Document Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen op verzoek toegevoegd door Pau van den Bergh - SGP

Marteau, Financial incentives for increasing uptake of HPV vaccinations: a randomized controlled trial. Health Psychology, 2015. 34(2): p. 160-71. Merilind, E., et al., The influence of performance-based payment on childhood immunisation coverage. Health Policy, 2015. 119(6): p. 770-7. Herzberg, F., B. Mausner, and B. Bloch Snyderman, The Motivation to work. 2011: Transaction Publishers. Owsianka, B. and M. Gańczak, Evaluation of human papilloma virus (HPV) vaccination strategies and vaccination coverage in adolescent girls worldwide. Przeglad epidemiologiczny, 2015. 69(1): p. 53-8, 151-5. Rehn, M., et al., Highest Vaccine Uptake after School-Based Delivery - A County-Level Evaluation of the Implementation Strategies for HPV Catch-Up Vaccination in Sweden. PloS one, 2016. 11(3): p. e0149857. Desiante, F., et al., Universal proposal strategies of anti-HPV vaccination for adolescents: comparative analysis between school-based and clinic immunization programs. Journal of preventive medicine and hygiene, 2017: p. E225-E230. Vanderpool, R.C., et al., Implementation and Evaluation of a School-Based Human Papillomavirus Vaccination Program in Rural Kentucky. American journal of preventive medicine, 2015. 49(2): p. 317-23. Eldred, S.V., et al., A Medical Student-Driven "Vaccine Blitz" at a School-Based Health Center as an Effective Way to Improve Adolescent Vaccination Rates.

Family medicine, 2015. 47(7): p. 546-8. Whelan, N.W., et al., Engaging parents and schools improves uptake of the human papillomavirus (HPV) vaccine: examining the role of the public health nurse. Vaccine, 2014. 32(36): p. 4665-71. Lim, W.T., et al., Evidence of effective delivery of the human papillomavirus (HPV) vaccine through a publicly funded, school-based program: the Ontario Grade 8 HPV Vaccine Cohort Study. BMC public health, 2014. 14: p. 1029. Gargano, L.M., et al., School-Located Vaccination Clinics for Adolescents: Correlates of Acceptance Among Parents. Journal of community health, 2015. 40(4): p. 660-9. Potter, R.C., et al., Adolescent immunization coverage and implementation of new school requirements in Michigan, 2010. American journal of public health, 2014. 104(8): p. 1526-33. Shah, P.D., et al., Service quality and parents' willingness to get adolescents HPV vaccine from pharmacists. Preventive medicine, 2018. 109: p. 106-112. Shah, P.D., et al., Pharmacies versus doctors' offices for adolescent vaccination. Vaccine, 2018. 36(24): p. 3453-3459. Lazalde, G.E., et al., Parent perceptions of dentists' role in HPV vaccination. Vaccine, 2018. 36(4): p. 461-466. MacDonald, P., Ensuring excellence in immunization services. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(1): p. 252-4. Nicholl, S., H. Seale, and S.

Campbell-Lloyd, Measles high school vaccination program, 2014-2015: online survey of parents in NSW, Australia. Public health research & practice, 2018. 28(2).

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

59

51.

52.

53. 54. 55.

56.

57. 58.

59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66.

67. 68. 69. 70. 71. 72. 73.

74. 75.

Kreidl, P., C. de Kat, and E.I.W.T.-S. Group, Utilization and impact of European immunization week to increase measles, mumps, rubella vaccine uptake in Austria in 2016. Vaccine, 2017. 35(37): p. 4836-4839. Le Menach, A., et al., Increased measles-mumps-rubella (MMR) vaccine uptake in the context of a targeted immunisation campaign during a measles outbreak in a vaccine-reluctant community in England. Vaccine, 2014. 32(10): p. 1147-52. Cohen, R., et al., Pertussis vaccination coverage among French parents of infants after 10 years of cocoon strategy. Medecine et maladies infectieuses, 2016. 46(4): p. 188-93. Dyda, A., et al., Pertussis vaccination in a cohort of older Australian adults following a cocooning vaccination program. Vaccine, 2018. 36(29): p. 4157-4160. Suppli, C.H., et al., Written reminders increase vaccine coverage in Danish children - evaluation of a nationwide intervention using The Danish Vaccination Register, 2014 to 2015. Eurosurveillance, 2017. 22(17). Bratic, J.S., E.R. Seyferth, and J.A. Bocchini, Update on barriers to human papillomavirus vaccination and effective strategies to promote vaccine acceptance. Current opinion in pediatrics, 2016. 28(3): p. 407-12. Holloway, G.L., Effective HPV Vaccination Strategies: What Does the Evidence Say? An Integrated Literature Review. Journal of pediatric nursing, 2019. 44: p. 31-41. Crocker-Buque, T., M.

Edelstein, and S. Mounier-Jack, A process evaluation of how the routine vaccination programme is implemented at GP practices in England. Implementation Science, 2018. 13(1): p. 132. Williams, D.L., et al., Louisiana Physicians Are Increasing HPV Vaccination Rates. The Journal of the Louisiana State Medical Society, 2017. 169(3): p. 63-67. Kasting, M.L., et al., Florida physicians' reported use of AFIX-based strategies for human papillomavirus vaccination. Preventive medicine, 2018. 116: p. 143-149. Smulian, E.A., K.R. Mitchell, and S. Stokley, Interventions to increase HPV vaccination coverage: A systematic review. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(6): p. 1566-88. Fiks, A.G., P. Center for Clinical Effectiveness, and T.C.s.H.o.P. the Center for Biomedical Informatics, Improving HPV vaccination rates. LDI issue brief, 2014. 19(1): p. 1-4. Thaler, R., C. Sunstein, and C. Zijlemaker, Nudge: naar betere beslissingen over gezondheid, geluk en welvaart. 2015, Amsterdam: Uitgeverij Bussiness Contact. Leenen, H.J.J., et al., Handboek gezondheidsrecht. 2017, Den Haag: Boom Juridisch. Brewer, N.T., et al., Announcements Versus Conversations to Improve HPV Vaccination Coverage: A Randomized Trial. Pediatrics, 2017. Malo, T.L., et al., Why is announcement training more effective than conversation training for introducing HPV vaccination? A theory-based investigation.

Implementation science, 2018. 13(1): p. 57. Krantz, L., et al., Increasing HPV Vaccination Coverage Through Provider-Based Interventions. Clinical pediatrics, 2018: p. 319-326. Fenton, A.T., et al., Indicated or elective? The association of providers' words with HPV vaccine receipt. Human vaccines & immunotherapeutics, 2018. 14(10): p. 2503-2509. Hswen, Y., et al., Improving Physician Recommendations for Human Papillomavirus Vaccination: The Role of Professional Organizations. Sexually transmitted diseases, 2017. 44(1): p. 42-47. Kornides, M.L., J.M. Garrell, and M.B. Gilkey, Content of web-based continuing medical education about HPV vaccination. Vaccine, 2017. 35(35): p. 4510-4514. Cates, J.R., et al., Immunization effects of a communication intervention to promote preteen HPV vaccination in primary care practices. Vaccine, 2018. 36(1): p. 122-127. Kaufman, J., et al., Face‐to‐face interventions for informing or educating parents about early childhood vaccination. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018(5). Fadda, M., et al., Effectiveness of a smartphone app to increase parents' knowledge and empowerment in the MMR vaccination decision: A randomized controlled trial. Human vaccines & immunotherapeutics, 2017. 13(11): p. 2512-2521. Cipriano, J.J., R. Scoloveno, and A. Kelly, Increasing Parental Knowledge Related to the Human Papillomavirus (HPV) Vaccine.

Journal of pediatric health care, 2018. 32(1): p. 29-35. Horne, Z., et al., Countering antivaccination attitudes. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 2015. 112(33): p. 10321-4.

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

60

76.

77. 78. 79. 80.

81. 82. 83. 84. 85.

86. 87. 88. 89. 90. 91. 92.

93.

94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101.

