404.1 Bijlage 1 - Erfgoedprogramma 2026-2028 DEF

Trekker

Provincie in samenwerking met alle andere betrokken partijen.

Planning

Q1 2026.

Financiering

Volgt.

Regie en koppelkansen bij lichte versterking NCG neemt koppelkansen mee in de versterking en neemt hierbij de ontwerpkosten op zich en coördineert de gelijktijdige uitvoering. Hiervoor geldt echter een grens: koppelkansen worden onder regie van NCG meegenomen zo lang de meerkosten binnen 10% van de totale versterkingskosten blijven. Doordat het aardbevingsrisico afneemt, zijn de versterkingsmaatregelen bij veel erfgoedpanden inmiddels beperkt. Hierdoor kunnen koppelkansen minder vaak onder regie van NCG meegenomen worden. Dit kan ertoe leiden dat onderhoud en restauratie verder worden uitgesteld en de onderhoudsstaat van het erfgoed niet verbetert of zelfs verslechtert. Daarom moet duidelijk worden wie de regie voert wanneer deze niet langer bij NCG ligt, hoe die regie wordt georganiseerd en hoe hierover wordt gecommuniceerd. Daarbij speelt dat veel eigenaren tijdens de wachtperiode voor versterking onderhoud en schadeherstel hebben uitgesteld. Voor hen ligt er vaak nog steeds een (soms ingewikkelde) integrale opgave, ook wanneer de versterking zelf beperkt is. Het is daarom noodzakelijk om eigenaren tijdig te informeren over de mogelijkheden om deze opgave in samenhang op te pakken en om ondersteuning te organiseren voor situaties waarin sprake is van een beperkte versterking maar een complexe totale opgave. Actie

Onderzoeken of er inzicht te verkrijgen is welke adressen in de versterking direct op norm zijn of waar niet alle koppelkansen meegenomen kunnen worden, en zo nodig een aanpak ontwikkelen voor deze situaties.

Trekker

NCG, in samenwerking met partners.

Planning

Q1 2026.

Financiering

Volgt.

Actie

Erfgoedeigenaren informeren dat subsidieregelingen voor onderhoud en restauratie tot 2028 beschikbaar blijven, ook in combinatie met schadeherstel en versterking in eigen regie.

Trekker

Erfgoedloket in samenwerking met NCG, RCE, provincie, gemeenten en BZK.

Planning

Q2 2026.

Financiering

Niet van toepassing.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 28

Actie

Helderheid verschaffen over regie: bepalen wie de regie voert wanneer deze niet meer bij NCG ligt, en afspraken maken over overdracht en rolverdeling.

Trekker

NCG, in samenwerking met IMG, RCE, gemeenten, provincie.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Volgt.

Actie

Leren van de wijze waarop in Oldambt de regie op integrale opgaven wordt georganiseerd, in situaties waarin geen of lichte versterking plaatsvindt.

Trekker

Oldambt, in samenwerking met andere partners.

Planning

Q3 2026.

Financiering

Volgt.

Werkprocessen versterking en afwegingskaders sloop In 2022 is het werkproces voor de versterking van monumenten geïmplementeerd. In 2025 is gestart met de implementatie van het werkproces voor karakteristieke panden. In lijn met de adviezen van het Atelier Regiobouwmeester gaan we in 2026 deze werkprocessen monitoren en waar nodig bijstellen. De gemeenten zijn sinds 2019 aan de slag met afwegingskaders voor sloop van karakteristieke panden. Nog niet alle gemeenten hebben een dergelijk kader opgesteld. De bestaande kaders worden gemonitord en waar nodig bijgesteld. Actie

Monitoren en bijstellen van de werkprocessen versterken en afwegingskaders sloop karakteristieke panden.

Trekker

NCG en gemeenten, in samenwerking met Libau, RCE, provincie.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Niet van toepassing

Duurzaam herstel en erfgoedbeleid IMG IMG is in 2024 begonnen met de pilot Duurzaam herstel. Deze subsidieregeling ondersteunt herstelmethoden die herhaalschade door mijnbouwgerelateerde bodembeweging moeten voorkomen. Woningen met constructieve schade binnen het gebied waar trillingen boven een bepaalde waarde zijn gemeten, kunnen, mits voldaan wordt aan de voorwaarden van IMG, in aanmerking komen voor Duurzaam herstel via een aannemer onder regie van IMG. Het gaat daarbij veelal om constructieve maatregelen. Wanneer de eigenaar dat wil, kan Duurzaam herstel gelijktijdig met de versterking worden uitgevoerd door NCG. De pilot is inmiddels beëindigd. Op 20 november 2025 is de Beleidsregel duurzaam herstel 2026 vastgesteld door het bestuur van IMG. Deze voorziet onder voorwaarden in een tegemoetkoming voor Duurzaam herstel in de vorm van te treffen maatregelen in natura. De tegemoetkoming bedraagt 100% van de kosten van de te treffen maatregelen in natura en de kosten die het directe gevolg zijn van het treffen van die maatregelen. De tegemoetkoming is voor gewone gebouwen niet hoger dan 100% van de WOZwaarde van de onroerende zaak, en heeft maximaal een waarde van € 500.000, inclusief BTW, per gebouw. Specifiek voor rijksmonumenten geldt geen maximum, tenzij de tegemoetkoming disproportioneel is in verhouding tot de WOZ-waarde van het rijksmonument.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 29

Binnen de processen van IMG is er bijzondere aandacht voor monumenten (rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten). De focus ligt daarbij op rijksmonumenten. IMG heeft recent de Werkgroep Erfgoed ingesteld met als opdracht het opstellen van een Uitvoeringskader Erfgoed, waarin de specifieke aanpak voor de behandeling van schade aan monumenten wordt uitgewerkt. Actie

Opstellen Uitvoeringskader Erfgoed.

Trekker

IMG, in samenwerking met betrokken partners.

Planning

Gestart in 2025.

Financiering

Niet van toepassing.

Daarnaast werkt IMG aan eventuele aanpassing van het reguliere calculatiemodel, specifiek voor monumenten en gericht op herstel met respect voor erfgoed. IMG gaat verkennen of het reguliere calculatiemodel (ook) aangepast zou moeten worden voor karakteristieke panden. Actie

Verkennen of het reguliere calculatiemodel aangepast moet worden voor karakteristieke panden.

Trekker

IMG.

Planning

Gestart in 2025.

Financiering

Niet van toepassing.

In veel gevallen gaat Duurzaam herstel van rijksmonumenten samen met de versterkingsaanpak van NCG. In die situaties voert NCG de regie en wordt Duurzaam herstel als koppelkans meegenomen in de integrale uitvoering. Voor de adressen waar geen versterking aan de orde is, wordt onderzocht hoe bij IMG een eigen integrale erfgoedgedragen route binnen ingrijpende herstelopgaven voor rijksmonumenten eruit zou kunnen zien. Actie

Onderzoeken hoe een eigen integrale erfgoedgedragen route binnen ingrijpende herstelopgaven voor rijksmonumenten eruit zou kunnen zien.

Trekker

IMG, in samenwerking met RCE, NCG, provincie, gemeenten, Libau.

Planning

Q2 2026.

Financiering

Niet van toepassing.

Kwetsbare panden (Buildings at risk) We hebben op dit moment onvoldoende inzicht in de erfgoedopgave die voortvloeit uit het gaswinningsdossier. De situatie verandert voortdurend, onder andere door de voortgang in de versterkingsopgave en de ontwikkelingen bij IMG. NCG verwacht dat de komende jaren meer panden op norm zullen zijn of slechts beperkt versterkt hoeven te worden. Tegelijkertijd is er een grote opgave op het vlak van (achterstallig) onderhoud, restauratie, verduurzaming en schadeherstel. Daarnaast is nog niet duidelijk welke panden vanuit de versterkingsoptiek op norm zijn, maar tegelijkertijd te maken hebben met een (complexe) schadeproblematiek. Om het Erfgoedprogramma goed aan te laten sluiten op de praktijk, is het essentieel om scherper zicht te krijgen op deze panden en hun opgave. Door beschikbare data van de betrokken overheden te combineren, kunnen we inzicht krijgen in welke panden kwetsbaar zijn, wat deze panden nodig hebben voor behoud en welke ondersteuning eigenaren daarbij nodig hebben.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 30

Actie

In beeld brengen van de opgave door inzicht in en analyse van de beschikbare data van NCG, IMG en de provincie.

