Bijlage 12 Bestemmingsplan - Vooronderzoek naar het risico op het aantreffen van conventionele explosievenXPLOSURE 2-4-2019

De indicatie duidt op inslaglocaties rond de Sloedam. Een exacte locatie is op basis van de omschrijvingen niet te herleiden. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 31 augustus 1940.

In het onderzoeksgebied bevonden zich geen woningen. De indicatie wijst op de bombardementen van 16 en 17 mei 1940 en is voor het huidige onderzoek derhalve contextueel van aard. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 31 augustus 1940.

De indicatie duidt op inslaglocaties rond de Sloedam. Een exacte locatie is op basis van de omschrijvingen niet te

23 J.N. Houterman, “Deutschland’ verovert Zeeland. De Duitse inval in Zeeland, mei 1940 (Middelburg 1991) 58-64; Hoebeke, Slagveld Sloedam, 116-118. 24 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 95. 25 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 121. 26 Ongevallen voorgekomen tussen 15 mei en 15 december 1940, 29 april 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 27 Lagebericht Nr. 254, Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA), RL 2-II Generalstab der Luftwaffe/Luftwaffenführungsstab, inv. nr. 213. 28 Bericht betreffende luchtbescherming, 27 juni 1940, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 29 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 97.

325-018-VO-01

Pagina 27 van 84

herleiden. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 31 augustus 1940.

Luftwaffe. Ter voorbereiding van de aanval van de grondtroepen voerden drie He-111’s van Stab/KG4 verkenningen boven Walcheren uit. Twee keerden niet terug. Ter ondersteuning van het offensief op de grond voerden de He-111’s van I en II/KG4 luchtaanvallen uit op bekende en vermoede luchtafweer- en artilleriestellingen ten oosten van Middelburg, bij Vlissingen, Arnemuiden en de oostkant van het eiland.30 Duits bombardement op de Sloedam door Junkers Ju 88.31 Frans bombardement op Duitse stellingen nabij de Sloedam door negen Chance Voughts V-156 van het AB-1 en twaalf Loiré Nieuports LN-401 van het AB-2.32

De indicatie duidt op inslaglocaties rond de Sloedam. Een exacte locatie is op basis van de omschrijvingen niet te herleiden. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 31 augustus 1940.

Ter ondersteuning van inschepende delen van het Franse leger en om de Duitse opmars op Zuid-Beveland te vertragen, werd in de vroege morgen een grote aanval uitgevoerd door bommenwerpers van de Aeronavale. Negen Chance Vought V156’s van AB-1 en twaalf Loiré Nieuport LN-401’s van AB-2 met als escorte twaalf Potez 631’s van AC-1 en AC-2, twaalf Bloch 152’s van GCII./8 en acht Curtiss H-75’s van GC1./4 voerden aanvallen uit op Duitse troepenbewegingen en marskolonnes op Zuid-Beveland en op het smalle deel tussen Kruiningen en Woensdrecht.33 Frans bombardement op de Sloedam door A.B.1 en A.B. 2. Duitse en Franse beschietingen bij de Sloedam.34 Britse en Franse marineschepen nemen de Sloedam onder vuur.35 08-07-1940

Melding van dertig onontplofte granaten op het schorre nabij de Sloedam in de gemeente Arnemuiden. Het betrof projectielen die door Nederlandse militairen bij elkaar waren gebracht om deze tot ontploffing te brengen. Er was geen springstof meer aanwezig en dus was dit ongedaan gebleven. Er werden nadien nog enkele projectielen aangetroffen op het schorre. Ook werd een projectiel gevonden in de Oranjepolder. Nabij hoeve Spoorzicht werd een vliegtuigbom gevonden, welke ongeveer een meter in de grond zat en niet tot ontploffing was gekomen.36

De indicatie van de onontplofte granaten op het schorre is te globaal om naar een exacte locatie te herleiden. De Oranjepolder bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

Luchtfotodatum

Sortienummer

Fotonummer(s)

Schaal

Beschrijving

31-08-1940

H-143

272; 273; 274; 275

30.000

Direct nabij de Sloedam, op ruimte afstand van het onderzoeksgebied zijn witte punten zichtbaar die als kraters kunnen worden aangemerkt. Binnen het onderzoeksgebied zijn geen inslaglocaties van bommen vastgesteld. De andere aangehaalde oorlogshandelingen uit de meidagen 1940, zoals artilleriebeschietingen en grondgevechten, kunnen aan de hand van het beeldmateriaal niet worden bevestigd. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek.

11-09-1940

‘Am 11.9.40, um 1 Uhr, in Heerarendskerke (Seeland), 3 Bomben auf Ackerland abgeworfen. Kein Schaden.’37

30 G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…: kroniek van een luchtoorlog, deel 1 (Den Haag 1990) 38. 31 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 97. 32 Ibidem. 33 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel 1, 38 34 Goossens, Gestold verleden, 37-38. 35 Ibidem, 47. 36 Brief betreffende ongesprongen projectielen in de gemeente Arnemuiden, 8 juli 1940, Nationaal Archief, 2.04.53.15 Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946, inv. nr. 77. 37 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 12. September 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328.

325-018-VO-01

Pagina 28 van 84

18-09-1940

‘Am 18.940, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 3 nicht explodierte Flakgeschosse niedergekommen. Angaben beim Bürgermeister.’38 Melding dat in de gemeente Arnemuiden ongeveer 7 à 8 bommen werden geworpen. De bommen zijn in het land terechtgekomen, terwijl de Sloedijk beschadigd werd. Woningen werden niet getroffen.39 ‘Am 21.9.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 1 Blindgänger im Kartoffelfeld gefunden. Liegt hier vermutlich schon längere Zeit.’40

18-09-1940/ 19-09-1940

21-09-1940

23-09-1940

02-10-1940

Luchtfotodatum 05-10-1940 10-10-1940

Sortienummer H-287 Twee Britse Wellington-bommenwerpers voerden een bombardement op Vlissingen uit. Er werden inslagen in het havengebied en uitbreken van branden gerapporteerd. De bommen kwamen ook in het centrum van Arnemuiden neer. Rond 05.00 uur werden vijftien brandbommen op de bebouwde kom geworpen. Behalve de brandbommen werden nog dertien zware bommen geworpen dichtbij Arnemuiden. De bommen kwamen neer op een bouwland en een dijk achter de haven van Arnemuiden. Er werden verschillende grote trechters geslagen van wel enkele meters doorsnee.44

‘Granaat vermoedelijk reeds eenigen tijd geleden neergekomen in aardappelveld. Niet ontploft. Geen schade. Verzoeke onschadelijkmaking te willen bespoedigen. Van Gorsel Sloepolder 20 meter v.d. weg.’41 Melding dat om 5.30 een bom was afgeworpen. Deze was van zwaar kaliber en kwam terecht in een weiland. De in de nabijheid gelegen woningen hadden glasschade.42 ‘Am 2.10.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 1 nicht explodiertes Flakgeschoss gefunden. Angaben beim Bürgermeister.’43 Fotonummer(s) 225 ’s Nachts was de gemeente Arnemuiden door brandbommen getroffen. Om plus minus 4.45 uur werd op de gemeente Nieuw- en Sint Joosland dicht bij de kom dezer gemeente enige brisantbommen geworpen. Tevens werden brandbommen uitgegooid. Deze tot een aantal van ongeveer 20 stuks kwamen terecht in de bebouwde kom dezer gemeente. Op tal van plaatsen ontstond begin van brand. Dit kon echter door de in- en omwonende spoedig geblust worden. Een huis geraakte geheel in brand.45

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Jacobpolder werd in de volksmond ook wel de Sloepolder genoemd. Deze bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. Schaal 40.000

Beschrijving Op de foto zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De brandbommen vielen in de bebouwde kom van de gemeente Arnemuiden. Deze zijn derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek. De dertien andere bommen kwamen neer op bouwland en een dijk achter de haven van Arnemuiden. Deze bevinden zich buiten het onderzoeksgebied. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 15 oktober 1940.

