404.1 Bijlage 1 - Erfgoedprogramma 2026-2028 DEF

Erfgoedprogramma provincie Groningen 2026-2028 10 maart 2026

Colofon Dit is een uitgave van de provincie Groningen, Gemeente Midden-Groningen, Gemeente Het Hogeland, gemeente Groningen, Gemeente Eemsdelta, Gemeente Oldambt, Nationaal Coördinator Groningen, Instituut Mijnbouwschade Groningen, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Steunpunt Cultureel Erfgoed Groningen Opgesteld in samenwerking met onze maatschappelijke partners vertegenwoordigd in het Erfgoedberaad. Tekst Rick Brinks (Provincie Groningen), Floris Pas (Nationaal Coördinator Groningen) en Cecile van der Tweel (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). Tekstredactie Claudia Mulder, Qilz Communicatie en Bestuursadvies. Beeld Provincie Groningen Foto voorpagina: De boerderij Occo Reintiesheerd, eigendom van Het Groninger Landschap, in Stedum is hersteld en gerestaureerd. Ook het boerenerf is hersteld. erfgoedfoto.nl | r.j. stöver Opmaak Team Communicatie, provincie Groningen Uitgave 10 maart 2026

Inhoudopgave 1.

Inleiding

4

1.1

Aanleiding voor de actualisatie

5

1.2

Totstandkoming en richting van de actualisatie

5

1.3

Het belang van erfgoed binnen de herstelopgave

5

1.4

Terugblik 2017-2025

6

1.5

Leeswijzer 

7

2.

Scope en samenhang

9

2.1

Scope van het programma

9

2.2

Samenhang met ander beleid en programma’s

10

3.

Trends en ontwikkelingen

15

3.1

Fysieke opgave: gebouwen en techniek

15

3.2

Transitie: toekomstgericht behoud

19

3.3

Beleid en perspectief: mensen, regio en samenwerking

19

4.

Actualisatie Erfgoedprogramma 2026-2028

22

4.1

Integrale aanpak van schadeherstel en versterking

27

4.2

Duurzaam behoud van agrarisch erfgoed

33

4.3

Kennisontwikkeling 

36

4.4

Erfgoed van de toekomst en de gaswinning

38

5.

Borging na 2028

41

5.1

Van programmatische aanpak naar regulier beleid

42

5.2

Kennisborging en -deling 

43

5.3

Continueren van samenwerking

44

6.

Uitvoering, monitoring en verantwoording

46

6.1

Governancestructuur 

46

6.2

Rollen en verantwoordelijkheden betrokken partijen

47

6.3

Communicatie

50

6.4

Monitoring en verantwoording

51

7.

Financiën

56

Bijlage A Terugblik 2017-2025

59

Bijlage B Advies Atelier Regiobouwmeester NCG

77

Bijlage C Advies Erfgoedberaad

81 Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 3

Interieur kerk te Westeremden

1.

Inleiding Het Erfgoedprogramma is in 2017 gestart naar aanleiding van de motie van Dik-Faber in de Tweede Kamer. Onder regie van de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) en de provincie Groningen hebben Rijk, provincie en gemeenten samen een richtinggevende beleidsagenda met een uitvoeringsprogramma opgesteld. Het programma heeft als doel de unieke Groninger gebiedsidentiteit en het cultureel erfgoed in 1 het aardbevingsgebied te behouden en te versterken. De gezamenlijke visie luidt: “Groningen moet Groningen blijven, met haar eigen unieke gebiedsidentiteit. Ook in het aardbevingsgebied tijdens en na uitvoering van het schadeherstel en de versterking. Die gebiedsidentiteit wordt voor een groot deel bepaald door het culturele erfgoed en de ruimtelijke samenhang. Daarom werken we aan een sterk, toekomstbestendig Gronings erfgoed met en voor de mensen die er wonen, werken en verblijven.” Deze visie is in 2017 vertaald in twee hoofddoelstellingen: • Het behouden en doorontwikkelen van het Gronings erfgoed, landschappelijke en ruimtelijke kwaliteit en daarmee de gebiedsidentiteit. • Optimale balans tussen veiligheid, schadeherstel en behoud van Gronings erfgoed in zijn ruimtelijke context.

1)

Het Erfgoedprogramma Groningen richt zich op behoud, versterking en doorontwikkeling van erfgoed in relatie tot de gevolgen van gaswinning. De eerdere geografische afbakening op basis van de provinciale omgevingsverordening is daarbij niet langer leidend. Binnen het Erfgoedprogramma is sprake van verschillende werkingsgebieden. Betrokken partijen en uitvoeringsorganisaties hanteren ieder hun eigen afbakening: zo richt de NCG zich met de versterkingsopgave op de gemeenten Oldambt, Groningen, Het Hogeland, Midden-Groningen en Eemsdelta, terwijl het IMG een ruimer gebied bedient, namelijk het hele gebied in Groningen en Noord-Drenthe waar sprake is van schade veroorzaakt door mijnbouwactiviteiten. Daarnaast zijn diverse beleidsinstrumenten uit het Erfgoedprogramma provinciebreed inzetbaar, zoals de GRRG-subsidie en het Erfgoedloket. Voor de samenwerking binnen het Erfgoedprogramma blijven de bovengenoemde vijf gemeenten het uitgangspunt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 4

Na een brede consultatie in 2025 blijkt dat deze doelstellingen nog steeds actueel zijn. Het Groningse erfgoed is onlosmakelijk verbonden met de unieke gebiedsidentiteit. Het Erfgoedprogramma richt zich binnen de hoofddoelstellingen primair op het ruimtelijk erfgoed: gebouwd erfgoed en archeologie. Dit is één van de zeven kernkarakteristieken uit de provinciale Omgevingsvisie 2025-2050. Daarmee draagt het programma bij aan het behoud en de doorontwikkeling van het landschap, de ruimtelijke kwaliteit en gebiedsidentiteit van Groningen.

1.1

Aanleiding voor de actualisatie Sinds de start is de looptijd van het Erfgoedprogramma meerdere keren aangepast. In 2020 is het programma inhoudelijk geactualiseerd en in 2023 is het verlengd tot en met 2025. Aanleiding voor deze nieuwe actualisatie (2026-2028) is Nij Begun: op weg naar erkenning, herstel en perspectief, dat op 25 april 2023 werd gepresenteerd als kabinetsreactie op het rapport Groningers boven gas van de Parlementaire Enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen. Het kabinet stelt daarin 73 miljoen euro beschikbaar voor de voortzetting van het Erfgoedprogramma (maatregel 26). Hierdoor kan het programma tot en met 2028 worden voortgezet. Deze looptijd sluit aan bij de versterkingsopgave, al is inmiddels duidelijk dat de uitvoering daarvan langer duurt dan 2028.

1.2

Totstandkoming en richting van de actualisatie De actualisatie is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met maatschappelijke organisaties en de betrokken overheden. Sinds 2024 neemt ook het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) deel aan het programma. De partners delen de overtuiging dat een gezamenlijke aanpak bijdraagt aan het behalen van de doelstellingen. De evaluatie laat zien dat de oorspronkelijke doelen uit 2017 nog steeds actueel zijn. Het Erfgoedprogramma 2026-2028 bouwt hierop voort en scherpt deze verder aan, in het licht van behaalde resultaten en actuele trends. Het Atelier Regiobouwmeester van NCG en het Erfgoedberaad hebben het geactualiseerde Erfgoedprogramma 2026-2028 gereviewd en een advies uitgebracht. De hoofdpunten uit deze adviezen zijn opgenomen in hoofdstuk 2 en de volledige adviezen zijn te vinden als bijlagen B en C. Daarnaast is er een enquête onder erfgoedeigenaren uitgezet en de inzichten hieruit hebben geleid tot verdere aanscherping van de acties om goed naast de erfgoedeigenaar te kunnen staan.

