60 | mm, pantsergranaten | van | 6 | pdr, | een 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 59 RAP-nummer | Indicatie | Bron | Bijzonderheden 20151881, | brisantgranaat | van | 25 | pdr, | een 20151987, 20152041 | mortiergranaat van 81 mm en een granaat van 175 mm geruimd. In de volgende paragrafen komen | per verdacht gebied de horizontale afbakening, hoofdsoort, subsoort, | kaliber/gewichtsklasse/type, | nationaliteit, | ontstekingsinrichting, | hoeveelheid | en verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO aan bod, evenals de verticale afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied.

4.3 | Horizontale afbakening Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat in en nabij het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden, waardoor het onderzoeksgebied verdacht is op OO in de bodem. Aan de hand van de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ zijn de op OO verdachte gebieden vastgesteld en afgebakend. Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied wordt bijlage 2 (CS-VROO) | als richtlijn gehanteerd. Indien hiervan wordt afgeweken is dit gemotiveerd en zijn de gemaakte keuzes onderbouwd. Aan de horizontale afbakening is door Bombs Away B.V. telkens een extra buffer van 5 meter aan de afbakening toegevoegd. Dit is het gevolg van het gebruik van luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. Luchtfoto’s wijken af van de daadwerkelijke situatie op de grond omdat een luchtfoto een vlakke weergave is van de bolling van de aarde en de cameralens niet altijd loodrecht op de aardoppervlakte was gericht. Om dit op te vangen is rondom de verdachte gebieden de bovengenoemde buffer van 5 meter toegevoegd. Bij de horizontale afbakening van de verdachte gebieden is de afbakening in meters weergegeven inclusief de genoemde buffer. Militaire aanwezigheid [Luchtfoto’s] Op de luchtfoto’s zijn binnen het onderzoeksgebied twee wapenopstellingen waargenomen.

Gezien de vele gevechtshandelingen rondom de bevrijding is het aannemelijk dat deze stellingen bemand waren en dat er tijdens het gehaast terugtrekken van de Duitse troepen OO in de stellingen is achtergebleven/gedumpt. Om deze reden zijn de locaties van de voormalige wapenopstellingen verdacht verklaard op kleinkalibermunitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren (Duits). Deze OO | behoorden tot de (standaard)uitrusting van militairen. Bombardement(en) [RAP_441103A] Uit de Daily Logs en de Operations Record Book van de 2nd TAF blijkt dat acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van | 193 Squadron | op 3 november 1944 zestien 500 lb brisantbommen afwierpen op versterkingen in kaartvierkant qD.8443, ten noorden van het onderzoeksgebied. Deze versterkingen bevonden zich in een boomgaard. Er werd een ondiepe duik gemaakt, waarbij de bommen werden afgeworpen. Op luchtfoto’s van 12 september 1944 is te zien dat zich in een boomgaard op een afstand van circa 160 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied (één kaartvierkant zuidelijker dan in de melding genoemd) vier geschutopstellingen bevonden. Vermoedelijk zijn het deze stellingen die op 3 november 1944 werden aangevallen door de Typhoons van | 193 Squadron.

Op de luchtfoto’s van slechts één dag later zijn als gevolg van deze aanval in en nabij de boomgaard tientallen bomkraters te zien. Aangezien het in totaal op 23 bomkraters gaat en er tijdens de aanval op 3 november 1944 in totaal 16 brisantbommen werden afgeworpen, is het gebied nog een keer aangevallen. Waarschijnlijk gaat het om één van de bombardementen op 4 november 1944 (de dag waarop de luchtfoto om circa 13.00 uur genomen is), eveneens uitgevoerd door Typhoons, met als doelwitten een verzamelplaats voor voertuigen en een munitieopslagplaats (in de suikerfabriek) beiden in Zevenbergen. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 60 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 61 Afbeelding 17: Uitsnede van de luchtfoto van 12 september 1944 met daarop een b oomgaard met de geschutopstellingen op een afstand van circa 160 meter ten noordoosten van het onderzoeksgebied. Afbeelding 18: Uitsnede van de luchtfoto van 4 november 1944 met daarop de kraters van vliegtuigbommen afkomstig van Typhoons bij de boomgaard ten noordoosten van het onderzoeksgebied. Verder zijn er ook talloze geschutinslagen zichtbaar.