Schaal 40.000

Beschrijving Op de foto zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Jacobpolder werd in de volksmond ook wel de Sloepolder

Luchtaanval op Arnemuiden om 4.45. Ongeveer 20 lichte brandbommen geworpen. Perceel B.29 brandde uit.46

Luchtfotodatum 15-10-1940 31-10-1940

Sortienummer H-332

01-11-1940

‘Am 10.10.40, um 4.45 Uhr, in Arnemuiden (Seeland), 15 Brandbomben abgeworfen. 8 Häuser leicht beschädigt. Keine Verluste.’47 Fotonummer(s) 258 ‘In der Nacht zum 31.10.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 1 Bombe auf Ackerland. Kein Schaden.’48 Opgave van een bom in het land van Jan Nieuwenhuize, Sloepolder. Geen schade. Bom ontploft, gat in de grond. 49

38 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 19. September 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 39 Melding luchtaanval no. 598-109, 19 september 1940, Zeeuws Archief, 1201 Gemeente Arnemuiden 1857-1951, 1857-1951, inv. nr. 1000. 40 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 22. September 1940, NIOD, 077 41 Bericht betreffende onschadelijkmaking van een vermoedelijke granaat, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 42 Melding luchtaanval no. 620-109, 23 september 1940, Zeeuws Archief, 1201 Gemeente Arnemuiden 1857-1951, 1857-1951, inv. nr. 1000. 43 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 3. Oktober 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 44 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 339. 45 Melding luchtaanval Arnemuiden no. 677-109, 10 oktober 1940, Zeeuws Archief, 1201 Gemeente Arnemuiden 1857-1951, 1857-1951, inv. nr. 1000. 46 Telegram betreffende een luchtaanval, Zeeuws Archief, 1201 Gemeente Arnemuiden 1857-1951, 1857-1951, inv. nr. 1000. 47 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 11.

Oktober 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 48 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 1. November 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 49 Bericht betreffende een bom in bouwland, 1 november 1940, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942.

325-018-VO-01

Pagina 29 van 84

13-11-1940

‘Am 13.11.40, um 03.30 Uhr, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 8 Sprengbomben, davon 3 Blindgänger, auf Ackerland. Kein Schaden. Ausserdem 1 Fallschirm mit Leuchtbombe gefunden.’50 Enkele dagen later hierover: ‘In ’s-Heer Arendskerke wurden ausserdem etwa 70 Brandbomben abgeworfen. Z.T. nicht entzündet.’51

genoemd. Deze bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Nieuwe West Kraaijertpolder en Zuid-Kraaijerpolder liggen buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

‘In den nacht van 12/13 november 1940 4 projectielen neergekomen in bouwland Nieuwe West Kraaijertpolder onder Nieuwdorp, gemeente ’s Heer Arendskerke, waarvan 3 niet ontploft. Geen schade.’ Later met de hand bijgeschreven: ‘Niet 4 projectielen, doch ±70 brandbommen rond hofstede. Gedeeltelijk ontploft, gedeeltelijk niet.52

13-12-1940

14-12-1940 18-12-1940 19-12-1940

09-01-1941/ 10-01-1941

21-04-1941 06-07-1941/ 07-07-1941

Omstreeks 03.30 uur zijn in bouwland in de ZuidKraaijertpolder onder Nieuwdorp vier bommen neergekomen. Drie bommen ontploften, één niet.53 ‘Am 13.12.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), auf Ackerland, 1 M.G. “Browning – MK II – B 42144 – BSA 1940” gefunden. Stabsoffizier in Middelburg hat Kenntnis.’54 ‘Am 14.12.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 1 nicht explodiertes Flakgeschoss gefunden.’55 ‘Am 18.12.40, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 3 Blindgänger gefunden.’56 Laten springen van projectielen in ’s Heer Arendskerke57: • 1x vliegtuigbom 50kg (Duits), 10 meter van de rijksweg Goes-Middelburg ‘Am 15.1.41, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 3 Trichter von Sprengbomben auf Ackerland gefunden. Bombenabwurf wahrscheinlich in der Nacht zum 10.1.41.’58 ‘3 bommen gevallen in bouwland. Vermoedelijk 9 januari 1941 in geploegd land in den Jacobpolder. 1 km van hofstede de Vlieger. 1 km van hoofdstede P.K. van Nieuwenhuijzen. Land bebouwd door P.K. van Nieuwenhuijzen. Allen ontploft. Geen schade. 100 meter van zeedijk.’59 ‘Am 21.4.41, in ’s-Heer Arendskerke (Seeland), 1 nicht explodiertes Flakgeschoss auf Ackerland gefunden.’60 ‘Door Van Garsel lid surveillance dienst, op heden 7 juli 1941 medegedeeld, dat eerste blindganger is terecht gekomen in bouwland van D.

Boonman Nieuwe Kraaijertpolder, (Suikerbieten), klein gat in den grond, vermoedelijk reeds eenigen tijd geleden neergekomen. Tweede blindganger in aardappelland van Adriaan Vermeulen, Schengepolder.’ Later bijgeschreven: ‘Ongevaarlijk zitten in de grond. Bommen 300

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. Het inslagpunt is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Jacobpolder bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek.

Het inslagpunt is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Nieuwe Kraaijertpolder en Schengenpolder bevinden zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

50 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 14. November 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 51 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 15. November 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 52 Bericht betreffende het nieerkomen van brandbommen, 13 november 1940, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 53 Bericht betreffende neergekome bommen onder Nieuwdorp, zonder datum, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 54 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 13. Dezember 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 55 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 16. Dezember 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 56 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 19. Dezember 1940, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 57 Opruimingsstaat no.

131, Nationaal Archief, 2.13.210 Archief van de Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen, (1814-) 1867-1942, inv. nr. 23. 58 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 16. Januar 1941, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328. 59 Bericht betreffende drie neergevallen bommen, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 60 Luftangriffe auf niederländisches Gebiet, Den Haag, den 22. April 1941, NIOD, 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West), (1938) 1940-1945, inv. nr. 1328.