Flores, Y.N., et al., Clinician offering is a key factor associated with HPV vaccine uptake among Mexican mothers in the USA and Mexico: a cross-sectional study, in International journal of public health. 2019. p. 323-332. Giambi, C., et al., Actions improving HPV vaccination uptake - Results from a national survey in Italy. Vaccine, 2015. 33(21): p. 2425-31. Gagneur, A. Evaluation of an Intervention PROMOting VAccination in Maternity in Quebec (PROMOVAQ). 2018; Available from: https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02666872. Sofer, D., New Immunization Initiatives Show Promise. The American journal of nursing, 2017. 117(7): p. 14. Wegwarth, O., S. Kurzenhauser-Carstens, and G. Gigerenzer, Overcoming the knowledge-behavior gap: The effect of evidence-based HPV vaccination leaflets on understanding, intention, and actual vaccination decision. Vaccine, 2014. 32(12): p. 1388-93. Nyhan, B. and J. Reifler, Does correcting myths about the flu vaccine work? An experimental evaluation of the effects of corrective information. Vaccine, 2015. 33(3): p. 459-464. Scherer, L.D., et al., Can the vaccine adverse event reporting system be used to increase vaccine acceptance and trust? Vaccine, 2016. 34(21): p. 2424-2429. Nyhan, B., et al., Effective messages in vaccine promotion: a randomized trial. Pediatrics, 2014. 133(4): p. e835-e842. Attwell, K. and M.

Freeman, I Immunise: An evaluation of a values-based campaign to change attitudes and beliefs. Vaccine, 2015. 33(46): p. 6235-6240. DiClemente, R.J., et al., Overcoming barriers to HPV vaccination: A randomized clinical trial of a culturally-tailored, media intervention among African American girls. Human vaccines & immunotherapeutics, 2015. 11(12): p. 2883-94. Grandahl, M., et al., School-based intervention for the prevention of HPV among adolescents: a cluster randomised controlled study. BMJ open, 2016. 6(1): p. e009875. Heijmans, M., A.E.M. Brabers, and J. Rademakers, Health literacy in Nederland. 2018, Nivel: Utrecht. Ploem, C. and Y. Voskes, De arts-patiëntrelatie, in Basisboek Ethiek en Recht in de Gezondheidszorg, J. Legemaate and G. Widdershoven, Editors. 2016, Boom: Amsterdam. Legemaate, J., Nieuwe verhoudingen in de spreekkamer: juridische aspecten. 2013, Raad voor de Volksgezondheid & Zorg: Den Haag. Legemaate, J., Aanpassingen van de WGBO. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, 2018. 42: p. 556564. Kirby, T., No jab, no play: Australia and compulsory vaccination. Lancet, 2017. 17: p. 903. North, A.L. and L.M. Niccolai, Human Papillomavirus Vaccination Requirements in US Schools: Recommendations for Moving Forward. American journal of public health, 2016. 106(10): p. 176570.

Perkins, R.B., et al., Impact of school-entry and education mandates by states on HPV vaccination coverage: Analysis of the 2009-2013 National Immunization Survey-Teen. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(6): p. 1615-22. Brandt, H.M., J.Y. Pierce, and A. Crary, Increasing HPV vaccination through policy for public health benefit. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(6): p. 1623-5. Califano, S., et al., Physician support of HPV vaccination school-entry requirements. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(6): p. 1626-32. Moghtaderi, A. and S. Adams, The Role of Physician Recommendations and Public Policy in Human Papillomavirus Vaccinations. Applied health economics and health policy, 2016. 14(3): p. 349-59. Moss, J.L., et al., School Entry Requirements and Coverage of Nontargeted Adolescent Vaccines. Pediatrics, 2016. 138(6). Arie, S., Compulsory vaccination and growing measles threat. BMJ (Clinical research ed.), 2017. 358: p. j3429. Vaccine boosters. A new French law that makes immunizations mandatory is not the only way to improve. Nature, 2018. 553(7688): p. 249-250. Signorelli, C., S. Iannazzo, and A. Odone, The imperative of vaccination put into practice. The Lancet Infectious Diseases, 2018. 18(1): p. 26-27.

Cuff, R.D., et al., Rates of human papillomavirus vaccine uptake amongst girls five years after introduction of statewide mandate in Virginia. American journal of obstetrics and gynecology, 2016. 214(6): p. 752.e1-6.

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

61

102.

103.

104. 105.

106.

107.

108.

109. 110. 111.

112. 113. 114. 115. 116.

117. 118. 119.

120. 121.

122. 123. 124.

Falik, R.B., S.A. Albrecht, and B.L. Cassidy, Policy support for expanding the adolescent vaccine school mandate in Pennsylvania to include the human papillomavirus (HPV) vaccine. Journal of the American Association of Nurse Practitioners, 2019. 31(4): p. 263-268. Lefevere, E., et al., The impact of non-financial and financial encouragements on participation in non school-based human papillomavirus vaccination: a retrospective cohort study. The European Journal of Health Economics, 2016. 17(3): p. 305-15. Nicolai, D., et al., [Management and new current French recommendations for tetanus care]. Geriatrie et psychologie neuropsychiatrie du vieillissement, 2015. 13(2): p. 141-6. Middleman, A., School-located vaccination for adolescents: Past, present, and future and implications for HPV vaccine delivery. Human vaccines & immunotherapeutics, 2016. 12(6): p. 1599-605. Nicholl, S., et al., Measles prevention in adolescents: lessons learnt from implementing a high school catch-up vaccination programme in New South Wales, Australia, 2014-2015. Western Pacific surveillance and response journal : WPSAR, 2016. 7(3): p. 29-35. Head, K.J., et al., A retrospective and prospective look at strategies to increase adolescent HPV vaccine uptake in the United States. Human vaccines & immunotherapeutics, 2018. 14(7): p. 16261635.

Askelson, N.M., et al., Understanding Clinic Practices for Human Papilloma Virus Vaccination Series Completion in Clinics That Provide Primary Care: Survey of Clinic Managers in Iowa. Sexually transmitted diseases, 2016. 43(7): p. 445-9. Jeannot, E., P. Petignat, and P. Sudre, Successful implementation and results of an HPV vaccination program in Geneva Canton, Switzerland. Public Health Reports, 2015. 130(3): p. 202-6. Fontenot, H.B., et al., Importance of a team approach to recommending the human papillomavirus vaccination. Journal of the American Association of Nurse Practitioners, 2018. 30(7): p. 368-372. Calo, W.A., et al., Coaching primary care clinics for HPV vaccination quality improvement: Comparing in-person and webinar implementation. Translational behavioral medicine, 2019. 9(1): p. 23-31. Garbutt, J.M., et al., Theory-based development of an implementation intervention to increase HPV vaccination in pediatric primary care practices. Implementation science : IS, 2018. 13(1): p. 45. Fiks, A.G., X. Luan, and S.L. Mayne, Improving HPV Vaccination Rates Using Maintenance-ofCertification Requirements. Pediatrics, 2016. 137(3): p. e20150675. Buttenheim, A.M., et al., A behavioral economics intervention to increase pertussis vaccination among infant caregivers: A randomized feasibility trial. Vaccine, 2016. 34(6): p. 839-45.

Henrikson, N.B., et al., Physician communication training and parental vaccine hesitancy: a randomized trial. Pediatrics, 2015. 136(1): p. 70-79. Tubeuf, S., et al., Cost effectiveness of a web-based decision aid for parents deciding about MMR vaccination: a three-arm cluster randomised controlled trial in primary care. The British Journal of General Practice, 2014. 64(625): p. e493-9. Cawkwell, P.B. and D. Oshinsky, Storytelling in the context of vaccine refusal: a strategy to improve communication and immunisation. Medical humanities, 2016. 42(1): p. 31-5. Pierre-Victor, D., et al., Impact of Louisiana's HPV Vaccine Awareness Policy on HPV Vaccination Among 13- to 17-Year-Old Females. Health Education & Behavior, 2017. 44(4): p. 548-558. Reavis, R.D., et al., A self-affirmation exercise does not improve intentions to vaccinate among parents with negative vaccine attitudes (and may decrease intentions to vaccinate). PloS one, 2017. 12(7): p. e0181368. Staras, S.A.S., et al., Increasing human papillomavirus vaccine initiation among publicly insured Florida adolescents. The Journal of Adolescent Health, 2015. 56(5): p. S40-6. Ng, J.H., et al., Supporting Human Papillomavirus Vaccination in Adolescents: Perspectives From Commercial and Medicaid Health Plans. Journal of public health management and practice : JPHMP, 2017. 23(3): p. 283-290.