De | bombardementen | op | 3 | en | 4 | november | 1944 | werden | uitgevoerd | door | Typhoon jachtbommenwerpers met twee 500 lb brisantbommen aan boord. Typhoons hadden altijd twee brisantbommen van 500 | (of 1.000 lb) | bij zich, één onder elke vleugel, die tijdens een duik gelijktijdig werden afgeworpen. Op de luchtfoto zijn als gevolg van deze bombardementen kraterparen zichtbaar, indien allebei de bommen ontploften. In het geval dat er één bom ontplofte, is er één krater zichtbaar. Bij de afbakening van de kraters is gebruik gemaakt van | de bekende gegevens148 over de spreiding van inslagen bij een bombardement uitgevoerd door Typhoons. Op de luchtfoto’s is gekeken naar kraterparen. In de meeste gevallen konden deze gevonden worden, in enkele gevallen werd er echter maar één krater waargenomen. | Dit is ook | het geval vlakbij het onderzoeksgebied. Hier is slechts één krater zichtbaar. | De mogelijkheid bestaat dat zich hier nog een blindganger in de bodem bevindt. Daarom zijn deze kraters afgebakend door een straal van 45 meter vanuit het hart van de krater verdacht te verklaren op het aantreffen | van één 500 lb brisantbom. De gehanteerde straal rondom de solitaire bomkrater (45 meter) is afkomstig uit bijlage 02.02 van het CS-VROO-02.

Het gaat hier om de gemiddelde afstand tussen twee kraters | ontstaan | de | afworp | van | een | Typhoon | jachtbommenwerper | met | twee | 500 | lb brisantbommen (21 m) plus twee keer de standaarddeviatie (12 meter), de offset van een bom (8 meter) en de georeferentie-afwijking (5 meter). | Het verdachte gebied valt voor een klein gedeelte binnen het onderzoeksgebied. Afbeelding | 19: Zoom-in van het op afwerpmunitie verdachte gebied binnen het onderzoeksgebied. Dit gebied is getroffen tijdens de bombardementen op 3 en 4 november 1944. In het gebied kan zich nog één blindganger van een 500 lb brisantbom bevinden. 148 Informatiebundel, Aanvallen met jachtbommenwerpers. Tactieken en nauwkeurigheid/spreiding van inslagen met kenmerk IB-14021-1 d.d. 10 juni 2014 & Bijlage 02.02, Afbakeningsmethoden jachtbommenwerpers. Behorende bij de richtlijnen van het CS-VROO-02. 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 62 Artilleriebeschietingen [RAP_441030B, RAP_441031A] Een internationale strijdkracht bestaande uit Canadese, Amerikaanse, Britse en Poolse troepen had de taak om het bruggenhoofd in West-Brabant van het Duitse LXVIII. Armeekorps op te ruimen. Op 28 oktober 1944 lag het front ten zuiden van Roosendaal en ten noorden van Bergen op Zoom. In de nacht van 29 op 30 oktober 1944 kregen de Duitse troepen van het LXVIII.

Armeekorps toestemming om zich terug te trekken achter de Mark-Dintellinie. Van west naar oost werden de overgangen bij Moerdijk beschermd door Kampfgruppe Chill en de 346., de 245. en de 711. Infanteriedivisionen. Na de bevrijding van Roosendaal moesten de | 1st Polish Armoured Division en de 104th U.S. Infantry Division de Mark oversteken. Duitse troepen boden hier zware weerstand. De Amerikaanse troepen van de 104th U.S. Infantry Division | hadden als taak om 2 km ten oosten van Standdaarbuiten de Mark over te steken. Zij slaagden erin een bruggenhoofd te vormen, maar moesten dit door de Duitse weerstand een dag later alweer opgeven. | In de daaropvolgende | dagen | werd | een | gecoördineerde | actie, | genaamd | Operation | Rebound, ondernomen tegen de Duitse Dintel-Mark-Kanal-Stellung. De 104th U.S. Infantry Division stak op | 2 | november | 1944 | de | Mark | bij | Standdaarbuiten, | na | een | zware | inleidende artilleriebeschietingen, op drie plaatsen over. Op 4 november 1944 werd Klundert ingenomen en een dag later Zevenbergen. Beide plaatsen werden getroffen door een combinatie van lucht- en artilleriebombardementen, waarbij grote schade werd aangericht.