1.3

Het belang van erfgoed binnen de herstelopgave Het ruimtelijk erfgoed in Groningen staat onder druk door schade als gevolg van de gaswinning, en de daarbij behorende herstelopgave. Daarnaast maken demografische ontwikkelingen, leegstand en achterstallig onderhoud het erfgoed kwetsbaar. Veranderingen in de bodem vanwege gaswinning en andere ruimtelijke ontwikkelingen kunnen het bodemarchief bedreigen. Om Groningen Groningen te laten blijven moeten we erfgoed behouden, beschermen en waar mogelijk herstellen. Daarvoor is een gezamenlijke en goed georganiseerde aanpak nodig. Het Erfgoedprogramma maakt deel uit van het provinciale uitvoeringsprogramma Erfgoed, Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap (ERL) en richt zich daarin specifiek op het aardbevingsgebied. Daarnaast is het Erfgoedprogramma gekoppeld aan een Agenda voor Herstel van Groningen, die Rijk en regio hebben opgesteld naar aanleiding van Nij Begun.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 5

2

In deze agenda zijn afspraken vastgelegd over samenwerking en een éénoverheidsaanpak voor het herstel van Groningen. Voor de aanpak van specifieke doelgroepen bestaan drie speciale provinciale programma’s: het Erfgoedprogramma, het Agroprogramma en het mkb-programma. Samen dragen zij bij aan het fysieke, economische en sociale herstel in het aardbevingsgebied en geven zij perspectief voor erfgoedeigenaren, agrariërs en mkb’ers. Het Erfgoedprogramma levert binnen dit geheel een herkenbare bijdrage aan veilige, herstelde en verduurzaamde woningen, in leefbare dorpen, wijken en buurten met veerkrachtige inwoners. Erfgoed vormt daarbij het fundament van herstel: het verbindt verleden, heden en toekomst en is een wezenlijk onderdeel van de unieke Groninger gebiedsidentiteit.

1.4

Terugblik 2017-2025 Bij de start van het Erfgoedprogramma in 2017 lag de nadruk op instandhouding en het op orde brengen van de basis, en de inbedding van de cultuurhistorische waarden in de aanpak van schadeherstel en versterking. De eerste jaren stonden daarom in het teken van het inventariseren en planologisch borgen van erfgoed, het ontwikkelen van kwaliteitseisen en kaders voor schadeherstel en versterking, het inrichten van ondersteunende structuren zoals subsidieregelingen, het Erfgoedloket en het Erfgoedadviesteam, en het monitoren van erfgoed. Sindsdien is het programma meerdere malen geactualiseerd. In bijlage A is per programmalijn een overzicht van de aanpak en resultaten van afgelopen jaren opgenomen.

Verbreding en actualisatie (2020-2023) In 2020 is het programma geactualiseerd en verbreed in samenhang met het Nationaal Programma Groningen (NPG). Het NPG investeert in de versterking van de brede welvaart in de provincie, en met financiering uit het NPG kon het Erfgoedprogramma hier ook aan bijdragen. De oorspronkelijke beleidsagenda is toen uitgebreid met vijf programmalijnen die het erfgoed sterker verbinden met leefbaarheid, kennis en innovatie. 1. Gebiedsgerichte ontwikkeling van toekomstbestendig erfgoed: erfgoed in stads- en dorpsvernieuwing als drager voor versterking van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid. 2. Behoud van karakteristieke panden inclusief agrarisch erfgoed, als drager van de gebiedsidentiteit. 3. Kennisontwikkeling, innovatie, vakmanschap en onderwijs. 4. Vernieuwende initiatieven in relatie tot erfgoed en de ruimtelijke context. 5. Verduurzaming.

Verlenging en verbreding (2023-2025) In 2023 is met instemming van de stuurgroep en het NPG-bestuur (destijds de grootste financier) besloten de looptijd van het programma te verlengen tot en met 2025. De uitvoering had vertraging opgelopen door de covid-pandemie. Tegelijk is besloten succesvolle onderdelen van het programma provinciebreed beschikbaar te maken. Sinds 2024 kunnen daarom ook erfgoedeigenaren buiten het aardbevingsgebied gebruikmaken van subsidieregelingen en van de dienstverlening van het Erfgoedloket. Daarmee is een belangrijke stap gezet om de opgebouwde kennis en succesvolle aanpak breder te benutten.

2)

Met de éénoverheidsaanpak wordt bedoeld dat Rijk, provincie, gemeenten en uitvoeringsorganisaties samenwerken en handelen als één overheid. Doel hiervan is dat inwoners centraal staan en niet te maken krijgen met versnipperde verantwoordelijkheden, loketten en procedures bij herstel, schadeafhandeling en versterking.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 6

1.5

Leeswijzer In deze actualisatie beschrijven we de doelstellingen, aanpak en inzet van het Erfgoedprogramma voor de komende jaren voor alle betrokken partijen. Het is opgebouwd uit thematische hoofdstukken die samen laten zien hoe we werken aan behoud, herstel en doorontwikkeling van het Gronings erfgoed. Het programma start met een schets van de context en de belangrijkste opgaven. Vervolgens worden per focusthema de ambities, uitgangspunten en bijbehorende acties toegelicht. Daarna gaan we in op de uitvoering: hoe partijen samenwerken, wie welke rol heeft, en hoe we communiceren, monitoren en verantwoording afleggen. Het document sluit af met een blik op de periode na 2028 en hoe we werken aan een zorgvuldige overdracht en borging van kennis, samenwerkingen en instrumenten.

Deze boerderij van het oudste Oldambtster type is gerestaureerd en herbestemd naar erfgoedlogies.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 7

Versterking oud kinderwagenmuseum Nieuwolda Mark Sekuur, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 18395-105866

De Nederlands hervormde kerk in Overschild is versterkt en innovatief verduurzaamd.

2.

Scope en samenhang In dit hoofdstuk staat toegelicht waar het Erfgoedprogramma zich op richt en hoe het zich verhoudt tot andere programma’s en beleidskaders.

2.1

Scope van het programma Het Erfgoedprogramma richt zich op het behouden, herstellen en toekomstbestendig ontwikkelen van het ruimtelijke erfgoed in het Groninger aardbevingsgebied. Daarbij staat het uitgangspunt centraal dat het gebouwde erfgoed onlosmakelijk is verbonden met haar omgeving en het cultuurhistorisch landschap. Het erfgoed vormt daarmee een wezenlijk onderdeel van de Groninger gebiedsidentiteit. Het programma ondersteunt eigenaren, overheden en maatschappelijke organisaties bij initiatieven die bijdragen aan behoud van het gebouwde erfgoed en de identiteit van het gebied. Voor de samenwerking binnen het Erfgoedprogramma blijft het geografisch toepassingsgebied van de gemeenten Eemsdelta, Het Hogeland, Midden-Groningen, Oldambt en Groningen het uitgangspunt. De eerdere geografische afbakening op basis van de provinciale omgevingsverordening is hierbij niet langer leidend. Binnen het Erfgoedprogramma is sprake van verschillende werkingsgebieden. Betrokken partijen en uitvoeringsorganisaties hanteren ieder hun eigen afbakening: zo richt de NCG zich met de versterkingsopgave op de gemeenten Oldambt, Groningen, Het Hogeland, Midden-Groningen en Eemsdelta, terwijl het IMG een ruimer gebied bedient, namelijk het hele gebied in Groningen en NoordDrenthe waar sprake is van schade veroorzaakt door mijnbouwactiviteiten.

Daarnaast zijn diverse beleidsinstrumenten uit het Erfgoedprogramma provinciebreed inzetbaar, zoals de GRRG-subsidie en het Erfgoedloket.Het programma omvat een breed palet aan projecten, initiatieven en samenwerkingen. Overal in het aardbevingsgebied zetten mensen en organisaties zich in voor het behoud, het herstel en de doorontwikkeling van het Gronings erfgoed en de gebiedsidentiteit. Die brede betrokkenheid leidt tot een dynamisch netwerk van organisaties, projecten en initiatieven. Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 9

Het brede veld levert veel positieve energie op, maar vraagt ook om duidelijke focus op het gebied van capaciteit, effectiviteit en prioritering. Daarom richten we de inzet de komende periode sterker op plekken waar dit het hardste nodig is en waar het bijdraagt aan het herstel en het toekomstperspectief van het Gronings erfgoed in het aardbevingsgebied. Scherpe keuzes (zie hoofdstuk 4) leveren het meeste op, voor het erfgoed én voor de bewoners. Deze actualisatie vormt samen met het Erfgoedprogramma 2017, de Voortgangsrapportage 2019 en het geactualiseerde Erfgoedprogramma uit 2020 één geheel. (zie hieronder de verbeelding van de programma's sinds 2017) Een groot deel van de bestaande activiteiten wordt voortgezet, maar de nadruk verschuift naar integrale uitvoering, versterking, kennisborging en toekomstig behoud. In hoofdstuk 4 worden de keuzes en accenten voor de periode 2026-2028 verder uitgewerkt.

