Bijlage 1. Kerkenvisie Middelburg 2.1 interactief

7. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

Kerkenvisie in relatie tot erfgoedbeleid Het vormgeven van actueel erfgoedbeleid kan mede gebaseerd worden op de uitkomsten van de deze kerkenvisie, waarin aanbevelingen zijn opgenomen over de rol van de gemeente met betrekking tot het erfgoed. Het gaat daarbij niet alleen over het beschermen en behouden van erfgoed, maar ook over het benutten van kansen voor leegkomende kerkgebouwen. Ook aandacht voor interieurs, vaak een vergeten onderdeel bij de instandhouding van erfgoed, kan worden verankerd in erfgoedbeleid. Onderdelen die in deze kerkenvisie aan de orde komen, zoals een loket voor kerkeigenaren en een coördinatiefunctie ten behoeve van een integrale benadering van het erfgoed, kunnen eveneens onderdeel uitmaken van toekomstig erfgoedbeleid. Kennis en gebruik van instandhoudings- en restauratiesubsidies

33

Voor instandhouding van rijksmonumenten kan subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Voor alle rijksmonumentale kerkgebouwen (met uitzondering van de kerkgebouwen waarvan het beheer belegd is bij het Rijk en de recent aangewezen Hervormde Kerk in Arnemuiden) wordt gebruikt gemaakt van de Subsidieregeling

instandhouding monumenten (Sim). 50% van de subsidiabele kosten worden vergoed. Een aantal kerkeigenaren geeft aan dat het eigen aandeel (50% van de subsidiabele kosten + 100% van de niet subsidiabele kosten) een knelpunt is en dat er wordt ingeteerd op het eigen vermogen. Voor de onderhoudskosten kent de gemeente Middelburg geen aanvullende subsidiemogelijkheid. De provinciale subsidieregeling voor restauraties kent een subsidiepercentage van maximaal 70% en daarmee resteert een eigen aandeel van 30%. De laatste jaren is er door kerkeigenaren in de gemeente Middelburg geen gebruik gemaakt van deze regeling. Open Monumentendag De gemeente Middelburg neemt deel aan de jaarlijkse Open Monumentendag en roept eigenaren van rijksmonumenten op hun deuren op deze dag voor het publiek te openen. Samen met de gemeenten Vlissingen en Veere brengt de gemeente een brochure uit, waarin alle opengestelde monumenten op Walcheren onder de aandacht worden gebracht.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 1

1

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

4 4

1

1

2

2

43

34

4 4 2 1

6

7

1

20 26 15

14

1 1 4 4

2024

2029

4

43

2034

2039

Toekomstverwachting kerkgebouwen

34

Onbekend

Herbestemd

Religieus gebruik

Leegstaand / in transitie

Onzeker

Gesloopt

In de maanden juli 2024 tot en met juni 2025 zijn gesprekken gevoerd met de eigenaren van kerkgebouwen in de gemeente Middelburg. Daarnaast heeft een aantal kerkeigenaren per telefoon, mail of brief gereageerd. Met de eigenaren van vier kerkgebouwen lukte het niet om in contact te komen, waardoor de toekomstverwachting van deze kerken niet bekend is. Op het moment van de gesprekken waren 26 kerkgebouwen in religieus gebruik, waren er vier herbestemd (de Wandelkerk, de Engelse Kerk, de Oostkerk en de vm. Hervormde Kerk in ’t Zand) en was de Hofpleinkerk in transitie naar een nieuwe functie. Onzekerheid op lange termijn Van de 26 kerkgebouwen die in 2024 in religieus gebruik waren, is van 23 eigenaren informatie ontvangen over de toekomst van het gebouw. Hiervan gaven er twee aan dat het voortzetten van de religieuze functie van het gebouw op korte termijn (binnen nu en vijf jaar) onzeker is. Dit geldt voor de Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente in Middelburg en voor de Kerk van Kleverskerke. Daarnaast zal de Ontmoetingskerk naar verwachting op korte

termijn worden gesloopt, omdat deze wordt vervangen door de nieuwe Ontmoetingskerk aan de Sandberglaan. Op de langere termijn (vijf tot vijftien jaar) geldt de onzekerheid van het voortzetten van het religieus gebruik voor nog eens zes kerkgebouwen. Ook zijn de functies van twee van de vier herbestemde kerken op lange termijn niet zeker: De Wandelkerk maakt deel uit van de Abdijkerken, waarvan de toekomst op lange termijn niet zeker is. De Engelse Kerk is voor tien jaar verhuurd, waardoor nog niet bekend is wat de functie op lange termijn zal zijn. Monumenten Van de 31 kerkgebouwen hebben er twaalf de status van monument: elf rijksmonumenten en één gemeentelijk monument. Als je de toekomst van de monumentale kerken vergelijkt met de niet-monumentale valt een groot verschil op. Van de monumentale kerkgebouwen is de toekomst gemiddeld een stuk onzekerder (8 onzeker, 4 zeker) dan bij de niet-monumentale kerkgebouwen (3 onzeker, 12 zeker, 4 onbekend). Van de kerken met een monumentenstatus zijn alleen de Gasthuiskerk, de Oostkerk, de Synagoge en de Hervormde Kerk in

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

35

Arnemuiden op lange termijn zeker van het behoud van de huidige functie. Van de kerken zonder monumentale status worden alleen de H.H. Petrus en Pauluskerk en de Kerk van Kleverskerke bedreigd. Hierbij moet worden opgemerkt dat ook de Ontmoetingskerk wordt bedreigd, maar wel wordt vervangen door een nieuw kerkgebouw. Bouwkundige staat Naast de verwachtingen van de eigenaar over het toekomstige gebruik is ook de bouwkundige staat belangrijk voor de toekomstbestendigheid van een kerkgebouw. In dit onderzoek heeft de Monumentenwacht Zeeland een bouwkundige quickscan gemaakt van alle 31 kerkgebouwen in de gemeente Middelburg. Alle kerken zijn op vier onderdelen beoordeeld: de conditie van de fundering, de conditie van de gevels, vensters en deuren, de conditie van de kapconstructie en de conditie van de dakbedekking en goten. Per onderdeel is een score gegeven van 1 (zeer goed) t/m 6 (zeer slecht). Op basis van deze scores is de bouwkundige staat berekend.

Van bijna alle kerkgebouwen (27) in de gemeente Middelburg is de bouwkundige staat goed tot zeer goed. Drie kerkgebouwen zijn in redelijke staat en één kerkgebouw is in matige staat. Er zijn geen kerkgebouwen die zich in slechte of zeer slechte bouwkundige staat bevinden. De funderingen van alle kerkgebouwen zijn goed tot zeer goed, net als de condities van de kapconstructies. De condities van de gevels, vensters en deuren zijn gemiddeld iets lager, maar variëren tussen redelijk en zeer goed. De condities van de dakbedekking en goten verschillen het meest tussen de gebouwen, tussen slecht en zeer goed. Op basis van de bouwkundig scan zijn inschattingen gemaakt van de onderhoudskosten. Bij deze inschattingen is een aantal factoren meegewogen. De huidige bouwkundige staat bepaalt natuurlijk deels de hoogte van de te verwachten kosten van onderhoud of restauratie in de aankomende jaren. Een andere belangrijke factor is de grootte van het gebouw: Hoe groter het gebouw, hoe hoger de kosten. Ten slotte is de monumentale status meegewogen, omdat monumentale gebouwen vaak meer gedetailleerd zijn en daarom meer

specialistisch onderhoud vragen en daarmee ook hogere kosten. Een voorbeeld van een gebouw dat hoog scoort is de Nieuwe Kerk. Deze is weliswaar in goede bouwkundige staat, maar is zeer groot en monumentaal. Een voorbeeld van een gebouw dat laag scoort qua te verwachten kosten is de Koninkrijkszaal. Dit gebouw is in goede staat, relatief klein en niet monumentaal.