Trekker

NCG, IMG en provincie.

Planning

Gestart in 2025.

Financiering

Volgt.

Casuïstiekoverleg Eigenaren met vragen over schadeherstel en versterking kunnen voor onafhankelijk advies terecht bij het Erfgoedloket Groningen. Daarnaast kan het Erfgoedloket extra ondersteuning bieden bij complexe gevallen en adressen die vanuit het Agroprogramma worden opgepakt. Waar nodig bespreken de betrokken partijen de integrale opgave van adressen in het Erfgoedloketoverleg en/of het Erfgoedloket-Agroprogramma overleg. In de meeste gevallen worden adressen integraal opgepakt onder regie van NCG, en bij actieve agrarische ondernemers met begeleiding van het Agroprogramma. Wanneer deze bestaande structuren voor (complexe) casuïstiek geen oplossing bieden verkennen we aanvullende mogelijkheden. Dit kan door extra individuele begeleiding via het Erfgoedloket of door escalatie via de lokale stuurgroepen en/of de Agenda voor Herstel. Actie

Organiseren van extra begeleiding voor boerderijeigenaren en andere complexe casuïstiek, onder andere door uitbreiding van de capaciteit van het Erfgoedloket.

Trekker

Erfgoedloket en provincie.

Planning

Q3 2026.

Financiering

€ 600.000.

Actie

Afspraken maken over wanneer en hoe wordt opgeschaald naar de escalatiestructuren van een Agenda voor Herstel en lokale stuurgroepen.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners Erfgoedprogramma, lokale stuurgroepen, Agenda voor Herstel.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Niet van toepassing.

Demarcatie en afstemming subsidieregelingen De subsidieregelingen van het Erfgoedprogramma hebben de afgelopen jaren zichtbaar bijgedragen aan het verbeteren van de onderhoudsstaat van erfgoedpanden in de provincie. Tegelijkertijd blijkt dat de communicatie en afstemming over schadeherstel en versterking bij subsidieverleningen in de praktijk nog beter kan. Soms ontstaat er onduidelijkheid over de financiering vanuit het Erfgoedprogramma, het IMG en NCG of sluiten de vergoedingen en subsidies niet op elkaar aan. Wanneer werkzaamheden al vergoed worden vanuit schadeherstel of versterking, kan de provincie daarvoor geen subsidie verlenen. Ook werkzaamheden die inhoudelijk overlappen komen niet in aanmerking. Deze regels voorkomen dubbele financiering, maar leiden bij eigenaren vaak tot verwarring of frustratie. Daarnaast is niet altijd voor alle betrokkenen duidelijk wie welke rol heeft en welke ondersteuning waar aangevraagd kan worden.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 31

Daarom onderzoeken we hoe we de verantwoordelijkheden en financieringsstromen tussen partijen beter kunnen afbakenen en hoe de subsidieregelingen beter op elkaar kunnen aansluiten. Hierbij gaat het zowel om het proces van demarcatie (wie doet wat en wanneer) als de inhoudelijke afstemming. Actie

Onderzoeken hoe de demarcatie kan worden verduidelijkt en de subsidieregelingen beter op elkaar kunnen worden afgestemd.

Trekker

Provincie in samenwerking met NCG, IMG en overige partners.

Planning

Q1 2026.

Financiering

Niet van toepassing.

Regioarcheoloog Voor het ondergronds erfgoed levert de regioarcheoloog in een aantal gemeenten aantoonbare meerwaarde. Maar omdat de functie in andere gemeenten nog onvoldoende is belegd, wordt deze expertise nog niet overal optimaal benut. De komende periode verankeren we de rol van regioarcheoloog in alle gemeenten, zodat iedere gemeente hier gelijkwaardig gebruik van kan maken. Actie

Verankeren van de inzet van de regioarcheoloog binnen alle gemeenten in de regio.

Trekker

Gemeenten samen met provincie, RCE, regioarcheoloog.

Planning

Doorlopend.

Financiering

€ 225.000.

OEen versterkingsproject aan een Rottumer dorpsboerderij bracht een oude begraafplaats aan het licht. Uiteindelijk werden zo’n 458 skeletten opgegraven. erfgoedfoto.nl | r.j. stöver

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 32

Circulair bouwen

.

De partners van het Erfgoedprogramma delen de wens om vrijkomend erfgoedbouwmateriaal van goede kwaliteit circulair te hergebruiken. Ook erfgoedprojectleiders van NCG onderschrijven het belang van deze aanpak.

4.2

Actie

Onderzoeken van de mogelijkheden voor regionaal hergebruik van vrijkomend erfgoedbouwmateriaal en indien mogelijk realiseren van een tijdelijk depot voor erfgoedmaterialen uit de versterkings- en herstelopgave 2028.

Trekker

Provincie in samenwerking met NCG, IMG.

Planning

Gestart in 2025.

Financiering

Volgt.

Duurzaam behoud van agrarisch erfgoed Opgaven en uitgangspunten Boerderijen zijn onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis en identiteit van Groningen en bepalen voor een belangrijk deel het landschap. Het behoud hiervan vraagt om een toekomstbestendige aanpak, waarbij boerderijeigenaren worden ondersteund bij het vinden van nieuwe functies en rendabele bedrijfsvoering, met respect voor cultuurhistorische waarden. De landbouwsector is in beweging, waardoor agrarische ondernemers moeten inspelen op ruimtelijke en economische ontwikkelingen. Dit vraagt binnen het Erfgoedprogramma om meer samenwerking, maatwerk en ondersteuning voor agrariërs in een erfgoedpand. Binnen dit focusthema gaan we daarom intensiever samenwerken met het Agroprogramma en andere relevante partijen rondom de boerderijen. Agrariërs zoeken voor hun ontwikkelopgaven ondersteuning bij gemeenten en provincie. Daarom is het nodig dat overheden beleid ontwikkelen voor de doorontwikkeling van boerderijen, bijvoorbeeld in de vorm van een visie of een programma onder de Omgevingsvisie. Zonder beleid en ondersteuning voor eigenaren is sturen op deze ontwikkeling niet mogelijk. Uit de Erfgoedmonitor blijkt dat de staat van onderhoud van met name karakteristieke boerderijen achterblijft. De onderhoudsopgave en de transitiebehoefte zijn groter dan het beschikbare budget.

Dit vraagt om slimme koppelingen met bestaande budgetten of extra financieringsbronnen. De huidige subsidieregeling voor onderhoud aan karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten (SOK-regeling) wordt aangepast voor karakteristieke boerderijen. Deze verruiming sluit bovendien goed aan bij boerderijen met karakteristieke status die de komende paar jaren worden versterkt.

Effecten van versterking op agrarisch erfgoed De Regiobouwmeester van NCG waarschuwt dat vooral kleine en middelgrote versterkingen grote gevolgen hebben voor het agrarisch landschap in het aardbevingsgebied. De kans bestaat dat agrariërs de versterkingsbudgetten gebruiken als inputfinanciering voor sloop-nieuwbouw, of dat zij via Eigen Beheer kiezen voor nieuwbouw. Daardoor kunnen veel karakteristieke boerderijen verdwijnen, wat een bedreiging vormt voor de Groninger identiteit als agrarische provincie.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 33

Bij versterking van historische boerderijen zonder beschermde erfgoedstatus werken we samen met het Atelier van de Regiobouwmeester om passende oplossingen te vinden. Om de effecten op het landschap zichtbaar te maken en te bepalen waar extra inzet nodig is, zijn kansenkaarten ontwikkeld. Deze kaarten laten per gebied zien waar de versterking risico’s oplevert voor het agrarisch erfgoed en waar extra gebiedsgerichte inzet nodig is, bijvoorbeeld door meer karakteristieke panden aan te wijzen. Actie

Op basis van de kansenkaarten de inventarisatie van karakteristieke panden actualiseren en eventueel extra aanwijzen (mogelijk als gemeentelijk monument) om sloop-nieuwbouw te voorkomen.

Trekker

Gemeenten in samenwerking met NCG (Atelier Regiobouwmeester).

Planning

Q1 2026.

Financiering

€ 300.000.