2.2

Samenhang met ander beleid en programma’s Het Erfgoedprogramma staat niet op zichzelf. Het maakt deel uit van onze leefomgeving en raakt aan allerlei thema's en ontwikkelingen, die nauw met elkaar zijn verbonden. In deze paragraaf beschrijven we hoe het Erfgoedprogramma zich verhoudt tot andere provinciale en regionale programma’s en beleid.

Provinciale Omgevingsvisie De provincie Groningen werkt aan een nieuwe Omgevingsvisie 2025-2050 ‘Dit wordt Groningen’. In de visie staat de kwaliteit van de leefomgeving centraal. De provincie benadrukt het unieke Groninger landschap (Waardevol Groningen), waarin erfgoed en ruimtelijke kwaliteit en samenhang een belangrijke rol spelen. Herkomstwaarde, belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde geven uitdrukking aan verbondenheid met en de eigenheid van de streek. Ze dragen bij aan een aantrekkelijke provincie om te wonen, werken en recreëren en vormen belangrijke uitgangspunten voor het provinciaal beleid, de uitvoering daarvan en ruimtelijke ontwikkelingen. Toekomstige ontwikkelingen moeten bijdragen aan het versterken en behouden van deze kwaliteit. De gaswinning en de gevolgen daarvan worden daarbij expliciet benoemd als een van de opgaven. De provincie investeert in het behoud en de ontwikkeling van waardevolle cultuurlandschappen en in ruimtelijke kwaliteit van gebieden die onder druk staan.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 10

De provincie streeft ernaar dat in 2050 alle woningen aardgasvrij zijn en dat de versterkingsoperatie is uitgevoerd met aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en klimaat. Het schadeherstel blijft de komende jaren zo eenvoudig en mensgericht mogelijk georganiseerd.

Beleidsprogramma Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap Het provinciaal Atelier Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap werkt aan een nieuw beleidsprogramma Ruimtelijke kwaliteit en Landschap, als uitwerking van de provinciale omgevingsvisie. In dit beleidsprogramma wordt de aandacht voor ruimtelijke kwaliteit en landschap als basis voor gebiedsidentiteit, verder uitgewerkt en langdurig geborgd. Hierbij wordt de inzet van ruimtelijke kwaliteit en ontwerpkracht bij de start van grote en kleine ruimtelijke opgaves als uitgangspunt gehanteerd. Niet alleen door aanwezige kwaliteiten en waarden als vertrekpunt te nemen, maar juist ook om nieuwe kwaliteiten en waarden toe te voegen. De bijbehorende uitvoeringsagenda Mooi Groningen geeft een overzicht van nieuwe en bestaande activiteiten waarmee de provincie ruimtelijke kwaliteit en ontwerpkracht vanzelfsprekend onderdeel maakt van ruimtelijke ontwikkelingen. Het provinciaal Atelier vervult de beleidsmatige rol van de provincie op het gebied van ruimtelijke kwaliteit en landschap. Het zet zich in voor het behoud en de versterking van de Groninger gebiedsidentiteit, met speciale aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit en het landschap. Het Atelier adviseert gevraagd en ongevraagd over ruimtelijke opgaven, programma's en projecten en archeologische vraagstukken.

Provinciale Cultuurnota en uitvoeringsprogramma Cultuur In de provinciale Cultuurnota hebben provincie, gemeenten en het culturele veld hun ambities voor cultuur vastgelegd voor de periode van 2021-2028. Gezamenlijk zetten zij zich in voor het versterken en uitdragen van de culturele kwaliteit en identiteit van de provincie Groningen. Een van de speerpunten is het ontwikkelen, behouden en versterken van de kwaliteit van het erfgoed, landschap en leefomgeving. Deze inzet krijgt onder andere vorm via het provinciale uitvoeringsprogramma ERL. De komende jaren wordt gewerkt aan een nieuwe provinciale Cultuurnota voor de periode vanaf 2029. Binnen het huidige uitvoeringsprogramma Cultuur ligt de nadruk niet op het gebouwde erfgoed, maar op het programmeren van monumentaal erfgoed en op het beheer en de exploitatie van (museale) collecties. Het Erfgoedprogramma en het provinciale uitvoeringsprogramma Cultuur vullen elkaar daarmee aan. In de meest recente versie van het uitvoeringsprogramma Cultuur zijn een aantal voorzieningen rondom gebouwd erfgoed en archeologie verder geïntegreerd. De provinciale steunfuncties Monumentenwacht, het Steunpunt Cultureel Erfgoed en het Steunpunt Ruimtelijke Kwaliteit en Erfgoedpartners worden gefinancierd uit de reguliere provinciale cultuurmiddelen.

Daarnaast zijn succesvolle onderdelen uit het ERL-programma opgenomen in het uitvoeringsprogramma, zoals de Erfgoedmonitor. Ook is een deel van de subsidieregeling GRRG opgenomen in de begroting van het provinciale uitvoeringsprogramma Cultuur. De uitvoering daarvan blijft belegd bij het programma ERL.

Provinciale programma ERL De provinciale Cultuurnota en het in ontwikkeling zijnde provinciale beleidsprogramma Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap vormen belangrijke inhoudelijke vertrekpunten voor het provinciale uitvoeringsprogramma Erfgoed, Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap (ERL). In de Omgevingsvisie 2025-2050 is vastgelegd dat

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 11

vanuit het uitvoeringsprogramma ERL blijvend wordt gewerkt aan het versterken van ruimtelijke kwaliteit en erfgoed via projecten, subsidies en vernieuwende initiatieven die meerwaarde bieden bovenop de provinciale beleidsdoelen. De provincie doet dit onder andere door de Kwaliteitsgids Groningen verder te ontwikkelen. In deze gids wordt het verhaal van Groningen verbeeld en dienen de landschappelijke, cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteiten als inspiratie voor een goed ontwerp van ruimtelijke ontwikkelingen. Het Erfgoedprogramma maakt binnen het ERL onderdeel uit van uitvoeringsspoor 6 ‘Aardbevingsgebied’. Het ERL-programma geldt voor de hele provincie Groningen. Veel succesvolle voorzieningen uit het Erfgoedprogramma zijn inmiddels, met provinciale cofinanciering, ook provinciebreed beschikbaar. Het gaat om de volgende voorzieningen (met benoeming van bestuurlijke regie en financiering): • Subsidieregelingen GRRG, RORG, SOK. Sturing via het bestuurlijk overleg ERL, financiering zowel vanuit het Erfgoedprogramma als vanuit de Provincie Groningen voor de niet-bevingsgemeenten. • • •

•

Kennisontwikkeling, innovatie, vakmanschap en onderwijs. Sturing via het bestuurlijk overleg ERL, financiering vanuit het Erfgoedprogramma. Subsidieregeling kwaliteitsimpuls erfgoed. Sturing via het bestuurlijk overleg ERL, financiering vanuit het Erfgoedprogramma. Boerderijenvisies. Sturing via zowel bestuurlijk overleg ERL als stuurgroep Erfgoedprogramma en financiering vanuit beide programma's. Erfgoedloket Groningen. Sturing via het bestuurlijk overleg ERL, financiering vanuit het Erfgoedprogramma en met provinciale middelen voor de niet-bevingsgemeenten.

Daarnaast pakt het ERL-programma een aantal thema’s generiek op. Deze vallen daarmee automatisch binnen het bestuurlijk overleg ERL. Het gaat onder andere om: • Verduurzaming, inclusief maatregel 29, de isolatieaanpak uit Nij Begun. • Herbestemming.

Maatregel 13 Nij Begun In Nij Begun is in maatregel 13 vastgelegd dat binnen de versterkingsopgave meer aandacht moet worden besteed aan de ruimtelijke kwaliteit. Om dit te realiseren, heeft NCG in 2023 het Atelier Regiobouwmeester opgericht, onder leiding van de Regiobouwmeester voor de versterking. Het Atelier Regiobouwmeester werkt nauw samen met de aardbevingsgemeenten en het provinciaal Atelier Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap. Het adviseert NCG gevraagd en ongevraagd over ruimtelijke vraagstukken en over de ruimtelijke kwaliteit in concrete versterkingsprojecten en -gebieden. Ook ondersteunt het projectleiders, programmamanagers en bewonersbegeleiders met analyses, goede voorbeelden en advies. Omdat erfgoed sterk bepalend is voor de ruimtelijke kwaliteit van een plek, is het Atelier Regiobouwmeester op verschillende manieren betrokken bij het Erfgoedprogramma. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij sloop/nieuwbouwprojecten en bij initiatieven gericht op het behoud en de doorontwikkeling van agrarisch erfgoed.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 12

De NCG biedt gemeenten de mogelijkheid om een dorpsbouwmeester aan te stellen vanuit een raamovereenkomst. Dorpsbouwmeesters / coördinerend stedenbouwkundigen kunnen helpen bij de instandhouding van ruimtelijke kwaliteit en erfgoed. Met deze gezamenlijke inzet versterken het provinciaal Atelier Ruimtelijke Kwaliteit en Landschap, het Atelier Regiobouwmeester bij de NCG en het Erfgoedprogramma elkaar. Zo dragen ze samen bij aan een herkenbaar, toekomstbestendig en karakteristiek Groningen.

Provinciaal Agroprogramma Het Agroprogramma ondersteunt agrariërs in het aardbevingsgebied die te maken hebben met de gevolgen van gaswinning. Het Agroprogramma is ontwikkeld door de agrarische sector, de provincie Groningen, de gemeenten Eemsdelta, Groningen, Het Hogeland, Midden-Groningen, Oldambt en Westerkwartier (alleen Humsterland), in samenwerking met het Rijk. Het vormt daarmee een belangrijke samenwerkingspartner voor het Erfgoedprogramma, vooral waar het gaat om het behoud en de toekomst van agrarisch erfgoed. Het doel van het Agroprogramma is het vooruithelpen van agrariërs en nieuw perspectief bieden voor hun bedrijf. Het programma heeft consulenten in dienst die agrariërs intensief begeleiden bij uiteenlopende vraagstukken. Zij fungeren als klankbord en helpen ook bij de afwikkeling van schade. Naast deze begeleiding biedt het Agroprogramma twee regelingen: de Maatwerkregeling en de Deskundigenkostenregeling. Maatwerkregeling Bij veel agrarische bedrijven die nadeel ondervinden van de gaswinning, is de normale bedrijfsontwikkeling verstoord geraakt. Investeringen zijn uitgesteld door schadeherstel- en versterkingsvraagstukken. De Maatwerkregeling biedt agrarische bedrijven subsidie om deze investeringen weer op gang te helpen en vormt tegelijkertijd ook een tegemoetkoming voor geleden en nog te lijden nadeel.

De regeling is vormgegeven binnen de staatssteunkaders van de Landbouwvrijstellingsverordening. Wanneer een bedrijfsgebouw (geen privéwoning of bedrijfswoning) een rijksmonument, een gemeentelijk monument of een karakteristiek of beeldbepalend pand is, kan het maximale subsidiebedrag met € 50.000 worden verhoogd. Deskundigenkostenregeling Deze subsidieregeling is bedoeld voor agrarische ondernemingen die vanwege de gevolgen van de gaswinning behoefte hebben aan gespecialiseerde kennis, bijvoorbeeld juridisch, bouwkundig, landbouwkundig, planologisch, sociaal-emotioneel of bedrijfseconomisch. Bij complexe vraagstukken over agrarische erfgoedpanden kan bovendien extra ondersteuning worden ingezet via het Erfgoedloket.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 13

Herstelwerkzaamheden landgoed Ekenstein

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 14

Voor deze boerderij in Oldambt zijn samen met de gemeente Oldambt, College van Rijksadviseurs en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed door middel van ontwerpend onderzoek verschillende herbestemmingsmogelijkheden verkend

3.

Trends en ontwikkelingen In dit hoofdstuk worden de belangrijkste trends en ontwikkelingen beschreven die richting geven aan het Erfgoedprogramma 2026–2028. Deze ontwikkelingen beïnvloeden zowel de manier waarop we het programma uitvoeren als de thema’s waarop de komende jaren de nadruk ligt. De volgende trends staan beschreven: • Fysieke opgave: gebouwen en techniek - Ontwikkeling van de versterkingsopgave - Integrale aanpak bij lichte versterking - Schadeherstel - Bodemdalings- en funderingsproblematiek • Transitie: toekomstgericht behoud - Verduurzaming en de isolatieaanpak - Circulair en biobased bouwen • Beleid en perspectief: mensen, regio en samenwerking - Nij Begun: de Agenda voor Herstel van Groningen - Nij Begun: de Sociale en Economische Agenda In de volgende paragrafen werken we bovenstaande trends en ontwikkelingen uit. Daarbij maken we inzichtelijk wat zij betekenen voor onze erfgoedopgave en op welke manier het Erfgoedprogramma hier de komende jaren op inzet.

3.1

Fysieke opgave: gebouwen en techniek Ontwikkeling van de versterkingsopgave De opgave voor het behoud en de doorontwikkeling van erfgoedpanden in Groningen blijft de komende jaren groot. Schadeherstel, versterking, funderingsproblemen, verduurzaming en achterstallig onderhoud vragen blijvend om aandacht. Mede door de invoering van het nieuwe toetskader na de afbouw van de

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 15

gaswinning is de constructieve versterking van erfgoedpanden in het kader van de veiligheid inmiddels op gang gekomen. Het merendeel van het erfgoed waarvoor mogelijk nog versterking nodig is, bevindt zich nu in de planfase.

Deze grafiek geeft de verdeling van de werkvoorraad weer over de verschillende versterkingsfasen per 19 januari 2026. Bron: NCG.

Gemeente

Erfgoed

Opname uitgevoerd (MP 4)

In ontwerpfase (MP7)

Bouw gestart

Afgerond

(MP10)

(MP12)

Eemsdelta

967

952

681

229

400

Het Hogeland

198

194

137

65

100

Groningen

219

212

186

114

96

MiddenGroningen

446

437

292

136

223

Oldambt

139

134

51

18

89

Aantal adressen

1969

1929

1347

562

908

98%

68%

29%

46%

% behaald MP

Deze tabel laat de behaalde productiecijfers (MP = mijlpalen) van de versterking van Erfgoedpanden (rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, karakteristieke panden en beeldbepalende panden) zien per gemeente. Eén adres kan dus zowel MP4 als MP7 hebben behaald. De cijfers voor ‘afgerond’ wijken af van de grafiek, omdat de grafiek ook MP13 bevat. Bron: NCG, 19 januari 2026).

Integrale aanpak bij lichte versterking Nu het bevingsrisico afneemt, zijn veel panden inmiddels direct op veiligheidsnorm of is alleen lieen lichte constructieve versterking nodig om het pand op de veiligheidsnorm te krijgen. In het Werkproces Versterken Erfgoed (WVE) zien we daarom steeds vaker dat de versterking een relatief kleine ingreep betreft, terwijl de eigenaar daarnaast nog andere opgaven heeft, zoals schadeherstel, funderingsproblemen, (achterstallig) onderhoud, restauratie en/of verduurzaming. Tegelijkertijd schuift de uitvoering van versterking bij veel complexe en grote panden, met name boerderijen, verder naar achteren in de planning. De verwachting is dat hierdoor de komende jaren nog een (groot) aantal ingewikkelde casussen volgen, waarbij meerdere (overheids)partijen betrokken zijn. Dit onderstreept het belang van de één overheidsaanpak en Agenda voor Herstel.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 16

In het WVE geldt het uitgangspunt één keer de steiger eromheen. Dit voorkomt dat erfgoedwaarden verloren gaan door opeenvolgende ingrepen en zorgt ervoor dat eigenaren zo efficiënt mogelijk worden ondersteund. Waar mogelijk neemt NCG schadeherstel, verduurzaming, restauratie en overige koppelkansen mee in de planvorming. Wanneer eigenaren aanvullende wensen hebben die meer kosten dan 10% van de versterking, ligt de uitvoering bij de eigenaar zelf, met financiële ondersteuning via subsidies of leningen. Hierdoor bestaat het risico dat eigenaren de instandhoudingsopgaven uitstellen, waardoor de onderhoudsstaat van het erfgoed kan verslechteren.

Deze grafiek geeft het totaal aantal afgeronde adressen van erfgoedpanden in de versterkingsopgave weer per 19 januari 2026. Direct op norm volgt uit de beoordeling van het seismologisch onderzoek. Bron: NCG.

Schadeherstel Sinds 2024 is ook het Instituut Mijnbouwschade (IMG) partner in het Erfgoedprogramma. IMG werkt vanuit een duidelijke leidraad: het individuele en fundamentele recht van Groningers en Drenten op herstel van schade, met oog voor de fysieke omgeving, de cultureel-historische identiteit en de sociale samenhang in het gebied. Vanuit die basis werkt het IMG aan haar kernopgave: het afhandelen en – waar mogelijk – daadwerkelijk herstellen van schade aan mensen en gebouwen in het effectgebied. Binnen deze bredere opdracht krijgt schade aan erfgoed specifieke aandacht. IMG registreert rijksmonumenten, provinciale monumenten (in Drenthe), gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. Karakteristieke panden volgen het reguliere proces bij IMG. De erfgoedaanpak is in het bijzonder gericht op rijksmonumenten. IMG werkt daarbij aan het stroomlijnen van de erfgoedaanpak. Daarbij spelen de volgende ontwikkelingen een rol. Eigenaren kunnen bij schade onder meer kiezen uit twee routes: 1. Een vergoeding in geld. De eigenaar ontvangt een bedrag en is vrij dit naar eigen inzicht te besteden. De regie ligt bij de eigenaar en IMG is niet meer betrokken bij het herstel. 2. Herstel via een door IMG ingeschakelde aannemer. In dit geval ziet IMG toe op het herstel. Voor monumenten koppelt IMG vaste gespecialiseerde zaakbegeleiders aan de dossiers.

Bij monumentale panden worden daarnaast deskundigen ingezet met specifieke kennis van erfgoed. Zij stellen het adviesrapport op, met de beoordeling van de schade, de aanbevolen herstelmethode en de schadebegroting. Hierbij wordt rekening gehouden met de richtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (Stichting ERM). Er wordt gewerkt aan een specifiek

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 17

calculatiemodel voor monumentale panden. Aannemers die via IMG werken kunnen via onderaannemers specifieke kennis over erfgoed inzetten. Met eigenaren van meerdere rijksmonumentale panden worden indien nodig werkafspraken gemaakt over de indiening, opname en afhandeling van schade en herstel. Wanneer op één adres sprake is van zowel schadeherstel als versterking (de zogenoemde samenloopdossiers bij IMG en NCG), kan de eigenaar ervoor kiezen dat alle werkzaamheden gelijktijdig worden uitgevoerd door een aannemer in opdracht van NCG. Dat voorkomt dubbele overlast. IMG en NCG wijzen de eigenaar op diverse momenten in het proces op deze mogelijkheid. Voor monumenten is één duidelijke en zorgvuldige route essentieel, ongeacht of het pand eerst bij IMG of NCG in beeld komt. Het proces van het herkennen van samenloopadressen en het aanbieden van samenwerking is volledig operationeel en maakt meteen zichtbaar wanneer het om erfgoed gaat. Waar mogelijk worden schadeherstel en versterking gecombineerd met restauratie en (groot) onderhoud.

Totaal aantal schademeldingen bij IMG, uitgesplitst naar erfgoedstatus. Dit betreft het aantal schademelding in het hele werkgebied van IMG, dus inclusief Noord-Drenthe. Bron: IMG, januari 2026.

Bodemdalings- en funderingsproblematiek In Nederland hebben naar schatting 425.000 gebouwen te maken met matige tot ernstige funderingsschade. Dit aantal zal de komende jaren verder toenemen door bodemdaling, veenoxidatie en 3 klimaatverandering. In Groningen komt dat boven op de effecten van de gaswinning.Binnen het provinciale programma ERL wordt verkend wat de omvang is van de bodemdalings- en funderingsproblematiek voor het Gronings erfgoed, en welke aanpak nodig is om hier beter grip op te krijgen. Om de funderingsproblematiek landelijk structureel aan te pakken, heeft het kabinet inmiddels een nationale strategie opgesteld. Deze meerjarige aanpak bestaat uit drie sporen. 1. Rijkscondities en kennisontwikkeling Ontwikkelen van een betere data-infrastructuur (in samenwerking met Kadaster, Deltares, TNO), innovatie in hersteltechnieken en kwaliteitsbewaking via erkenningsregelingen voor herstelwerk. 2. Ondersteuning aan eigenaren Dit betreft informatie en advies via een landelijk informatiepunt en regionale loketten. 3. Financiële ondersteuning Toepassing van het Fonds Duurzaam Funderingsherstel (FDF) voor financiële oplossingen bij herstel.

3)

De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) waarschuwde hiervoor in 2023. Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 18

3.2

Transitie: toekomstgericht behoud Verduurzaming en de isolatieaanpak In Nij Begun is via maatregelen 28 en 29 extra geld beschikbaar gesteld om woningen in Groningen en Noord-Drenthe te verduurzamen. Met deze middelen wordt ingezet op het verbeteren van de isolatie van woningen tot aan de isolatiestandaard. De isolatieaanpak is in september 2025 van start gegaan. De uitvoering van de maatregelen heeft ook gevolgen voor het gebouwde erfgoed. Vooral karakteristieke en beeldbepalende panden, die minder bescherming kennen in materiaalgebruik dan monumenten, kunnen bij isolatie hun historische waarde of ruimtelijke samenhang (deels) verliezen of aangetast zien worden. Om te voorkomen dat verduurzaming ten koste gaat van erfgoedwaarden, is een leidraad ontwikkeld voor het isoleren van karakteristiek erfgoed.

Circulair en biobased bouwen Circulariteit en erfgoed zijn van oudsher met elkaar verbonden. Hergebruik van materialen was vroeger vanzelfsprekend bij bouwen en restaureren en deze werkwijze wint de laatste jaren weer aan kracht bij het herstel van erfgoedpanden. Bouwen met lichte, demontabele biobased materialen sluit hier logisch op aan. Deze materialen zijn hernieuwbaar, herbruikbaar en milieuvriendelijk, en ondersteunen daarmee de principes van erfgoedbehoud: zorgvuldig omgaan met bestaande structuren en behoud van authenticiteit. Biobased materialen bieden bovendien technische voordelen bij reversibele versterkingen en passen goed bij de uitstraling van historische panden. Wel geldt dat in de versterkingsopgave nog beperkingen en risico’s zorgvuldig moeten worden onderzocht. In zowel restauratie als biobased bouwen staat vakmanschap centraal: beide vragen om ambachtelijke kennis en oog voor detail. In 2023 publiceerde Libau de brochure Ruimte voor circulair bouwen. Daarnaast werkt de gemeente Oldambt samen met de provincie Groningen aan een Erfgoed Deal voor herstel en doorontwikkeling van boerderijen met biobased materiaal, een initiatief dat het Erfgoedprogramma ondersteunt met cofinanciering.

3.3

Beleid en perspectief: mensen, regio en samenwerking Met Nij Begun heeft het Rijk ingezet op extra inspanning op weg naar erkenning, herstel en perspectief voor Groningen en Noord-Drenthe.

Een Agenda voor Herstel van Groningen Om de toezeggingen over herstel en versterking gezamenlijk uit te voeren, hebben Rijk en regio in juni 2025 samen de Agenda voor Herstel van Groningen vastgesteld. Doel is om als één overheid, samen met betrokken organisaties, te werken aan veilige, herstelde en verduurzaamde woningen, in leefbare dorpen, wijken en buurten met veerkrachtige inwoners. Het Erfgoedprogramma maakt, samen met het Agroprogramma en het Mkb-programma, deel uit van deze gezamenlijke aanpak. Hoe de rol van het Erfgoedprogramma zich precies verhoudt tot de Agenda voor Herstel wordt in de komende periode duidelijk. Wel kan worden vastgesteld dat de bestaande samenwerking binnen het Erfgoedprogramma als blauwdruk kan dienen voor de manier van samenwerken die de Agenda voor Herstel beoogt.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 19

De Sociale en Economische Agenda Naast de fysieke herstelopgave bevat Nij Begun ook langjarige investeringen in het sociale en economische fundament van de regio. Daarom hebben Rijk en regio in 2024 gezamenlijk de Sociale Agenda en de Economische Agenda vastgesteld. Beide agenda’s hebben een looptijd van dertig jaar.