26

1

+++

++

3

1

+

-

0

0

--

---

Bouwkundige staat

8

7

13 3

€

€€

€€€

Indicatie verwachte kosten

0

€€€€ €€€€€

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

36

Afbladderend schilderwerk

Gebroken bakstenen

Gebroken stoeprand

Houtrot in goot

Houtrot in kozijn

Losliggende leien

Ontbrekende bakstenen

Scheurvorming in muur

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

37

Interieurs

Urgentie om actie te ondernemen

Museum Catharijneconvent registreert de interieurs van kerkgebouwen. Hierbij wordt de norm gehanteerd dat interieurs om de vijftien tot twintig jaar opnieuw moeten worden geïnventariseerd om actueel te blijven. In de gemeente Middelburg voldoen de H.H. Petrus en Pauluskerk, Koorkerk, Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente, Engelse Kerk, Sint-Augustinuskerk en Oostkerk aan deze norm. De interieurs van de andere kerken zijn langer geleden (6) of nooit (15) geïnventariseerd. Voor herbestemde kerken of kerken in transitie zal dit minder belangrijk zijn, omdat het interieur mogelijk al ingrijpend is gewijzigd. Museum Catharijneconvent inventariseert alleen christelijke interieurs, dus voor de Synagoge en de twee moskeeën in Middelburg is dit niet aan de orde.

In hoeverre een kerkgebouw wordt bedreigd, wordt vooral bepaald door de toekomstverwachting van de eigenaar. Dit geldt zowel voor het voortzetten van het religieuze gebruik als de toekomstbestendigheid van een herbestemming. Het onderzoek naar de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen moet zorgvuldig gebeuren. Mensen voelen zich vaak verbonden met de gebouwen, en dat geldt niet alleen voor de leden van de kerkgemeenschap die het gebouw gebruiken. Ook omwonenden kunnen zich verbonden voelen met het kerkgebouw. Sommige kerken hebben monumentale waarde, anderen hebben een maatschappelijke functie binnen een dorp of wijk. Daarnaast zijn de meeste dorpen en steden opgebouwd rond een centraal gelegen kerk. Ook als een kerkgebouw de religieuze functie verliest, behoudt het een waarde voor de samenleving.

De mate van bedreiging is in de tabel op de volgende pagina weergegeven door middel van een stoplichtmodel. Als het kerkgebouw op korte termijn (binnen 5 jaar) wordt bedreigd, krijgt de kerk een rood bolletje. Speelt er een bedreiging op middellange termijn (5 tot 15 jaar), dan krijgt de kerk een oranje bolletje. Wordt er op lange termijn geen probleem verwacht met betrekking tot de instandhouding van het gebouw, dan krijgt de kerk een groen bolletje. De mate van bedreiging van een kerkgebouw bepaalt de noodzaak voor de gemeente Middelburg om actie te ondernemen, maar niet altijd. Zo wordt de huidige functie van de Ontmoetingskerk op korte termijn bedreigd, omdat deze wordt gesloopt, maar is er geen reden voor de gemeente om hier urgent actie op te ondernemen. Het bestuur van de H.H. Petrus en Pauluskerk geeft aan op korte termijn met de gemeente in gesprek te willen over de toekomst van het kerkgebouw. Voor zulke voorbeelden is een aparte kolom in het stoplichtmodel opgenomen, waarin de urgentie voor de gemeente om actie te ondernemen naast de bedreiging van het kerkgebouw is geplaatst.

Urgentietabel Nr.

Kerk

Plaats

3

Wandelkerk

Middelburg

10

Engelse Kerk

Middelburg

13

Oostkerk

Middelburg

14

Hervormde Kerk

Middelburg

7

Hofpleinkerk

Middelburg

​

1

H.H. Petrus en Pauluskerk

Middelburg

​

2

Gasthuiskerk

Middelburg

​

4

Koorkerk

Middelburg

5

Nieuwe Kerk

Middelburg

6

Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente

Middelburg

​

8

Synagoge

Middelburg

​

9

Westerkerk

Middelburg

​

11

Kruiskerk

Middelburg

12

Sint-Augustinuskerk

Middelburg

15

Ter Hoogekerk

Middelburg

16

Kerk Bethlehem

Middelburg

17

Ontmoetingskerk

Middelburg

18

Leger des Heils

Middelburg

19

Yildirim Beyazit moskee

Middelburg

20

Al Rahman Moskee

Middelburg

Functie:

38

Monument

Funct. Monu.

​

Bedr.

Urgent.

Nr.

Kerk

Plaats

21

Zuiderkerk

Middelburg

22

Thomaskapel

Middelburg

23

De Hoeksteen

Middelburg

24

Koninkrijkszaal

Middelburg

25

Gereformeerde Kerk

Sint Laurens

26

Dorpskerk

Sint Laurens

27

Protestantse Kerk

Nieuw- en Sint Joosland

28

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Arnemuiden

29

Hervormde Kerk

Arnemuiden

30

Gereformeerde Kerk

Arnemuiden

31

Kerk van Kleverskerke

Kleverskerke

​

Bedreiging:

Urgentie

Religieus gebruik

Rijksmonument

Instandhouding op korte termijn onder druk (0-5 jaar)

Actie vereist binnen 0-5 jaar

Herbestemd

Gemeentelijk

Instandhouding op termijn onder druk te staan (5-15 jaar)

Actie vereist binnen 5-15 jaar

In transitie

monument

Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)

Geen actie vereist binnen 15 jaar

Onbekend

Onbekend

Funct. Monu.

Bedr.

Urgent.

7.

Sterkte-zwakteanalyse

7. Sterkte-zwakteanalyse

Kerkgebouwen Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Alle kernen hebben minimaal één kerkgebouw.

De religieuze functie van meerdere kerkgebouwen staat onder druk. Leegstand dreigt onder meer voor de dorpskerken van Sint Laurens, Kleverskerke en Nieuw- en Sint Joosland.

In veel gevallen zijn de kerkgemeenschappen niet actief met de werving van nieuwe leden.

De bouwkundige staat van bijna alle kerkgebouwen (87%) is goed tot zeer goed.

De toekomst van de rijksmonumentale kerkgebouwen is onzekerder dan die van de moderne kerkgebouwen.

De gemeente Middelburg kent veel verschillende denominaties, waardoor het ‘schuiven’ met kerkgebouwen mogelijk lijkt. Een aantal kerkeigenaren biedt hun gebouw actief aan bij andere geloofsgemeenschappen.

De meeste rijksmonumentale kerkgebouwen maken gebruik van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim)

Verduurzaming van oude(re) kerkgebouwen is een lastig vraagstuk.

De vraag naar vastgoed in de (binnen)stad van Middelburg biedt mogelijkheden voor multifunctioneel of commercieel gebruik.