325-018-VO-01

Pagina 30 van 84

meter van woning Jan Mol, 150 meter van woningen bovendijk. Reeds vorige week gevallen.’61

30-07-1941

29-08-1941

30-08-1941

08-12-1941

‘(…) dat in een stuk bouwland een gat is gevonden, vermoedelijk van een brisantbom, gelegen in de Schengepolder onder de gemeente ’s Heer Arendskerke. (…) heb ik mij terplaatse begeven en zag ik inderdaad dat er in een stuk bouwland in eigendom van Adrianus Vermeulen oud 60 jaar, klein landbouwer te ’s Heer Arendskerke F.185, een gat vermoedelijk van een brisantbom, welk stuk land is beplant met aardappelen. Bedoelde brisantbom is niet ontploft en ligt op een afstand van ongeveer 30 meter van een openbare weg en een afstand van ongeveer 80 meter van een woning.62 ‘Niet ontplofte granaat terechtgekomen in bouwland (bonen) achter station Lewedorp in den Noord Kraaijertpolder. Geen schade. Vermoedelijk 30 juli 1941.’ Later bijgeschreven: ‘tot ontploffing gebracht.’63 ‘Op den 29 augustus 1941 omstreeks 12 uur voormiddags, werd mij (…) medegedeeld dat in een stuk bouwland een gat is gevonden, vermoedelijk van een brisantbom, gelegen in de Sloepolder onder de gemeente ’s Heer Arendskerke. In verband met die mededeling heb ik mij terplaatse begeven en zag ik inderdaad, dat er in een stuk bouwland in eigendom van Johannes Willem van Nieuwenhuize oud 3 jaar, laddbouwer te ’s Heer Arendskerke H.196 een gat vermoedelijk van een brisantbom, welk stuk land is bezaaid met bruine bonen.

Bedoelde bom is niet ontploft en ligt op een afstand van 150 meter van den openbarenweg en een afstand van 4 à 500 meter van [onleesbaar] gebouwen.’64 ‘Op heden 30 augustus, projectiel ontdekt in bouwland (bruine bonen) in den Sloepolder aan den Rijkweg, geen schade. Niet ontploft. J.W. van Nieuwenhuijzen H.196. Verwijderd 30 augustus 1941.65 Om 05.35 uur werden vijf brisantbommen afgeworpen in de Oranjepolder. Er ontploften er vier. Geen schade, geen ongevallen en geen luchtalarm. Een niet ontplofte bom ligt in de kruin van een dijk. In verband met de blindganger is een huis ontruimd, terwijl het terrein werd afgezet. Er werd om spoedige opruiming verzocht.66

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Noord Kraaijertpolder bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Jacobpolder werd in de volksmond ook wel de Sloepolder genoemd. Deze bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De vermoedelijke brisantbom is op 30 augustus 1941 uit de grond gehaald. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

Het betreft het projectiel zoals omschreven bij 29 augustus 1941. De vermoedelijke brisantbom is uit de grond gehaald. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Oranjepolder bevindt zich buiten het onderzoeksgebied, alsmede ook de kruin van de dijk. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

Volgens het proces-verbaal werd om 05.35 uur door een onbekend gebleven vliegtuig bommen neergeworpen in de Oranjepolder. Verschillende personen namen waar dat vijf bommen waren neergeworpen. Nadat de bommen vielen is direct een uitgebreid onderzoek ingesteld over de hele gemeente, daar het in verband met de duisternis niet mogelijk was direct de bomtrechters te vinden. In de Oranjepolder waren vijf bomtrechters aanwezig ter grootte van ongeveer zeven meter middellijn en ruim vier meter diep. Tevens werd een bomgat gevonden van ongeveer 40 tot 50 centimeter middellijn en ter diepte van ongeveer drie tot drieënhalve meter diepte. Gebleken is dat hier waarschijnlijk een onontplofte bom aanwezig was. De boerderij De Oranjepolder 61 Bericht betreffen twee blindgangers, 7 juli 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 62 Proces-verbaal betreffende een gat in de grond vermoedelijk van een brisantbom, 9 juli 1941, 63 Bericht betreffende een niet ontplofte granaat, 31 juli 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 64 Proces-verbaal betreffende een neergekomen brisantbom, 29 augustus 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942.

65 Bericht betreffende neergekomen projectielen, 30 augustus 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 66 Rijksinspectie luchtbescherming no. 8290, 8 december 1941, Nationaal Archief, 2.04.53.15 Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946, inv. nr. 77.

325-018-VO-01

Pagina 31 van 84

bevond zich op ongeveer een afstand van honderdvijftig meter van de niet ontplofte bom. De niet ontplofte bom bevond zich in de kruin van de Veersedijk, recht tegenover de boerderij De Oranjepolder.67 Volgens een proces-verbaal werden in een sloot vier vliegtuigbommen gevonden, gelegen in de Sloepolder onder de gemeente ’s-Heer Arendskerke. De sloot lag in een stuk bouwland in eigendom van J.M. van Nieuwenhuijzen, landbouwer te ’s Heer Arendskerke H.196. De bommen waren niet ontploft en lagen op een afstand van ongeveer tien meter van de openbare weg en ongeveer 6 à 700 meter van gebouwen.68 Volgens een proces-verbaal kwam in de avond omstreeks 21.15 uur tijdens een luchtdoelgeschut op een vliegtuig, een projectiel neer in de Sloepolder onder de gemeente ’s Heer Arendskerke. In een stuk bouwland op een afstand van ongeveer 200 meter van gebouwen en 100 meter van de openbare weg, in eigendom van Van Nieuwenhuise (wonende Sloepolder H.196), zat een gat van een projectiel in de grond. Vier scherven van het projectiel werden in beslag genomen.69

13-12-1941

26-02-1942

05-09-1942

Eind 1942

Bombardement op de Sloedam.70

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloepolder, ook wel Jacobpolder, bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloepolder, ook wel Jacobpolder, bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoeksgebied.

Door de 39 I.D. werd melding gemaakt van een aanval met twee ‘Sprengbomben’ van een zwaar kaliber in de nabijheid van de verbindingsdam tussen Walcheren en Zuid-Beveland.71 Vanaf eind 1942 werd Stútzpunkt Scharnhorst bij de Sloedam en omgeving aangelegd. Deze bestond uit vier Widerstandsnester. Het eerste WN (I) lag ten westen voor de Sloedam op Walcheren en drie WN (II, III en IV) ten oosten van de Sloedam op ZuidBeveland. Het Stützpunkt omvatte de Sloedam, het terrein voor de toegang van de Sloedam op Walcheren en het terrein voor de toegang op Zuid-Beveland. De verdedigingsstelling werd gebouwd in het kader van de zweite Stellung. Er werden dus bunkers gebouwd van voornamelijk metselsteen en betonblokken. Er waren vier Widerstandnester. In de zeedijk ten noorden van het westelijk begin van de Sloedam op Walcheren werden in de Suzannapolder drie woonschuilplaatsen (bunkers) gebouwd. Voor de Sloedam op Zuid-Beveland werden er minstens vijftien gebouwd. Vooral het hoge aantal bunkers aan en in de Zuid-Bevelandse zeedijk bezuiden en benoorden de Sloedam valt op, maar dat kwam doordat in eerste instantie een geallieerde aanval vanuit het westen werd verwacht. Tot een versterking van Stützpunkt Scharnhorst is het niet gekomen. Er zijn dan ook geen zware bunkers gebouwd aan de west- of oostzijde van de Sloedam.72

De genoemde locaties van bunkers bevinden zich in de omgeving van het onderzoeksgebied. De indicatie is voor het huidige onderzoek derhalve contextueel van aard.