De Sociale Agenda De Sociale Agenda richt zich op sociaal herstel en het versterken van vertrouwen, perspectief en veerkracht. De centrale doelstelling van de Sociale Agenda luidt: ‘Binnen één generatie moet Groningen en Noord-Drenthe weer op het landelijk gemiddelde scoren op het gebied van leefbaarheid, gezondheid, kansengelijkheid, participatie en bestaanszekerheid’. Voor de uitvoering van deze agenda heeft het kabinet 3,5 miljard euro vrijgemaakt voor een periode van dertig jaar. Een van de tien doelen van de agenda is het vergroten van trots, zelfbewustzijn en regionale identiteit. Erfgoed speelt hierin een krachtige verbindende rol door de geschiedenis van Groningen zichtbaar en beleefbaar te maken en zo verleden, heden en toekomst met elkaar te verbinden.

De Economische Agenda De Economische Agenda richt zich op duurzame groei, werkgelegenheid en kennisontwikkeling. De agenda schetst Groningen en Noord-Drenthe als een prachtige regio waar het fijn leven, wonen en werken is, met volop werkgelegenheid, opleidingsmogelijkheden en economisch toekomstperspectief. Brede samenwerking tussen kennisinstellingen, bedrijven, inwoners, maatschappelijke organisaties en overheden op alle niveaus draagt deze ontwikkeling. De agenda investeert in onderwijs, kennis en arbeidsmarkt, ruimte voor bedrijvigheid, digitalisering en profilering. Daarnaast is er extra inzet op vijf sectoren: duurzame energie, gezondheid, landbouw, industrie en vrijetijdseconomie. Het kabinet stelt hiervoor dertig jaar lang jaarlijks 100 miljoen euro beschikbaar, aangevuld met een eenmalige bijdrage van 250 miljoen euro. De Economische Agenda sluit op meerdere punten aan op het Erfgoedprogramma, onder meer via behoud en herbestemming in relatie tot mkb en de vrijetijdseconomie. Het thema onderwijs en kennisontwikkeling sluit nauw aan bij de thema’s kennis, innovatie, vakmanschap en onderwijs binnen het huidige Erfgoedprogramma.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 20

Archeologisch participatieproject met scholen uit Sauwerd. Er werd onderzoek gedaan naar de Onstaborg, een omvangrijk kasteel dat behoorde tot de voornaamste borgen van Groningen. erfgoedfoto.nl | r.j. stöver

Borg Rusthoven in Appingedam is omhoog gevijzeld en versterkt door middel van base isolation. Mark Sekuur, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Documentnummer 16046-89273

4.

Actualisatie Erfgoedprogramma 2026-2028 Met deze actualisatie geven we richting aan de volgende fase van het Erfgoedprogramma. We bouwen voort op het stevige fundament van de afgelopen jaren, spelen in op nieuwe ontwikkelingen en richten onze inzet scherper op de plekken en thema’s waar de opgave het grootst is. Dit vraagt om focus en samenhang, zodat schadeherstel, versterking, behoud en toekomstbestendigheid van het Gronings erfgoed hand in hand blijven gaan.

Programmalijnen als basis Om de ingezette koers van afgelopen jaren te versterken bouwen we met deze actualisatie voort op de bestaande, herkenbare programmalijnen, zoals opgesteld in 2017: 1. Instandhouding. 2. Versterking en schadeherstel. In 2020 zijn deze aangevuld met: 3. Gebiedsgerichte ontwikkeling van toekomstbestendig erfgoed: erfgoed in stads- en dorpsvernieuwing als drager voor versterking van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid. 4. Behoud van karakteristieke panden als drager van de gebiedsidentiteit (inclusief agrarisch erfgoed). 5. Kennisontwikkeling, innovatie, vakmanschap en onderwijs. 6. Vernieuwende initiatieven in relatie tot erfgoed en de ruimtelijke context. 7. Verduurzaming. 4

De bestaande programmalijnen blijven het vertrekpunt.

4)

Met uitzondering van programmalijn 6 (vernieuwende initiatieven), die is vervallen. De uitgangspunten uit deze programmalijn zijn meegenomen in lijnen 3, 5 en 7.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 22

Focusthema’s 2026-2028 Om de koers te versterken en beter aan te sluiten op de opgaven van dit moment, werken we in 2026-2028 met vier focusthema's. Ze geven richting, vergroten de herkenbaarheid van de aanpak en sluiten aan op wat het aardbevingsgebied nu nodig heeft: • Integrale aanpak van schadeherstel en versterking. • Duurzaam behoud van agrarisch erfgoed. • Kennisontwikkeling en kennisborging. • Erfgoed van de toekomst en de gaswinning. Vanaf de start is bewust gekozen voor een flexibele aanpak: thema’s worden programmatisch opgepakt wanneer dat meerwaarde heeft, of ingebed in bestaande structuren als dat effectiever is. Zo zijn in 2023 en 2024, naar aanleiding van de tussenevaluatie van het programma ERL, verschillende succesvolle voorzieningen provinciebreed uitgerold. De geactualiseerde beleids- en uitvoeringsagenda sluit hier logisch op aan. De komende jaren ligt de nadruk op het doorontwikkelen van succesvolle instrumenten, het verder vormgeven van de samenwerking binnen de Agenda voor Herstel van Groningen, het provinciebreed uitrollen van thema’s via het programma ERL en het borgen van de programmatische aanpak in het reguliere beleid van de betrokken organisaties. Samenwerking, integraliteit en toekomstbestendigheid blijven daarbij leidende principes.

Doelen en resultaten 2026-2028 In de volgende doelenboom is weergegeven hoe de focusthema’s zich verhouden tot de bestaande structuur van het Erfgoedprogramma. Zie doelenboom op de volgende pagina.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 23

GRONINGEN

Bestaande acties / projecten uit het programma 2017-2021 en het geactualiseerde Erfgoedprogramma 2020-2025

Aanpak complexe gevallen en definiëren knelpunten

Deze actie / dit project geldt voor de hele provincie (opgave ERL)

Integrale erfgoedgedragen aanpak bij kleine constructieve versterking of panden "op norm"

Actualisatie aanwijzingen karakteristieke panden en gemeentelijke monumenten (agrarisch erfgoed, Post-65 en na-oorlogs)

Toegevoegde acties / projecten Erfgoedprogramma 2026-2028

Naam programmalijnen Legenda

Verbeteren subsidiemogelijkheden boerderijen

Aansluiting bij Aanpak complexe Agenda voor Herstel: gevallen en

Toegevoegde acties / projecten Erfgoedprogramma 2026-2028 Bestaande acties / projecten uit het programma 2017-2021 en het geactualiseerde Erfgoedprogramma 2020-2025

Optimaliseren samenwerking Agroprogramma

- delen ervaringen en definiëren best-practices knelpunten - aansluiting Erfgoedloket bij één-loketgedachte - samenwerken volgens één-overheidsaanpak

Deze actie / dit project geldt voor de hele provincie (opgave ERL)

Integrale erfgoedgedragen aanpak bij kleine Aanpak erfgoedconstructieve binnen IMG versterking of - Uitvoeringskader panden "op norm"

Verbetering dienstverGrip op de opgave lening & voor erfgoed door ondersteuning middel van boerderij eigenaren datagedreven Verbeteren subsidiemogelijkhedenwerken (buildings boerderijen at risk)

erfgoed - Verkennen calculatiemodel erfgoed Actualisatie - Eigen route Aansluiting bij herstelopgaven aanwijzingen rijksmonumenten Agenda voor Herstel: - delen ervaringen en karakteristieke best-practices Stimuleren panden en - aansluiting Erfgoedloket onderhoud en gemeentelijke bij één-loketgedachte restauratie monumenten - samenwerken volgens rijksmonumenten: (agrarisch erfgoed, Erfgoedloket één-overheidsaanpak

Erfgoed van de gaswinning

Naam programmalijnen

Erfgoeddealproject Oldambt-Nijambt

Synthetiserend Optimaliseren onderzoek samenwerking archeologie Agroprogramma

Boerderijenvisies

GRRG en RORG Post-65 en subsidieregelingen. na-oorlogs)

Aanpak erfgoed binnen IMG

Pilot - Uitvoeringskader karakteristieke erfgoed Stimuleren - Verkennen Erfgoed van de panden ruimtelijke kwaliteit calculatiemodel Optimaliseren (ontwikkeling nieuwgaswinning Overschild erfgoed samenwerking Gronings erfgoed) - Eigen route Atelier Regiobouwherstelopgaven rijksmonumenten meester bij NCG Werkproces