De meeste kerkgenootschappen beschikken niet over voldoende kennis met betrekking tot de verduurzaming.

Een aantal kerkgenootschappen werkt nauw samen.

Het nadenken over de toekomst van het kerkgebouw heeft bij de meeste kerkeigenaren onvoldoende prioriteit.

Kerkgemeenschappen draaien op betrokken vrijwilligers. Hierbij is sprake van een grote en bewonderenswaardige inzet van deze vrijwilligers.

Vrijwilligers voor bestuurlijke functies zijn steeds lastiger te vinden.

Een aantal kerkgebouwen wordt multifunctioneel gebruikt, hetgeen bijdraagt aan de instandhouding van het gebouw

39

Kerkeigenaren

7. Sterkte-zwakteanalyse

Gemeente Middelburg Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

De gemeente Middelburg heeft een gemeentelijke monumentenlijst.

Middelburg heeft geen (actueel) erfgoedbeleid.

De gemeente heeft in haar Omgevingsvisie veel aandacht besteed aan erfgoed en zegt hierin toe erfgoedbeleid te zullen opstellen.

De ambtelijke erfgoedcapaciteit binnen het gemeentelijk apparaat is absoluut onvoldoende voor een top-10 monumentengemeente.

Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie.

De Stichting Oude Zeeuwse Kerken is op dit moment nog niet in staat om als vangnet voor alle leegkomende kerken te dienen.

De gemeente stemt als eigenaar van kerktorens de Sim-aanvraag af met de eigenaar van het kerkgebouw.

De gemeentelijke monumentenlijst is geen afspiegeling van het potentieel.

De gemeente heeft geen budget voor de subsidieregeling voor (gemeentelijke) monumenten en/of kerkgebouwen. Structureel overleg tussen de gemeente en de kerkeigenaren over de kerkgebouwen ontbreekt.

40

Provincie

De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een herbestemmingsloods. De gehanteerde kerkenvisieonderzoekaanpak is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt.

7. Sterkte-zwakteanalyse

41

Inwoners Sterkte

Overig

Zwakte

Sterkte

Zwakte

Op basis van de gesprekken met de eigenaren lijken de inwoners van de gemeente Middelburg niet erg betrokken te zijn bij het kerkelijk leven. Dit geldt zowel voor de stad als voor de dorpen.

De rijksoverheid kent een subsidieregeling voor haalbaarheidsonderzoeken naar bijen herbestemmingen (niet alleen voor monumenten). Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject.

Er is tot op heden nog geen gebruik gemaakt van de herbestemmingsregeling van het rijk.

8. Voorstel voor een visie 8. Voorstel voor een visie

Op basis van de uitkomsten van het onderzoek, de analyse en het beschreven toekomstperspectief voor de kerkgebouwen in de gemeente Middelburg kan het volgende worden gesteld. Voor meer dan 30% van de kerkgebouwen met een religieuze functie binnen de gemeente Middelburg is het toekomstperspectief met betrekking tot het huidige gebruik niet positief. Datzelfde geldt tevens voor de helft van de vier inmiddels herbestemde kerkgebouwen. Het gaat daarbij in veel gevallen om beeldbepalende gebouwen in het centrum van de stad Middelburg en om drie dorpskerken in de kleinere kernen. Het merendeel van deze ‘bedreigde’ kerkgebouwen heeft ook nog eens de status van rijks- of gemeentelijk monument. In het algemeen geldt dat de ‘bedreigde’ kerkgebouwen niet alleen cultuurhistorisch waardevol zijn, maar daarnaast ook bakens in het landschap zijn en het hart van dorpen en steden vormen. Voor veel inwoners hebben de kerkgebouwen ook een emotionele betekenis: zij, (groot)ouders en kinderen

42

zijn in de kerk gedoopt, getrouwd of hebben

daarin van hun dierbaren afscheid genomen. Sloop van kerkgebouwen moet de laatste optie zijn na een grondig proces waarin onderzocht is of de kerkgebouwen een duurzaam toekomstperspectief kunnen krijgen. Op grond hiervan is het volgende voorstel voor een visie geformuleerd: Voor kerkgebouwen, die beschermd zijn als rijks- of gemeentelijk monument, geldt voor eigenaren de wettelijke instandhoudingsplicht en heeft de gemeente de wettelijke verplichting om op die instandhouding toezicht te houden. Een logisch uitvloeisel van deze taak is dat de gemeente een ondersteunende, en soms een initiërende, rol heeft bij het, samen met betrokken partijen, zoeken naar een alternatieve bestemming. De gemeente Middelburg stelt zich ten doel om, samen met de eigenaren van kerkgebouwen, prioriteit te geven aan kerkgebouwen, die als rijks- of gemeentelijk monument zijn beschermd. Voor de gemeente is, bij herbestemming en/ of vestiging of herlocatie van publieke of maatschappelijke functies, de

cultuurhistorische waarde een belangrijk uitgangspunt. Uit de inventarisatie zal door de gemeente een waardering en een selectie worden gemaakt van kerkgebouwen, die nu geen individuele bescherming genieten maar die wel een cultuurhistorische waarde in zich dragen, en deze gebouwen mogelijk aanwijzen als gemeentelijk monument of in het omgevingsplan een beschermingsregime opnemen, waardoor sloop van deze gebouwen voorkomen wordt. Voor kerkgebouwen zonder individuele bescherming en die slechts een geringe of zelfs geen cultuurhistorische waarde hebben zal er niet worden ingezet op behoud van het gebouw. Inzet van het gebouw of sloop daarvan ten behoeve van de woningbouwopgave zal worden geaccepteerd. Tevens zullen aanvragen voor nieuw te bouwen kerken pas in overweging worden genomen nadat onderzocht is of er oplossingen mogelijk zijn door het benutten van kerkgebouwen die met leegstand worden bedreigd.

9. Conclusies & aanbevelingen Conclusie 1. De bedreiging van kerkgebouwen met een religieuze functie in de gemeente Middelburg is relatief beperkt, toch is er sprake van een forse opgave. 9. Conclusies & aanbevelingen

1a. De toekomst van de kerkgebouwen met een religieuze functie wordt tussen nu en vijftien jaar in minder dan 10 gevallen bedreigd. Door de aanhoudende ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerkgebouwen in Nederland onzeker. In de gemeente Middelburg is sprake van een iets gunstiger beeld. Ten tijde van de uitvoering van het kerkenvisietraject waren er van de 31 kerkgebouwen 26 in religieus gebruik, 4 hebben een nieuwe bestemming gekregen en 1 is in transitie. Binnen een termijn van 15 jaar is de toekomst van 8 kerken met een religieuze functie onzeker, terwijl 1 kerkgebouw zal worden gesloopt (en zal worden vervangen door nieuwbouw). Dit betekent binnen 15 jaar een afname van het religieuze gebruik van maximaal 8 kerkgebouwen. In vergelijking met het landelijke beeld is de situatie in de gemeente Middelburg positiever, maar door de grootte en ligging van deze 8 kerkgebouwen is de opgave groot. Van deze 8 kerkgebouwen staan er 5 op beeldbepalende locaties in het centrum van Middelburg en bevinden de overige 3 zich op belangrijke plekken in de dorpskernen. Niet alle eigenaren van kerkgebouwen waren bereid een gesprek over de toekomst van hun kerkgebouw te voeren. Niettemin kan de verwachting worden uitgesproken dat 14 van de 26 kerkgebouwen met een religieuze functie deze functie zeker zullen behouden.