Om na te gaan in hoeverre het onderzoeksgebied, dat zich ten noorden van de Mark | bij Zevenbergen bevindt, getroffen werd tijdens de artilleriebeschietingen in de periode rondom de bevrijding (28 oktober 1944 t/m 5 november 1944) zijn luchtfoto’s van 4 en 29 november 1944 geraadpleegd, alsmede twee naoorlogse luchtfoto’s van 9 en 13 juli 1945. Op deze luchtfoto | ’s is te zien dat het onderzoeksgebied zwaar getroffen is door artilleriebeschietingen. | In het onderzoeksgebied en de directe omgeving (binnen 250 meter) zijn in totaal 795 granaatinslagen waargenomen, waarvan 339 in het onderzoeksgebied. | De grootste concentratie inslagen bevindt zich in het gebied ten noorden van de spoorbrug over de Mark, maar ook ten noordoosten van het onderzoeksgebied is een grote concentratie granaatinslagen zichtbaar. Voor de inslagen rondom de brug geldt dat de wapenopstellingen vermoedelijk (één van de) doelwitten zijn geweest. Voor de concentratie geschutinslagen die ten | noordoosten van het onderzoeksgebied zichtbaar is geldt dat de boomgaard met de geschutopstellingen in dit gebied (die op 3 november 1944 gebombardeerd werd) mogelijk het doelwit was. Naast de informatie afkomstig uit literatuur- en archieven en de op de luchtfoto’s waargenomen geschutinslagen heeft de EOD rondom het onderzoeksgebied vanaf 1971 tientallen Duitse en geallieerde | geschutgranaten | geruimd.

| Het | gaat | om | Duitse | mortier-, | brisantmortier- | en pantsergranaten van 5 cm, mortiergranaten van 6 cm, pantser en brisantgranaten van 7,5 cm en een brisantgranaat van 8,8 cm. Wat betreft de geallieerde geschutmunitie werd | één brisantgranaat van 3.7’’, een gedeelte van een 4.2’’ brisantgranaat, | granaten van 57 mm, brisant- en mortiergranaten van 60 mm, pantsergranaten van 6 pdr, een brisantgranaat van 25 pdr, een mortiergranaat van 81 mm en een granaat van 175 mm geruimd. | Voor het merendeel van deze granaten geldt dat de verschijningsvorm onbekend is, er zijn echter ook enkele granaten geruimd waarvan bekend is dat ze ’verschoten’ waren. Aangenomen wordt dat alle aangetroffen geschutgranaten (zowel Duits als geallieerd) verschoten waren gezien de granaatinslagen in het onderzoeksgebied zichtbaar op de geraadpleegde luchtfoto’s. De relatief grote hoeveelheid vondsten in de omgeving van het onderzoeksgebied bevestigt het beeld dat het gebied getroffen is door artilleriebeschietingen. In de richtlijnen van het CS-VROO is vastgelegd dat artilleriebeschietingen situationeel dienen te worden afgebakend. | Het is aannemelijk dat in gebieden die veelvuldig getroffen zijn door artilleriebeschietingen OO is achtergebleven, aangezien circa 10% van alle verschoten munitie niet naar behoren functioneerde en achterbleef als blindganger.

Om | na | te | gaan | welke | gebieden | binnen | het | onderzoeksgebied | getroffen | zijn | door artilleriebeschietingen is rekening gehouden met verschillende indicaties, te weten: 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 63 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 64 • Op de luchtfoto’s waargenomen geschutinslagen en schade; • Op de luchtfoto’s waargenomen potentiële doelwitten (geschut- en wapenopstellingen, loopgraven en mangaten); • De MORA’s (van geschutmunitie) afkomstig uit het archief van de EOD; • Meldingen afkomstig uit de literatuur en archieven over artilleriebeschietingen; • Schademeldingen en gegevens over munitievondsten afkomstig uit het gemeentearchieven. Het onderzoeksgebied is tijdens de bevrijding in oktober -november 1944 getroffen door intensieve artilleriebeschietingen. Hierover is informatie in archieven en literatuur aangetroffen, daarnaast zijn op de geraadpleegde luchtfoto’s tientallen geschutinslagen in vrijwel het gehele onderzoeksgebied waargenomen, waarbij de intensiteit vooral hoog is ten noorden va n de spoorbrug, waar zich verschillende wapenopstellingen (potentiële doelwitten) bevonden. Voorts zijn door de EOD in de naoorlogse periode vele geschutgranaten in de omgeving geruimd.