Herbestemming Het Erfgoedprogramma draagt bij aan de herbestemming van boerderijen door de ontwikkeling van beleid voor boerderijen, onder meer via boerderijenvisies. Daarnaast levert het programma een financiële bijdrage aan een grootschalig herbestemmingsplan voor boerderijen in de gemeente Oldambt, in het kader van de Erfgoed Deal. Deze deal heeft een provinciebrede doorwerking, omdat de opgedane ervaringen, zoals erftransformaties, planologische (on)mogelijkheden en het toepassen van biobased bouwen, worden gedeeld. Naast dit project, de inzet van het Erfgoedloket voor eigenaren met vragen over herbestemming en de ontwikkeling van boerderijenvisies, is er vanuit het Erfgoedprogramma verder geen inzet op herbestemming. Dit thema wordt provinciebreed opgepakt via het programma ERL.

Rijksmonumentale kerk te Huizinge

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 34

Actie

Cofinancieren van het herbestemmingsplan Oldambt-Nijambt in het kader van de Erfgoed Deal.

Trekker

Gemeente Oldambt.

Planning

Q1 2026.

Financiering

€ 830.689

Subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Erfgoed Voor de duurzame ontwikkeling van agrarisch erfgoed zijn goede en doordachte plannen essentieel. Eigenaren geven aan dat zij ondersteuning nodig hebben om deskundigen te betrekken bij de planvorming, zoals een architect, een landschapsarchitect en een stedenbouwkundige. Om dit te stimuleren is de subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Erfgoed ontwikkeld en in oktober 2025 opengesteld. Deze regeling ondersteunt eigenaren bij het uitwerken van een herbestemming, restauratieopgave, ontwerp of onderzoek. De regeling is breed opgesteld, maar biedt juist voor agrarisch erfgoed flinke kansen. Vanuit het Erfgoedprogramma is hiervoor 1,5 miljoen beschikbaar gesteld. (Voor 2026 is er zo'n € 1,2 miljoen beschikbaar.) De regeling geeft een belangrijke impuls aan de ruimtelijke kwaliteit en aan de toekomstbestendige ontwikkeling van historische boerderijen. Blijvend gebruik voorkomt immers verval en draagt bij aan behoud voor de lange termijn. In 2026 onderzoeken we hoe we deze regeling vanaf 2027 kunnen voortzetten. Actie

Openstellen van de subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Erfgoed en onderzoeken van aanvullende financiering vanaf 2027.

Trekker

Provincie Groningen.

Planning

Q4 2026.

Financiering

€ 1.200.000

Aanpak complexe agrarische erfgoedpanden Boerderijen behoren tot de meest complexe dossiers binnen de versterking en zijn daardoor in de planning naar achteren geschoven. De komende jaren worden veel boerderijen alsnog versterkt, gerestaureerd of opgeknapt. Daarbij is het belangrijk om met prioriteit te kijken naar eigenaren die vastlopen in de regelgeving of bij verschillende loketten. In lijn met de één overheid-aanpak is het belangrijk dat deze complexe gevallen integraal en gezamenlijk worden opgepakt, zodat schrijnende situaties zoveel mogelijk worden voorkomen. Daar hoort ook bij dat er programma overstijgend gekeken wordt en er zorgvuldige belangenafweging plaatsvindt, bijvoorbeeld over erfgoedwaarde, toekomstbestendige bedrijfsvoering en ruimtelijke kwaliteit. Daarom dragen we bij aan de interbestuurlijke programmaoverstijgende samenwerking, specifiek rondom complexe casuïstiek en ruimtelijke kwaliteit. Daarnaast is er budget gereserveerd om extra begeleiding te bieden aan boerderijeigenaren als dat nodig is. Actie

Verbeteren van de integrale en interbestuurlijke aanpak van complexe gevallen en waar nodig aansluiten op de werkwijze van de Agenda voor Herstel.

Trekker

Provincie in samenwerking met gemeenten, NCG, IMG, Erfgoedloket, RCE.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Volgt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 35

Zoals eerder aangegeven, onderzoeken we hoe de bestaande subsidieregelingen en dienstverlening van het Erfgoedprogramma beter op andere regelingen kunnen aansluiten. Dit geldt in het bijzonder voor het Agroprogramma. Ook verkennen we of gecombineerde voorlichting mogelijk is, zodat eigenaren eenvoudiger en duidelijker worden geholpen. Actie

Verbeteren van de dienstverlening aan eigenaren van agrarisch erfgoed, onder andere door subsidieregelingen van het Erfgoedprogramma en Agroprogramma beter op elkaar aan te laten sluiten en de voorlichting te optimaliseren.

Trekker

Provincie (erfgoed en agro).

Planning

Q1 2026.

Financiering

€ 900.000.

Verbeteren onderhoudsstaat van boerderijen Eigenaren van boerderijen met een karakteristieke status of de status van gemeentelijk monument maken goed gebruik van de SOK-regeling. Het maximale subsidiebedrag voor boerderijen van 20.000 euro is echter onvoldoende om het achterstallig onderhoud aan te pakken. Dit blijkt zowel uit signalen van eigenaren als uit de gegevens uit de Erfgoedmonitor. Daarom wordt de SOK-regeling verruimd met aanvullende subsidiemogelijkheden voor karakteristieke boerderijen.

4.3

Actie

Verruimen van de SOK-regeling voor karakteristieke boerderijen.

Trekker

Provincie.

Planning

Q1 2026.

Financiering

€ 6.600.000 (incl. uitvoeringskosten)

Kennisontwikkeling Een toekomstbestendige erfgoedaanpak vraagt om inzicht, vakmanschap en een gedeelde kennisbasis. Dit focusthema richt zich op het ontwikkelen, bundelen en toepasbaar maken van kennis, zodat beleid en uitvoering voortdurend verbeteren en waardevolle ervaring behouden blijft.

Onderzoeks- en kennisagenda De komende jaren stellen we een gerichte onderzoeks- en kennisagenda op. Deze agenda helpt om resultaten beter te monitoren, beleidsinstrumenten aan te scherpen en relevante kennis over de versterkingsaanpak vast te leggen en te delen. We besteden daarbij ook aandacht aan thema’s waarvan de uitvoering nog moeizaam verloopt en waar extra inzicht nodig is. De opgedane kennis draagt niet alleen bij aan de Groningse opgave, maar kan ook relevant zijn voor vergelijkbare opgaven elders in Nederland.De kennisagenda koppelen we aan de structurele borging van kennis en resultaten in de reguliere werkwijze. Actie

Opstellen van een onderzoeks- en kennisagenda.

Trekker

Provincie in samenwerking met NCG, RCE, Erfgoedloket, IMG.

Planning

Q2 2026.

Financiering

€ 475.000.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 36

Synthetiserend archeologisch onderzoek De afgelopen jaren zijn binnen de versterkingsopgave veel waardevolle archeologische onderzoeken uitgevoerd. Deze kennis benutten we echter nog maar beperkt in ruimtelijke planvorming. Hoewel veel kennis beschikbaar is, ontbreekt nog synthetiserend onderzoek dat alle bevindingen bij elkaar brengt en duidt. 5

De Werkgroep Archeologie constateert dat er belangrijke kennishiaten bestaan in het archeologisch beeld van het versterkingsgebied. De onderzoeken die plaatsvinden in het kader van versterking en herstel bieden een unieke kans om deze hiaten gericht aan te vullen. Daarom zetten we de komende jaren in op minder generiek onderzoek en meer onderzoek dat zich specifiek richt op deze kennishiaten. Deze aanpak verbetert de inhoudelijke kwaliteit van het archeologisch onderzoek en maakt efficiëntere keuzes in onderzoeksstrategie en -locaties mogelijk. Onderzoek dat zich richt op de kennishiaten levert bovendien belangrijke bouwstenen voor het synthetiserend onderzoek en levert nieuwe en beter toepasbare kennis op. Actie

Uitvoeren van synthetiserend archeologisch onderzoek en gericht onderzoek naar kennishiaten.

Trekker

Provincie, in samenwerking met Libau en RCE.

Planning

Q2 2026.

Financiering

€ 250.000.

Datagedreven inzet van subsidies De subsidieregelingen van het Erfgoedprogramma dragen aantoonbaar bij aan het verbeteren van de onderhoudsstaat van erfgoedpanden in de provincie Groningen. De meeste eigenaren weten de weg naar deze regelingen goed te vinden. Toch zijn er ook complexere gevallen die meer tijd, maatwerk en afstemming vragen. Ten slotte zien we dat de onderhoudsstaat van gemeentelijke monumenten achterblijft bij die van de rijksmonumenten. De subsidie vanuit de SOK is niet toereikend voor grootschaliger herstel van gemeentelijke monumenten. Er is dus een impuls nodig om achterstallig onderhoud via restauratie aan te pakken. Daarom verkennen we of en op welke wijze gemeentelijke monumenten als categorie kunnen worden toegevoegd aan de GRRG. Om hier gerichter op te kunnen sturen, zetten we de komende periode in op beter gebruik van data en het verbeteren van de subsidieregelingen. Zo kunnen middelen doelmatiger en evenwichtiger worden ingezet.

5)

Actie

Subsidieregelingen van de provincie datagestuurd actualiseren en gericht bedienen van erfgoedeigenaren.

Trekker

Provincie, in samenwerking met RCE, Erfgoedloket, NCG en IMG.

Planning

Doorlopend.

Financiering

Volgt.

Adviseurs archeologie van de partijen in het Erfgoedprogramma die regelmatig o.l.v. de regioarcheoloog samen overleggen over de archeologie-aspecten die samenhangen met versterking/herstel.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 37

Actie

Verkennen of, en op welke wijze, gemeentelijke monumenten kunnen worden toegevoegd aan de GRRG-regeling, als mogelijke oplossing voor betere spreiding en minder druk op de SOK.

Trekker

Provincie en gemeenten.

Planning

Q1 2026.

Financiering

Volgt.

Erfgoedlab Het Erfgoedlab is in 2023 ontstaan vanuit het Erfgoedprogramma en inmiddels voor de hele provincie ingezet. Dit succesvolle initiatief brengt overheden, onderwijs, kennisinstellingen en marktpartijen bij elkaar om kennis uit te wisselen, elkaar te inspireren en oplossingen te vinden voor actuele erfgoedvraagstukken. Vanuit het Erfgoedprogramma blijven we het Erfgoedlab inzetten voor de erfgoedopgaven in het gaswinningsdossier. Daarnaast is het Erfgoedlab een goed initiatief om met alle partners te komen tot een vervolgaanpak voor het Erfgoedprogramma na 2028. Dit wordt later verder ingevuld.

4.4

Actie

Inzetten van het Erfgoedlab voor het oplossen van erfgoedthema's in het gaswinningsdossier.

Trekker

Provincie in samenwerking met NCG, RCE, Erfgoedloket, IMG, gemeenten.

Planning

Start in 2026.

Financiering

€ 600.000.

Erfgoed van de toekomst en de gaswinning Erfgoed gaat niet alleen over behoud van het verleden, maar ook over wat we willen nalaten. Dit focusthema richt zich daarom op het waarderen van recent erfgoed, inclusief de tastbare en immateriële erfenis van de gaswinning. Zo krijgt ook deze periode een herkenbare plek in het collectieve geheugen van Groningen.

Naoorlogs en post-65 erfgoed De eerste aanwijsrondes van karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten vonden ongeveer tien jaar geleden plaats. Inmiddels is het de vraag of het recente erfgoed voldoende wordt beschermd. Het landelijke erfgoedperspectief is namelijk veranderd: er is steeds meer aandacht voor het naoorlogse en zogenoemde post-65 erfgoed. Post-65 erfgoed zijn historisch waardevolle panden gebouwd na 1965. In deze categorieën wijst het Ministerie van OCW inmiddels ook rijksmonumenten aan. Voor het aardbevingsgebied is het daarom relevant hoe we dit modernere erfgoed beter kunnen beschermen. Actie

Verkennen hoe naoorlogs en post-65 erfgoed en gebieden in het aardbevingsgebied beter kunnen worden beschermd.

Trekker

Gemeenten en provincie in samenwerking met RCE.

Planning

Q1 2027.

Financiering

Volgt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 38

Erfgoed van de gaswinning De gaswinning en de daaropvolgende hersteloperatie vormen een ingrijpend hoofdstuk in de recente geschiedenis van de provincie Groningen. Er klinkt een brede oproep om blijvend aandacht te hebben voor de herinnering en erkenning van de gevolgen hiervan. Op dit moment lopen verschillende initiatieven die hieraan bijdragen: • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) maakte een inventarisatie van de fysieke erfenis van het Groningenveld. • Nationaal Programma Groningen (NPG) financiert onder andere: - vergroenen van gaswinningslocaties van de Landschapswerkplaats; - educatief-museaal centrum over gaswinning en aardbevingen (EPIQ). • Ooggetuigen van de Gaswinning legt persoonlijke verhalen van bewoners en betrokkenen vast. Deze worden ontsloten via de Groninger Archieven. Dit initiatief wordt mede door OCW en NCG gefinancierd. Om meer grip te krijgen op de vele aan initiatieven bracht de provincie de lopende projecten in kaart. In maart 2025 vond een eerste workshop plaats met gemeenten, initiatiefnemers, NAM, RCE en de provincie. Uit de bijeenkomst kwam een breed gedragen wens naar voren om te komen tot een betekenisvolle, blijvende vorm van herinnering, die bijdraagt aan erkenning en verwerking. Actie

Verkennen welke bijdrage het Erfgoedprogramma kan leveren aan een betekenisvolle, fysieke erfenis die herinnert aan de periode van gaswinning en de gevolgen daarvan.

Trekker

Provincie, in samenwerking met RCE en gemeenten.

Planning

Q2 2027.

Financiering

€ 100.000.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 39

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 40

Boerderij Occo Reintiesheerd in Stedum is hersteld en gerestaureerd. Ook het boerenerf is hersteld. erfgoedfoto.nl | r.j. stöver

5.

Borging na 2028 Eén van de hoofddoelstellingen van het Erfgoedprogramma is “Het behouden en doorontwikkelen van het Gronings erfgoed, landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit en daarmee de gebiedsidentiteit.” Het onderdeel doorontwikkelen zal de komende jaren een steeds grotere rol gaan spelen. Het Erfgoedprogramma vervult tot eind 2028 een cruciale functie bij het behouden, herstellen en toekomstbestendig maken van erfgoed in het Groninger aardbevingsgebied. Omdat de versterking, schadeafhandeling en verduurzaming ook na 2028 doorlopen, is het noodzakelijk om kennis, samenwerking en succesvolle instrumenten blijvend te borgen. Dit hoofdstuk richt zich op de overgang van een programmatische aanpak naar een duurzame, structurele organisatie, gericht op het behoud en de doorontwikkeling van het Gronings erfgoed ná 2028. Verschillende partijen hebben uitgesproken dat de (programmatische) inzet op erfgoed idealiter gelijke pas houdt met de looptijd van de versterking en het herstel (Duurzaam herstel en schadeherstel) van erfgoed. Deze wens nemen we mee in de nadere uitwerking van de inzet van de betrokken organisaties vanaf 2029. Tot het einde van 2028 is financiering beschikbaar voor de uitvoering van de succesvolle beleidsinstrumenten zoals het Erfgoedloket en de subsidieregelingen voor onderhoud en restauratie.

Omdat versterking, schadeherstel en de afhandeling van subsidies ook na 2028 doorlopen, is het essentieel dat de opgebouwde kennis, ervaring en succesvolle werkwijzen worden overgedragen aan de partijen die daarna verantwoordelijk zijn. Tegelijk moeten de betrokken organisaties tijdig worden voorbereid op herstructurering van het programma binnen het reguliere beleid van en in de bestaande organisaties.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 41

5.1

Van programmatische aanpak naar regulier beleid De komende jaren moeten we stappen zetten om de overgang van het Erfgoedprogramma naar het reguliere erfgoedbeleid van de betrokken organisaties mogelijk te maken. De centrale vraag hierbij is wat onze erfenis is. Om dit te bepalen brengen we in kaart welke projecten en initiatieven de afgelopen jaren succesvol waren. Daarbij hoort ook een plan van aanpak voor het borgen van deze instrumenten in een minimale variant, en een stappenplan voor integratie in de bestaande organisaties. Actie

Opstellen van een overzicht van succesvolle projecten, initiatieven en beleidsinstrumenten, inclusief een plan van aanpak en een langetermijnfinancieringsmodel voor de minimale borging van deze instrumenten.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Volgt.

Actie

Opstellen van een stapsgewijs integratieplan van programmaonderdelen in het reguliere beleid en de bestaande organisaties, inclusief het zoeken naar structurele langdurige financiering en formatie voor voortzetting van de beleidsinstrumenten ná 2028.

Trekker

Provincie en gemeenten, in samenwerking met partners.

Planning

Q3 2027.

Financiering

Niet van toepassing.

Tegelijkertijd zijn er twee andere programma’s die een mogelijk een rol kunnen spelen bij het toekomstig erfgoedbeleid: de Sociale Agenda en de Economische Agenda. In de komende jaren kijken we hoe deze agenda’s kunnen bijdragen aan het behoud en de verdere ontwikkeling van het Gronings erfgoed en haar identiteit.

De rijksmonumentale kerk van Zeerijp is geïnspecteerd voor de te nemen versterkingsmaatregelen. Jarno Pors, RCE.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 42

5.2

Actie

Onderzoeken welke rol de Sociale Agenda en de Economische Agenda kunnen spelen in het behoud en doorontwikkeling van Gronings erfgoed.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners..

Planning

Doorlopend.

Financiering

Niet van toepassing.

Kennisborging en -deling De kennis en ervaring die in het Erfgoedprogramma is opgebouwd, moet ook na 2028 beschikbaar en toepasbaar blijven. Daarom borgen we documentatie, onderzoeksresultaten, best practices en evaluaties in de kennisbank van het Erfgoedloket, de RCE en mogelijk andere organisaties. Daarnaast dragen we actief kennis over via workshops en webinars voor beleidsmakers, erfgoedorganisaties en professionals. Actie

Het ophalen, ontwikkelen of aanvullen van alle documentatie, onderzoeksresultaten, best practices en evaluaties inclusief ontsluiting binnen een onderzoeksplatform. Daarnaast ontwikkelen een handboek met de belangrijkste inzichten en succesfactoren van het Erfgoedprogramma.

Trekker

Libau in samenwerking met partners.

Planning

Q4 2027.

Financiering

Volgt.

Actie

Verkennen organiseren en/of bijdragen aan periodieke webinars, workshops en een slotcongres.

Trekker

Provincie, RCE en Libau, in samenwerking met partners.

Planning

Doorlopend.

Financiering

Volgt.

Daarnaast bereiden we het erfgoedveld voor op de overgang van een programmatische aanpak naar een reguliere aanpak voor erfgoed in relatie tot schade en versterken. Ook moeten we inwoners informeren over welke gevolgen dit voor hen kan hebben. Mogelijk is hiervoor ondersteuning nodig in de vorm van capaciteit, kennis of andere instrumenten. In 2024 is vanuit het provinciale ERL-programma en het Rijksprogramma Erfgoed & Overheid onderzoek uitgevoerd naar de ondersteuningsbehoefte van gemeenten. Actie

Verkennen welke ondersteuning gemeenten en andere partijen tot 2028 nodig hebben om het erfgoedbeleid na 2028 zelfstandig voort te zetten. Hiervoor dienen scenario’s opgesteld te worden op basis van externe ontwikkelingen en keuzes van gemeenten voor behoud erfgoed.

Trekker

Gemeenten en provincie, in samenwerking met partners.

Planning

Q2 2026.

Financiering

Volgt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 43

5.3

Continueren van samenwerking Alle partijen waarderen de samenwerking binnen het Erfgoedprogramma als waardevol en constructief. Daarom is de wens uitgesproken om te verkennen of we deze samenwerking kunnen voortzetten. Het gaat dan om de coördinatie van erfgoedinitiatieven en om de begeleiding van het reguliere erfgoedbeleid in de komende jaren. We verkennen of de huidige vorm kan blijven bestaan, of dat een nieuwe, passende samenwerkingsstructuur nodig is. Actie

Onderzoeken hoe de huidige samenwerking na 2028 kan worden voortgezet en welke vorm daarbij het meest passend is op basis van interne en externe ontwikkelingen.

Trekker

Gemeenten, in samenwerking met partners.

Planning

Q1 2028.

Financiering

Volgt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 44

De rijksmonumentale kerk van Zeerijp is geïnspecteerd voor de te nemen versterkingsmaatregelen. Jarno Pors, RCE.

De versterking van Landgoed Ekenstein en het bijbehorende 'schathoes' in Appingedam

6.

Uitvoering, monitoring en verantwoording Om de programmadoelen te realiseren, is een duidelijke aanpak nodig voor uitvoering, communicatie en monitoring. Het Erfgoedprogramma is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokken partijen. Alleen door samenwerking kunnen we het karakter van Groningen behouden en erfgoed op een zorgvuldige wijze versterken, herstellen en duurzaam ontwikkelen. Dit geactualiseerde programma is geen eindpunt, maar een voortzetting en aanscherping voor de komende drie jaar. De bestaande overlegstructuur en samenwerking blijven daarbij essentieel. Zo zorgen we ervoor dat we wendbaar kunnen inspelen op nieuwe inzichten en ontwikkelingen. Dit hoofdstuk beschrijft hoe we samenwerken, wie welke rol en verantwoordelijkheid heeft, hoe we de voortgang volgen en hoe we de resultaten inzichtelijk maken. Zo zorgen we samen voor een effectieve uitvoering van het Erfgoedprogramma.

6.1

Governancestructuur Voor de periode 2026-2028 is de volgende overlegstructuur ingericht: • Stuurgroep Erfgoedprogramma: bestuurlijk niveau. • Programmamanagement: coördinerend en verbindend niveau. • Kernteam: uitvoerend.

Stuurgroep In de Stuurgroep Erfgoedprogramma zitten bestuurders van NCG, IMG, de provincie, het ministerie van OCW en de vijf aardbevingsgemeenten. De stuurgroep voert regie op de uitvoering, stelt het programma waar nodig bij, en neemt hierover de besluiten. De afzonderlijke organisaties voeren de besluiten uit binnen hun eigen mandaat, waar nodig na bekrachtiging door bijvoorbeeld het college van Gedeputeerde Staten, de colleges van burgemeester en wethouders, het directieteam van NCG of de directie/het bestuur van IMG. De stuurgroep vergadert drie tot vier keer per jaar. De coördinatie ligt bij het programmamanagement (ondergebracht bij de provincie) en het voorzitterschap rouleert.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 46

Programmamanagement De provincie voert het programmamanagement van het Erfgoedprogramma. Dit omvat naast het inhoudelijk coördineren en aansturen van het programma ook monitoring, financieel beheer en het beschikbaar stellen van accounthouders voor de focusthema’s. Daarnaast is de provincie verantwoordelijk voor de uitvoering van de restauratie- en onderhoudsregelingen en verzorgt zij de financiële (eind) verantwoording richting het Rijk.

Kernteam Het kernteam bestaat uit erfgoedadviseurs van NCG, IMG, de provincie Groningen, de RCE, het Steunpunt Cultureel Erfgoed/Erfgoedloket en de vijf Groninger aardbevingsgemeenten. Het kernteam voert het programma uit en bereidt voorstellen voor ter besluitvorming in de Stuurgroep. Het kernteam vergadert elke vier weken. De coördinatie ligt bij het programmamanagement en het voorzitterschap rouleert.

6.2

Rollen en verantwoordelijkheden betrokken partijen Sinds 2017 werken de verschillende partijen samen aan de uitvoering van het Erfgoedprogramma. Dat doen zij vanuit de eigen taakopdracht en verantwoordelijkheid. Zoals al bij de start van het programma werd aangegeven, is het voor een succesvolle samenwerking belangrijk dat partijen elkaars rol kennen en onderkennen, elkaar vertrouwen en respecteren. Het is goed om de gemaakte afspraken over de rollen, taken en verantwoordelijkheden te herhalen en regelmatig op managementniveau te bespreken. Hieronder zijn per partij de rollen/verantwoordelijkheden beschreven. In deze versie is ook IMG opgenomen, dat in 2024 is aangesloten bij het Erfgoedprogramma.

Provincie Groningen • • •

• • • • •

Voert het programmamanagement en het financieel beheer. Verzorgt de financiële verantwoording richting het Rijk. Draagt zorg voor het regionale culturele erfgoed, de ruimtelijke kwaliteit en het landschap door beleidskaders te ontwikkelen en deze beleidsvelden met elkaar te verbinden binnen de opgave Erfgoed Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap (ERL). Dit gebeurt onder andere in het uitvoeringsprogramma ERL en de nog op te stellen uitvoeringsagenda Mooi Groningen. Financiert het Erfgoedloket en Erfgoedadviesteam, het Steunpunt Cultureel Erfgoed, de Monumentenwacht, de Erfgoedmonitor en het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit. Beheert en verstrekt subsidies voor restauratie en onderhoud van rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden via de desbetreffende regelingen (GRRG, RORG, SOK). Financiert het Cultuurfonds Monumenten Groningen (belegd bij het Nationaal Restauratiefonds) waaruit leningen worden verstrekt aan gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. Zet het Atelier Ruimtelijke kwaliteit en Landschap in voor de versterking van de ruimtelijke kwaliteit. Heeft wettelijke taken op het terrein van de ruimtelijke ordening, erfgoed (inclusief archeologie) en interbestuurlijk toezicht.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 47

Nationaal Coördinator Groningen • • • • •

Voert de publieke regie op de versterking van erfgoed. Voert de regie op het WVE voor monumenten en karakteristieke panden. Stimuleert de ontwikkeling van kennis en onderzoek. Rapporteert ieder kwartaal over de voortgang van de versterking van erfgoed aan de stuurgroep. De regiobouwmeester van NCG en het Atelier Regiobouwmeester stimuleren het behoud van het karakter van Groningen en hebben een adviserende rol in gebieden waar versterking aan de orde is.

Instituut Mijnbouwschade Groningen • • • • •

Voert de publieke regie op de aanpak van de schadeafhandeling van erfgoed en stelt daarvoor een Uitvoeringskader Erfgoed op. 6 7 Hanteert dezelfde definities en kwaliteitseisen voor erfgoed als de andere betrokken organisaties. Onderzoekt of monumenten die een onderhouds- en/of restauratiesubsidie (willen) aanvragen prioriteit kunnen krijgen in de schadeafhandeling (prioriteitsregeling voor erfgoed). Deelt ieder kwartaal de voortgang van de schadeafhandeling van erfgoed met de Stuurgroep. Ontwikkelt kennis over het herstellen van erfgoed.

Ministerie van OCW en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed • • • • • • •

Zorgen voor erfgoed van nationaal belang door wettelijke bescherming. OCW zet zich beleidsmatig in voor het erfgoed in Groningen en werkt daarbij nauw samen met BZK. Adviseren gemeenten over ingrijpende wijzigingen aan rijksmonumenten (Omgevingswet). Verlenen vergunningen voor ingrepen aan archeologische rijksmonumenten. Verlenen subsidies voor onderhoud en herbestemming van rijksmonumenten. Ontwikkelen en verspreiden kennis voor erfgoedzorg in het aardbevingsgebied. OCW verzorgt via het Nationaal Restauratiefonds leeninstrumenten voor woonhuismonumenten (RFH) en voor herbestemming en restauratie van niet-woonhuismonumenten (RFH-plus) in vorm van revolverende fondsen.

Gemeente(n) • • • • • •

6) 7)

Is bevoegd gezag voor de aanwijzing, bescherming van het cultureel erfgoed (onder andere in het omgevingsplan) en voor de vergunningverlening. Wijst karakteristieke panden en objecten en gemeentelijke monumenten aan, via de erfgoedverordening of via functieaanduidingen die gekoppeld worden aan het omgevingsplan. Registreert het gemeentelijk cultureel erfgoed in een gemeentelijk erfgoedregister. Is bevoegd gezag voor de borging en bescherming van archeologische waarden (nietrijksmonumenten) en heeft de verantwoordelijkheid om archeologiebeleid te formuleren. Is bevoegd gezag voor de uitvoering van de VTH-taken. Zet haar Monumentencommissie, Erfgoedcommissie of Commissie Omgevingskwaliteit, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in als wettelijk adviseurs bij conceptverzoeken en aanvragen van een Omgevingsvergunning.

Deze definities zijn opgenomen op blz. 19 van het Erfgoedprogramma 2017 – 2021. Hiermee worden bedoeld de eisen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (Stichting ERM).

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 48

• • • • • • •

Zorgt voor een goede en duurzame verankering van erfgoed in de Omgevingsvisie en het ruimtelijk beleid van de toekomst, zodat erfgoed goed betrokken wordt bij ruimtelijke ontwikkelingen. Communiceert naar inwoners over de betekenis van erfgoed voor de identiteit, kwaliteit, beleving en aantrekkelijkheid van de leefomgeving. Ondersteunt erfgoedeigenaren en initiatiefnemers met advies op maat. Is de spil in het wegen van belangen en in het samen met de eigenaar vinden van koppelkansen, onder andere bij herbestemming en verduurzaming. Stelt de kaders vast voor welstand en ruimtelijke kwaliteit in de nota Omgevingskwaliteit. Ontwikkelt visies voor de toekomst van agrarisch erfgoed en voert deze uit. Ontwikkelt afwegingskaders voor de sloop van karakteristieke panden en betrekt dit instrument in de besluitvorming over aanvragen voor verbouw en (gedeeltelijke) sloop.

Steunpunt Cultureel Erfgoed en het Erfgoedloket •

•

• • •

Het Steunpunt ondersteunt de Groninger gemeenten bij de uitvoering en de ontwikkeling van hun erfgoedbeleid. Het heeft twee hoofdtaken: de platformfunctie en de facilitaire functie. De platformfunctie omvat het uitwisselen van kennis, informatie en initiatieven voor belanghebbende partijen. Naast ondersteuning op het gebied van monumentenzorg kunnen gemeenten bij het Steunpunt terecht voor vraaggerichte ondersteuning met betrekking tot cultuurhistorie en archeologie. Het Erfgoedloket ondersteunt eigenaren van monumenten en karakteristieke panden bij vragen over onder andere versterking, financieringsmogelijkheden, schadeherstel, onderhoud en restauratie, vergunningen, verduurzaming en herbestemming. Het Erfgoedloket organiseert meerdere keren per jaar een inloopbijeenkomst en erfgoedloketfair. Het Erfgoedloket ontwikkelt en deelt kennis met eigenaren. Het Steunpunt geeft uitvoering aan de rol van de regioarcheoloog.

NCG en Groninger Kerken hebben de kerk in Overschild versterkt, hersteld en innovatief verduurzaamd. Door middel van een nieuwe bestemming krijgt de kerk weer een centrale functie in het dorp.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 49

6.3

Communicatie Communicatie speelt een belangrijke rol bij het realiseren van de programmadoelen. In 2023 is met alle partijen een gezamenlijke communicatiestrategie opgesteld die richting geeft aan de manier waarop we communiceren. Een goede onderlinge afstemming zorgt voor een eenduidige boodschap naar erfgoedeigenaren en versterkt bewustwording en draagvlak voor het programma. Een duidelijke taakverdeling en onderlinge verwijzing maken het programma bovendien beter zichtbaar en effectiever in de uitvoering.

Het gezamenlijke verhaal uitdragen Het is cruciaal dat alle betrokken partijen hetzelfde verhaal vertellen. Dit vraagt om onderlinge afstemming, zodat erfgoedeigenaren en andere doelgroepen heldere en consistente informatie ontvangen. Het Erfgoedprogramma is een gezamenlijke opgave, waarin gedeeld eigenaarschap en goed samenwerken centraal staan. De provincie heeft hierbij de rol van drager van het programma, zonder afbreuk te doen aan de zichtbare bijdragen van de andere partijen. Actie

Uitdragen van de communicatieboodschap volgens de strategie en het communicatieplan van het Erfgoedprogramma.

Trekker

Provincie, in samenwerking met NCG, IMG, RCE, Erfgoedloket en gemeenten.

Planning

Doorlopend.

Financiering

Volgt.

Succesverhalen en best practices Het Erfgoedprogramma heeft de afgelopen jaren al veel zichtbare resultaten opgeleverd. Om erfgoedeigenaren te laten zien wat mogelijk is en om hen te inspireren, is het belangrijk om deze succesverhalen actief te delen. Het tonen van praktijkvoorbeelden en best practices is daarom een vast onderdeel van de communicatieaanpak. Dit helpt ook om drempels weg te nemen bij eigenaren die nog aan de start van hun traject staan. De komende periode onderzoeken we op welke manier we deze verhalen structureel en aantrekkelijk kunnen delen. Daarbij kunnen we verwijzen naar andere relevante content, zoals de verhalenbank van IMG of NCG. Actie

Uitvoeren van gerichte communicatie richting specifieke doelgroepen, boerderijeigenaren en eigenaren van karakteristieke panden.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners.

Planning

Gestart, doorlopend.

Financiering

Volgt.

Actie

Verkennen van innovatieve manieren om succesverhalen te delen.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners.

Planning

Q3 2026.

Financiering

Volgt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 50

6.4

Actie

Opstellen van een communicatiestrategie en het uitvoeren van een communicatieplan voor erfgoedeigenaren in de provincie Groningen over de periode ná 2028.

Trekker

Provincie, in samenwerking met partners.

Planning

Q4 2026.

Financiering

Nader te bepalen.

Monitoring en verantwoording Een krachtig Erfgoedprogramma vraagt niet alleen om visie en uitvoering, maar ook om voortdurende aandacht voor inzicht, leren en verantwoording. Monitoring vormt daarom een onlosmakelijk onderdeel van dit Erfgoedprogramma. Door systematisch te volgen wat er gebeurt, kunnen we zien of de beoogde resultaten worden bereikt, waar bijsturing nodig is en welke effecten het beleid heeft op de kwaliteit, beleving en toekomstbestendigheid van het erfgoed in het Groninger aardbevingsgebied. In dit hoofdstuk gaan we in op waarom we monitoren, wat we monitoren en welke indicatoren we daarvoor hanteren, hoe we data verzamelen en hoe we verantwoording afleggen en resultaten delen richting interne partners en externe partijen.

Monitoring en rapportage Met monitoring streven we de volgende vier doelen na: • Inzicht krijgen in voortgang en effectiviteit van het erfgoedbeleid. • Tijdig bijsturen van beleidsmaatregelen. • Verantwoording afleggen aan bestuur, partners en samenleving. • Transparantie en vertrouwen bevorderen. In het volgende overzicht staat hoe we de uitvoering van het programma per programmalijn en doelstelling willen monitoren en welke indicatoren we daarbij kunnen inzetten. Dit is een concept en wordt nog verder uitgewerkt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 51

Programmalijn

Concrete doelen

Indicator

Instandhouding

Verbeteren van de onderhoudsstaat van de verschillende categorieën erfgoedpanden in vergelijking met de staat in 2025. Dit doen we onder andere door het stimuleren van toekomstbestendige benutting en door subsidies voor onderhoud en restauratie.

• Staat van onderhoud. • Benutting onderhoudssubsidies (aantal en hoogte van verleende Rijksen provinciale subsidies) • Hoeveel leegstand. • Aantal herbestemmingen. • Aantal FTE voor erfgoed bij gemeenten. • Aantal verleende vergunningen en doorlooptijden.

Versterking en schadeherstel

Voortdurend bijdragen aan de ontwikkeling en het onderhoud van de randvoorwaarden (zoals kennis, kaders, werkprocessen, etc.) voor veilige en herstelde erfgoedpanden in Groningen. En het actief ondersteunen van eigenaren met advies, begeleiding en financiële middelen

• Voortgang versterking. • Aantal erfgoedpanden “op norm”. • Aantallen sloop-nieuwbouw (per categorie en agro). • Aantal afgeronde schademeldingen. • Aantallen schademeldingen (waarbij geen versterking hoeft plaats te vinden). • Aantal afgeronde adressen in Duurzaam herstel. • Tevredenheid eigenaren over Erfgoedloket en de werkprocessen versterken • Aantal verleende vergunningen (en doorlooptijden) per gemeente.

Gebiedsgerichte ontwikkeling van toekomstbestendig erfgoed: erfgoed in stads- en dorpsvernieuwing als drager voor versterking van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid.

Verbeteren van de beleving en de omgeving van erfgoed door het vroegtijdig signaleren van ruimtelijke en erfgoedwaarden en het inzetten van ontwerpkracht om samenhangende, kwalitatieve gebiedsontwikkelingen te realiseren.

• Benutting GRRG voor groen erfgoed. • Benutting subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Erfgoed. • Benutting regioarcheoloog. • Benutting ontwerppool. • Stand van zaken afronding gemeentelijke gebiedsgerichte projecten (stand van zaken per project).

Behoud van karakteristieke panden als drager van de gebiedsidentiteit (inclusief agrarisch erfgoed)

Alle gemeenten en de provincie formuleren samenhangend gemeentelijk en provinciaal beleid gericht op het behoud en doorontwikkeling van karakteristieke panden en agrarisch erfgoed en voor het verbeteren van de ondersteuning van boerderijeigenaren.

• Aantal gemeenten met een afwegingskader voor sloop van karakteristieke panden. • Benutting SOK subsidie. • Sloopcijfers agrarisch erfgoed. • Onderhoudsstaat agrarisch erfgoed. • Afname leegstand boerderijen en functieverandering. • Tevredenheid boerderijeigenaren met ondersteuning.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 52

Programmalijn

Concrete doelen

Indicator

Kennisontwikkeling, innovatie, vakmanschap en onderwijs

Het bevorderen van een innovatieve erfgoedsector in Groningen, waarin onderwijs, overheid, bedrijven en kennisinstellingen structureel samenwerken aan duurzame instandhouding van het Gronings erfgoed

• Veranderingen in instroomcijfers voor erfgoed- en bouwgerelateerde opleidingen. • Aantal nieuwe opleidingen en afgestudeerde studenten. • Aantal partijen aangehaakt bij het Erfgoedlab. • Benutting circulair depot. • Aantal stageplekken bij regionale aannemers en restauratiebedrijven. • Aantal georganiseerde bijeenkomsten of kennissessies.

Verduurzaming

Toekomstbestendig maken van erfgoed en verminderen van energielasten onder erfgoedeigenaren door middel van advisering en financiële ondersteuning.

• Aantal erfgoedpanden (per categorie) dat is verduurzaamd. • Afname energieverbruik bij eigenaren van erfgoedpanden.

Verantwoording over de voortgang van de uitvoering Binnen het Erfgoedprogramma leggen de deelnemende partijen gezamenlijk verantwoording af over de voortgang en de resultaten van de uitvoering. De provincie, als verantwoordelijke voor het programmamanagement, coördineert de jaarlijkse voortgangsrapportage aan de stuurgroep van het Erfgoedprogramma. In deze rapportage worden de stand van zaken (inclusief financiën), behaalde resultaten en aandachtspunten samengebracht. Iedere partner levert hiervoor input op basis van de eigen taken en activiteiten. We communiceren extern over de voortgang en de resultaten van het programma via de provinciale website, en via de websites van de betrokken partijen daar waar het logisch is.

Evaluatie en bijsturing Halverwege de periode van deze actualisatie (2027) voeren we een tussentijdse evaluatie uit. Deze richt zich op de effectiviteit en doelmatigheid van de ingezette instrumenten en de manier waarop partijen samenwerken. Aan het einde van de programmaperiode volgt een integrale evaluatie. Daarbij verzamelen we zowel kwantitatieve resultaten als kwalitatieve inzichten, bijvoorbeeld aan de hand van casussen die laten zien hoe de inzet van het Erfgoedprogramma heeft bijgedragen aan de programmadoelstellingen.

Staat van Groningen en Noord-Drenthe In Nij Begun is vastgelegd dat het kabinet jaarlijks rapporteert over de voortgang in De Staat van Groningen en Noord-Drenthe. Dit rapport laat zien in hoeverre de doelen op het gebied van schadeherstel, versterking, verduurzaming en brede welvaart worden behaald. Hierbij kijken we naar zowel kwalitatieve als kwantitatieve resultaten en de onderlinge samenhang daartussen. Het kabinet publiceert het rapport jaarlijks in april en biedt het aan het parlement aan. Op basis van de uitkomsten kan de verantwoordelijke bewindspersoon besluiten om het beleid bij te sturen.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 53

De doelen worden vastgelegd in de Groningenwet en uitgewerkt in de Sociale Agenda en de Economische Agenda. De agenda’s bevatten concrete doelstellingen voor de eerstvolgende vijf jaar, inclusief indicatoren die we opnemen en volgen in De Staat van Groningen en Noord-Drenthe. Het rapport verschijnt in ieder geval tot 2055. Ook het Erfgoedprogramma maakt deel uit van deze jaarlijkse rapportage. Actie

Waar nodig aanscherpen en aanvullen van indicatoren en een monitoringsplan voor het Erfgoedprogramma, aansluitend op de werkwijze van De Staat van Groningen en Noord-Drenthe.

Trekker

Provincie, in samenwerking met NCG, IMG, RCE, Erfgoedloket en gemeenten.

Planning

Doorlopend.

Financiering

Nader te bepalen.

Provinciale Erfgoedmonitor De provincie heeft in 2017 de Erfgoedmonitor ontwikkeld. De monitor geeft inzicht in de onderhoudsstaat en leegstand van erfgoedpanden. Deze data kan worden gebruikt voor de bijstelling van de provinciale beleidsinstrumenten, zoals subsidieregelingen. Daarnaast biedt het informatie voor gemeentelijk erfgoedbeleid en de ontwikkeling van boerderijenvisies.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 54

Erfgoedfair van het Erfgoedloket in november 2025.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 55

CBS De Regenboog in Bedum is de eerste rijksmonumentale school die aardbevingsbestendig is gemaakt. Mark Sekuur, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 16046-89201

7.

Financiën Hieronder volgt een begroting per activiteit per jaar. Bedragen * 1.000

Programmalijn

Activiteit

2026

2027

2028

Totaal

1 en 2

Subsidieregelingen GRRG en RORG (inclusief uitvoeringskosten)

11.218

9.933

6.583

27.734

1 en 2

Subsidieregeling SOK (inclusief uitvoeringskosten)

4.600

3.800

3.450

11.850

1 en 2

Subsidieregeling Kwaliteitsimpuls Erfgoed (v.a. oktober 2025)

1.200

-

-

1.200

1 en 2

Subsidieregeling Pilot Overschild

1.600

-

-

1.600

2

Ondersteuning eigenaren door Erfgoedloket en Monumentenwacht

850

850

850

2.250

2

Pilot integrale aanpak erfgoed

140

-

-

140

3

Ontwerpend onderzoek

120

-

-

120

3

Erfgoed van de gaswinning

100

-

-

100

4

Agrarisch erfgoed (inclusief bijdrage voor Erfgoed Deal en extra budget subsidieregeling)

4.253

3.875

3.875

11.999

5

Kennisontwikkeling, -borging, evaluatie en monitoring (incl. synthetiserend onderzoek archeologie en Erfgoedlab)

700

410

355

1.465

6

Innovatie, vakmanschap & onderwijs (circulair depot, verduurzaming, cursusaanbod DuMo, restauratiewerkplaatsen)

1.700

-

-

1.700

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 56

Programmalijn

Activiteit

2026

2027

2028

Totaal

Niet van toepassing

Inzet op borging na 2028 en erfenis van het programma

-

75

175

250

Niet van toepassing

Ondersteuning gemeenten door handelingskosten, regio-archeoloog

310

325

325

960

Niet van toepassing

Samenwerkingsstructuur (uitvoeringscapaciteit provincie, communicatiekosten, etc.)

1.980

1.170

1.170

4.320

Totaal

28.771

20.436

16.798

65.988

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 57

Een versterkingsproject aan een Rottumer dorpsboerderij bracht een oude begraafplaats aan het licht. Uiteindelijk werden zo’n 458 skeletten opgegraven. erfgoedfoto.nl | r.j. stöver

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 58

Bijlage A Terugblik 2017-2025 Sinds de start is intensief samengewerkt tussen overheden, erfgoedorganisaties en lokale partijen. Deze samenwerking heeft geleid tot belangrijke resultaten in behoud, herstel en doorontwikkeling van erfgoed in het Groninger aardbevingsgebied.

Instandhouding van gebouwd erfgoed Ondanks complexe omstandigheden in het aardbevingsgebied is veel erfgoed behouden gebleven door gerichte (planologische) bescherming. Een integraal werkproces voor de versterking van erfgoed, succesvolle subsidieregelingen en het Erfgoedloket hebben hier in belangrijke mate aan bijgedragen.

Innovatieve aanpakken en maatwerk Er is ruimte gecreëerd voor maatwerkoplossingen, waarbij technische versterking en cultuurhistorische waarden met elkaar in balans zijn gebracht. Voorbeelden zijn innovatieve versterkingsmethoden voor monumenten of verduurzaming van erfgoedpanden.

Kennisontwikkeling en experimenteren Het Erfgoedprogramma heeft een impuls gegeven aan kennisdeling en innovatie. Via bouwhistorisch onderzoek, waardestellingen en experimenteren met nieuwe aanpakken in het Erfgoedlab is veel kennis over het Gronings erfgoed verzameld, vastgelegd en gedeeld. Hieronder gaan we per programmalijn in op de ingezette aanpak en resultaten van afgelopen jaren.

Instandhouding Borging van erfgoed Om de unieke gebiedsidentiteit van Groningen te behouden en door te ontwikkelen, is het essentieel om goed in beeld te hebben welke panden en objecten waardevol zijn. In 2016 heeft de provincie Groningen vooruitlopend op de vaststelling van het Erfgoedprogramma een sloopverbod opgenomen in haar omgevingsverordening. Hierin riep zij gemeenten op om cultuurhistorisch waardevolle gebouwen en objecten aan te wijzen als karakteristiek. Sindsdien zijn er ongeveer 40.000 erfgoedpanden aangewezen

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 59

als karakteristiek pand of gemeentelijk monument. Toch zijn nog niet alle waardevolle panden die het karakter van Groningen bepalen beschermd. Dit geldt onder andere voor naoorlogs, agrarisch en post-65 erfgoed. Gemeenten, inwoners en het Versterkingsatelier van NCG hebben dit aangekaart in de media, bij de RCE en bij het Erfgoedprogramma. De gemeente Groningen is specifiek voor het grondgebied van de voormalige gemeente Ten Boer bezig met het aanwijzen van karakteristieke panden. De gemeente Eemsdelta werkt aan de actualisatie van de aanwijzing van karakteristieke panden. Omdat de voormalige fusiegemeenten dat verschillend hebben opgepakt wordt er nu gewerkt aan harmonisatie. De volgende kaarten geven de spreiding van verschillende erfgoedpanden weer in Groningen. Het laat het aantal panden zien en niet het aantal monumentnummers of adressen.

Deze kaart geeft de spreiding van de rijksmonumenten (3.723 panden) in Groningen weer. Bron: Erfgoedmonitor provincie Groningen, januari 2026.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 60

Deze kaart geeft de spreiding van de gemeentelijke monumenten (1.653 panden) in Groningen weer. Bron: Erfgoedmonitor provincie Groningen, januari 2026.

Deze kaart geeft de spreiding van de karakteristieke panden (20.736 panden) in Groningen weer. Nog niet alle aangewezen karakteristieke panden zijn opgenomen in deze kaart. Zo ontbreekt bijvoorbeeld de data van de gemeente Westerwolde. Het werkelijk aantal karakteristieke panden ligt dus hoger. Bron: Erfgoedmonitor provincie Groningen, januari 2026.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 61

Subsidieregelingen voor restauratie en (groot en regulier) onderhoud Er zijn drie succesvolle subsidieregelingen ontwikkeld om eigenaren te ondersteunen bij de restauratie en onderhoud van hun monument of karakteristiek pand: • De RORG (Regulier onderhoud rijksmonumenten Groningen). Met deze regeling ondersteunen we particuliere eigenaren van rijksmonumentale woonhuizen in het uitvoeren van regulier onderhoud aan hun rijksmonument, in afwachting van eventuele herstel/versterkingsmaatregelen. • De GRRG (Groot Onderhoud en Restauratie Rijksmonumenten Groningen). Deze zetten we in om eigenaren te ondersteunen in het uitvoeren van groot onderhoud en/of restauratie van hun rijksmonument, indien nodig en mogelijk in combinatie met schadeherstel en versterking. • De SOK (Subsidieregeling Onderhoud Karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten). Deze regeling bestaat sinds 2021 en is opengesteld voor onderhoud van karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten. Alle regelingen gaan door tot en met 2028. Hieronder volgt een overzicht van het aantal aanvragen, het aantal verleningen en het totale verleningsbedrag per jaar.