Mohanty, S., et al., Using Facebook to reach adolescents for human papillomavirus (HPV) vaccination. Vaccine, 2018. 36(40): p. 5955-5961. Salazar, K.R., et al., Recommendations for Structure and Content for a School-Based Adolescent Immunization Curriculum. Health promotion practice, 2016. 17(4): p. 512-20. Gargano, L.M., et al., Development, theoretical framework, and evaluation of a parent and teacherdelivered intervention on adolescent vaccination. Health promotion practice, 2014. 15(4): p. 55667.

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

62

125. 126.

Bahk, C.Y., et al., Publicly Available Online Tool Facilitates Real-Time Monitoring Of Vaccine Conversations And Sentiments. Health Affairs, 2016. 35(2): p. 341-7. Blain, A.E., et al., An Assessment of the Cocooning Strategy for Preventing Infant Pertussis-United States, 2011. Clinical infectious diseases, 2016. 63: p. S221-S226.

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

63

Bijlage 1. Maatregelen uit de literatuur Hieronder staat een beschrijving van alle maatregelen die we tegengekomen zijn in de literatuur. Een samenvatting hiervan is in het rapport beschreven. Hieronder volgt eerst een overzicht van alle gevonden maatregelen. Vervolgens zijn de maatregelen stuk voor stuk uitgewerkt. We beschrijven iedere maatregel, en voor zover bekend waar en wanneer deze is ingevoerd, wat de theoretische basis voor de maatregel is, de effecten (op de vaccinatiegraad) en de bevindingen uit de procesevaluatie.

Overzicht B1.1

Verplichtende maatregelen B1.1.1 Invoeren van verplichte vaccinatie om toegelaten te worden tot kinderopvang en scholen B1.1.2 Nieuwe vaccinaties toevoegen aan de al reeds bestaande verplichte vaccinaties B1.1.3 Verplichte counseling van ouders die hun kind (nog) niet gevaccineerd hebben. B1.1.4 Bij bestaande verplichte vaccinatie voor toegang tot scholen de mogelijkheden tot het verkrijgen van een vrijstelling (anders dan een medische) moeilijker maken, door het verplicht stellen een counseling gesprek moeten voeren met speciaal opgeleide arts of een getekende verklaring moeten overleggen dat ze met een arts een gesprek hebben gehad over de voor en nadelen van vaccinatie. B1.1.5 Het afschaffen van vrijstellingen op basis van persoonlijke overtuiging bij verplichte vaccinatie voor toegang tot scholen B1.1.6 Afschaffen verplichte vaccinatie in een regio in Italië voor alle kinderen die na 2018 geboren zijn. Vaccinatie wordt nog wel steeds gratis en actief aangeboden B1.1.7 Verplichte HPV-vaccinatie voor meisjes, met mogelijkheden tot vrijstelling op basis van levensovertuiging

B1.2

Financiële maatregelen B1.2.1 Financiële voordelen voor ouders die hun kind laten vaccineren B1.2.2 Financiële incentives voor kinderen bij HPV vaccinatie B1.2.3 Financiële tegemoetkoming voor de eigen bijdrage bij vaccinatie voor lagere inkomens. B1.2.4 Financiële voordelen voor huisartsen die een bepaalde vaccinatiegraad realiseren (pay-for-performance) B1.2.5 Compensatie voor mensen die negatieve gevolgen ondervinden van bijwerkingen van vaccinaties

B1.3

Ondersteunende maatregelen voor het logistieke systeem B1.3.1 Reminder sturen B1.3.2 Alternatieve locatie: vaccineren op school tegen HPV B1.3.3 Alternatieve locatie: vaccineren op school bij een uitbraak van een ziekte B1.3.4 Alternatieve locatie: Vaccinatie aan huis B1.3.5 HPV-vaccinatie via de apotheek B1.3.6 Alternatieve locatie voor HPV-vaccinatie: de tandarts B1.3.7 Vervroegen van de leeftijd voor de HPV-vaccinatie naar 9-11 jaar B1.3.8 Gerichte vaccinatiecampagne tijdens mazelenuitbraak

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

64

B1.3.9 Monitoring en feedback voor providers/zorgprofessionals B1.3.10 Inventariseren van strategieën van succesvolle providers van HPV-vaccinatie B1.3.11 Gecombineerde arts- en gezinsgerichte interventies B1.3.12 Algemeen B1.4 1

Communicatie en kennisbevordering Gericht op zorgaanbieders B1.4.1 Aanbieders van de HPV vaccinatie moeten deze vaccinatie sterk aanbevelen. B1.4.2 Wijze van training van zorgverleners B1.4.3 Training van eerstelijns zorgverleners door middel van een online training over epidemiologie en het communiceren met ouders en tieners. B1.4.4 Het motiveren van zorgverleners tot het verhogen van de vaccinatiegraad door middel van het geven van feedback over hun vaccinatiegraad B1.4.5 Inhoud van continue medische educatie B1.4.6 Communicatietraining voor artsen, bestaand uit 45 minuten training, papieren materialen en 6 maanden digitale ondersteuning

2

Gericht op ouders B1.4.7 Informatie voor ouders met computerondersteuning B1.4.8 Schriftelijke informatie voor ouders B1.4.9 Ouders stimuleren ouders B1.4.10 Taalgebruik van vaccinatie-informatie aan laten sluiten bij de ontvanger, in dit geval de ouder van het te vaccineren kind. B1.4.11 Verplichte informatieverstrekking via school met het oog op bewustwording B1.4.12 Openheid geven over mogelijke bijwerkingen om het vertrouwen in het (HPV-)vaccin te vergroten. B1.4.13 Corrigerende informatie geven aan ouders die twijfels hebben over vaccinatie B1.4.14 Ouders van kinderen stimuleren om in gesprek te gaan met hun dokter over vaccineren van hun kinderen. B1.4.15 Ouders, of ouders in spé, face-to-face informatie aanbieden B1.4.16 Motivational interviewing ouders B1.4.17 Mediacampagne met testimonials van mensen met een alternatieve leefstijl B1.4.18 Overig

3

Gericht op kinderen B1.4.19 Informatie voor kinderen (HPV-vaccinatie) B1.4.20 Informatie voor jongeren (HPV-vaccinatie)

4.

Ouders en kinderen B1.4.21 Informatieverstrekking voor ouders en kinderen over HPV-vaccinatie. B1.4.22 Informatiecampagne voor ouders en gezondheidswerkers gedurende Europese vaccinatieweek.

5.

Overig B1.4.23 Meten van vaccinatiesentimenten B1.4.24 Cocooning

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

65

B1.1

Verplichtende maatregelen

B1.1.1 Maatregel: Invoeren van verplichte vaccinatie om toegelaten te worden tot kinderopvang en scholen Ingevoerd in: Deze verplichting is recentelijk in gevoerd in Australië en wordt overwogen in Duitsland. Ongevaccineerde kinderen krijgen geen toegang tot scholen of kinderopvang. In Duitsland kunnen ouders ook een boete krijgen als ze hun kind niet laten vaccineren[91]. Wanneer ingevoerd: Australië [32, 91] Theoretische basis: Effectevaluatie: Fava et al vonden voor de HPV-vaccinatie in een literatuurstudie veelal een geringe stijging van de vaccinatiegraad als gevolg van weinig support onder ouders en providers en als gevolg van de genereuze vrijstellingsregelingen. Programma’s die gebruik maken van een combinatie van verplichte vaccinatie voor toelating tot school, reminders en het geven van de vaccinatie aan jongens hadden het meeste effect [9]. Bij scholen die de verplichting ook daadwerkelijk handhaven blijkt de vaccinatiegraad hoger, variërend van 6,2% hoger voor polio tot 7,5% hoger voor DTaP, dan bij scholen die dit niet doen [12]. In de VS waren de staten Washington en Virginia de eerste staten die HPV vaccinatie verplicht stelden voor toegang tot school. Volgens North en Nicolai leidde dit in beide staten tot een hogere vaccinatiegraad dan het landelijk gemiddelde, maar nog steeds een lagere vaccinatiegraad in vergelijking met andere verplichte vaccinaties.