Schademeldingen in of nabij het onderzoeksgebied zijn tijdens het bron nenonderzoek niet gevonden. In het onderzoeksgebied bevond zich ten tijde van de Tweede Wereldoorlog echter nauwelijks bebouwing. Alleen aan de Hazeldonksche Zandweg stonden enkele boerderijen – hiervan zijn echter geen schademeldingen bekend. Binnen het onderzoeksgebied is een op geschutmunitie verdacht gebied afgebakend. In verband met de intensiteit van de beschietingen en de grote spreiding van de op de luchtfoto’s waargenomen geschutinslagen is het gehele onderzoeksgebied verdacht verklaard op verschoten geschutmunitie met een maximaal kaliber van 8,8 cm (Duits) en 175 mm (geallieerd). Deze kalibers zijn vastgesteld op basis van de MORA’s in de directe omgeving van het onderzoeksgebied. In de onderstaande afbeelding is de Bodembelastingkaart OO van het onderzoeksgebied Zevenbergen-Moerdijk Oost weergegeven. Afbeelding 20: Bodembelastingkaart OO onderzoeksgebied Zevenbergen-Oost Moerdijk. Het gehele onderzoeksgebied is verdacht verklaard op verschoten geschutmunitie (geallieerd/Duits). Daarnaast zijn de locaties

22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 65 van de voormalige wapenopstellingen verdacht op diverse gedumpte OO en is een klein gebied in het noordoosten verdacht op afwerpmunitie van 500 lb (geallieerd). Afbeelding 21: Zoom-in van de op kleinkalibermunitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren verdachte gebieden. Het gaat om de locaties van twee voormalige wapenopstellingen. 4.4 Gegevens aan te treffen OO Naast de aan te treffen hoofdsoorten en subso orten OO zijn de hoeveelheden OO, de verschijningsvorm OO alsmede de kalibers /gewichtsklassen OO, nationaliteit OO en ontstekingsinrichtingen (bij afwerpmunitie) per indicatie vastgesteld, ook als aanwijzingen in de geraadpleegde bronnen ontbreken. Dit gebeur t dan op basis van ervaringen met soortgelijke situaties. Militaire aanwezigheid [Luchtfoto’s] Hoofdsoort Subsoort Kaliber (nationaliteit) Ontsteker Hoeveelheden Verschijningsvorm Kleinkalibermunitie Diversen Tot 2 cm (Duits) n.v.t. Honderdtallen Gedumpt/ achtergelaten Handgranaten Aanvals, verdedigings, rook, licht, rook WP, brand n.v.t. (Duits) Onbekend Tientallen Gedumpt/ Achtergelaten Geweergranaten Brisant, antitankbrisant, rook, sein, rook WP n.v.t. (Duits) Onbekend Tientallen Gedumpt/ Achtergelaten Munitie voor granaatwerpers Brisant, antitankbrisant n.v.t.

(Duits) Onbekend Enkele Gedumpt/ Achtergelaten Munitietoebehoren n.v.t. Beschermkappen, verpakkingen, etc. (Duits) n.v.t. Tientallen Gedumpt/ achtergelaten Bombardement(en) [RAP_441103A]