Onderzoek & kennisagenda Verbetering dienstverGrip op de opgave lening & voor erfgoed door ondersteuning middel van Onderzoeken naar boerderij eigenaren datagedreven bedrijfsvoering en Kennisdeling werken (buildings beweegredenen en borging at risk) onderbenutting

subsidies door Erfgoeddealproject boerderij eigenaren Oldambt-Nijambt Synthetiserend Traineeship onderzoek ERL archeologie versterken Afwegingskaders Stimuleren sloop karakteristieke onderhoud enmonumenten en Erfgoedmonitor karakteristieke Boerderijenvisies panden restauratie panden Opleidingen Onderzoek & rijksmonumenten: ErfgoedloketRegioarcheoloog vakmanschap en kennisagenda GRRG en RORG verduurzaming subsidieregelingen. Subsidieregeling Onderzoeken naar Kwaliteitsimpuls Borgen erfgoed: Pilot integrale inventariseren en bedrijfsvoering en Erfgoed aanpak erfgoedPilot Archeologie: Kennisdeling aanwijzen van beweegredenen Programma's van Restauratie en borging karakteristieke karakteristieke panden Eisen voor onderzoek onderbenutting en gemeentelijke Stimuleren werkplaatsen panden - Bureauonderzoeken ruimtelijke kwaliteit subsidies door monumenten Optimaliseren Overschild - Bewonersparticipatie (ontwikkeling nieuw boerderij eigenaren Onderzoek samenwerking Gronings erfgoed) Hanteren van planologische Atelier RegiobouwTraineeship dezelfde definities mogelijkheden meester bij NCG Circulair & Werkproces ERL voor erfgoedkarakteristieke Groen erfgoed Innovatie en Biobased versterken Behoefteonderzoek Afwegingskaders statussen panden in GRRG subsidie- Hergebruik verduurzamingsmonumenten en onderhoud sloop karakteristieke materiaal regeling Erfgoedmonitor pilots karakteristieke

rijksmonumenten - Circulair panden panden depot Opleidingen Regioarcheoloog vakmanschap en 150% regel bij NCG Subsidie Onderhoud verduurzaming voor sloop-nieuwKarakteristieke Subsidieregeling Vernieuwende Ruimtelijke Erfgoedpanden bouw van panden en initiatieven in Kwaliteitsimpuls onderleggers: Borgen erfgoed: Pilot integrale in een Erfgoedlab gemeentelijke Erfgoed Cultuurhistorische inventariseren enkarakteristieke relatie tot erfgoed aanpak erfgoed gebiedsaanpakArcheologie:monumenten waardenkaarten aanwijzen van panden en de ruimtelijke Programma's van Restauratie karakteristieke panden Eisen voor onderzoek context en gemeentelijke werkplaatsen - Bureauonderzoeken monumenten

Ondersteuning gemeenten

Kennisdeling en borging via een platform

Periodieke webinars, workshops en slotcongres

Ondersteuning Verkenning continuering gemeenten samenwerking Kennisdeling en Verkennen rol borging via een platform Economische en Sociale Agenda van Nij Begun

Verduurzaming in GRRG

Maatregel 29 (Isolatieaanpak)

- Bewonersparticipatie

Onderzoek KennisontwikBehoud karakteristieke Hanteren vanGebiedsgerichte planologische ontwikkelingen panden en agrarisch dezelfde definities mogelijkhedenkeling, innovatie, Versterking en Circulair & Instandhouding vakmanschap, van toekomstvoor erfgoedkarakteristieke Groen erfgoed erfgoed als drager schadeherstel Biobased Behoefteonderzoek onderwijs - Hergebruik statussen bestendig erfgoed panden in GRRG subsidiegebiedsidentiteit onderhoud materiaal regeling rijksmonumenten - Circulair

Verduurzaming

Innovatie en verduurzamingspilots

depot

Ruimtelijke onderleggers:

Cultuurhistorische waardenkaarten

150% regel bij NCG voor sloop-nieuwbouw van karakteristieke panden

Subsidie Onderhoud Programma 2017 - 2028 Karakteristieke Erfgoedpanden panden en in een gemeentelijke gebiedsaanpak monumenten

Programmadoelen

Gebiedsgerichte DOEL A: ontwikkelingen Versterking en Instandhouding van toekomsthet behouden en doorontwikkelen van schadeherstel bestendig erfgoed Gronings erfgoed, landschappelijke en

ruimtelijke kwaliteit en daarmee de gebiedsidentiteit

Erfgoedlab

Vernieuwende initiatieven in relatie tot erfgoed en de ruimtelijke context

KennisontwikBehoud karakteristieke DOEL keling, B: innovatie, panden en agrarisch vakmanschap, optimale balans tussen veiligheid, erfgoed als drager onderwijs gebiedsidentiteit schadeherstel en behoud Gronings

Periodieke webinars, Integratieplan workshops en programma- slotcongres onderdelen in regulier beleid van staande Verkenning organisaties continuering samenwerking

Plan van aanpak Verkennen rol en langetermijnEconomische en financieringsplan Sociale Agenda van voor succesvolle Nij Begun projecten en beleidsinstruVerduurzaming menten in GRRG Integratieplan programmaonderdelen in regulier beleid van Na 2028 staande Maatregel organisaties 29 (Isolatieaanpak)

Verduurzaming

erfgoed in zijn ruimtelijke context

Plan van aanpak en langetermijnfinancieringsplan voor succesvolle projecten en beleidsinstrumenten

Programma 2017 - 2028

VISIE Programmadoelen

“Groningen moet Groningen blijven”, met haar eigen, unieke gebiedsidentiteit. Oók in het aardbevingsgebied tijdens en na de uitvoering van schadeherstel en de versterking. Die gebiedsidentiteit wordt voor een groot deel bepaald door het culturele erfgoed en de ruimtelijke samenhang. Daarom werken we aan sterk, toekomstbestendig Gronings erfgoed met DOEL B: DOEL A: en voor de mensen die er wonen, werken en verblijven. optimale balans tussen veiligheid, het behouden en doorontwikkelen van schadeherstel en behoud Gronings Gronings erfgoed, landschappelijke en erfgoed in zijn ruimtelijke context ruimtelijke kwaliteit en daarmee de gebiedsidentiteit Communicatie:

De rollen: elkaars De kaders: De focus: De kwaliteit: Het geld: De basis: gezamenlijke, afgestemde verantwoordelijkheden duidelijke deskundige deskundige duidelijkheid over weten welk communicatie die zorgt kennen, afspraken juridische ondersteuning van uitvoering en financiering, een erfgoed er is en in voor een eenduidige maken en nakomen kaders en bewoners en kwaliteitsfinanciële welke staat het boodschap, zichtbaarheid normstelling eigenaren en borging onderlegger verkeert van het programma en “Groningen moet Groningen blijven”, met haar eigen, unieke gebiedsidentiteit. Oók in het aardbevingsgebied tijdens en goede draagvlak bij communicatie na de uitvoering van schadeherstel en de versterking. Die gebiedsidentiteit wordt voor een groot deel bepaald door het erfgoedeigenaren.

VISIE

culturele erfgoed en de ruimtelijke samenhang. Daarom werken we aan sterk, toekomstbestendig Gronings erfgoed met en voor de mensen die er wonen, werken en verblijven. Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 24

Na 2028

De twee hoofddoelstellingen zijn uitgewerkt in de zes programmalijnen, met per programmalijn indicatoren voor de monitoring in de komende drie jaar (zie verder de paragraaf monitoring in hoofdstuk 6 "Uitvoering, monitoring en verantwoording"). 1. Instandhouding Verbeteren van de staat van onderhoud van de verschillende categorieën erfgoedpanden (ten opzichte van 2025), onder andere door toekomstbestendige benutting te stimuleren en eigenaren te ondersteunen met subsidies voor onderhoud en restauratie. 2. Versterking en schadeherstel Voortdurend bijdragen aan de randvoorwaarden voor veilige en herstelde erfgoedpanden in Groningen (zoals kennis, kaders, werkprocessen, etc.) en het actief ondersteunen van eigenaren met advies, begeleiding en financiële middelen. 3. Gebiedsgerichte ontwikkeling van toekomstbestendig erfgoed Verbeteren van de beleving en omgeving van erfgoed door het vroegtijdig signaleren van ruimtelijke en erfgoedwaarden en het inzetten van ontwerpkracht voor samenhangende en kwalitatieve gebiedsontwikkelingen. 4. Behoud van karakteristieke panden en agrarisch erfgoed als drager van de gebiedsidentiteit Formuleren van samenhangend gemeentelijk en provinciaal beleid voor het behoud en de doorontwikkeling van karakteristieke panden en agrarisch erfgoed, en het verbeteren van de ondersteuning van boerderijeigenaren. 5.

Kennisontwikkeling, innovatie, vakmanschap en onderwijs Bevorderen van een innovatieve erfgoedsector in Groningen waarin onderwijs, overheid, bedrijven en kennisinstellingen structureel samenwerken aan duurzame instandhouding van het Gronings erfgoed. Dit omvat ook het stimuleren en ondersteunen van vernieuwende initiatieven in relatie tot erfgoed en de ruimtelijke context. 6. Verduurzaming Toekomstbestendig maken van erfgoedpanden en het verlagen van energielasten voor eigenaren, door advisering en financiële ondersteuning.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 25

Adviezen Erfgoedberaad en Atelier Regiobouwmeester De adviezen van het Erfgoedberaad en Atelier Regiobouwmeester zijn meegenomen in deze actualisatie. Samenvattend geven zij aan dat er in de komende 3 jaar een sterkere verbinding gelegd kan worden tussen het Erfgoedprogramma en de bredere gebiedsgerichte aanpak, waarbij een integrale manier van denken en doen gehanteerd wordt en we stakeholders op hun rollen, verantwoordelijkheden en (gebrek aan) kaders te wijzen. Daarnaast vragen zij specifieke aandacht voor agrarisch erfgoed, een programma overstijgende opgave. Tot slot mogen goede voorbeelden en initiatieven ook vanuit het Erfgoedprogramma aangejaagd worden. Advies Erfgoedberaad – belangrijkste punten • Het Erfgoedberaad is positief over het Erfgoedprogramma, dat uniek en effectief is voor samenwerking in Groningen. • Het programma moet worden verlengd, vanwege de einddatum van 2028. Herstel, schadeafhandeling en versterking lopen langer door tot en onderdelen van Nij Begun zelfs tot 2055. • Erfgoed, landschap en ruimtelijke kwaliteit moeten sterker worden verbonden aan een ruimtelijke/ fysieke agenda, naast de sociale en economische agenda’s van Nij Begun. • • • •

In het verlengde kan er beter gewerkt worden met drie schaalniveaus (object – dorp/buurt – landschap) in plaats van de huidige focusthema’s. Er zijn zorgen over perverse prikkels voor sloop-nieuwbouw, beperkte toegang tot integrale regelingen en onvoldoende erfgoedvriendelijke isolatieadviezen (Maatregel 29). Maak de leidraad verduurzaming karakteristiek verplicht en pak funderingsproblematiek integraal op in het aardbevingsgebied. Een oproep voor een Expertisecentrum Duurzaam Erfgoed voor kennis, innovatie en ondersteuning van eigenaren.

Atelier Regiobouwmeester – belangrijkste punten • Het atelier schaart zich achter de geformuleerde doelstellingen en heeft de volgende punten als aanvullend advies. • Stimuleer een gebiedsgerichte aanpak door meer de verbinding te leggen tussen het erfgoedprogramma en de bredere context. • Betrek iedereen, inclusief IMG, in de integrale manier van denken en doen aan de voorkant van het proces. • Duurzaam behoud van agrarisch erfgoed: benoem de Maatwerkregeling Agroprogramma en verbindt daar ruimtelijke kwaliteitsvoorwaarden aan. Blijf inspirerende voorbeelden voor behoud en vernieuwing van boerderijen ontwikkelen en delen. • Spoor gemeenten aan tot het aanscherpen van ruimtelijke kwaliteit kaders. • Verwijs naar de NCG-werkwijze van agro als voorbeeld voor de vertaling van programma naar beleid in heel Groningen. • Stimuleer monitoring van het Werkproces Versterken Karakteristieke Panden, het opstellen van heldere afwegingskaders door alle gemeenten en praktische samenwerking tussen NCG, IMG, gemeenten, het Erfgoedprogramma om proactief karakteristieke panden te behouden. • Benoem de aanjagersrol van dorpsbouwmeesters / coördinerend stedenbouwkundigen en spoor hun inzet aan. • Blijf de inzet van de regio-archeoloog aanmoedigen en blijf breed inzetten op bewustwording van ondergronds erfgoed op gebieds- en objectniveau.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 26

4.1

Integrale aanpak van schadeherstel en versterking Een zorgvuldige versterking en hersteloperatie vraagt om een gezamenlijke werkwijze, zodat eigenaren duidelijkheid, samenhang en tempo ervaren. Dit focusthema richt zich op integrale uitvoering van schadeherstel en versterking, met heldere loketten, goede afstemming tussen organisaties en het slim benutten van koppelkansen, bijvoorbeeld voor onderhoud en verduurzaming.

Een Agenda voor Herstel van Groningen We streven naar een milde, menselijke en makkelijke versterking en schadeafhandeling. Daarom werken we vanuit de één-overheidsgedachte: overheden trekken samen op en voeren de versterking integraal uit. De Agenda voor Herstel benadrukt het belang van deze samenwerking. Binnen het Erfgoedprogramma zijn het Werkproces Versterken Erfgoed en het Werkproces Versterken Karakteristieke Panden ontwikkeld, waarin deze gezamenlijke aanpak centraal staat. Daarmee pakken we het Gronings erfgoed integraal aan en sluit het programma naadloos aan op de uitgangspunten van de Agenda voor Herstel. We delen de opgedane ervaringen uit het Erfgoedprogramma actief binnen deze agenda. Actie

Delen goede voorbeelden en ervaringen vanuit het Erfgoedprogramma ten behoeve van een Agenda voor Herstel.

Trekker

Provincie in samenwerking met alle partijen.

Planning

Doorlopend.

Financiering

Niet van toepassing.

Maatregel 22 van Nij Begun benadrukt de één-loketgedachte: inwoners en ondernemers moeten met al hun vragen over versterking, schadeherstel en verduurzaming terechtkunnen bij één loket. Het Erfgoedloket is daarbij expliciet genoemd als onderdeel van deze aanpak. Actie

Erfgoedloket laten aansluiten op de één-loketgedachte van de één overheidsaanpak.

Trekker

Erfgoedloket in samenwerking met de Agenda voor Herstel en betrokken partijen.

Planning

Gestart in 2025.

Financiering

Niet van toepassing.

Potentiële knelpunten bij erfgoed De verwachting is dat de komende jaren dossiers naar voren komen waarin sprake is van gestapelde problematiek. We zien dat met name grote erfgoedpanden in de planning voor de versterking naar achteren zijn geschoven. Er zijn verschillende routes ontwikkeld voor versterking en schadeherstel van erfgoed en er zijn voorzieningen ingericht voor het oplossen van complexe casuïstiek. De vraag is echter of we erfgoedpanden die een ingewikkeld traject ingaan vroegtijdig kunnen herkennen, en hoe het Erfgoedprogramma kan bijdragen aan het oplossen daarvan. Hiervoor is het van belang dat de betrokken overheden dezelfde taal spreken.

Erfgoedprogramma 2026-2028 | pagina 27

Actie

Definiëren potentiële knelpunten bij erfgoed.

Trekker

NCG en IMG, in samenwerking met gemeenten, Erfgoedloket, RCE, provincie.

Planning

Q1 2026.

Financiering

Niet van toepassing.

Om potentiële knelpunten tijdig te kunnen signaleren en te bepalen hoe het Erfgoedprogramma mee kan helpen aan de oplossing, is gegevensuitwisseling noodzakelijk. Het gaat onder andere om adressen, planningen, schadeomvang en versterkingsopgaven. We gaan onderzoeken of dit kan met een gegevensuitwisselingsovereenkomst. Actie

Bepalen welke gegevens voor uitwisseling nodig zijn om potentiële casuïstiek tijdig te signaleren en te kunnen meedenken in oplossingen. Het opstellen van een gegevensuitwisselingsovereenkomst, als dat de aangewezen route is.