Ook in staten waar de hepatitis B vaccinatie verplicht werd gesteld voor toegang tot school, was de vaccinatiegraad hoger dan in staten waar dit niet verplicht was [92]. Volgens Perkins et al is er echter juist geen bewijs dat verplichte vaccinatie tot hogere vaccinatiegraden leidt [93]. Procesevaluatie: Verplichte vaccinatie geeft vaak aanleiding tot pogingen om de wet te wijzigen. In de Verenigde Staten in de staat West-Virginia zijn bijvoorbeeld 32 keer pogingen ondernomen sinds de invoering in 1905. Ook kan het leiden tot rechtszaken door ouders die vanwege de overtuiging dat hun kind ziek is geworden door de vaccinatie of vanwege hun geloof geen (nieuwe) vaccinatie willen [6]. Er zijn 11 landen in Europa met één of meer verplichte vaccinaties (België, Bulgarije, Kroatië, Tsjechië, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Italië, Letland, Polen en Slowakije) [3]. In een aantal landen met verplichte vaccinatie bestaat er al een lange traditie van verplicht vaccineren. In Frankrijk werd in 1902 de verplichte vaccinatie voor de pokken ingevoerd. In Italië is de eerste verplichte vaccinatie ingevoerd in 1929 voor difterie [4]. In de Verenigde Staten hebben enkele staten verplichte vaccinaties (waaronder Mississippi, sinds 1900, West-Virginia, sinds 1905 en California, sinds 1972) [5, 6]. Bij een verplichting is het wel van belang dat deze ook gehandhaafd wordt.

In North Dakota blijkt dat de verplichte vaccinatie vaak niet afgedwongen wordt. Er wordt geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid om kinderen de toegang te weigeren als ze na 30 dagen na toelating nog niet gevaccineerd zijn. In schooldistricten die begonnen met actief handhave bleek de vaccinatiegraad te stijgen en was er geen significantie verhoging van de vrijstellingspercentages [12]. Verplicht vaccineren voor HPV blijkt vaak tot weerstand te leiden [94]. Huisartsen in de Verenigde Staten staan positief tegenover verplicht vaccineren op scholen (74% van de ondervraagde huisarten). Als de verplichting zonder vrijstellingen ingevoerd zou worden, is de helft van de ondervraagde huisartsen voor zo’n verplichting [95]. De mogelijkheden tot vrijstellingen maken de maatregel minder effectief [96]. Staten in de VS die verplichte vaccinaties kenden voor de TdAP-booster bleken wel een hogere vaccinatiegraad voor de vrijwillige HPV vaccinatie te realiseren (8 procentpunten hoger) dan staten waarin de TdAP-booster vrijwillig was. Een verplichting voor de ene vaccinatie lijkt daarmee van invloed op de vaccinatiegraad van een andere vrijwillige vaccinatie [97]. Ten slotte is het ook bij een verplichting van belang dat dit goed gecommuniceerd wordt met ouders.

In Virginia in de VS bleek dat slechts 14% van de ouders op de hoogte was van de verplichting van een HPV vaccinatie voor toegang tot school [92]

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

66

B1.1.2 Maatregel: Nieuwe vaccinaties toevoegen aan de al reeds bestaande verplichte vaccinaties Ingevoerd in: Italië en Frankrijk. In Italië is het aantal verplichte vaccinaties verhoogd van 4 naar 10. In Frankrijk van drie naar 11 [4, 98, 99]. Wanneer ingevoerd: In Frankrijk geldt de maatregel voor kinderen geboren na 1 januari 2018. In Italië is de maatregel ingevoerd in 2017 en geldt deze voor kinderen jonger dan 16 jaar. Theoretische basis: Het idee achter deze maatregel wordt niet expliciet benoemd. Waarschijnlijk is het idee dat het verplichten van een voorheen vrijwillige vaccinatie de vaccinatiegraad zal doen toenemen. Effectevaluatie: In Italië is er een toename waargenomen, alhoewel het effect in verschillende publicaties verschillend gerapporteerd wordt, mede ook door de precieze tijdsperiode die wordt aangehouden. Volgens de meest recente evaluatie [10], is de vaccinatiegraad over de hele linie toegenomen, bv. met 0.9% voor de tetanusvaccinatie en 2,3-2,4% voor de MMR-vaccinatie vergeleken met de periode voor invoering. Opvallend is dat de vaccinatiegraad ook is gestegen voor de vier vaccinaties die al vóór uitbreiding in het pakket zaten, te weten difterie, tetanus en hepatitis B (allen met 0,8%) en polio (met 0,7%), mogelijk vanwege het uitvoerige publieke debat en bijbehorende media-aandacht na de uitbreiding.

Ook halen d’Ancona et al gegevens aan van een recente enquête van Gambia e.a. waaruit blijkt dat dat na uitbreiding van de wetgeving het percentage twijfelaars in Italië is gedaald van 15,5 naar 11,5% en dat het aantal anti-vaxxers is gedaald van 0,7 naar 0,5% (maar dit laatste was niet statistisch significant). Tot slot haalt Signorelli (2018) data aan waaruit blijkt dat ongeveer één derde van de kinderen die voorheen niet gevaccineerd waren alsnog zijn gevaccineerd [100]. In Frankrijk werd een stijging gezien van de vaccinatiegraad voor de verplichte vaccinaties en tevens voor de vrijwillige vaccinaties die daarmee in combinatie werden gegeven. bij MeningocokkenC werd wel een stijging gezien, maar de vaccinatiegraad hiervoor was ook al stijgende voor de invoering van de maatregel [99]. Procesevaluatie: Voor Frankrijk is volgens de auteur niet duidelijk waarom de maatregel genomen is en wordt het risico gezien dat er meer weerstand komt bij de ouders, terwijl de vaccinatiegraad al hoog was. De verplichte vaccinatie bestaat al heel lang in Frankrijk en er stonden hoge boetes en gevangenisstraf tot twee jaar op. In de praktijk werd dit zelden opgelegd [4]. In Italië is weinig weerstand tegen verplicht vaccineren. Slechts 8,1% van de bevolking is tegen [4]. B1.1.3 Maatregel: Verplichte counseling van ouders die hun kind (nog) niet gevaccineerd hebben.

In Duitsland moeten ouders bewijs leveren van reguliere gezondheidscontroles voor hun kind en een verplichte counseling door een arts over vaccinatie. Men mag vaccinatie weigeren, maar alleen na counseling. Het niet voldoen hieraan kan leiden tot een boete van 2500 euro en/of tot een oproep voor een consult door gezondheidsorganisaties. Kinderopvangorganisaties zijn verplicht om nietgevaccineerde kinderen te melden bij de overheid [4]. Ingevoerd in: Duitsland [4] Wanneer ingevoerd: 2015 Theoretische basis: De counseling lost gedeeltelijk bezorgdheid op van groepen die tegen verplichte vaccinatie zijn omdat het rechten van het individu schendt. Ouders maken op deze manier een ‘informed decision’ met aandacht voor rechten van het kind [32]. Effectevaluatie: Er is geen evaluatie van dit landelijke beleid beschikbaar, maar eerdere lokale vergelijkbare initiatieven lieten een stijging van de vaccinatiegraad zien [4]. Procesevaluatie: B1.1.4

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

67

Maatregel: Bij bestaande verplichte vaccinatie voor toegang tot scholen de mogelijkheden tot het verkrijgen van een vrijstelling (anders dan een medische) moeilijker maken, door het verplicht stellen een counseling gesprek moeten voeren met speciaal opgeleide arts of een getekende verklaring moeten overleggen dat ze met een arts een gesprek hebben gehad over de voor en nadelen van vaccinatie [4]. Ingevoerd in: De Verenigde Staten in diverse staten. Wanneer ingevoerd: Californië, 2014 [4], Washington, 2011 [4] Theoretische basis: Doordat ouders meer moeite moeten doen om een vrijstelling te verkrijgen besluiten ze wellicht eerder om te vaccineren om de administratieve rompslomp te vermijden [4]. Effectevaluatie: In Californië: Het aandeel niet-medische vrijstellingen daalde van 3,1% naar 2,3%. Het aandeel medische vrijstellingen nam in toe. De vaccinatiegraad van kinderen die voor het eerst naar de opvang gingen steeg van 90.2% naar 92,9% [4, 8]. In Washington steeg de vaccinatiegraad voor alle verplichte vaccinaties, met uitzondering van de hepatitis B vaccinatie en werd er een afname van de geografische clustering gezien van gebieden met lage vaccinatie [4]. Procesevaluatie: Californië: Het is niet duidelijk of de stijging van de vaccinatiegraad toe te schrijven is aan deze maatregel of aan de mazelenuitbraak in Disneyland in 2014-2015 [4].

B1.1.5 Maatregel: Het afschaffen van vrijstellingen op basis van persoonlijke overtuiging bij verplichte vaccinatie voor toegang tot scholen [5, 79]. Ingevoerd in: Mississippi [5] en California [79] Wanneer ingevoerd: In Mississippi bestaat dit al heel lang. In Californië is de verstelling op basis van levensbeschouwing afgeschaft in 2016. Theoretische basis: Effectevaluatie: De vaccinatiegraad in Mississippi is het hoogst in de Verenigde Staten met 99% van de schoolgaande kinderen gevaccineerd voor BMR-vaccinatie [5]. In Californië steeg de vaccinatiegraad in de jaar na invoering van 93% naar 96% [79]. Procesevaluatie: Invoeren van beperking van de vrijstellingen is moeizaam. Het blijkt problematisch om ruime vrijstellingen terug te draaien. Niet-medische vrijstellingen worden wel gezien als het veiligheidsventiel voor burgers die tegen vaccinatie zijn, afschaffing zou het vertrouwen in vaccinatie en de openbare gezondheidszorg kunnen ondermijnen. Ervaringen in Mississippi en ook Virginia laten het tegendeel zien volgens de auteur [6]. B1.1.6 Maatregel: Afschaffen verplichte vaccinatie in een regio in Italië voor alle kinderen die na 2018 geboren zijn. Vaccinatie wordt nog wel steeds gratis en actief aangeboden [11].

Ingevoerd in: Italië Wanneer ingevoerd: 2008 Theoretische basis: Het opheffen van de dichotomie tussen verplichte en aanbevolen vaccinaties komt tegemoet aan de groeiende vraag naar zelf keuzes maken voor de gezondheid [11]. Effectevaluatie: De vaccinatiegraad voor zowel de voorheen verplichte vaccinaties (polio, difterie, tetanus en hepatitis B) als de voorheen aanbevolen vaccinaties (mazelen, rode hond en de bof) worden onderzocht op de leeftijd van 24 maanden. Er ontstond geen afname maar eerder een kleine toename van de vaccinatiegraad. Voor de voorheen verplichte vaccinaties, waarvan de vaccinatiegraad onder het verplichte programma vanaf 2003 tot 2007 licht dalende waren, steeg de vaccinatiegraad weer (polio van 95,8% (2007) naar 98,5% (2008), difterie en tetanus van 97,5% naar 99,0%, hepatitis B van 95,8% naar 98,5%). Voor de voorheen alleen aanbevolen vaccinaties is de trend niet duidelijk [11]. Procesevaluatie: B1.1.7

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

68

Maatregel: Verplichte HPV-vaccinatie voor meisjes, met mogelijkheden tot vrijstelling op basis van levensovertuiging [101]. Ingevoerd in: Virginia Wanneer ingevoerd: 2008 Theoretische basis: Effectevaluatie: Tussen 2008 en 2014 is er geen toename in HPV-vaccinatie gemeten in een vragenlijst afgenomen onder ouders van meisjes tussen de 11 en 12 jaar [101]. Procesevaluatie: Te veel mogelijkheden voor vrijstellingen zorgen ervoor dat de verplichting ineffectief is [101] . In Pennsylvania wordt de maatregel wel aanbevolen omdat er geode ervaringen zijn in Colombia en Rhode Island. Daar is de vaccinatiegraad gestegen [102].

B1.2

Financiële maatregelen

B1.2.1 Maatregel: Financiële voordelen voor ouders die hun kind laten vaccineren In Australië ontvangt men een financiële beloning bij het bereiken van een vaccinatiemijlpaal op een bepaalde leeftijd. Bij de start konden ook weigeraars deze vergoeding krijgen, mits ze counseling door een aanbieder van vaccinatie hadden gehad. Later werd dit afgeschaft en konden alleen nog ongevaccineerde kinderen in verband met medische redenen alsnog de vergoeding krijgen. Ouders van ongevaccineerde kinderen konden tot 8350 Australische dollars mislopen [4]. Ingevoerd in: Australië Wanneer ingevoerd: 1998 [4] Theoretische basis: Voor Australië: het linken van voordelen aan verantwoordelijkheden en het idee dat er een flink bedrag bespaard kan worden over de 5 jaar na invoering door geld weg te halen bij weigeraars. Weigeraars konden hierdoor zo’n 8350 dollar mislopen op jaarbasis [4]. Volgens de website van de Australische overheid kan er ongeveer 29 Australische dollars per twee weken gekort worden op de Family Tax Benefit in 2019 als een kind niet gevaccineerd is (https://www.humanservices.gov.au/individuals/topics/what-are-immunisation-requirements/35396) en is het ontvangen van een tegemoetkoming in de kinderopvang ook afhankelijk van de immunisatiestatus. Effectevaluatie: Vaccinatiegraad in Australië steeg van 91% naar 92-93% [4].

Uit een systematische review blijkt dat er geen verband is tussen het bieden van een financiele beloning en vaccinatiegraad [33]. Procesevaluatie: Attwell beargumenteert dat de vaccinatiegraad vooral regionaal erg laag kan zijn (tot 50%) en dat alleen landelijke cijfers getoond worden in de evaluatie van deze maatregel. In het begin konden weigeraars een vrijstelling krijgen na het invullen van een formulier en een counselinggesprek met een vaccinatie-deskundige. Dit is later afgeschaft, daarna waren alleen nog medische vrijstellingen toegestaan [4]. B1.2.2 Maatregel: Financiële incentives voor kinderen bij HPV vaccinatie Meisjes tussen de 16 en 18 jaar die nog niet eerder uitgenodigd waren voor de HPV vaccinatie ofwel die nog niet gereageerd hadden op een eerdere uitnodiging werden uitgenodigd voor de vaccinatie. De interventiegroep ontvang een beloning in de vorm van een cadeaukaart van 23 euro bij de eerste vaccinatie, zes euro bij de tweede vaccinatie en 23 euro bij de derde vaccinatie. Ook ontving de interventiegroep een herinnering per sms [34] . Ingevoerd in: Randomized control trial in Engeland Wanneer ingevoerd:-

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

69

Theoretische basis: Financiele incentives worden in toenemende mate gebruikt in beleid ten aanzien van gezondheidszorg in een poging om gezondheid te verbeteren. Het is effectief gebleken bij eenmalig gedrag, zoals gevaccineerd worden [34]. Effectevaluatie: In de interventiegroep was de vaccinatiegraad 10% hoger dan in de andere groep. Procesevaluatie: Door een administratieve fout ontving de niet-interventiegroep geen reminder. Hierdoor is er geen onderscheid te maken tussen het effect van een reminder, die ook bijdraagt aan een hogere vaccinatie en de financiële incentive [34]. B1.2.3 Maatregel: Financiële tegemoetkoming voor de eigen bijdrage bij vaccinatie voor lagere inkomens. In België werd een proef uitgevoerd, waarbij families voor de HPV vaccinatie een financiële tegemoetkoming ontvingen, bestaande uit een voucher ter hoogte van de eigen bijdrage voor de vaccinatie voor meisjes uit gezinnen die een vorm van sociale ondersteuning ontvingen [103]. In de Verenigde Staten werden kosten (deels) vergoed voor diverse kindervaccinaties voor kinderen uit armere gezinnen [31]. Ingevoerd in: Onderzoek in België (Vlaanderen) [30] Wanneer ingevoerd: Onderzoek in Begië uitgevoerd tussen november 2007 en mei 2010 [30]. In de Verenigde Staten namen de verschillen tussen de verschillende etnische groepen af, verschillen op basis van sociaal-economische status bleven bestaan [31].

Theoretische basis: Opheffen van barrières voor vaccinatie, als gevolg van informatie, motivatie en financiële redenen [30]. Effectevaluatie: In België gold een gedeeltelijke vergoeding van de HPV-vaccinatie. Onder meisjes die in aanmerking kwamen voor deze vaccinatie en die thuis een brief ontvingen met uitleg over de vergoeding hadden een hogere vaccinatiegraad dan meisjes die deze brief niet ontvingen. Bij meisjes uit gezinnen met lage inkomens die zowel een informatiebrief over de vaccinatie als een voucher ontvingen ter hoogte van de eigen bijdrage was de vaccinatiegraad hoger, maar had een verschillend effect bij verschillende leeftijden van de meisjes. Dit had te maken met een eerdere informatiecampagne voor de oudste meisjes uit de studie en het feit dat de jongste meisjes nog niet in aanmerking kwamen voor de gedeeltelijke vergoeding. De vaccinatiegraad na één jaar, voor meisjes geboren in 1993 steeg van 52,3% naar 70.6%. Meisjes geboren in 1994 reageerden minder op de campagne, hier steeg de vaccinatiegraad van 45,6% naar 50,7% [30]. Procesevaluatie: De onderzoekers uit België geven aan dat het lastig is om het onderscheid te maken tussen het effect van informatie en het effect van de financiële tegemoetkoming. Ook geven ze aan dat ze meer verwachten van een vaccinatiecampagne op school dan van deze methode [30].

B1.2.4 Maatregel: Financiële voordelen voor huisartsen die een bepaalde vaccinatiegraad realiseren (pay-forperformance). Artsen die aangesloten zijn bij het pay-for-performance kwaliteitssysteem van het Estlandse Health Insurance Fund krijgen een extra vergoeding als ze een vaccinatiegraad van meer dan 90% realiseren [35]. Ingevoerd in: Estland Wanneer ingevoerd: 2006 Theoretische basis: Pay-for-performance systemen zijn er ook in andere landen, zoals in het Verenigd Koninkrijk, met op prestaties gebaseerde betalingen (Merilind). Effectevaluatie: Huisartsen die meededen aan het pay-for-performance systeem behaalde vaker een vaccinatiegraad van rond de 90%. Het verschil tussen beide groepen varieerde van ongeveer 5 tot 15%, afhankelijk van het type vaccinatie [35]. Procesevaluatie: Het kwaliteitsysteem was aantrekkelijk voor huisartsen. Bij de start was ongeveer éénderde van de huisartsen aangesloten en in 2010 was 96,6% aangesloten.

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

70

B1.2.5 Maatregelen: compensatie beschikbaar voor mensen die bijwerkingen ondervinden van vaccinaties (bij een verplichtende maatregel) [7] Ingevoerd in: bijv. Frankrijk, Hongarije, Italië en Slovenië Theoretische basis: De overheid wil vanwege de verplichting verantwoordelijkheid nemen en compensatie bieden voor bijwerkingen, en zo publiek vertrouwen winnen [7]. Effectevaluatie:Procesevaluatie:-

B1.3

Ondersteunende maatregelen voor het logistieke systeem

B1.3.1 Maatregel: Reminder sturen Ingevoerd in: - (Onderzoek) Wanneer ingevoerd: - (experimenteel) Theoretische basis: Ouders die een vaccinatie in het vaccinatieschema vergeten vormt een risicofactor. In bijvoorbeeld Denenmarken vormt dit de belangrijkste oorzaak voor het niet (volledig) vaccineren van kinderen [55]. Effectevaluatie: Een herinnering aan een afspraak alleen is effectiever dan wanneer de herinnering gecombineerd wordt met informatie. Een reminder via sms verhoogt de vaccinatiegraad meer dan een telefonische reminder (bij sms 18% hoger dan bij de controlegroep zonder reminder en bij telefonische reminder 8% hoger [57]. Ook het sturen van persoonsgerichte, geschreven herinneringen aan ouders van kinderen die niet gevaccineerd zijn volgens het Deense vaccinatieprogramma (vastgesteld op basis van data uit het nationaal immunisatieregister) bleek effect te hebben. Vergelijking van een groep die reminders ontving en een referentiegroep lieten zien dat het effect had op vaccinaties voor alle kinderen van 2-7 jaar, maar vooral effect had op vaccinaties die later in het vaccinatieschema worden aangeboden en voor een cohort van oudere kinderen: 6,4% hogere vaccinatiegraad voor kinderen die tussen 2013-2014 leeftijd van 6,5 jaar hadden bereikt [55]. Ook uit een review study van Bratic e.a.

(2016) over verschillende typen maatregelen komt naar voren dat het sturen van tekst reminders een bescheiden effect heeft op de eerste HPV-vaccinatie (30% hoger bij een randomized controlled trial onder adolescenten uit lage inkomensgroep), terwijl telefonische reminders geen effect hadden op ouders die vaccinatie hadden afgewezen, maar telefonische herinneringen hadden wel effect voor degenen die niet kwamen opdagen voor 2e en 3e doses [56]. Meer onderzoek is nodig om de effectiviteit aan te tonen van verschillende reminder strategieën , maar op het eerste gezicht lijken ze veelbelovend. Ook bij een HPV-vaccinatiecampagne op school bleek dat de vaccinatiegraad op scholen (in Canada, Nova Scotia) significant samenhangt met het versturen van reminders voor het invullen van het toetstemmingformulier (door ouders) en gemiste afspraken op de vaccinatiekliniek op school [42]. Een review van artikelen over remindersystemen geeft aan dat het inzetten van dit instrument altijd een positief effect op de vaccinatiegraad liet zien [104]. Procesevaluatie: Evaluatie van het routine vaccinatieprogramma in Engeland laat zien dat er variatie is in de methode van het sturen van een reminder, de structuur van de vaccinatie-afspraken en de taakverdeling bij de staf. Introductie van een georganiseerde reminder zou de vaccinatiegraad kunnen verbeteren.

Men is nu veel tijd kwijt aan administratieve werkzaamheden [58]. De duur van het contact en de tijd besteed aan vaccinatie had geen effect op de vaccinatiegraad [58]. B1.3.2 Maatregel: Alternatieve locatie: vaccineren op school tegen HPV Ingevoerd in: Onderzocht in Italië [39] en Canada [43] en Vlaanderen [30] Wanneer ingevoerd: -

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

71

Theoretische basis: Niet beschreven Effectevaluatie: In Italië bleek HPV-vaccinatie (en promotie van de vaccinatie) op school effectiever dan vaccinatie aangeboden in een vaccinatiecentrum. Het verschil in vaccinatiegraad tussen beide methoden is 16% voor zowel jongens als meisjes. Dat is vooral belangrijk voor jongens, omdat de vaccinatiegraad bij jongens al significant lager is dan bij meisjes [39]. In Canada werd de HPVvaccinatie gegeven door public health verpleegkundigen. Het werkte goed. In groep 8 (tot 13 jaar) was 81,5% volledig gevaccineerd met drie vaccinaties. In groep 9 kwam hier nog 6% bij [43]. Er was geen controlegroep, er kan dus geen uitspraak gedaan worden over het effect ten opzichte van andere maatregelen. Een Vlaanderen wordt sinds 2010 HPV vaccinatie voor meisjes kosteloos op scholen aangeboden (campagnes). Een vergelijking met de HPV-vaccinatiegraad in Vlaanderen van voor 2010 toen het niet op scholen en tegen een vergoeding werd aangeboden laat zien dat de vaccinatiegraad substantieel hoger is [30]. Ook zijn de sociaaleconomische en leeftijdsspecifieke verschillen in vaccinatiegraad afgenomen onder het nieuwe systeem. Campagnes om te vaccineren op school bestaan veelal uit meerdere elementen, zodat verschillende interventies niet goed te vergelijken zijn.