Hierbij moet worden aangetekend dat één van de bedreigde kerkgebouwen zal worden vervangen door (toekomstbestendige) nieuwbouw, waardoor het totaal op 15 zal komen. Daarmee is de toekomstverwachting voor kerkgebouwen met een religieuze functie voor de gemeente Middelburg positiever dan gemiddeld voor de hele provincie Zeeland geldt.

43

Binnen de gemeente Middelburg zijn 4 kerkgebouwen herbestemd, waarvan de huidige bestemming in maximaal twee gevallen binnen nu en 15 jaar onzeker is. Ook staat er één kerkgebouw momenteel leeg, waarvoor een nieuwe bestemming wordt voorbereid. 1b. Vijf van de acht rijksmonumentale kerken met een religieuze functie worden bedreigd Een belangrijk inzicht is dat van de acht rijksmonumentale kerkgebouwen met een religieuze functie er vijf bedreigd worden. Drie van deze vijf kerkgebouwen zijn PKN-kerken. Dit zijn de Nieuwe Kerk en de Koorkerk in de stad Middelburg en de Dorpskerk in Sint Laurens. De overige twee monumentale kerkgebouwen zijn de Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente en de Sint-Augustinuskerk. Overigens worden ook twee van de drie rijksbeschermde en herbestemde kerkgebouwen bedreigd, waarvan de Wandelkerk (tussen de Nieuwe Kerk en de Koorkerk) de meest opvallende is. Niet onvermeld mag blijven dat uit de door de Monumentenwacht Zeeland uitgevoerde bouwkundige scans is gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van alle bedreigde monumentale kerkgebouwen goed tot zeer goed te noemen is. Uitzondering hierop is de Vermaning, waarvan de bouwkundige staat als redelijk is beoordeeld.

9. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1: Onderzoek op gemeentelijk niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van zowel de stadskern als de dorpskernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerkgebouwen kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte in de kern waar het kerkgebouw staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Denken in 'kerken als kansen’ in plaats van in ‘kerken als problemen’ is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering. De beste bestemming voor een kerkgebouw is religieus gebruik. De gemeente Middelburg kan, door de grote diversiteit aan kerkgenootschappen, bevorderen om te onderzoeken of verhuizing van een kerkgemeenschap naar een bedreigd kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een monumentaal kerkgebouw. Hiervoor lijken er in de gemeente Middelburg, zij het beperkt, kansen te zijn. Ook kan de gemeente integraal bekijken of er bijvoorbeeld vanuit het sociaal-maatschappelijke of culturele domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan leegkomende kerkgebouwen. Zo kunnen culturele, gezondheidsen/of welzijnsfuncties mooie passende functies zijn voor een kerkgebouw, terwijl het kerkgebouw wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven.

De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert daarmee terug en krijgt een nieuwe invulling.

44

Aanbeveling 2: Onderzoek op gemeentelijk niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie Op regionaal of provinciaal niveau kunnen er kansen zijn voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme, de tijdelijke behoefte aan logies voor werknemers die gedurende een korte(re) periode werkzaam zijn in de gemeente of in de regio, maar ook het ondersteunen van het verblijf van migrantenarbeiders of vluchtelingen. Het is zaak om bij herbestemmingen van kerkgebouwen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. Hierbij kunnen toekomstige ontwikkelingen op verschillende niveaus betrokken worden bij het onderzoek. Bij de provincie kan hiervoor bijvoorbeeld de herbestemmingsloods worden ingeschakeld. Deze loods onderzoekt op verzoek van eigenaren wat de mogelijkheden zijn voor neven- of herbestemming. Aanbeveling 3: Start een structurele communicatie met de kerkeigenaren Omdat de toekomstbestendigheid van meerdere kerkgebouwen in de gemeente onder druk staat is een structurele communicatie over de leegkomende (en leegstaande) kerkgebouwen in de gemeente Middelburg noodzakelijk. Een kerkenplatform of platform kerkelijke gebouwen kan hiervoor een goed instrument zijn.

In een dergelijk platform kunnen eigenaren, die ondersteuning behoeven, zich melden of onderling contact leggen.

Conclusie 2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument 9. Conclusies & aanbevelingen

45

Gebouwen

Interieurs

Naast de elf rijksmonumentale kerkgebouwen verdienen er meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/of cultuurhistorische waarde. De gemeente Middelburg kent een gemeentelijke verordening, op basis waarvan gemeentelijke monumenten kunnen worden aangewezen. In de gemeente Middelburg staan twee kerkgebouwen met een religieuze functie die als mogelijk beschermenswaardig kunnen worden aangemerkt. Dit betreft de H.H. Petrus en Pauluskerk in het centrum van Middelburg en de Dorpskerk te Kleverskerke. Met een eventuele bescherming ontstaat er een evenwichtiger beschermd kerkenbestand. In deze rapportage is het Post ’65-erfgoed vooralsnog buiten beschouwing gelaten omdat er op rijksniveau nog onderzoek plaatsvindt naar de selectiecriteria. Tot slot wordt opgemerkt dat tijdens het onderzoek werd opgemerkt dat de Hervormde Kerk in Arnemuiden was beschermd vanwege de eb- en vloedklok. Omdat zogeheten ‘vanwege beschermingen’ niet meer mogelijk zijn is de omschrijving van dit kerkgebouw in 2024 aangepast, waarmee het hele kerkgebouw rijksmonument is.

Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de nooit bezochte kerkgebouwen een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Dit probleem doet zich niet alleen in de gemeente Middelburg, maar speelt in de hele provincie. Door deze registratie leren eigenaren van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, ongeacht de toekomst van het kerkgebouw. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. In de gemeente Middelburg zijn 12 van de 31 kerkelijke collecties vastgelegd door Museum Catharijneconvent, maar in de helft van die gevallen is dat meer dan 20 jaar geleden.

9. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 4: Breid de bescherming van kerkgebouwen uit

Aanbeveling 5: Actualiseer de registraties van kerkelijke interieurs

Uit het onderzoek blijkt dat er in de gemeente Middelburg enkele kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om in ieder geval twee kerkgebouwen nader te onderzoeken en deze, na consultatie van eigenaren en erfgoedorganisaties, desgewenst voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. De betreffende kerkgebouwen worden genoemd in conclusie 2. Als er in de toekomst door de gemeente nader onderzoek wordt gedaan naar objecten uit de periodes van de wederopbouw en Post '65 kunnen de kerkgebouwen uit die periode in het onderzoek worden betrokken. Daarnaast is het wenselijk (weer) budget beschikbaar te stellen voor de uitvoering van de Subsidieregeling gemeentelijke monumenten.

Het verdient aanbeveling om de meest bedreigde kerkgebouwen (rode en oranje kleur in de kolom ‘bedreiging’ in de urgentietabel) voorrang te geven bij de inventarisatie. Dit omdat het mogelijke verlies van de religieuze functie op termijn dreigt, wat vermoedelijk ook gevolgen heeft voor het interieur.