Bron: Hoebeke, Slagveld Sloedam, 246. 02-03-1943

Uit een dagboek: ‘Wij hebben een grote oefening met scherpe patronen achter Arnemuiden, waar wij de basisoefeningen voor het geschut testen. Hierbij wordt de aanvangssnelheid van het schieten elektrisch gemeten en berekend.’73

De oefening vond mogelijk plaats op de schietbaan voor infanteriewapenen in de Suzannapolder. Het onderzoeksgebied ligt in de noordoostelijke schietrichting van deze baan. Ten noordoosten van de schietbaan was in ieder geval na de oorlog een aarden dam die als kogelvanger dienst deed. Verdwaalde kogels kwamen terecht in de

67 Proces-verbaal verband houdende met de oorlogshandelingen, 8 december 1941, Nationaal Archief, 2.04.53.15 Archief van het Ministerie van Binnenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946, inv. nr. 77. 68 Proces-verbaal betreffende vier vliegtuigbommen in een sloot, 15 december 1941, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 69 Proces-verbaal betreffende een neergekomen projectiel, 27 februari 1942, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942. 70 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 1234 71 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 341. 72 Ibidem, 243-245. 73 Ibidem, 341.

325-018-VO-01

Pagina 32 van 84

Luchtfotodatum 16-08-1943 06-09-1943 07-10-1943

Sortienummer E-007 E-145 Vermelding van een verongelukte Hawker Hurricane Mk SF- van het no. 137 squadron nabij de Sloedam.75 Het verliesregister meldt als locatie ‘Noordzee (bij Zeeland)’.76

Fotonummer(s) 4151 4014

Tussen 07.32 en 07.47 voerden acht Hurricanes van No. 137 Squadron, geëscorteerd door zeven Typhoons, een aanval uit ten noordwesten van de Sloedam. Het was een aanval op lage hoogte op kustschepen. Vissersschip de Arnemuiden 11 werd geraakt. Deze lag ‘in de Goudmiene’, een plaats voor Kamperland in het Veerse Gat. De opvarenden waren aan het vissen toen ze werden beschoten. De Engelse jagers vlogen verder richting Sloedam. Nadat ze draaiden, kwam er één op het schip af, dat opnieuw werd beschoten. Bij de aanval werd ook een motoschip tot zinken gebracht en te land werd een locomotief beschadigd. Op de terugweg naar hun basis kwamen de geallieerde jachtvliegtuigen bij Blankenberge drie Focke Wulf’s-190 tegen. Er ontstond een luchtgevecht. Eén Hurricane ging verloren en stortte in zee ‘during a low turn’. Dit was de Hurricane Mk IV ‘KZ 620’. De piloot was in 2002 nog vermist.77 11-10-1943

22-10-1943

Een groep van 36 Bostons moest een bomaanval uitvoeren op een vliegtuigfabriek in Courcelles in België. Ze waren van hun basis uit Hartfordbridge in Hampshire opgestegen om 13.45 uur. Op weg naar het doel werden de Bostons in de omgeving van Veere door Duitse Flak verrast. Deze Flak was overigens in Zeeland – en vooral op Walcheren – in groten getale aanwezig. Eén vliegtuig stortte om 15.08 uur op een schor 300 meter van de zeedijk ten noorden van de Sloedam neer. Dit was de Douglas Boston Mk IIA ‘BZ 234’ OM-K van No. 107 Squadron. Het vliegtuig was in botsing gekomen met een ander vliegtuig van hetzelfde squadron. Eén bemanningslid werd gedood en de andere twee werden krijgsgevangen gemaakt.80

Schaal 20.000 10.000 ‘Took off to rendezvous with Typhoons to attack a ny shipping between Walcheren and Noord Beveland islands. Made landfall at Schouwen Island but Typhoons attacking F.W. 190s did not arrive. Cloud base 1200 ft. And FLT. Davies decided to continue. As the Squadron was turning at sea level F/O Soulsby was seen to “mush” into the sea, debris flying up and no further sign was seen of him. Motor coaster of 500 tons and large sailing barge atacked with R.P.’s and seen to disintegrate. Lockgates attacked as Colijnplaat Adjacent high buildings made attack difficult and R.P.’s were seen to overshoot. Intense light flak. Two aircraft received superficiale damage.’78

‘Rumour. In de onmiddellijke omgeving van de Sloedam zijn springladingen opgeslagen. Men vermoedt, dat bij een eventuele bezetting van Walcheren de Sloedam opgeblazen zal worden.’79 Volgens een proces-verbaal kwam omstreeks 16.15 uur op een schor op ongeveer 300 meter van de zeedijk en 500 meter van de rijksweg Goes-Middelburg, gelegen aan de Sloedam, onder Lewedorp een vliegtuig van Engelse nationaliteit neer. De inzittenden werden gearresteerd en het vliegtuig was geheel vernield. De bewaking van het vliegtuig werd waargenomen door Duitse militairen.84

slikken en schorren ten noorden van de Sloedam.74 Er is echter geen bevestigende bron die het aannemelijk maakt dat het inderdaad om deze schietbaan ging en dat er projectielen in het onderzoeksgebied terechtkwamen. De indicatie is derhalve niet relevant voor het onderzoek. Beschrijving Op de foto zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. Op de foto zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. Uit de omschrijving blijkt dat het vliegtuig neerstortte na een aanval op de terugweg, dus al nadat de vliegtuigen bij de Sloedam keerden en weer ten hoogte van Kamperland vlogen. Het lijkt erop dat de vliegtuigen het onderzoeksgebied al achter zich lieten. Dit vermoeden wordt versterkt door het feit dat de Noordzee als crashlocatie wordt genoemd. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek.

Op basis van de bronnen is de exacte locatie van het neergestorte vliegtuig niet te achterhalen. In de literatuur en het proces-verbaal worden verschillende vage locaties omschreven. In het boek van Hoebeke is een kaart bijgevoegd waar het vliegtuig in het onderzoeksgebied is ingetekend, doch deze locatie komt niet overeen met de 300 meter van de Sloedam die hij tekstueel omschrijft. Ook op de luchtfoto’s van 7 april 1944 kan de crashlocatie niet worden vastgesteld. De indicatie wordt derhalve niet meegenomen in de rest van het onderzoek.

Vermelding van een verongelukte Boston Mk IIIA BZ223 OM- van het No. 107 Squadron om 15.00 uur in de Jacobspolder bij Arnemuiden aan de spoorbaan Goes – Arnemuiden.81 Fighter Command. 15.00 uur. Eén Boston neergeschoten aan de spoorbaan Middelburg-Goes in de Jacobspolder bij Arnemuiden 74 Bericht betreffende bestemmings- en ontsluitingsplan droogvallende gronden, 15 juni 1959, Zeeuws Archief, 362.1 Rijkswaterstaat Deltadienst, Correspondentie (1940) 1956-1986 (1990), inv. nr. 686. 75 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 1725 76 SGLO, Verliesregister 1939-1945, 84. 77 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 352. 78 Operations Record Book of 137 Squadron, 7 October 1943, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 954. 79 Courier Spyker NE/41, 11 oktober 1943, Nationaal Archief, 2.13.71 Archieven van het Ministerie van Defensie te Londen [1940-1941]; Ministerie van Oorlog te Londen [1941-1945]; Departement van Oorlog: Bureau Londen [1945-1947], (1933) 1940-1947 (1974), inv. nr. 2054. 80 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 352-353. 81 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 1745 84 Proces-verbaal betreffende het landen van een vliegtuig, 26 oktober 1943, Gemeentearchief Goes, 006 Gemeente ’s Heer Arendskerke, 1634-1969, inv. nr. 1942.

325-018-VO-01

Pagina 33 van 84

(Walcheren) door Flak en boten van de Rheinflottille. Eén man dood geborgen, twee gevangen genomen en één vermoedelijk onder de wrakstukken. Het vliegtuig explodeerde na een buiklanding.82

Luchtfotodatum 07-04-1944 09-08-1944

Het verliesregister meldt het verlies van drie Boston IIIA’s van het No. 107 Squadron. De eerste, die om 15.00 uur neerkwam bij de locatieomschrijving ‘Arnemuiden’, had volgnummer T3018. Het vliegtuig met volgnummer T3019 kwam eveneens om 15.00 uur neer bij ‘Arnemuiden (spoor Middelburg-Goes)’. Het derde vliegtuig, met volgnummer T3020, kreeg de locatieomschrijving ‘Arnemuiden (bij Sloedam)’ toegeschreven.83 Sortienummer J-821 Bombardement op de Sloedam.85

09-09-1944

Bombardement op de Sloedam.86

10-09-1944

Het verkeer op de Sloedam werd hevig beschoten, maar ook het afweer blafte geweldig. De Sloedam was doelwit van Geallieerde jagers. Een Duitse colonne werd zwaar met mitrailleurvuur bestookt. Zeker tien auto’s van de Wehrmacht werden in brand geschoten, waarvan een bij het viaduct.87 Duitse troepen werden beschoten op de Sloedam.88

11-09-1944

Beschietingen op de Sloedam. Tussen zeven en acht bombardement op de Sloedam; de meeste bommen in het Sloe terechtgekomen, een bom op de waterleiding en één op de spoorbaan.89

12-09-1944

Bombardement op de Sloedam door 48 B-25 Mitchells Mk met 170/500 lbs bommen. Getroffen werd de spoorbaan en de verkeersweg.90 AEAF. 42 Mitchells en 24 Bostons werden uitgestuurd voor aanvallen op de weg- en spoorbrug tussen Zuid-Beveland en het vaste land, met een TOT van 12.00 uur. 63 vliegtuigen voerden hun aanval uit, waarbij 50 ton brisant werd afgeworpen met resultaten omschreven als goed. Noot. Bij de Mitchells, die aanvallen moesten uitvoeren op de verbindingswegen, waren ook die van No. 320 Squadron. Hoewel in de beschikbare rapporten alleen de aanval op het bovengenoemde doel werd genoemd, met een TOT van 12.00 uur, werd die zelfde avond nog een aanval uitgevoerd op de verbinding tussen Walcheren en Zuid-Beveland. No. 320 Squadron rapporteerde: ’12 september A.M. een aanval door 12 Mitchells op de

Fotonummer(s) 3165; 4162; 4163; 4164

Schaal

8.000

Operations Record Book No. 2 Group: ‘564 a/c, 18 of No. 180, 12 each of Nos. 98, 320 Sqdns and No. 226 Sqdn (…) 47 a/c attacked. Target difficult to identify owing to thick haze and very poor visibility – bombs mainly overshot or on line error, with possible hits on East end. 5 Aircraft jettisoned, all boms unable to identify (…) One aircraft abortive, bombs door failed to open.’93

Beschrijving Op de foto’s zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloedam bevindt zich buiten het onderzoeksgebied. De indicatie is niet relevant voor het huidige onderzoek. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloedam bevindt zich in de omgeving van het onderzoeksgebied. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 13 september 1944.

De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloedam bevindt zich in de omgeving van het onderzoeksgebied. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 13 september 1944. De indicatie is niet herleidbaar tot een specifieke locatie. De Sloedam bevindt zich in de omgeving van het onderzoeksgebied, terwijl het Sloe zich ten zuiden van de Sloedam bevindt. Nadere analyse geschiedt zo mogelijk aan de hand van de luchtfoto’s van 13 september 1944. De indicatie betreft een bombardement van de Sloedam met brisantbommen. Het gaat om in totaal 47 Mitchells die 280x 500lbs M.C. [tijdsvertraging] .025 en 96x 500lbs G.P. [tijdsvertraging] .025 afwierpen. Vanwege het slechte weer was er sprake van mishits, waardoor de kans op inslagpunten op een grotere afstand van het doel toeneemt. Nadere analyse geschiedt daarom aan de hand van de luchtfoto’s van 13 september 1944.

Appendices Operations Record Book No. 2 Group ‘Target: Causeway between Wallieren and Zuid Beveland. Effort: 64 Mitchells II (12/226 Sqdn 18/180, 12/98 12/320). B. 47 Mitchells of 137 and 139 Wings attacked target at 1934 hours from 11500/13500 feetwith 280 x 500 M.C. .025 and 96 x 500 G.P. .025. Target difficult to identify owing to thick haze and very poor visibility – bombs mainly overshot

82 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel 2, 108. 83 SGLO, Verliesregister 1939-1945, 85. 85 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2101 86 Ibidem, 2149 87 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 383. 88 Ibidem. 89 Ibidem, 390. 90 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2156 93 Operations Record Book of No. 2 (Bomber) Group, 12 September 1944, The National Archives (TNA), AIR 25 - Air Ministry and Air Ministry of Defence: Operations Record Books, Groups, inv. nr. 24.

325-018-VO-01

Pagina 34 van 84

Kreekrakdam tussen Zuid-Beveland en Brabant. Een goede concentratie bominslagen werd waargenomen dwars over het westelijk eind van de spoorlijn en weg. Enig onnauwkeurig gericht afweervuur van zware batterijen.‘ Verder: ’12 september ’s avonds. Een aanval door 12 Mitchells op de Sloedam tussen Walcheren en Zuid-Beveland. Enige treffers op het oostelijk eind van het doel. Er was sprake van enig licht afweervuur.’91

or online error, with possible hits on East end. 5 aircraft jettisoned. All bombs unable to identify, and one aircraft shot down by intense accurate heavy Flushing area.’94 Operation Record Book No. 98 Squadron: ‘1756H. This afternoon 12 crews were briefed to attack bridger between Walcheren and Zuid Beveland at position 5103/37C. The target was attacked (…) and the eastern end of the target was straddled.’95

Op 12 september was het weer raak met aanvallen op de Sloedam. ’s Middags beschoten jachtvliegtuigen de Duitse troepen op de Sloedam en in de avond werd een bombardement uitgevoerd door de Royal Air Force. ’s Avonds vond een aanval plaats die tussen 19.11 uur en 19.55 uur werd uitgevoerd door 48 Mitchells van No. 139 Wing van No. 2 Group RAF op de Soedam. Bij de aanvallen waren vliegtuigen betrokken van No. 98 Squadron, No. 180 Squadron en No. 320 Squadron. Volgens een Duitse melding waren er om 19.33 uur al ongeveer 170 bommen gevallen met aanzienlijke schade. De spoorbaan was vernield en de verkeersweg versperd. Bij de Sloedam hadden de bommenwerpers alleen hinder van lichte Flak.92

Luchtfotodatum 13-09-1944

Sortienummer 16-1167

13-09-1944

Bombardement door 12 B-25 Mitchells Mk EV- van het No. 180 squadron, B-25 Mitchells Mk VO- van het No. 98 squadron en B25 Mitchells Mk NO- van het Nederlandse No. 320 squadron om 19.00 uur met 300/500 lbs bommen op de Sloedam.99

Operation Record Book No. 180 Squadron: ‘(…) and in the evening seventeen went to a target in Holland (5103e/370).’96 Operation Record Book No. 226 Squadron: ‘A further twelve aircraft (…) took off at 18.00 hours and attacked the causway carrying the road and railway between Walcheren and Zuid Beveland. This operation was not very succesfull due to very poor visibility.’97

Fotonummer(s) 3059; 3061

AEAF. 40 Mitchells werden uitgestuurd voor een aanval op de verbindingsdam tussen Walcheren en Zuid-Beveland met een TOT van 19.02 – 19.04 uur. 39 vliegtuigen voerden een aanval uit, waarbij 68 ton brisant werd afgeworpen met resultaten beschreven als goed. 24 Spitfires zorgden voor escorte. Zij meldden geen bijzonderheden. Bij de aanval op de Sloedam waren weer 13 Mitchells van No. 320 Squadron, dat meldde: ’13 Mitchells op de Sloedam tussen Walcheren en Zuid-Beveland. Een goede concentratie van bominslagen werd op het doel

Operation Record Book No. 320 Squadron: ’13 Operational sortie: Target: Walchere-Beveland causeway (evening).’98 Schaal 16-1167

Operations Record Book No. 2 Group: ‘Causeway between Walcheren-Zuid Beveland. 41 Aircraft: 12 of No. 98 Squadron, 15 of No. 180 Squadron, 14 of 320 Squadron (…) Target attacked: a good concentration of bombs failling on A/P. The causeway is believed tob e breached in three places. 1 Box slightly overshot. (…) 1 Aircraft had one bomb hung up.’102

Beschrijving Op de betreffende luchtfoto’s zijn in het onderzoeksgebied sporen van afwerpmunitie waarneembaar. Het betreft kraters die in een zekere lijn zijn afgeworpen. Het waarschijnlijke doel was de Sloedam. Ten noorden van de Sloedam en ten zuiden van het onderzoeksgebied, alsmede ten westen van het onderzoeksgebied is een groot aantal kraters waarneembaar dat het resultaat was van de bombardementen op de Sloedam in de eerste helft van september 1944. Omdat meerdere bombardementen plaatsvonden, kan niet met zekerheid worden vastgesteld van welke datum de kraters afkomstig zijn. Nadere analyse vindt plaats in paragraaf 2.13. De indicatie betreft een bombardement van de Sloedam met brisantbommen. Het gaat om in totaal 303x 500lbs M.C. T.D. [Time Delay] 0.025. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van 16 september 1944.

Appendices Operations Record Book No. 2 Group: ‘Causeway between Walcheren – Zuid Beveland. Effort: 41 Mitchells. Target attacked with 303 x 500 M.C. T.D. 0.025 at 1902/4 from 11.500/13.000 ft, a good concentration of

91 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel 2, 310. 92 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 384. 94 Appendices No. 2 (Bomber) Group, 12 September 1944, TNA, AIR 25 Air Ministry and Air Ministry of Defence: Operations Record Books, Groups, inv. nr. 43. 95 Operations Record Book of 98 Squadron, 12 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 783. 96 Operations Record Book of 180 Squadron, 12 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1132. 97 Operations Record Book of 226 Squadron, 12 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1407. 98 Operations Record Book of 320 Squadron, 12 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1714. 99 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2159 102 Operations Record Book of No. 2 (Bomber) Group, 13 September 1944, TNA, AIR 25 - Air Ministry and Air Ministry of Defence: Operations Record Books, Groups, inv. nr. 24.

325-018-VO-01

Pagina 35 van 84

waargenomen. De dam werd op drie plaatsen doorbroken. Middelmatig afweervuur van lichte batterijen en van schepen te Veere.’100

bombs falling in A/P. The causeway is believed to be breached in 3 places. 1 Box slightly overshot.’103 Operation Record Book No. 98 Squadron: ‘1732h. this evening 12 crews were brief to attack Walcheren Beveland Causeway. 11 Crews participated in the attack (….) The bombing results were good and the causeway was breached in three places. Transports were seen moving up to and across the Causeway at the time of the attack.’104

Op 13 september werd door dezelfde eenheden als een dag eerder een gelijksoortige aanval uitgevoerd, ditmaal met 37 Mitchells. Bij de aanval, die van 19.03 uur tot 19.17 uur duurde, werd 68 ton brisantbommen afgeworpen.101

Operation Record Book No. 180 Squadron: ‘(…) in the early evening thirteen took part in a bombing raid on the Walcheren Beveland Causeway.’105

Luchtfotodatum 16-09-1944

Sortienummer 106G-2927 4-0854

16-09-1944

Bombardement door 37 Bostons Mk met 46 ton brisantbommen op Arnemuiden.107

Fotonummer(s) 3019; 3020; 3021; 3022; 3140 4182

AEAF. 38 USAAF werden Bostons uitgestuurd voor aanvallen op weg- en spoorverbindingen bij Arnemuiden met een TOT van 18.15 uur. 37 Bostons voerden hun aanvallen uit, waarbij 46 ton brisant werd afgeworpen met resultaten gemeld als goed tot uitstekend.108 Bombardement op de Sloedam.109 Tussen 18.17 uur en 18.21 uur voerden bommenwerpers van 9th United States Army Airforce (9th USAAF) een aanval uit op de weg- en spoorverbindingen bij Arnemuiden en de Sloedam, waarbij 46 ton brisantbommen werd afgeworpen. De aanvalsactie werd uitgevoerd door 36 A-20’s van 410th Bomb Group. Het rapport IX BC/SA 552 van de 9th USAAF vermeldde onder meer dat de bommen van drie vluchten verspreid neer kwamen over de Sloedam en dat de bommen van andere vluchten neervielen in het moerasgebied in de omgeving van de

Operation Record Book No. 320 Squadron: ’13 Operational sortie: Target: Walchere-Beveland causeway (evening).’106 Schaal 8.000 7.600

410th Bomb Group: 38 aircraft dispatched of which 37 dropping 208 x 500 gp on primary and one spare. Three aircraft flak battle-damaged but no casualties and no losses. Bombing took place by 6’s from 11.000 to 12.000 feet. Weak accurate heavy flak was encounterde in the target area. The flak seemed to be coming from the right of the target. This would be in keeping with the known defences as they are all plotted to the west of the target and the group made their attack from the north. There are four heavy guns located at extreme range of the target. Box i – first six fair! Excellent concentration centered 630 feet west of dmpi. Strikes om embankment with direct hits and near misses to target. Pattern extended along 600 feet of rr tracks. Second six fair! Excellent pattern centered 630 feet north-east of dmpi but no evident damage to target. Third six excellent! Long pattern centered 175 feet east of dmpi. Strikes on embankment with direct hits and near misses to target and bursts blanketed 200 feet of track. Box ii – first six good! Loose pattern centered 500 feet south of dmpi but no evident damage to target. Second six fair! Long pattern centered 1000 feet east of dmpi. Majority

Beschrijving Op de luchtfoto’s is ten noorden van de Sloedam en tot 140 meter ten zuiden van het onderzoeksgebied een groot aantal nieuwe inslaglocaties waarneembaar. Binnen het onderzoeksgebied zijn twee nieuwe kraters waarneembaar. Deze bevinden zich 350 meter ten noordwesten van de kraters ten zuiden van het onderzoeksgebied. Het betreft vermoedelijk kraters van een 500lbs M.C. T.D. [Time Delay] 0.025 van het bombardement van 13 september 1944. Nadere analyse vindt plaats in paragraaf 2.13. De indicatie betreft een bombardement op de Sloedam met brisantbommen. In totaal werden 208 x 500GP en 139 x 1000GP afgeworpen. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van 12 oktober 1944.

100 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel 2, 313. 101 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 385. 103 Appendices No. 2 (Bomber) Group, 13 September 1944, TNA, AIR 25 - Air Ministry and Air Ministry of Defence: Operations Record Books, Groups, inv. nr. 43. 104 Operations Record Book of 98 Squadron, 13 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 783. 105 Operations Record Book of 180 Squadron, 13 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1132. 106 Operations Record Book of 320 Squadron, 13 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1714. 107 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2163 108 Zwanenburg, En nooit was het stil… deel 2, 317. 109 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2163

325-018-VO-01

Pagina 36 van 84

Sloedam. De Seekommandant rapporteerde dat om 18.18 uur bommen werden geworpen op de Sloedam bij Arnemuiden.110

17-09-1944

Bombardement op de Sloedam.112 De Sloedam werd weer vanuit de lucht gebombardeerd, ditmaal door bommenwerpers van de RAF.113

30-09-1944

Op 30 september werd op de Sloedam een luchtaanval uitgevoerd door jachtbommenwerpers. Ditmaal door vier Typhoons van het No. 197 en No. 263 Squadron van No. 146 Wing RAF. Ze vuurden bommen en raketten af. Er werden zeven directe treffers op de weg en spoorlijn gemeld.115

of strikes short of target with some extending over tracks and – possibly – direct hits to embankment. Thrid six poor! Loose pattern 1100 feet north of dmpi with strikes in water (bombs released before indices met due to malfunction believed to have possibly been a short circuit in electrical system). 322nd Bomb Group: 36 aircraft dispatched all dropping 139 x 1000 gp on and near primary. Six aircraft flak battle-damaged but no casualties and losses. Line bombing by 6’s from 11.500 – 10.900 feet. Flak experienced was much the same as that of the 410th.bomb group, who proceeded the 322nd. Over the target. Flakboats were reported as being seen in the area but were not firing! Box i – first six inadequate photo coverage! Majority of bursts not recorded. One aircraft, hit by flak, released early at a point 4,5 miles northwest of target. Strikes on a road and in fields. The lead aircraft scored 2 or 3 hits on or near the primary and another bursts in mud flats short of target (group bombardier reported fair results). Second six excellent! Good concentration approximately one third the embankments length from its westend with strikes on road and tracks. Third six fair! Excellent concentration 600 feet from westend of embankment with strikes on road and tracks. Box ii – first six good! Pattern 390 feet north of embankment’s center with one or more hits on tracks.

Second six excellent! Good concentration about one third of embankment’s length from ist westend with strikes directly on tracks. Third six excellent! Pattern on western extremity of embankment with hits on road and tracks.111 2nd T.A.F. 2nd Phase Report TAF/S.289 ‘Rail and Road Causeway. Walcheren – S. Beveland (GSGS. 2541/3/210302). Three concentrations of bursts are seen, cutting the railway track in many places and cratering the road. Single line road traffic is however possible, and traffic has almost certainly passed since the attack.’114 2nd TAF Daily Logs ‘Typhoons 1x8. A/C 8. Sqn/Wing 197/146 263/146. Up 1620 Down 1740. Shipping in Dutch Islands. 197 Sqdn dropped 8 x 500 with 6 D/H on rail and road causeway at. D.2030. 263 Sqdn dropped 8 x 500 on road East of same Causeway (D.2229), 1 D/H.’116 Operations Record Book No. 197 Squadron ‘The weather was unfit for operations until the afternoon when the C.C. led 4 aircraft of “A” Flight to bomb a railway causeway on the Dutch Islands N.E. of flushing. 3 hits were registered on the target at Arnemuiden.’117 ‘These aircraft led by S/L. Smith attacked targets in the Dutch Islands with 263

De indicatie betreft een bombardement op de Sloedam. De inslagen op het spoor en de weg bevinden zich buiten het onderzoeksgebied. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van 12 oktober 1944.

De indicatie betreft een bombardement op de Sloedam. Een Typhoon van het No. 197 Squadron wierp 8 x 500lbs op de Sloedam. Er waren zeven directe treffers op de weg en de spoorlijn. Deze bevinden zich buiten het onderzoeksgebied. Een Typhoon van het No. 263 Squadron wierp 8 x 500lbs op een weg ten oosten van de Sloedam. Genoemd wordt kaartvierkant D.2229, dat buiten het onderzoeksgebied ligt. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van 12 oktober 1944.

110 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 388-390. 111 ECG BV, Vooronderzoek naar het risico op het aantreffen van Conventionele Explosieven in het onderzoeksgebied ‘PGO Zeeland’, Documentcode: 371-016-AVO-01-PGO Zeeland: Geocode 817 – RZW 188 (4 mei 2017) 110. 112 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2168 113 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 390. 114 Phase Report TAF/S.289, 17 September 1944, TNA, AIR 37 - Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 11. 115 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 390. 116 2nd TAF: Daily log: September-October, Sheet No. 1705, TNA, AIR 37 - Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 715. 117 Operations Record Book of 197 Squadron, 30 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1169.

325-018-VO-01

Pagina 37 van 84

Squadron. This Squadron dropped 8 bombs with 6 direct hits on the road and rail at the causeway at Arnemuiden. (…)’118 Operations Record Book 263 Squadron: ‘1635hr: Aircraft took off to attack targets in the Dutch Islands. Bombs were dropped east causeway at Arnemuiden (D2229). One direct hit was claimed.’119

Luchtfotodatum 12-10-1944

Sortienummer 4-1056

Fotonummer(s) 3097; 3098; 4100

13-10-1944 14-10-1944 16/17-10-1944

4-1069 106G-3339 Bombardement door Mosquitoes Mk op de Sloedam.121

3068; 3143; 3145; 4018; 4151; 4152 4133; 4180; 4225

Luchtfotodatum 24-10-1944

Sortienummer 4-1137

31-10-1944 t/m 02-11-1944

Artilleriebombardement gedurende 36 uur op Arnemuiden.124

Fotonummer(s) 3110; 3111; 3112; 3113; 3114; 3115; 3116; 4040; 4076; 4077; 4078; 4079; 4080; 4081; 4082; 4083; 4084

No. 84 Group: 146 Wing: ‘197 and 263 Squadrons, 4 Aircraft of each set out to look for activity on around the Dutch Islands, with the Causeway, at Arnemuiden as an alternative. No activity was seen so bombs and rockets were aimed at the causeway. Seven direct hits were aimed on road and railway.’120 Schaal 10.800

9.400 7.600 2nd TAF Daily Logs ‘Mosquitos 34x34. A/C 34. Sqn/Wing 2 Group. Up 2007 Down 0655. Task I. Breskens-Flushing Ferry. (…) 33 Mosquitos attacked with 41 x 500 MC. 11 sec. bombs, 08 flares, cannon and M.G. Very little movement seen. I) 11 a/c attacked with 20 x 500 MC. 11 secs, 54 flares, cannon and M.G. Lights and believed barges attacked. D.2130 Bridge bombed; burst on bridge. D.0617 Stat. lights straffed; explosion and fire followed attack. D.1519 12 lights straffed; explosion after attack. D.0914 Buildings bombed, fire started.’122 Operations Record Book No. 2 Group: ‘General summary: (…) And one bridge bombed and hit at D.2130.’123 Schaal 7.600

Beschrijving Ten zuiden en zuidwesten van het onderzoeksgebied nieuwe inslaglocaties van afwerpmunitie waarneembaar. Deze bevinden zich op een afstand van minstens 160 meter van het onderzoeksgebied. Deze zijn niet relevant voor het huidige onderzoek. In de directe omgeving van de twee kraters die op de foto’s van 16 september 1944 zijn waargenomen, is een nieuwe krater van afwerpmunitie zichtbaar. Omdat tussen de foto’s van 16 september 1944 en 12 oktober 1944 meerdere bombardementen in de omgeving van het onderzoeksgebied plaatsvonden, kan niet met zekerheid worden vastgesteld van welke datum de kraters afkomstig zijn. De indicatie is relevant voor het onderzoek en wordt in paragraaf 2.13 nader geanalyseerd. Op de foto’s zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. Op de foto’s zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. Aan de hand van de luchtfoto’s van 24 oktober 1944 zijn in en direct nabij het onderzoeksgebied geen nieuwe inslagpunten van afwerpmunitie waargenomen. De indicatie is derhalve niet relevant voor het huidige onderzoek.

Beschrijving Op de foto’s zijn geen aanvullende waarnemingen gedaan. De indicatie duidt op raket- en artilleriebeschietingen en grondgevechten op en bij de Sloedam. Op basis van de literatuur zijn geen gegevens direct tot het

118 Detail of work carried out by 197 Squadron for the month of September 1944, 30 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1169. 119 Operations Record Book of 263 Squadron, 30 September 1944, TNA, AIR 27 – Air Ministry and successors: Operation Record Books, Squadrons, inv. nr. 1548. 120 Wing operational history, 17 October 1944, TNA, AIR 37 - Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 993. 121 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2271 122 2nd TAF: Daily log: September-October, Sheet No. 1867, TNA, AIR 37 - Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports, inv. nr. 715. 123 Operations Record Book of No. 2 (Bomber) Group, 16/17 October 1944, TNA, AIR 25 – Air Ministry and Air Ministry of Defence: Operations Record Books, Groups, inv. nr. 24. 124 Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen, 2304.

325-018-VO-01

Pagina 38 van 84

Bij het aanbreken van de dag begonnen de Duitsers de Canadese posities vanuit Walcheren zwaar met mortieren en granaten te bestoken. De hele omgeving voor het oostelijk eind van de Sloedam kwam onder vuur te liggen.125

31-10-1944 t/m 04-11-1944

onderzoeksgebied te herleiden. De indicatie is derhalve contextueel van aard. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van november 1944.

‘De breedte van de dam bedroeg niet meer dan 40 meter waarover een tweebaansweg liep met daarnaast een spoorbaan. (…) trachtte een infanterie-eenheid van de 2e Canadese divisie, komende van Zuid-Beveland, de Sloedam te passeren in een poging Walcheren te bereiken. Na hevige verliezen te hebben geleden werd de eenheid teruggenomen waarna een andere in de strijd werd geworpen om tijdens een nachtaanval de toegang naar Walcheren te forceren. Ook deze poging mislukte door de sterke Duitse verdediging aan het westelijke einde van de dam die ook het gebied aan weerskanten van de dam onder vuur hield. De volgende ochtend werd voor de derde keer een aanval ondernomen die vooraf werd gegaan door een artilleriebeschieting. De Canadezen slaagden er nu in de westelijke zijde van de 1300 meter lange dam te bereiken, maar werden tijdens een Duitse tegenaanval weer teruggedreven. Zij weken ongeveer 300 meter terug, waarna zij zich ingroeven en stand wisten te houden tot de volgende ochtend vier uur toen zij – het was inmiddels 2 november – weer in de aanval gingen. Nu slaagden de Canadezen erin vaste voet te krijgen op Walcheren, waarbij zij vanuit de lucht steun ontvingen van Typhoons die de Duitsers met raketten bestookten.’126 Intensieve gevechtshandelingen bij de Sloedam.127 Op 31 oktober 1944 was de aanval vanuit het oosten over de Sloedam geopend door de 5th Canadian Infantry Brigade.

Dit was in feite een voortzetting van operatie Vitality. Op 2 november werd de aanval overgenomen door de Schotten van het 1st Bn The Glasgow Highlanders die door hen operatie Magnetise werd genoemd. In de nacht van 2 op 3 november zou nog de operatie Mallard plaatsvinden ten zuiden van de Sloedam door het 6h Bn The Cameronians (Scottish Rifles). Met deze operatie werd de Duitse verdediging in het oostelijk deel van Walcheren verrast. Dit bataljon maakte deel uit van de 156th Infantry Brigade van de 52nd (Lowland) Infantry Division.128

De indicatie duidt op bevrijdingsgevechten op en bij de Sloedam. Op basis van de literatuur zijn geen gegevens direct tot het onderzoeksgebied te herleiden. De indicatie is derhalve contextueel van aard. Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s van november 1944.

Noordwestelijk van de Sloedam, onderaan de zeedijk van de Suzannapolder was een concentratie Duitsers van ongeveer 500 x 100 meter aanwezig. Binnen dat gebied waren vijf posities met machinegeweren waargenomen. De concentratie was omheind met prikkeldraad.129 01-11-1944

War Diary, The Calgary Highlanders CA (O) Het coördinatiepunt 208303 bevindt zich ten noorden van ‘Able Coy cleared Dog Coy and going north to its objective it de Sloedam en ten zuiden van het onderzoeksgebied. De encountered light opposition. (…) It was learned that Capt. indicatie duidt op de bevrijdingsgevechten op en bij de Lasher had been wounded and as Able Coy had no other Sloedam. De indicatie is derhalve contextueel van aard. officers, the Bde Major obtained approval from the Brigadier Nadere analyse geschiedt aan de hand van de luchtfoto’s to fill the breech and take over Able Coy. (…) Dog Coy in the van november 1944. meantime had been pushed back along the Causeway to within 300 yards of the Island. Baker Coy had also withdrawn. Able and Charlie Coys took up a defensive position near

125 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 435. 126 J. Reed, ‘De aanval op Walcheren’, Toen en Nu 33 (Zwolle 1983) 36. 127 Hoebeke, Slagveld Sloedam, 451, 444-627. 128 Ibidem, 399. 129 R.P.J. Feij, ‘Duitse bunkers op de Sloedam (1)’, <http://www.arnehistorie.com/Artikelen-Tweede-Wereldoorlog-ak/duitse-bunkers-op-de-sloedam-1.html> [geraadpleegd 14 januari 2019].