Soms worden bepaalde elementen van zo’n programma onderzocht, zoals het inzetten van verpleegkundigen in een vaccinatieprogramma op school (in Canada); zij kunnen een rol spelen in het versturen van de reminders, wat een positief effect kan hebben op de verhoging van de vaccinatiegraad [42]. Ook kan het tegelijk toedienen van verschillende vaccinaties op school de vaccinatiegraad verhogen voor bepaalde vaccinaties, maar niet voor HPVvaccinatie [45]. In een enkel geval wordt de werkzaamheid van een specifiek programma voor HPVvaccinatie onderzocht [40], inclusief educatie, informatie, telefonisch contact, reminders, aandacht ervoor in lessen enz. Deze campagne leidde tot een hogere vaccinatiegraad voor HPV op twee middelbare scholen (in ruraal Kentucky). Er was overigens geen vergelijkingsgroep zonder vaccinatieprogramma op school. In Zweden is het effect van verschillende vaccinatielocaties vergeleken voor een campagne van inhaalvaccinaties voor HPV voor meisjes; deze is sinds 2012 gratis en wordt in alle 21 districten aangeboden in instellingen voor primaire gezondheidszorg, en daarnaast werd het in enkele districten ook aangeboden in enkele andere gezondheidscentra en in 12 districten in alle of enkele scholen.

De districten die de inhaalvaccinatie aanboden in scholen behaalden de hoogste vaccinatiegraad (tenminste 1 dosis) volgens een survey van 2014 (vergeleken met resultaten van een survey van begin 2012) [38]. Daarnaast werden ook verschillende informatiekanalen gebruikt in verschillende districten (online, brief, advertentie), maar die lijken de verschillen in vaccinaties tussen districten niet te kunnen verklaren. Procesevaluatie: Vaccinatie op school vergt veel organisatie. Aspecten die van belang zijn, zijn de veiligheid, de aanwezigheid van gecertificeerde zorgverleners, goede instrumenten, consent van ouders en toegang tot een registratie-database [39, 105]. Survey-onderzoek naar bereidheid van ouders om hun kinderen te laten vaccineren voor 4 typen vaccins (DTKP (Tdap), MenACWY (MCV4), HPV en griep) laat zien dat ouders meer bereid zijn tot het op school laten vaccineren van hun kind tegen DTKP en griep dan tegen HPV [44]. B1.3.3 Maatregel: Alternatieve locatie: vaccineren op school bij een uitbraak van een ziekte Ingevoerd in: Wanneer ingevoerd: Theoretische basis: Effectevaluatie: Procesevaluatie: Op scholen vaccineren is mogelijk, maar de capaciteit voor de uitvoering van een grootschalige vaccinatiecampagne ontbreekt. Het tijdelijk en op vrijwillige basis inzetten van

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

72

medicijnstudenten voor vaccinaties kan dit probleem oplossen, en leiden tot een hogere vaccinatiegraad, zo laat onderzoek van Eldred uit 2015 zien [41]. In Australië werden in de staat New South Wales in regio’s waar eerder een mazelenuitbraak had plaats gevonden en waar veel ongevaccineerde adolescenten leven, in 2014-2015 op scholen inhaalcampagnes voor BMR-vaccinaties uitgevoerd. Hierdoor werden 15000 leerlingen van 11 en 12 jaar gevaccineerd [106]. Onder ouders is een vragenlijstonderzoek gehouden (met een lage respons). De ouders die aan het onderzoek meededen waren tevreden over de campagne, maar kwamen ook met suggesties voor maatregelen om de uitvoering van vaccinatie op scholen te verbeteren: mogelijkheid om elektronische toestemming te geven voor vaccinatie, verbetering van de betrokkenheid van leerlingen in het proces van toestemming geven, verbetering van de toegang van ouders tot het vaccinatiedossier van hun kinderen (van eerdere vaccinaties; meer dan de helft had hier problemen mee), en het vergroten van de betrokkenheid van docenten/schoolpersoneel en hun verantwoordelijkheid voor het programma [50]. B1.3.4 Maatregel: Alternatieve locatie: Vaccinatie aan huis Kinderen van 2 jaar waarvan de ouders niet op eerdere oproepen voor de BMR vaccinatie gereageerd hadden werden opgespoord en aan huis bezocht.

Ingevoerd in: Verenigd Koninkrijk Wanneer ingevoerd: 2010 Theoretische basis: Het bereiken van ongevaccineerde kinderen die wellicht anders ongevaccineerd waren gebleven. Effectevaluatie: De vaccinatiegraad nam toe van 89% in 2007/08 tot 96,9% in 2015. Het programma droeg in het eerste kwartaal van 2015 met 3,5 procentpunt bij aan de vaccinatiegraad (artsen droegen 93,4 procentpunt bij). 23% van de ouders weigerde alsnog actief of passief [49]. Procesevaluatie: Het lokaliseren van ongevaccineerde kinderen is lastig. Er zijn gemiddeld vijf contacten nodig per kind (inclusief de contacten met andere zorgverleners. Wel werden ook oudere broertjes en zusjes gevaccineerd als bleek dat dit nog niet gebeurd was. B1.3.5 Maatregel: Alternatieve locatie: HPV-vaccinatie via de apotheek Ingevoerd in: in de VS biedt driekwart van de apotheken vaccinatiediensten aan sinds 1994, o.a. voor griepvaccinatie; daarom wordt nu ook de mogelijkheid onderzocht voor HPV-vaccinatie [47]. Wanneer ingevoerd: literatuurstudie en surveyonderzoek Theoretische basis: Effectevaluatie: Procesevaluatie: Ongeveer een derde van de onderzochte ouders wilde niet dat hun kind via de apotheek gevaccineerd werd. Slechts de helft van de initiele vanccinaties werd opgevolgd door een tweede. Dit was het gevolg van het ontbreken van een reminder-systeem [9].

Volgens een survey onder de Amerikaans bevolking van Shah [46] zou 44% van de respondenten in principe bereid zijn hun kind te laten vaccineren bij een apotheek. Verschillen in bereidheid hangen samen met verschillen in de waargenomen kwaliteit van dienstverlening en klanttevredenheid met verschillende typen van apotheken (bij een ziekenhuis/kliniek, een keten of een onafhankelijke apotheek) en verschillen in vertrouwdheid met de apotheek. In een ander online surveyonderzoek van Shah [47] wordt de waardering van ouders (in de VS) voor de mogelijkheid van HPV-vaccinatie bij huisartsenpraktijken en apotheken vergeleken. Huisartspraktijken worden positiever beoordeeld op privacy en veiligheid, apotheken op de tijdsinvestering, gemak wat betreft openingstijden en dat je geen afspraak hoeft te maken. B1.3.6 Maatregel: Alternatieve locatie voor HPV-vaccinatie: de tandarts

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

73

Ingevoerd in: Onderzoek naar de mening van ouders over dit onderwerp in de Verenigde Staten. Wanneer ingevoerd: Theoretische basis: Jongeren komen regelmatig bij de tandarts, daarom zou dit een optie zijn als locatie om gevaccineerd te worden. Effectevaluatie: Procesevaluatie: 23% van de ouders zag dit wel zitten. Gemak en kennis van de orale gezondheid werden genoemd als positief punt. Een voorkeur voor de reguliere zorgverlener en een gebrek aan vergoeding door de verzekering werden genoemd als barrière [48]. B1.3.7 Maatregel: Vervroegen van de leeftijd voor de HPV-vaccinatie naar 9-11 jaar Ingevoerd in: Wanneer ingevoerd: Theoretische basis: Effectevaluatie: Procesevaluatie: Het vervroegen van de leeftijd verlaagt de kans op associatie met seksualiteit. Er is wel een nieuwe toelating van het vaccin nodig voor deze doelgroep [107]. B1.3.8 Maatregel: gerichte vaccinatiecampagne tijdens mazelenuitbraak Ingevoerd in: ZO-Engeland, regio met gemeenschappen met lage vaccinatiegraad (o.a. antroposofen) Wanneer ingevoerd: tijdens mazelenuitbraak in 2011 Theoretische basis: De houding van ouders (twijfel, afwijzing) in gemeenschappen die traditioneel tegen vaccinatie zijn kan veranderen gedurende uitbraak infectieziekte. Effectevaluatie: Gerichte campagne (o.a.

persoonlijke brieven, aanbieden vervroegde 1e of 2e vaccinaties BMR aan baby’s en kleine kinderen en vaccinaties aan kinderen die ze gemist hebben) had bescheiden effect. Grootste effect onder kinderen die al een of enkele vaccinaties hadden; bescheiden effect onder kinderen dat helemaal niet wat ingeënt (3% hoger). Dat maakt duidelijk dat meer onderzoek is naar kenmerken van deze (o.a. antroposofische) gemeenschappen en hoe ze het best te benaderen zijn [52]. Procesevaluatie: B1.3.9 Maatregel: monitoring en feedback voor providers/zorgprofessionals Ingevoerd in: VS, Florida Wanneer ingevoerd: niet ingevoerd, wel ontwikkeld en geadviseerd door centra voor Disease Control and Prevention (CDC) Theoretische basis: Een combinatie van evidence-based strategieën om de HPV-vaccinatiegraad te verhogen: de Assessment, Feedback, Incentives and Exchange of information (AFIX) aanpak. De AFIXaanpak omvat de volgende strategieën: (1) het beoordelen van de vaccinatiegraad v/d provider; (2) het geven van feedback aan providers over resultaten v/d beoordeling en strategieën om de afgifte van vaccinatie te verbeteren; (3) stimulansen bieden om vaccinatiegraden te verbeteren; en (4) informatie-uitwisseling door voortdurende follow-up met providers om de voortgang te bewaken en te ondersteunen.

Effectevaluatie: Huisartsenpraktijken die feedback krijgen over hun vaccinatiegraad realizeren een hogere vaccinatiegraad dan praktijken die dit niet krijgen [108]. Procesevaluatie: Het gebruik/toepassen van onderdelen van de AFIX-aanpak werd onderzocht met een survey onder huisartsen en klinieken in Florida (VS) die adolescenten als patiënt hebben. Het bleek dat maar een klein aandeel van hen (39%) onderdelen van de AFIX-aanpak in praktijk toepasten. Dit gebeurde vaker bij klinieken dan huisartsen; wellicht omdat klinieken een betere infrastructuur

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

74

hebben voor data monitoring programma’s dan huisartsen. Ook werden onderdelen van de AFIXstrategie vaker gebruikt door zorgprofessionals die meer HPV-gerelateerde kennis hadden [60]. B1.3.10 Maatregel: Inventariseren van strategieën van succesvolle providers van HPV-vaccinatie Ingevoerd in: Wanneer ingevoerd: Theoretische basis: Interviews met providers die goede resultaten behalen wat betreft HPV-vaccinatie in Louisiana, VS. Effectevaluatie: Procesevaluatie: Uit interviews met 12 succesvolle providers kwamen de volgende succesfactoren naar voren: het sturen van herinneringen, voorlichting, o.a. over het belang van HPV bij bescherming tegen kanker, inplannen van vervolgafspraken voor volgende vaccinatie, het samen aanbieden van HPV-vaccin met andere vaccins [59]. Uit een vaccinatiecampagne in de Geneva Canton in Zwitserland kwamen deze zelfde factoren naar voren. Bij de Zwitserse interventie werd daarnaast ook het aanbieden via meerdere alternatieve locaties voor genoemd (school, private zorgverleners en het universiteitsziekenhuis) [109]. B1.3.11 Maatregel: Gecombineerde arts- en gezinsgerichte interventie: een geautomatiseerd beslissingsondersteunend hulpmiddel verbonden met het elektronische medische dossier, voor zowel artsen als gezinnen. Het om vat o.a. elektronische alerts, een educatieve presentatie voor artsen en reminders voor gezinnen.

Ingevoerd in: onderzocht in de Verenigde Staten Wanneer ingevoerd: onderzocht in 2010/2011 Theoretische basis: Op basis van interviews werd vastgesteld dat de relatieve lage vaccinatiegraad voor HPV kwam door factoren bij artsen, ouders, kinderen en interacties tussen hen. Op basis van deze inzichten is vervolgens een hulpmiddel ontwikkeld en uitgetest dat zowel artsen als gezinnen ondersteunt bij hun besluitvorming over HPV-vaccinatie van meisjes van 11-17 jaar [62]. Effectevaluatie: In een gerandomiseerde trial werden 4 categorieën vergeleken: met een gecombineerde interventie, alleen een artsgeoriënteerde of alleen een gezinsgeoriënteerde interventie en de gebruikelijke zorg. Na 12 maanden resulteerde de gecombineerde arts- en gezinsgerichte interventie in significant hogere HPV-vaccinatiegraden in vergelijking met de gebruikelijke zorg. Ook verminderden vertragingen bij het initiëren van vaccinatie. Procesevaluatie: De ouders werden achteraf geïnterviewd; zij vonden over het algemeen onderdelen van de interventies zoals de reminder en telefoongesprek aanvaardbaar [62]. B1.3.12 Algemeen: Uit internationale reviews van studies over HPV-vaccinatie strategieën kwam naar voren dat strategieën het meest succesvol lijken te zijn indien ze zowel gericht zijn op het wegnemen van barrières bij providers als bij ouders/gemeenschappen [61].

Nivel / Amsterdam UMC Maatregelen om de vaccinatiegraad in Nederland te verhogen Eenverkennin

75

B1.4

Communicatie en kennisbevordering

1

Gericht op zorgaanbieders

B1.4.1 Maatregel: Aanbieders van de HPV vaccinatie moeten deze vaccinatie sterk aanbevelen. De zorgverlener brengt de boodschap voor vaccinatie als aankondiging (your child is due for three vaccination) versus een gesprek over vaccinatie gebaseerd op de principes van shared decision making. Artsen kregen een training gegeven door een andere arts van ongeveer één uur. De maatregel is bedoeld voor kinderen tussen de 11 en 12 jaar oud die in aanmerking komen voor een HPV vaccinatie [56, 65, 66]. Krantz et al ontwikkelden een interventie waarbij de zorgverleners een cursus kregen over HPV en HPV-vaccinatie, praktische aspecten rondom het vaccineren en aanbevelingen over hoe de boodschap gecommuniceerd kan worden. Daarnaast kregen zorgverleners feedback over mogelijk gemiste kansen tot vaccinatie als adolescenten op consult geweest waren. De resultaten werden verspreid in de gehele praktijk om artsen aan te zetten tot competitie [67]. De beroepsvereniging beveelt aan om een vaccinatie op dezelfde dag te geven als het gesprek waarin de vaccinatie dringend aanbevolen wordt, ook wordt een consistente aanbeveling aanbevolen [69]. Ingevoerd in: Onderzocht in de Verenigde Staten [65-67]. Wanneer ingevoerd: Theoretische basis: Random controled trial naar het effect van beide manieren van het brengen van de boodschap [65]. Interventie gebaseerd op de Theory of Planned Behaviour [66].

Op basis van de organizational change theorie wordt gesteld dat veranderingen zwaar leunen op opinieleiders. Bij HPVvaccinatie betekent dit dat het wel of niet vaccineren voor een belangrijke mate afhangt van de aanbeveling van een arts [69]. Barrières voor de (voltooiing van) HPV-vaccinatie liggen deels bij de zorgverleners: zij geven geen, weinig of inconsistente informatie en weinig dringende aanbevelingen [67]. Effectevaluatie: Het effect van de manier waarop de boodschap gebracht wordt is onderzocht met als uitkomstmaat de verandering in HPV vaccinatieinitiatie, dat wil zeggen het aantal kinderen dat tenminste één HPV vaccinatie gehad heeft. De stijging in vaccinatiegraad was hoger in de klinieken waar de artsen de aankondigings-training gehad hadden ten opzichte van de klinieken die de gesprekstraining gevolgd hadden. Het verschil is 5.4%, met een 95%-betrouwbaarheidsinterval van 1,1%-9.7%. Het verschil was waarneembaar bij zowel meisjes (4.6%) als jongens (6.2%). De training was niet effectief in het veranderen van andere vaccinatie uitkomsten en ook niet voor adolescenten tussen de 13 en 17 jaar oud [65]. Fenton et al vonden in een vergelijkbare studie dat de aankondiging resulteerde in een vaccinatiegraad van 87% en de boodschap dat de vaccinatie facultatief was in een vaccinatiegraad van 68% [68].