Herenbank met wapenschilden van de ambachtsheren van Kleverskerke in de Dorpskerk van Kleverskerke

46

Conclusie 3. De situatie per kern en kerk is verschillend 9. Conclusies & aanbevelingen

Per kerk is de uitdaging uniek. De dynamiek van de context is steeds anders: de betrokkenheid van de bewoners, de ligging, de geschiedenis, de financiële situatie (sommige kerken zijn noodlijdend, andere hebben structurele inkomsten uit bijvoorbeeld bezittingen) en de kansen of restricties die kerkeigenaren inbrengen. In Kleverskerke, Nieuw- en Sint Joosland en Sint Laurens is de toekomst van de dorpskerken onzeker. Het verdwijnen van de religieuze functie van een dorpskerk heeft vaak grote impact. In de stad Middelburg is de bedreiging in de binnenstad groter dan in de buitenwijken. Van een eventuele samenwerking tussen kerkeigenaren is er slechts beperkt sprake of is dit nog in een verkennend stadium. Het bespreken van een eventuele aanpak kan per kern worden opgepakt, waarbij ook het verhuizen van een kerkgemeenschap naar een ander kerkgebouw een optie kan zijn.

en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden als zij zich rond het monumentale erfgoed bevinden, en worden in economische zin hoger gewaardeerd. In de gemeente Middelburg bevindt zich een groot aantal relatief jonge kerkgebouwen, vooral in de buitenwijken van de stad. Een aantal is modern ingericht met stoelen in plaats van banken, waardoor het gebouw ook multifunctioneel gebruikt kan worden. Dit zijn gebouwen waarvan het religieuze gebruik niet op korte termijn bedreigd wordt, maar multifunctioneel gebruik kan ervoor zorgen dat de toekomstbestendigheid wordt vergroot.

In meerdere gesprekken is gebleken dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. Voor het leggen van verbindingen en contacten wordt de (burgerlijke) gemeente door de eigenaren als de meest aangewezen partij gezien. Dit betekent dat het denken vanuit mogelijkheden kan worden bevorderd, waarbij inwoners, ondernemers en andere partners gefaciliteerd worden in hun mogelijke initiatieven of initiatieven in gang kunnen worden gezet. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen

47

De Dorpskerk van Sint Laurens

9. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 6: Bevorder herbestemmingsonderzoeken voor bedreigde kerkgebouwen

Aanbeveling 7: Zoek nevenbestemmingen voor moderne kerkgebouwen

Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario's voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een (maatschappelijke) voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk in de nabije omgeving leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en bouwkundig achteruitgaat. Afhankelijk van de urgentie is een herbestemmingsonderzoek hiervoor de beste oplossing. Tenslotte kun je - als er genoeg tijd is - alle relevante stakeholders betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat een goede herbestemming ongeveer vijf jaar aan voorbereiding vergt.

Multifunctioneel gebruik zou de toekomstbestendigheid van een aantal moderne kerkgebouwen kunnen versterken. Hoewel deze niet acuut bedreigd worden, sommige mogelijk wel op langere termijn, kan het altijd lonen om te onderzoeken of een nevenbestemming een optie is. Denk hierbij aan het verhuren van het gebouw aan bijvoorbeeld verenigingen.

Kerkeigenaren kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning van experts in te schakelen bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In de gemeente Middelburg is tot op heden nog geen gebruik gemaakt van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Het advies aan de gemeente is om deze regeling onder de aandacht te brengen van kerkeigenaren en te stimuleren dat van deze regeling gebruik wordt gemaakt.

48

Aanbeveling 8: Betrek eigenaren, dorpsraden en bewoners bij de toekomst van kerken Eigenaren staan centraal. Zij gaan immers over hun eigendom. Daarnaast zijn bewoners en wijk- en dorpsraden cruciaal bij het nadenken over de toekomst van kerkgebouwen. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties bevorderen of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van een kerkgebouw.

Conclusie 4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekende 9. Conclusies & aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading, zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een ‘warm bad’. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijk veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerkzaal te groot voor een steeds kleiner groepje kerkgangers. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Met name bij bestuursfuncties speelt dit. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (rijksmonumentale) kerk steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van kerkgebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het kerkgebouw wordt steeds minder gebruikt. De meeste krimpende kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/of uit te breiden, maar zijn behoudend als het gaat om het soort activiteiten.

In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden ook in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. Een ondersteunende organisatie voor krimpende kerkgemeenschappen kan behulpzaam zijn bij het zoeken naar neven- of herbestemmingen.

49

Aanbeveling 9: Onderzoek op provinciaal niveau of een professionalisering van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken mogelijk is Bij steeds meer kerkbesturen ontstaat de roep om deze kerken over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om het gebouw terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Deze partij kan andere passende structurele functies en programmering op professionele wijze verzorgen om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan honderd monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland bestaat de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die in dit opzicht wel ambitieus is, maar met vier kerken in bezit momenteel nog bescheiden van omvang is. Deze stichting heeft nog geen kerken in de gemeente Middelburg in eigendom. De bedreigde rijksmonumentale kerken in de gemeente Middelburg, maar ook in andere Zeeuwse gemeenten, vragen om urgentie om hierover op een overkoepelend niveau na te denken. Hierbij is het belangrijk om aan te haken op landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Zeeland is niet de enige provincie waar dit speelt) en om landelijke ervaring en expertise in te zetten.

Conclusie 5. Gebrek aan financiële middelen voor onderhoud 9. Conclusies & aanbevelingen

De meeste kerkgebouwen in de gemeente Middelburg zijn goed tot zeer goed onderhouden. Het zijn juist de rijksmonumentale kerkgebouwen (zowel bedreigd als niet bedreigd) in de gemeente Middelburg die worstelen met het vinden van middelen om de hoge kosten van de instandhouding te bekostigen. Alle eigenaren van de rijksmonumentale kerkgebouwen, waarmee gesproken is, kennen de rijkssubsidieregeling. Het opbrengen van het eigen aandeel is steeds vaker een probleem. Hierdoor bestaat het risico op achterstallig onderhoud, waardoor aanzienlijk hogere bedragen nodig zijn om dit aan te pakken. Zonder structurele oplossing komt de staat van onderhoud in gevaar en daarmee de toekomst van het kerkgebouw. Voor het onderhoud van de Abdijkerken in Middelburg is, op basis van vastgelegde afspraken, gedurende 100 jaar vanaf 1954, het Rijksvastgoedbedrijf verantwoordelijk. Omdat deze afspraak eindig is, heeft de Protestantse Gemeente Middelburg een commissie samengesteld die onderzoek doet naar de instandhouding en het gebruik na afloop van de verantwoordelijkheid van het Rijk.

50

Aanbeveling 10: Monitor op gemeentelijk niveau de rijksmonumentale kerkgebouwen De meeste rijksmonumentale kerkgebouwen worden regelmatig geïnspecteerd door de Monumentenwacht Zeeland. De inspectierapporten worden alleen aan de eigenaar verstrekt. Overwogen zou kunnen worden, in overleg met de eigenaren, om aan de Monumentenwacht Zeeland te verzoeken jaarlijks de inspectiegegevens te vertalen naar een monitor. Zo kan de gemeente overzicht houden op de onderhoudsstaat van de monumentale kerkgebouwen. Aanbeveling 11: Neem actief deel aan het onderzoek van de PKN Middelburg naar de toekomst van de Abdijkerken Het onderzoek naar de toekomstbestendigheid van de Abdijkerken door de PKN Middelburg betreft één van de belangrijke, zo niet de belangrijkste, locaties in het centrum van de stad. Het gemeentebestuur wordt aanbevolen in dit onderzoek een actieve rol te spelen en daarmee samen te werken in dit onderzoek.