Hoofdsoort | Subsoort | Kaliber | Ontsteker | Hoeveelheden | Verschijningsvorm (nationaliteit) Afwerpmunitie | Brisant | 500 | lb Onbekend | Eén | Afgeworpen (geallieerd) Artilleriebeschietingen [RAP_441030B, RAP_441031A] Hoofdsoort | Subsoort | Kaliber | Ontsteker | Hoeveelheden | Verschijningsvorm (nationaliteit) Geschutmunitie | Pantser | 6 | pdr SB | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisant, | 25 | pdr SB, TSB, MTSB | Enkele | Verschoten rook | (geallieerd) Brisant | 3.7’’ | SB, TB, MTB | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisant | 4.2’’ | SB | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisant | 57 | mm | SB | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisant, | 60 | mm | SB | Enkele | Verschoten mortier | (geallieerd) Mortier | 81 | mm | TB | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisant | 175 | mm | Onbekend | Enkele | Verschoten (geallieerd) Brisantmortier, | 5 cm (Duits) | SB, BB | Enkele | Verschoten pantser Brisant, | 7,5 cm (Duits) | SB, BB, MTSB | Enkele | Verschoten pantser Brisant | 8,8 cm (Duits) | SB, | MTB, | Enkele | Verschoten MTSB 4.5 | Verticale afbakening Bij het bepalen van de verticale afbakening per hoofdsoort | is specifiek rekening gehouden met minimaal gewicht en kaliber/diameter van | OO en de bodemopbouw. Verder is bij afwerpmunitie geprobeerd de inslagsnelheid en inslaghoek te achterhalen.

Voor het berekenen van de indringingsdiepte van afwerpmunitie is gebruik gemaakt van het Ontwerp | Voorschrift | Bepaling | Indringingsdiepte | Conventionele | Explosieven | (Deltares, 1210497-000, 2015). In onderstaande tabellen is de minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen OO (per hoofdsoort) in het verdacht gebied weergegeven ten opzichte van het maaiveld (situatie 1940-1945). De hoogte van het maaiveld | WOII | is vastgesteld op basis van topografische kaarten. Deze is vastgesteld op -0,30 meter NAP. De verticale afbakening is uitgedrukt in de diepte ten opzichte van NAP, en als dat niet mogelijk is, wordt dit uitgedrukt in de diepte ten opzichte van de maaiveldhoogten ten tijde van WOII. Bombardement 3 november 1944 Hoofdsoort | Verschijningsvorm | Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld Afwerpmunitie | Afgeworpen | De minimale | diepteligging is net onder maaiveld Tweede Wereldoorlog. De maximale diepteligging is | 8,9 meter onder het maaiveld Tweede Wereldoorlog | (9,2 meter | -NAP). Deze diepte is berekend | aan | de | hand | van | de | Deltaresmethode | en | is gebaseerd op sondering | 11 (zie rapportage Geotechnische onderzoek, projectnummer 0477077.100 | (4239), d.d. 8 juli 2022, uitgevoerd door Koops Grondmechanica | , aangeleverd door | Antea | Group | Oosterhout).

| De | resultaten | van | de Deltaresmethode | zijn | losbladig | toegevoegd | aan | deze rapportage. Artilleriebeschietingen (28 oktober-5 november 1944) 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 | 66 22P060 definitief rapport VO OO Zevenbergen-Moerdijk Oost d.d. 14 juli 2022 67 Hoofdsoort Verschijningsvorm Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld Geschutmunitie Verschoten De minimale diepteligging is net onder maaiveld Tweede Wereldoorlog. De maximale diepteligging is 2,5 meter onder maaiveld Tweede Wereldoorlog (-2,8 meter NAP). Militaire aanwezigheid Hoofdsoort Verschijningsvorm Min. & max. diepteligging t.o.v. maaiveld Kleinkaliber- munitie Gedumpt/achtergelaten De minimale diepteligging is net onder maaiveld Tweede Wereldoorlog. De maximale diepteligging is 1,5 meter onder maaiveld Tweede Wereldoorlog (-1,8 meter NAP). Handgranaten Gedumpt/achtergelaten Geweergranaten Gedumpt/achtergelaten Munitie voor granaatwerpers Gedumpt/achtergelaten Munitie- toebehoren Gedumpt/achtergelaten Om te bepalen of er sprake is van grondverzet/grondroering in na-conflictperiode, zijn in onderstaande paragraaf de naoorlogse ontwikkelingen in kaart gebracht aan de hand van een vergelijking van een luchtfoto uit de Tweede Wereldoorlog met een recent satellietbeeld en de tijdlijn van Kadasterkaarten op www.topotijdreis.nl.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://moerdijk.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/48ef9808-1744-462d-8a56-cf32cdc24e91?agendaItemId=d6cbea1e-a130-40f5-a08b-37c36c202211