Conclusie 6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet 9. Conclusies & aanbevelingen

Met name de jongere kerken beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk welke investeringen in duurzame maatregelen zullen renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen in het verlagen van de energiekosten.

Interieur van de Nieuwe kerk in Middelburg

51

Aanbeveling 12: Voer duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, maar dan wel in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Onderzocht kan worden of er in samenwerking met het Restauratiefonds aan kerkeigenaren duurzaamheidsscans kunnen worden aangeboden. Sinds 2023 is het mogelijk om gebruik te maken van het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten van het Restauratiefonds.

Conclusie 7. Ondersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst 9. Conclusies & aanbevelingen

Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige (bestuurs-)functies is nu één van de grootste knelpunten voor bedreigde kerkgebouwen met een religieuze functie.

Rondleiding in de Oostkerk; foto: Joy Droogsma

52

Aanbeveling 13: Zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Een gemeentelijke databank van vrijwilligers kan daarbij behulpzaam zijn.

Interieur van de Hoeksteen in Middelburg

Conclusie 8. Contactambtenaar dringend gewenst voor kerkeigenaren en voor collega’s bij de gemeente Middelburg 9. Conclusies & aanbevelingen

Meerdere kerkeigenaren geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreekpunt bij de gemeente Middelburg. De gemeente heeft sinds vorig jaar extra capaciteit beschikbaar ten behoeve van de erfgoedtaken van de gemeente. Het toevoegen van de taak van aanspreekpunt als contactambtenaar maakt dat kerkeigenaren mogelijk sneller het contact met de gemeente zullen leggen. Zonder deze contactambtenaar kan de constructieve relatie, die dankzij de contacten over de kerkenvisie met de kerkeigenaren is opgebouwd, weer verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staat en de bedreiging die dit vormt voor een deel van het religieuze erfgoed van de gemeente Middelburg is dit ongewenst. Ook binnen de gemeentelijke organisatie lijkt de kerkenproblematiek nog niet voldoende scherp op het netvlies van medewerkers van beleidsafdelingen, waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen, te staan. Denk aan gemeentelijke taken als: het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen, wijkgebouwen of een gezondheidscentrum), het stimuleren van culturele activiteiten (muziekvoorstellingen, muziekschool), toerisme en recreatie (onthaalmogelijkheden), energietransitie bevorderen (zonnepanelen), etc. Een centrale aanjager, een contactambtenaar of erfgoedcoördinator voor kerkeigenaren en kerkgebouwen is hierbij onontbeerlijk.

53

Aanbeveling 14: Koppel aan de functie van één van de erfgoedmedewerkers bij de gemeente Middelburg ook de functie van aanspreekpunt voor kerkeigenaren Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Middelburg een structurele ‘aanjager’ beschikbaar te hebben. Op dit moment is voor deze taak nog niemand aangewezen. Kerkeigenaren zijn zelf aan zet, maar uit het onderzoek blijkt dat met name het bundelen van krachten tussen de gemeente Middelburg en de kerkbesturen van bedreigde kerken de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om een volgende stap naar een duurzaam toekomstperspectief te zetten. Wellicht kan dit de zoektocht bevorderen naar functies waardoor de kerkgebouwen publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Eén van de erfgoedmedewerkers aanwijzen als aanspreekpunt/loket voor de kerkeigenaren is randvoorwaarde om deze kansen voor de kerkenopgave in Middelburg, vanuit de gemeente, te verzilveren.

Conclusie 9. Gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt 9. Conclusies & aanbevelingen

In hoofdstuk 5 is aangegeven dat de gemeente Middelburg geen specifiek(e) erfgoedbeleid of –visie heeft. Een al in 2015 vastgestelde Nota Ruimtelijke Kwaliteit, met daarin richtlijnen voor beschermde monumenten (‘monumentencriteria’) heeft tot op heden niet geleid tot het vaststellen van specifiek erfgoedbeleid. Erfgoedbeleid kan niet alleen voorzien in een beschrijving van de wettelijke taken, maar ook wenselijke autonome taken kunnen hierin worden vastgelegd. Daarnaast kunnen de uitkomsten van deze kerkenvisie in het gemeentelijk erfgoedbeleid (en in het omgevingsbeleid) worden opgenomen. De gemeente Middelburg voldoet wel aan de in de Omgevingswet gestelde eis om een adviescommissie ruimtelijke kwaliteit in te stellen en de leden daarvan te benoemen. Voor erfgoed moeten minimaal twee deskundigen in de commissie plaatsnemen. Overigens is ook In de Uitvoeringsagenda van de Omgevingsvisie Middelburg 2050 het opstellen van Erfgoedbeleid opgenomen.

54

Aanbeveling 15: Geef opdracht voor het opstellen van een erfgoednota, -visie of -programma Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan mede worden gebaseerd op de uitkomsten van deze kerkenvisie. Juist voor een gemeente met een zeer groot aantal rijksmonumenten, mede gelet op de diverse wettelijke erfgoedtaken, is het van belang dat er erfgoedbeleid wordt vastgesteld. Daarnaast is een afwegingskader gewenst waarin wordt vastgelegd hoe moet worden omgegaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief. Ook is het van belang de werkwijze binnen de gemeente Middelburg, tussen de verschillende betrokken (beleids-)afdelingen vast te leggen. Daarnaast is een koppeling van de uitkomsten van deze kerkenvisie met de Omgevingsvisie en het Omgevingsplan wenselijk. Een erfgoedcoördinator/ contactpersoon kerken regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke beleidsafdelingen.

10. Actieplan 10. Actieplan

55

De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat een deel van de kerkeigenaren onzeker is over de toekomst van hun kerkgemeenschap. Ongeveer een kwart van de kerkgebouwen met een religieuze functie in de gemeente Middelburg heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerkgebouwen leeg komen te staan, in verval raken en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren, al dan niet in combinatie met de religieuze functie, als daarmee tijdig wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en uiteindelijk tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten. Ook om andere

kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.

Kerkbesturen

Gemeente Middelburg

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Voorstel De gemeente Middelburg pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt alle kerkeigenaren uit die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Binnen het project Vervolgaanpak Kerkenvisie (verdiepend onderzoek, fase 2) is hiervoor bij Erfgoed Zeeland de benodigde ondersteuning in te huren. In een op te starten projectgroep “Toekomst kerken Middelburg” vindt een nadere verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd) met als uitgangspunt de vijftien aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt een vervolgaanpak c.q. uitvoeringsprogramma op en legt dit voor aan het college van Burgemeester en Wethouders, dat de gemeenteraad hierin kan betrekken. Het voorstel sluit overigens niet uit dat zowel de kerkeigenaren als de gemeente Middelburg ook zelf actie ondernemen.

Platform Toekomst kerken Middelburg

Acties

Kerkbesturen

Gemeente Middelburg

Gemeente Middelburg •

10. Actieplan

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

• Platform Toekomst kerken Middelburg

Acties

56 56

Kerkeigenaren Middelburg

Platform Toekomst kerkgebouwen Middelburg

•  Doe mee aan het Platform Toekomst kerkgebouwen Middelburg (aanbeveling 3); • Kerken met onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan bij de rijksoverheid om de haalbaarheids- en duurzaamheidsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierbij samen met het platform en de gemeente (aanbeveling 6).

• Leer elkaar beter kennen en doe inspiratie en kennis op bij elkaar en eventueel bij anderen, ook buiten de gemeente Middelburg; • Bepaal gezamenlijk welke projecten het meest urgent en kansrijk zijn door: • Kansen te onderzoeken voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en de leefbaarheid van kernen door het onderbrengen van sociaal-maatschappelijke of culturele functies (aanbevelingen 1 en 2); • Mee te denken over de opzet van een sterke stichting die kerkgebouwen kan overnemen, waarbij de Stichting Oude Zeeuwse Kerken een gesprekspartner kan zijn (aanbeveling 9); • Bedenk hoe inwoners, wijk- en dorpsraden en ondernemers bij projecten kunnen worden betrokken (aanbeveling 8); • Zet in op een slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met een organisatie die hiervoor expertise heeft (aanbeveling 13).

• •

• •

•

•

Stel een contactpersoon/coördinator erfgoed aan bij de gemeente als aanspreekpunt voor kerkeigenaren en collega’s en maak deze persoon projectleider vanuit de gemeente voor het Platform kerkgebouwen Middelburg (aanbeveling 14); Stimuleer kerkeigenaren van, in ieder geval de bedreigde, kerkgebouwen om nevenen/of herbestemmingsmogelijkheden alsmede duurzaamheidsmaatregelen tijdig te onderzoeken (aanbevelingen 6 en 12); Geef opdracht voor het opstellen van erfgoedbeleid (aanbeveling 15); Onderzoek de beschermenswaardigheid van tenminste twee kerkgebouwen in samenspraak met de eigenaren (aanbeveling 4); Stimuleer de actualisatie van de beschrijving van de kerkelijke interieurs (aanbeveling 5); Onderzoek, samen met de eigenaren, de mogelijkheden voor nevenbestemming van moderne kerkgebouwen die geschikt zijn voor multifunctioneel gebruik (aanbeveling 7); Onderzoek, eventueel samen met de provincie Zeeland, of een structurele monitor onderhoudsachterstanden bij monumentale kerkgebouwen wenselijk en haalbaar is (aanbeveling 10); Neem actief deel aan het onderzoek van de Protestantse Gemeente Middelburg naar de toekomst van de Koorkerk, Nieuwe Kerk en Wandelkerk (aanbeveling 11).

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

57

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Herbestemd

M

Middelgroot

Geen monumentale status

Leegstaand / in transitie

L

Groot

XL

Zeer groot

1

Kerkenpaspoort

H.H. Petrus en Pauluskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Lombardstraat 3 Middelburg

L

969 m2

Bouwjaar

1950-1951

†

Christelijk gebruik

Architect

C.M. van Moorsel

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De katholieke H.H. Petrus en Pauluskerk is gelegen aan de Lombardstraat en is gebouwd in 19501951 nadat de vorige kerk van de parochie tijdens het bombardement van Middelburg in 1940 werd verwoest. De kerk is ontworpen door architect C.M. van Moorsel en is gebouwd in de traditionalistische stijl van de Bossche school, die na de Tweede Wereldoorlog tijdens de wederopbouwperiode opkwam in Nederland. Vanuit deze stijl is het ontwerp van de kerk ook beïnvloed door de romaanse architectuur, maar het ontwerp is door de beperkte financiële middelen in de wederopbouwperiode sober gebleven. Het kerkgebouw is opgetrokken uit baksteen en betreft een driebeukige basiliek met ruime lichtbeuken boven de zijbeuken. Het gebouw wordt afgesloten met een zadeldak. In plaats van een kerktoren heeft het gebouw een klokkengevel, waarin

58

drie luidklokken hangen. Aan de onderzijde van de gevel is een kleine zuilengevel, veelvoorkomend binnen de basilicastijl, te herkennen in de entree. Aan de achterzijde wordt het gebouw afgesloten met een apsis. Binnen in de kerk staat in het apsis een altaar. Hierboven is op het plafond van het apsis een bijzondere wandschildering te vinden, vervaardigd door kunstenaar Hans Heeren. Ook hangt er in de kerkzaal een kruisweg, bestaande uit reproducties van kunstenaar Jan Toorop. In de kerk bevindt zich een bedevaartskapel met daarin een ‘miraculeus’ schilderij van O.L. Vrouw van den Polder. De H.H. Petrus en Pauluskerk is van waarde voor de stad als wederopbouwkerk in het centrum van Middelburg. De architectuur is representatief voor de wederopbouwperiode in Nederland. De kerk heeft ensemblewaarde door de naastgelegen pastorie.

2

Kerkenpaspoort

Gasthuiskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Lange Delft 94 Middelburg

M

350 m2

Bouwjaar

1493

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerken

Gebruik

Religieus

Op de hoek van de Nieuwstraat en de Lange Delft ligt de gotische Gasthuiskerk. De kerk dateert uit 1493, toen het werd gebouwd als de SintBarbarakapel voor het naastgelegen gasthuis. Na de Reformatie kwam het in 1589 in protestantse handen. Opvallend is dat het, in tegenstelling tot veel andere middeleeuwse kerken die protestants zijn geworden na de Reformatie, later opnieuw een katholieke kerk werd. Dit gebeurde in 1799. In 1845 veranderde dit echter alweer, toen het werd verkocht aan de Christelijke Afgescheiden Gemeenten en later, in 1936, aan de Christelijke Gereformeerde Kerken. Het gebouw is in 1954-1955 gerestaureerd. Vervolgens werden in 1961 enkele bijgebouwen gesloopt en werd de entree naar de huidige plek in de voorgevel verplaatst. De gotische architectuur van het kerkgebouw is kenmerkend voor de late middeleeuwen en is duidelijk

59

te herkennen aan de verschillende stijlelementen. De meest opvallende hiervan zijn de spitsboogvensters met bakstenen, gotische vorktraceringen en de steunberen die de vensters flankeren in de zijgevel. De kerk wordt afgesloten met een zadeldak met op de voorgevel een kleine klokkentoren. Aan de achterzijde heeft de kerk een apsis die enigszins dwars op de kerkzaal is gebouwd. Het interieur van de kerkzaal bestaat uit wit geverfde muren, waarin de traceringen in de ramen goed zichtbaar zijn. Vooraan in de zaal staan de fraaie preekstoel en de liturgietafel. Hierboven hangt het orgel van de kerk uit de 18e eeuw, waarvan het bovenwerk naar verwachting al in 1675 is vervaardigd. De Gasthuiskerk is van hoge waarde als laat middeleeuwse gotische kerk. Door de wijzigingen in denominaties die het heeft doorgemaakt, heeft de kerk waarde vanuit de gebruiksgeschiedenis en een bijzondere historische gelaagdheid.

3 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Wandelkerk

Rijksmonument

Adres

Onder den Toren 3 Middelburg

290 m2

Bouwjaar

13e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Ontmoetingsruimte

De Wandel- of Tussenkerk is een kerk die onderdeel uitmaakt van de Middelburgse Abdijkerken. Het kerkencomplex werd gebouwd in de 13e eeuw en is opgedeeld in drie verschillende kerken, met naast de Wandelkerk ook de Koorkerk en de Nieuwe Kerk. De Wandelkerk is gelegen tussen de twee andere kerken in. De kerk wordt gebruikt als ontmoetingsruimte. Voorheen vormde de Wandelkerk het middenkoor van de Abdijkerken en is gebouwd op de plek van het transept van de romaanse Abdijkerk. De plek van de Wandelkerk in de Abdijkerken is van buitenaf duidelijk herkenbaar aan de Lange Jan, de abdijtoren waaronder de kerk is gelegen. De Lange Jan is een van de hoogste kerktorens van Nederland en werd gebouwd in de tweede helft van de 14e eeuw. Na bij de brand van 1568 schade te hebben opgelopen werd de toren in 1590

60

uitgebreid met een nieuwe spits. Deze spits ging echter bij een volgende brand in 1712 weer verloren. De huidige vorm van de toren is ontstaan met de restauratiewerkzaamheden na de schade van het bombardement van Middelburg in 1940. In het interieur van de Wandelkerk is het praalgraf van de admiraals Johan en Cornelis Evertsen uit de 17e eeuw te vinden. De Wandelkerk is van zeer hoge waarde als onderdeel van de Middelburgse Abdijkerken. Hoewel het ingesloten ligt tussen de Koorkerk en de Nieuwe Kerk maakt de ligging onder de Lange Jan het gebouw goed herkenbaar in de stad.

4

Kerkenpaspoort

Koorkerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Onder den Toren 5 Middelburg

M

488 m2

Bouwjaar

13e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Koorkerkgemeenschap

Gebruik

Religieus

De Koorkerk maakt, net zoals de Wandelkerk, onderdeel uit van de Abdijkerken van Middelburg. Het koor van het complex is gebouwd enige tijd na 1300 op restanten uit de 13e eeuw als toenmalige kloosterkerk. Na de Reformatie werd het klooster opgeheven en werd de Koorkerk protestants. Bij het bombardement van Middelburg in 1940 heeft de kerk veel schade opgelopen, maar kon na de oorlog gerestaureerd worden. De Koorkerk betreft een eenbeukige kerk met vijfzijdig gesloten koor, gebouwd in de gotische stijl. De gotische architectuur is zeer goed herkenbaar in het bakstenen exterieur van het gebouw aan de hoge spitsboogvensters met bijzonder natuurstenen, gotisch maaswerk. Ook de steunberen die de vensters flankeren zijn kenmerkend voor deze stijl. Het interieur van de Koorkerk is eenvoudig maar bijzonder licht dankzij

61

de ruime vensters rondom de kerkzaal. In de kerkzaal zijn met name het gewelf en de orgelkas bijzonder. Nadat het originele houten gewelf bij een brand in 1568 verloren was gegaan, werd een opvallend netgewelf aangebracht. De orgelkas is van het Peter Gerritsz-orgel, daterend uit 1479, het oudste orgel van Nederland. Het stond oorspronkelijk in de Nicolaïkerk in Utrecht. De orgelkas is in 1952 naar Middelburg gekomen, na eerst in het Rijksmuseum te hebben gehangen. De orgelkas is officieel in bruikleen van het Rijksmuseum. Aangezien het alleen om de orgelkas gaat is het niet functioneel en is er in 1969 een eenvoudig orgel geplaatst. De Koorkerk is van zeer hoge cultuurhistorische waarde als één van de Abdijkerken van Middelburg en vanuit de lange geschiedenis nadrukkelijk verbonden met die van de stad Middelburg. De orgelkas van het Peter Gerritsz-orgel draagt daarnaast bij aan de waarden van het gebouw vanwege de zeldzaamheid.

5

Kerkenpaspoort

Nieuwe Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Onder den Toren 1 Middelburg

L

891 m2

Bouwjaar

14e eeuw, herbouw 1568

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Nieuwe Kerk is de derde kerk van de Middelburgse Abdijkerken. De kerk werd oorspronkelijk gebouwd in de 14e eeuw, maar werd bij de brand van 1568, die ook veel schade aan de Koorkerk aanrichtte, grotendeels verwoest. Door de herbouw die hierop volgde kreeg de Nieuwe Kerk haar huidige vorm. Bij het bombardement van Middelburg in 1940 liep het gebouw veel schade op, maar dit kon later hersteld worden. De Nieuwe Kerk betreft een tweebeukige hallenkerk, gebouwd van baksteen in gotische stijl. Het exterieur wordt gekenmerkt door de twee beuken van de kerk, met hiertussen een toren. In beide gevels zijn grote rondboogvensters met vorktraceringen en gotisch maaswerk aanwezig. Hierboven zijn ronde ramen te vinden met driesnuiten in het maaswerk. In de zijgevels heeft de Nieuwe Kerk spitsboogvensters met eveneens gotisch maaswerk die worden geflankeerd door steunberen.

62

Deze elementen lijken historisch, maar zijn later aangebracht nadat de kerk in de 19e eeuw een neogotische gevel had gekregen. Het interieur van de Nieuwe Kerk bestaat uit een ruime en lichte kerkzaal. Voorheen stonden in de zaal een 19e-eeuwse preekstoel en kerkbanken. Deze werden echter tussen 1997 en 2001 vervangen door de huidige, kleinere preekstoel en losstaande stoelen. Met de herinrichting van het interieur kon de kerk multifunctioneel worden ingezet. In de kerkzaal hangt verder het orgel van de kerk, waarvan de orgelkas werd vervaardigd in de 17e eeuw voor de Oude Lutherse Kerk van Amsterdam. De kas werd in 1886 verkocht aan de Nieuwe Kerk. De kas heeft voordat het naar Middelburg kwam enige tijd in het Rijksmuseum gehangen. In 1954 werd het binnenwerk vernieuwd. De Nieuwe Kerk is van zeer hoge waarde als één van de Abdijkerken van Middelburg. In de kerk is ook de historische orgelkas van hoge waarde.

6

Kerkenpaspoort

Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Lange Noordstraat 62 Middelburg

S

239 m2

Bouwjaar

1888-1889

†

Christelijk gebruik

Architect

K. Stoffels

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

Algemene Doopsgezinde Sociëteit

Gebruik

Religieus

Aan de Lange Noordstraat ligt de Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente. De doopsgezinde gemeente is hier gevestigd in een gebouw uit 1888-1889. De kerk werd gebouwd voor de doopsgezinde gemeente naar ontwerp van architect Klaas Stoffels, die zelf ook doopsgezind was en zodoende meerdere van dit soort kerkgebouwen in Nederland heeft ontworpen. De eclectische stijl van Stoffels wordt gekenmerkt door elementen uit de neoromaanse stijl en de neorenaissance, wat goed in de kerk in Middelburg terug te zien is. Vooral de toepassing van natuurstenen speklagen is een voorbeeld van deze laatste stijl. Het gebouw bestaat verder uit baksteen en heeft in de gevel bijzondere rondboogvensters met gemetselde traceringen, wat aansluit op de neoromaanse architectuur. Aan de achterzijde heeft de kerk een driezijdig

63

gesloten koor. In het interieur is de kerkzaal met gepleisterde muren ingericht met meerdere rijen kerkbanken en stoelen. In het koor staat een podium met hierop een preekstoel. Op het orgelbalkon aan de andere zijde van de zaal staat het orgel uit 1890. De Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente heeft cultuurhistorische waarde als goed voorbeeld van een kerk uit het oeuvre van Stoffels en vanuit de bijzondere eclectische architectuur.

7 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort