Bijlage 1. Kerkenvisie Middelburg 2.1 interactief
Tekst van het document
Hofpleinkerk
Geen monumentenstatus
Adres
Hofplein 13 Middelburg
466 m2
Bouwjaar
1930-1931
In transitie
Architect
A. de Poorte
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
In transitie
De Hofpleinkerk is een traditionalistische zaalkerk, gebouwd in 1930-1931. De kerk werd gebouwd op de plek van een eerder gereformeerd kerkgebouwd uit 1892. Deze kerk was rond 1929 te klein geworden voor de groeiende gemeenschap. Om deze reden werd besloten tot de bouw van het huidige kerkgebouw. De Hofpleinkerk heeft de functie als gereformeerd kerkgebouw vervuld vanaf de opening in 1931 tot en met 2019. In dit jaar werd de kerk gesloten en sindsdien wacht het op een nieuwe bestemming. Het gebouw is ontworpen door architect A. de Poorte en betreft een zaalkerk, opgetrokken uit baksteen en afgesloten met een zadeldak. De toepassing van de traditionalistische stijl is duidelijk te herkennen aan de eenvoudige hoofdvorm met zadeldak en kleine overstekken en aan de geslotenheid van het ontwerp met
64
de smalle verticale vensters. Deze vensters lijken echter ook beïnvloed door het zakelijke expressionisme, waarin verticale elementen in de gevel kenmerkend zijn en waarop ook de uitstekende bakstenen delen aan de onderzijde van elk venster aansluiten. Aan de achterzijde van het gebouw staat de voormalige consistorie, die in dezelfde stijl is uitgevoerd. Met de aanstaande herbestemming van de voormalige kerk wordt het interieur van het gebouw gewijzigd. Het exterieur zal naar verwachting ongewijzigd blijven. De Hofpleinkerk is van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een traditionalistisch kerkgebouw uit de jaren ’30 van de 20e eeuw. Het exterieur blijft naar verwachting ongewijzigd, waarmee de uitstraling van het gebouw behouden blijft.
8 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Synagoge
Rijksmonument
Adres
Herenstraat 14 Middelburg
125 m2
Bouwjaar
1705
Joods gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Hollands classicisme
Denominatie
Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap
Gebruik
Religieus
Het joodse geloof heeft een lange geschiedenis in Middelburg. Al vanaf 1600 vestigden Spaanse en Portugese Joodse vluchtelingen zich in de stad. Later in de 17e eeuw volgden ook andere Joodse families uit andere delen van Europa. Uiteindelijk werd in 1705 toestemming verleend aan de Hoogduitse gemeenschap om in Middelburg een synagoge en begraafplaats te stichten. Deze synagoge was de eerste in Nederland buiten Amsterdam. De Synagoge is gelegen achter enkele woonhuizen aan de Herenstraat. Vanaf de straatkant is de synagoge alleen te herkennen aan de toegangsdeur met bovenaan in het Hebreeuws het woord ‘synagoge’ en de naam. De synagoge is een bakstenen gebouw met een dakpannen dak in een opvallende U-vorm bovenop het rechthoekige gebouw. In de gevel zijn ruime rondboogvensters aanwezig. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw door de Duitsers in beslag
65
genomen en de inventaris, op een klein aantal verborgen voorwerpen na, geplunderd. Aan het einde van de oorlog raakte het gebouw zeer zwaar beschadigd bij een granaatinslag en is het lange tijd een ruïne geweest. Dit duurde tot 1994 toen het gebouw werd gerestaureerd nadat in 1987 de Stichting Synagoge Middelburg was opgericht ter behoeve van het herstel van het gebouw. Deze stichting is nog altijd de eigenaar. Het interieur van de gebedsruimte in de synagoge bevat vooraan de aron-hakodesj, waarin de torarollen worden opgeslagen. Langs de muren van de ruimte staan stoelen. De Synagoge is van hoge cultuurhistorische waarde in Nederland als de eerste synagoge in het land buiten Amsterdam. Door de inbeslagname van de inventaris en latere schade tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn historische elementen verloren gegaan. Met de restauratie van 1994 is de waarde van het gebouw voor de Joodse gemeenschap in Zeeland weer hersteld. De Synagoge is daarmee een belangrijke gebouw voor de huidige gemeenschap.
9
Kerkenpaspoort
Westerkerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Armeniaans Schuitvlot 22 Middelburg
S
127 m2
Bouwjaar
1978
†
Christelijk gebruik
Architect
Steen & Tuinhof
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten in Nederland
Gebruik
Religieus
De Westerkerk is het kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland en is gelegen aan het Armeniaans Schuitvlot. De kerk werd in 1978 gebouwd voor de gemeente, maar werd na de splitsing in 1981 enige tijd gebruikt door de nieuw opgerichte Gereformeerde Gemeente in Nederland (buiten verband). Dit veranderde in 1984 toen de Gereformeerde Gemeente in Nederland het gebouw via een rechtszaak weer terug in gebruik kreeg. In 2009 zijn de twee gemeenten weer samengegaan. In 2015 werd de kerk volledig gerenoveerd. De kerk betreft een modern, bakstenen gebouw met ingetogen architectuur. Het gebouw bestaat uit een kerkzaal onder twee zadeldaken, met schuin hiervoor de entree en de consistorie die samen eveneens uit twee bouwdelen bestaan. Het exterieur van de kerkzaal is in de zijgevel voorzien van drie rijen smalle, dubbele ramen, geflankeerd
66
door uitstekende bakstenen kolommen. Het interieur van de kerk is eenvoudig maar modern vormgeven en heeft een lichte uitstraling. De zaal is ingericht met rijen kerkbanken, gericht op een preekstoel met direct hierboven het moderne orgel van de kerk. Dit nieuwe orgel is in de kerk geplaatst tijdens de renovatie van 2015. De Westerkerk heeft enige waarde vanuit de gebruiksgeschiedenis als gebouw van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Vanuit het eenvoudige, onopvallende ontwerp heeft het gebouw beperkte architectuurhistorische waarde.
10 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Engelse Kerk
Rijksmonument
Adres
Simpelhuisstraat 10 Middelburg
110 m2
Bouwjaar
1471-1484
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Herbestemd
De rijksmonumentale Engelse Kerk is een 15e-eeuwse, laat-gotische kerk. De kerk werd gebouwd tussen 1471 en 1484 als een kapel die onderdeel uitmaakte van het Cellebroedersklooster. Na de Reformatie werd het klooster een gesticht, toendertijd ook wel een ‘simpelhuis’ genoemd. De kapel werd overgedragen aan de Engelse gemeente in Middelburg, waarnaar de kerk is vernoemd. Deze zou het gebouw gebruiken tot de opheffing van de gemeente in 1921. Hierna kwam de kerk in handen van de Hervormde Gemeente. Het gebouw werd tussen 2011 en 2024 verhuurd aan de Waalse kerk. Deze laatste gemeente had tussen 1940 en 1953 al eerder van de Engelse Kerk gebruik gemaakt, nadat hun eigen gebouw bij het bombardement van Middelburg was verwoest. Sinds 2024 wordt het gebouw verhuurd als galerie en atelier voor Kunsthuis André. Het eenbeukige kerkgebouw is gebouwd van baksteen en wordt
67
aan de achterzijde afgesloten met een driezijdig gesloten koor. In de zijgevel heeft de kerk verlaagde spitsboogvensters met hierin fraai gotisch maaswerk van natuursteen. De kerk wordt afgesloten met een zadeldak. De kerkzaal bevat enkele rijen kerkstoelen, gericht op het liturgisch centrum in het koor. Hier staat een liturgietafel met hierachter een preekstoel. Aan de andere zijde staat bovenop het orgelbalkon het orgel van de kerk boven de consistorie. Dit orgel is vervaardigd in 1761 in opdracht van de Engelse gemeente. De kerkzaal wordt afgesloten met een tongewelf. De Engelse Kerk is vanuit de lange bestaansgeschiedenis en de fraaie architectuur van het gebouw met hoge historische gelaagdheid van zeer hoge waarde voor de stad Middelburg. Het gebouw vormt een ensemble met het voormalige klooster en een gaaf voorbeeld van een laatgotische kapel.
11
Kerkenpaspoort
Kruiskerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Klein Vlaanderen 75 Middelburg
L
501 m2
Bouwjaar
1973
†
Christelijk gebruik
Architect
Klapwijk & Van der Lek
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Nederlandse Gereformeerde Kerken
Gebruik
Religieus
Gelegen aan Klein Vlaanderen ligt de Kruiskerk, het kerkgebouw van de Nederlandse Gereformeerde Kerk van Middelburg. De kerk werd voor de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt gebouwd in 1973, nadat er voorheen in de Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente aan de Lange Noordstraat (kerk nummer 6) werd gekerkt. Daarvoor werd van 1945 tot 1949 gebruik gemaakt van de Engelse Kerk. Sinds de bouw is het gebouw tweemaal verbouwd: in 1984 en in 2006. In 2023 fuseerde de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt met de Nederlands Gereformeerde Kerken tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Het gebouw bestaat uit een eenvoudige, rechthoekige hoofdvorm die aan de voorzijde aansluiting heeft op het naastgelegen woonhuis. In de voorgevel van het bakstenen gebouw is een venster in de vorm van een kruis verwerkt en is de naam ‘Kruiskerk’
68
aangebracht. Het gebouw heeft een verspringend lessenaarsdak, wat aan de achterzijde minder schuin afloopt dan aan de voorzijde. Bij de nok heeft het dak vanuit de dakvorm een kleine lichtbeuk voor de lichttoetreding in de kerkzaal. In de lichte kerkzaal staan de stoelen opgesteld in een halve cirkel, gericht op de preekstoel. Tegen een van de wanden in de zaal staat het orgel van de kerk. Het kerkgebouw heeft vanuit de onopvallende architectuur beperkte architectuurhistorische waarde. De betekenis van het gebouw komt vooral voort uit de gebruiksgeschiedenis voor de Nederlandse Gereformeerde Kerk in Middelburg.
12
Kerkenpaspoort
Sint-Augustinuskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Zuidsingel 70 Middelburg
M
300 m2
Bouwjaar
1742
†
Christelijk gebruik
Architect
J. de Munck
Bouwstijl
Barok
Denominatie
Oud-Katholieke Kerk
Gebruik
Religieus
Al vanaf het einde van de 16e eeuw bestond er een lutherse gemeenschap in Middelburg. Deze gemeenschap was sterk gegroeid nadat veel protestanten, waaronder lutheranen, na de val van Antwerpen in 1585 tijdens de Tachtigjarige Oorlog, naar het noorden trokken. In eerste instantie werd het door het stadsbestuur niet toegestaan dat de gemeente een eigen kerk liet bouwen. Gedurende de 17e eeuw werd daarom lange tijd gebruik gemaakt van een voormalig pakhuis. Toen de gemeente te groot werd voor dit gebouw werd in 1737 besloten tot de bouw van een lutherse kerk aan de Zuidsingel. In 2013 is de kerk verkocht aan de Oud-Katholieke Kerk, waarna deze aan Sint-Augustinus werd gewijd. Sinds 2024 maakt ook de Waalse kerk gebruik van dit gebouw. De Sint-Augustinuskerk is een bakstenen gebouw met een rechthoekige hoofdvorm en een afgeknot schilddak. Het gebouw is
69
door Jan de Munck ontworpen in de Lodewijk XIV-stijl. De toepassing van deze barokstijl in de kerk is met name goed te herkennen in de voorgevel. Hier zijn zowel de entree als het vensters daarboven rijk versierd met stijlelementen als een kroonlijst, consoles en voluten. Bovenaan het venster is een beeld van een zwaan geplaatst, die verwijst naar het lutherse geloof. De kerk heeft verder in de zijgevels vier ruime rondboogvensters. De kerkzaal bevat een bijzonder rijk versierd orgel uit 1707 dat bij de verhuizing naar de huidige kerk is uitgebreid. Voor het orgel staan de preekstoel en het doophek die bij de bouw van de kerk zijn vervaardigd. In 2024 werd een De Rijckere-orgel uit 1776 vanuit Beek naar de kerk verplaatst. De Sint-Augustinuskerk is van cultuurhistorische waarde vanwege de barokarchitectuur van het gebouw uit het oeuvre van Jan de Munck.
13 Kerkenpaspoort
M
Kerkenpaspoort
Oostkerk
Rijksmonument
Adres
Oostkerkplein 1 Middelburg
340 m2
Bouwjaar
1648-1667
Herbestemd
Architect
B. Drijfhout en A. van ‘s-Gravesande
Bouwstijl
Hollands classicisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Cultureel centrum
De Oostkerk is gelegen aan het Oostkerkplein en is gebouwd tussen 1648 en 1667. Het was de eerste kerk in Middelburg die specifiek voor de Protestantse eredienst werd gebouwd, nadat de Reformatie had plaatsgevonden. In 1997 is het gebouw gerestaureerd en in 2017 werd het na 350 jaar buiten gebruik gesteld als kerk en verkocht aan de Stichting Monumentenbezit. Sindsdien wordt het gebouw ingezet als cultureel centrum. In veel gevallen in Nederland zijn na de Reformatie de voormalige katholieke kerken door de protestanten in gebruik genomen. In het oosten van Middelburg was echter geen katholieke kerk aanwezig en werd opdracht gegeven voor de bouw van een nieuw protestants kerkgebouw. Dit gebouw werd ontworpen door Bartholomeus Drijfhout. De kerk werd ontworpen als een koepelkerk in de stijl van het
70
Hollands classicisme, met invloeden uit de barok. Dit is herkenbaar aan de klassieke stijlelementen, zoals de frontons in de voorgevel en de Ionische pilasters, de tandlijst en de festoenen rondom het gebouw. In het interieur wordt de architectuur voortgezet met Ionische zuilen en een tandlijst in de muren rondom de zaal. In de kerkzaal valt het bijzondere orgel van de kerk op. Dit rijk gedecoreerde orgel is gemaakt in 1781 en werd twee jaar later in de kerk geplaatst, tegelijkertijd met de preekstoel die voor het instrument staat. Vanuit de fraaie vormgeving in de stijl van het Hollands classicisme en met invloeden uit de barok is de Oostkerk van bijzonder hoge architectuurhistorische waarde. Ook vanuit de ontstaansgeschiedenis als eerste specifiek voor de protestanten gebouwde kerk in Middelburg is het gebouw van waarde.
14 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Hervormde Kerk
Geen monumentenstatus
Adres
Vogelstraat 4 Middelburg
200 m2
Bouwjaar
1914
Herbestemd
Architect
A. Baljeu
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Woning en bed & breakfast
De voormalige Hervormde Kerk ligt aan de Vogelstraat in de wijk ’t Zand. De kerk is gebouwd in 1914, maar werd in 1963 al weer buiten gebruik gesteld toen de gemeente de nieuwe Ontmoetingskerk aan de Oorsterscheldestraat (kerk nummer 17) in gebruik nam. Het gebouw werd enige tijd als opslagplek gebruikt en was in zeer slechte staat. De meest recente wijziging vond plaats toen de kerk in 2018 opnieuw werd verkocht en werd herbestemd tot woning en bed & breakfast. Het kerkgebouw betreft een bakstenen gebouw dat voorheen was ingedeeld als zaalkerk en heeft in de voorgevel twee lage torens met hierachter een zadeldak. De stijl waarin de kerk is gebouwd sluit aan op het eclecticisme, met elementen uit de neoromaanse architectuur. De verwijzingen naar deze neostijl zijn bijvoorbeeld goed te herkennen aan de toepassing van
71
rondbogen, zoals in de vensters en in de entree van de kerk. Opvallend aan de kerk is dat vanaf de voorkant gezien de linker toren lager is dan de rechtertoren. Dit is ontstaan door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, waardoor de import van bakstenen uit België, die voor de kerk werden gebruikt, stil kwam te liggen. Met de herbestemming tot woning en bed & breakfast is de kerk sterk aangepast. Zo zijn de vensters in de zijgevel vernieuwd en omgevormd tot openslaande glazen deuren. Het interieur is modern heringericht. De voormalige Hervormde Kerk heeft waarde als voorbeeld van een eclectische kerk uit het begin van de 20e eeuw. Met de herbestemming tot woning en bed & breakfast is het exterieur van gebouw grondig gerestaureerd en is zodoende de waarde toegenomen door de verbeterde gaafheid. In het interieur is de voormalige functie als kerk niet goed meer te herkennen, al was dit voor de herbestemming al in slechte staat.
15
Kerkenpaspoort
Ter Hoogekerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Willem Teellinckstraat 3 Middelburg
XL
1600 m2
Bouwjaar
1997
†
Christelijk gebruik
Architect
Geenen-Oskam
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten
Gebruik
Religieus
Aan de uiterst westelijke rand van Middelburg ligt aan de Willem Teellinckstraat de Ter Hoogekerk, vernoemd naar het nabijgelegen kasteel Ter Hooge. De kerk van de Gereformeerde Gemeente van Middelburg-Centrum werd in 1997 gebouwd en biedt plek aan zo’n 1250 kerkgangers. Gelet op het aantal zitplaatsen is de kerk een van de grotere in Nederland. De bakstenen kerk is ontworpen door architectenbureau Geenen-Oskam en werd gebouwd nadat was besloten de vorige kerk van de Gereformeerde Gemeente te vervangen, gelet op de slechte bereikbaarheid voor de vele kerkgangers van dit gebouw aan de Segeersstraat. De huidige locatie biedt bijvoorbeeld meer ruimte voor kerkgangers om te parkeren, waarvoor aan de noordkant van de kerk een ruime parkeerplaats is aangelegd. De kerk bestaat uit een zeshoekige
72
hoofdvorm met zadeldak rond de kerkzaal, met aan de noord- en westzijde op vier van de zes geveldelen een lagere uitbouw met plat dak. In het midden van het zadeldak staat een dakruiter met luidklok. In de westelijke en oostelijke gevels heeft de kerk een uitstekend geveldeel, waarin ruime vensters zijn aangebracht. De entree van de kerk bevindt zich in de platte uitbouw aan de westzijde, onder een plat afdak. De kerkzaal van het gebouw is ruim en modern ingericht, met vooraan in de zaal een podium met de preekstoel, een lessenaar en de doopvont. Boven de preekstoel staat het ruime orgel van de kerk uit 1991, in historiserende stijl. De Ter Hoogekerk is van enige waarde als een goed voorbeeld van een modern gereformeerd kerkgebouw.
16
Kerkenpaspoort
Kerk Bethlehem
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Rijnstraat 40 Middelburg
M
300 m2
Bouwjaar
1992
†
Christelijk gebruik
Architect
S. Hitipeuw
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
GIM en GKMS
Gebruik
Religieus
De Kerk Bethlehem aan de Rijnstraat is een kerkgebouw dat in gebruik is door zowel de Geredja Indjili Maluku en de Geredja Kristen Maluku Serikat. De kerk is gebouwd in 1992 ter vervanging van een noodkerk uit 1962. De kerk werd ontworpen door de Molukse architect S. Hitipeuw. Het gebouw biedt plaats aan zo’n 180 kerkgangers. Het gebouw is een modern kerkgebouw, bestaande uit baksteen, staal en kunststof, met bovenop het platte dak een vierzijdige verhoging in kruisvorm waaronder de kerkzaal aanwezig is. Naast de ingang van de kerk staat een opvallende opengewerkte klokkentoren, geheel gemaakt van staal. Het ontwerp van de kerk sluit aan op de typerende architectuur van Molukse kerkgebouwen in Nederland uit de jaren ’80 en ’90, waarbij veel gebruik wordt gemaakt van cirkels, zoals bij de entree, en vierkante vormen zoals die
73
op het dak. De Kerk Bethlehem heeft enige waarde uit de architectuur- en gebruiksgeschiedenis als voorbeeld van een Moluks kerkgebouw in Nederland.
17 Kerkenpaspoort
74
Kerkenpaspoort
Ontmoetingskerk
Geen monumentenstatus
Adres
Oosterscheldestraat 1 Middelburg
L
910 m2
Bouwjaar
1963
†
Christelijk gebruik
Architect
Rothuizen & ‘t Hooft
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Ontmoetingskerk ligt aan de Oosterscheldestraat en werd in 1963 gebouwd ter vervanging van de eerdere Hervormde Kerk uit 1914 (kerk nummer 14). Het gebouw is ontworpen door architectenbureau Rothuizen en ’t Hooft en is in 2000 gerenoveerd door architectenbureau Bikker. Het gebouw biedt plek aan maximaal 700 kerkgangers. In 1995 fuseerde de hervormde wijkgemeente met de gereformeerde wijkgemeente. Deze fusiegemeente nam de Morgensterkerk in gebruik. Sinds 1997 wordt de Ontmoetingskerk gebruikt door de hervormde wijkgemeente De Ontmoeting. In 2017 werd besloten dat de Ontmoetingskerk vervangen moest worden door een nieuwe kerk aan de Sandberglaan. Deze kerk is inmiddels in gebruik genomen.
rechts hiervan de ruime kerkzaal en links een rechthoekig bouwdeel. De kerkzaal heeft aan de voorzijde een bijzondere gesloten gevel met een patroon van uitstekende bakstenen en aan de linkerzijde een opengewerkte klokkentoren met een kruis. In contrast met de gesloten voorgevel zijn aan de rechtergevel van het gebouw zes kolommen van ruime vensters te vinden.
De kerk is opgebouwd uit drie bouwdelen, met in het midden de entree onder een plat dak, met
De Ontmoetingskerk heeft enige waarde als voorbeeld van een kerk uit de jaren ’60.
Het interieur van de kerkzaal is modern en licht vormgegeven, met voldoende lichtinval dankzij de grote ramen in de gevel. Aan de voorzijde van de zaal staat een houten podium met hierop een moderne preekstoel, liturgietafel, lessenaar en doopvont, allen eveneens gemaakt van hout. De kerkzaal is verder gevuld met kerkstoelen.
18
Kerkenpaspoort
Leger des Heils
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Het Zwin 1 Middelburg
M
500 m2
Bouwjaar
2009
†
Christelijk gebruik
Architect
Fierloos
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Leger des Heils
Gebruik
Religieus
Aan Het Zwin in het zuidwesten van Middelburg ligt de Korpszaal van het Leger des Heils. De Korpszaal werd gebouwd in 2008-2009 naar ontwerp van architectenbureau Fierloos. Hiervoor gebruikte het korps van Middelburg de voormalige Doopsgezinde Kerk aan de Hoogstraat. De kerk heeft een rechthoekige hoofdvorm, met in het noorden een ronde hoek met in de bakstenen gevel een glas-in-loodraam in de vorm van een kruis. De ingang is aan de andere zijde van het gebouw, onder een afdak met het logo van het Leger des Heils. De kerkzaal van het gebouw is aanwezig rond het glas-in-loodraam in de gevel. In de kerkzaal staan bij dit raam een lessenaar en een piano. In het gebouw is ook de winkel van het Leger des Heils met tweedehands kleding gevestigd.
75
Het gebouw heeft enige betekenis voor de kerkencollectie van Middelburg als voorbeeld van een modern kerkgebouw.
19 Kerkenpaspoort
M
Kerkenpaspoort
Yildrim Beyazit Moskee
Geen monumentenstatus
Adres
Het Zwin 11 Middelburg
346 m2
Bouwjaar
2015
Islamitisch gebruik
Architect
E. Önder
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Islam
Gebruik
Religieus
De Yildirim Beyazit Moskee is een Turkse moskee gelegen in het uiterste zuidwesten van Middelburg aan Het Zwin, nabij de Nieuwe Vlissingseweg. De moskee is in 2015 gebouwd ter vervanging van de moskee in het voormalige pakhuis Demerary aan het Oostkerkplein dat vanaf 1984 in gebruik was door de gemeenschap. Omdat dit gebouw te klein werd en er weerstand uit de omgeving plaatsvond tegen een moskee in de buurt werd verhuisd naar het nieuwe gebouw aan Het Zwin. De moskee is een modern gebouw, waarvan de hoofdvorm lijkt op de vorm van een schelp. De entree van het gebouw is te bereiken via een korte loopbrug, met aan de voorzijde een poort waar bovenop de minaret van de moskee is geplaatst. De gebedszaal van de moskee is, in aansluiting op het exterieur, modern vormgegeven en heeft voldoende lichtinval via de ramen
76
aan de zijkant en de lichtkoepel in het plafond. De moskee is van waarde als een van de twee moskeeën in de gemeente Middelburg en als voorbeeld van een modern 21e-eeuws gebedshuis in de gemeente.
20 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Al Rahman Moskee
Geen monumentenstatus
Adres
Schepenenhof 1 Middelburg
207 m2
Bouwjaar
2019
Islamitisch gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Islam
Gebruik
Religieus gebruik
Aan de Schepenenhof staat de nieuwe Al Rahman Moskee. In 2019 werd dit gebouw geplaatst, ter vervanging van de vorige moskee op dezelfde locatie. Dit eerdere gebouw betrof een voormalig schoolgebouw uit 1995 dat niet langer geschikt was. Vanwege de slechte staat van dit gebouw werd besloten tot de bouw van de nieuwe moskee. Het nieuwe gebouw is tot stand gekomen dankzij financiering uit het eigen budget, maar ook via donaties vanuit de gemeenschap en donaties van gemeenschappen uit meerdere landen. Ook werd bij de bouw meegeholpen door vrijwilligers uit de eigen gemeenschap. De moskee bestaat vrijwel volledig uit hout, met in de zijgevels ramen in kunststof vensters. De entree bevindt zich in de uitbouw in het midden van de moskee, waarmee het gebouw een T-vorm heeft gekregen. De moskee wordt afgesloten met een
77
zadeldak, dat bij de entree overgaat in een dwarsgeplaatst dakvlak met eveneens een zadeldak. In het interieur zijn in de gebedsruimte het houten plafond, de spanten en gordingen goed herkenbaar, maar de muren zijn wit afgewerkt. De Al Rahman Moskee heeft waarde voor de gemeente als één van de twee moskeeën in Middelburg. Het heeft verder een hoge betekenis voor de islamitische gemeenschap, waarvan velen hebben bijgedragen aan de bouw van de nieuwe moskee. Vanuit de onopvallende, moderne vormgeving heeft de moskee beperkte architectuurhistorische waarde.
21
Kerkenpaspoort
Zuiderkerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Schoutstraat 1 Middelburg
XL
1296 m2
Bouwjaar
1974
†
Christelijk gebruik
Architect
S. Kraaijeveld Sr.
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten
Gebruik
Religieus
De Zuiderkerk is een kerkgebouw aan de Schoutstraat. Met de aanleg van enkele nieuwe woonwijken in het zuiden van Middelburg rond 1970 werd vanuit de Gereformeerde Gemeente van Middelburg besloten tot de bouw van een tweede kerkgebouw. Na de bouw van de kerk in 1974 maakte deze de eerste drie jaar onderdeel uit van de al bestaande gemeente aan de Segeersstraat, voordat het in 1977 een zelfstandige gereformeerde gemeente werd: Middelburg-Zuid. Na een renovatie naar een ontwerp van architectenbureau RoosRos is het vernieuwde gebouw in 2013 in gebruik genomen en is het aantal zitplaatsen uitgebreid naar 750. De kerk betreft een bakstenen centraalbouw met een zeszijdige kerkzaal met tentdak en ingesnoerde torenspits, met aan de zuidkant een ruime uitbouw met plat dak. Ook aan de noordkant is een kleine
78
uitbouw, eveneens met een plat dak. In de zijgevels van de kerkzaal zijn langwerpige verticale vensters te vinden, voorzien van gesmolten beglazing (geblazen glas). In de moderne kerkzaal is in de kleine uitbouw aan de noordzijde van het gebouw het liturgisch centrum geplaatst, met een preekstoel en hiervoor een lessenaar in dezelfde stijl. Het orgel van de kerk is gebouwd kort na de kerk in 1975 door orgelbouwer Ernst Leeflang. Tijdens de renovatie van het kerkgebouw werd ook het orgel verbeterd en uitgebreid door Orgelmakerij Reil b.v. De Zuiderkerk is van enige waarde als modern kerkgebouw. Het exterieur is gaaf behouden volgens het oorspronkelijke ontwerp. Het interieur is echter met de renovatie sterk gewijzigd. Zo is het functioneren van het gebouw verbeterd, maar is de authenticiteit van het oorspronkelijke ontwerp verminderd.
22
Kerkenpaspoort
Thomaskapel
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Vrijlandstraat 98 Middelburg
L
534 m2
Bouwjaar
1976
†
Christelijk gebruik
Architect
P. ‘t Hooft
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Volle Evangelie Gemeente Sion
Gebruik
Religieus
De Thomaskapel aan de Vrijlandstraat is sinds 2002 het kerkgebouw van de Volle Evangelie Gemeente Sion. Voorheen was het vanaf de bouw in 1976-1977 tot 1995 in gebruik als kerkgebouw voor de hervormde gemeente. Eén jaar eerder was de hervormde gemeente samengegaan met de gereformeerde kerk en werd tot 2019 gebruik gemaakt van het nabijgelegen kerkgebouw op de hoek van de Vrijlandstraat en de Roozenburglaan (kerk nummer 23). Het gebouw betreft een eenvoudige kapel, gebouwd van baksteen met kunststof elementen zoals de kozijnen. De kerk wordt afgesloten met een bijzonder verspringend lessenaarsdak, waarbij de twee dakdelen schuin lopen en elkaar in het midden kruisen. Zodoende is er aan beide kanten van het gebouw op een helft in tegengestelde richtingen een kleine lichtbeuk in de nok aanwezig.
79
Het interieur van de kerk is eenvoudig vormgeven. De kerkzaal bevat enkele rijen kerkstoelen, gericht op een klein podium vooraan in de zaal. Het gebouw heeft vanuit de architectuurhistorie beperkte waarde. Vanuit de gebruiksgeschiedenis heeft het enige betekenis door de verbinding met de geschiedenis van de Volle Evangelie Gemeente Sion in Middelburg.
23
Kerkenpaspoort
De Hoeksteen
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Roozenburglaan 22 Middelburg
XL
1176 m2
Bouwjaar
1972
†
Christelijk gebruik
Architect
G. Tuinhof
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Vrije Baptistengemeente
Gebruik
Religieus
Het kerkgebouw De Hoeksteen van de Baptistengemeente de Fontein werd oorspronkelijk gebouwd als gereformeerde kerk. De kerk op de hoek van de Vrijlandstraat en de Roozenburglaan dateert uit 1972 en was de eerste vijf jaar ook in gebruik als katholieke kerk. De PKN is in 2019 uit het gebouw vertrokken. Sinds 2020 is het kerkgebouw in gebruik door de Baptistengemeente. De Hoeksteen is een modern vormgegeven gebouw, bestaande uit een bouwlaag met plat dak, met hier bovenop een verhoging in de vorm van een trapezium boven het midden van de kerkzaal. Het gebouw bestaat op de onderste laag voornamelijk uit baksteen, terwijl de bovenste laag uit kunststof bestaat met hierin langwerpige verticale ramen. Het interieur van de kerk heeft een sobere vormgeving, waarin de
80
betonnen wanden de uitstraling van de kerkzaal bepalen. De ruime kerkzaal is ingericht met enkele rijen kerkstoelen en vooraan een klein podium. De Hoeksteen heeft beperkte waarde vanuit de cultuurhistorie. Vanuit de gebruiksgeschiedenis heeft het enige betekenis vanwege de uiteenlopende denominaties die van het gebouw gebruik hebben gemaakt.
24
Kerkenpaspoort
Koninkrijkszaal
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Dauwendaelselaan 35 Middelburg
M
406 m2
Bouwjaar
1985
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Jehovah’s Getuigen
Gebruik
Religieus
De Koninkrijkszaal van de Jehovah’s Getuigen is gebouwd in 1985 en ligt aan de Dauwendaelselaan. Het verving een zaal aan de Bogardstraat, die verkocht werd ten behoeve van de uitbreiding van de rechtbank aan het Hofplein. De zaal is opgetrokken uit baksteen met houten kozijnen en heeft een rechthoekige hoofdvorm. In de zijgevel langs de Westmede heeft het gebouw drie kleine puntgevels met overstekken, waaronder de vensters en een zijdeur zijn geplaatst. Aan de andere zijde van het gebouw loopt slechts één van deze puntgevels door tot de andere zijgevel, terwijl de andere twee uitkomen op het platte dakdeel van het gebouw. Het interieur van de zaal bestaat uit een lichte, eenvoudig vormgeven ruimte. Vooraan in de ruimte staat een podium met hierop een lessenaar en een tafel met stoelen. Op dit podium valt met name de kleine zuilengallerij op. De ruimte is verder ingericht met enkele rijen stoelen.
81
De Koninkrijkszaal heeft beperkte waarde vanuit cultuur- en architectuurhistorisch oogpunt. Het gebouw heeft enige betekenis vanuit de gebruiksgeschiedenis, gelet op de functie van het gebouw voor de Jehovah’s Getuigen in Middelburg.
25
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Kerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Noordweg 372 Sint Laurens
M
300 m2
Bouwjaar
1924
†
Christelijk gebruik
Architect
K. Francke
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Messiaanse Gemeente
Gebruik
Religieus
Aan de Noordweg in Sint Laurens, ligt de voormalige Gereformeerde Kerk van het het dorp dat sinds 1978 onderdeel is van de gemeente Middelburg. De kerk werd gebouwd in 1924 en is sinds 2019 in gebruik door de Messiaanse gemeente. De Dolerende Kerk van Middelburg ontstond in 1887, nadat er een jaar eerder door de Doleantie meerdere Dolerende Kerken waren ontstaan in Nederland. Twee jaar later ontstond vanuit deze gemeente de Dolerende Kerk van Sint Laurens. De Dolerende Kerken vormde vanaf 1892 samen met de Christelijke Gereformeerde Kerk de Gereformeerde Kerken in Nederland. Vier jaar na de oprichting van de gemeente werd in 1893 in Sint Laurens besloten tot de bouw van een eigen gereformeerd kerkgebouw, nadat in eerste instantie in een woonhuis werd gekerkt. Dit kerkgebouw deed dienst voor de gemeente, tot dat het
82
in 1923 te klein was geworden voor de groeiende gemeenschap. Het gebouw werd vervolgens gesloopt en daarna kwam op dezelfde plaats het huidige gebouw te staan. Dit gebouw is een bakstenen zaalkerk in de stijl van het traditionalisme met enkele expressionistische invloeden, ontworpen door K. Francke. De toepassing van het traditionalisme is te herkennen aan de sobere vormgeving, met de gesloten ogende gevels en de toepassing van een zadeldak. De expressionistische invloeden zijn met name te herkennen via het decoratieve metselwerk in de gevel. Het interieur van de kerk is eenvoudig vormgegeven. De ruimte bevat een klein podium en enkele rijen stoelen. Het orgel staat bovenin de zaal op het orgelbalkon. De voormalige gereformeerde kerk in Sint Laurens heeft enige waarde vanuit de gebruiksgeschiedenis door de verbinding met het ontstaan van de gemeente naar aanleiding van de Doleantie.
26
Kerkenpaspoort
Dorpskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Van Cittersstraat 69 Sint Laurens
M
250 m2
Bouwjaar
1644
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De rijksmonumentale Dorpskerk van Sint Laurens werd gebouwd in 1644 en betreft een bakstenen zaalkerk, afgesloten met een schilddak met in het midden een dakruiter voorzien van een luidklok en wijzerplaten. De dakruiter is vermoedelijk in de 18e eeuw aan het gebouw toegevoegd. De kerk is gelegen aan de Van Cittersstraat en is nog altijd in gebruik als de protestantse kerk van het dorp. De stijl waarin de kerk is gebouwd sluit aan op de gotiek. Dit kan aan het gebouw worden afgelezen wanneer wordt gekeken naar de spitsboogvensters en de steunberen in de gevels. Dergelijke aspecten zijn kenmerkend voor de gotische stijl. In 1928 werd de kerk iets uitgebreid met de aanbouw van een consistorie. In 1952 is de kerk geheel gerestaureerd. In de kerkzaal bevat de kerk meerdere waardevolle historische inventarisstukken. Zo dateert de
83
preekstoel uit de 17e eeuw en zijn er drie rouwborden uit dezelfde periode aanwezig. Verder is in de kerk de grafsteen van Jacob Verheye van Citters, lid van de regentenfamilie van Sint Laurens, uit 1753 te vinden. Het orgel van de kerk is in de 1906 vervaardigd. De Dorpskerk heeft architectuurhistorische waarde als goed behouden eenvoudige dorpskerk en ook de historische inventaris van de kerk is van waarde.
27
Kerkenpaspoort
Protestantse Kerk
Kerkenpaspoort
Gemeentelijk monument
Adres
Kerkplein 2 Nieuw- en Sint Joosland
M
251 m2
Bouwjaar
1882-1883
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Neogotiek/neoromaans
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Protestantse Kerk van Nieuw- en Sint Joosland werd gebouwd in 18821883 nadat het vorige kerkgebouw van de gemeente uit 1650 vanwege de slechte staat werd afgebroken. In 1962 en 1991 is de kerk gerestaureerd. Hierbij werd met name gelet op het interieur, terwijl ook de wijzerplaten in de kerktoren gerestaureerd werden. Drie jaar later werd de gehele toren verder gerestaureerd
84
De Protestantse Kerk betreft een bakstenen zaalkerk met een voorstaande toren en aan de achterzijde een driezijdig gesloten apsis. Achter de apsis is de consistorie tegen de kerk aangebouwd. De architectuur van de kerk bevat zowel neogotische als neoromaanse kenmerken. Met name de neogotiek is goed te herkennen in het gebouw, zoals aan de toepassing van spitsbogen en steunberen. Een neoromaans kenmerk is de rondboog die door de voorgevel loopt. Het roosvenster in de toren
werd bij kerkgebouwen in beide stijlen toegepast. Het interieur is voor het laatst met de renovatie in 1991 vernieuwd. Hierbij zijn de kerkbanken vervangen door de huidige stoelen en werd een nieuwe stenen vloer gelegd. De lambrisering op de muren is vernieuwd. De kerkzaal heeft boven de lambrisering wit geverfde muren die bij elk travee worden onderbroken door bakstenen pilasters. Tegen de achterzijde van de apsis staat de houten preekstoel, met aan beide zijden tegen de andere apsissluitingen de kerkbanken. Op het orgelbalkon boven de ingang staat het orgel van de kerk uit 1976, dat werd gebouwd ter vervanging van het eerste orgel uit 1751. De Protestantse Kerk is van hoge architectuurhistorische waarde dankzij de gaafheid van het gebouw en de esthetische kwaliteit van de combinatie van neogotische en neoromaanse stijlelementen.
28
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Gemeente in Nederland
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Burg. Langebeekestraat 16 Arnemuiden
XL
1590 m2
Bouwjaar
1951-1952
†
Christelijk gebruik
Architect
G.J. van Beekum
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten in Nederland
Gebruik
Religieus
De Gereformeerde Gemeente van Arnemuiden werd opgericht in 1942 en het kerkgebouw van de gemeente werd gebouwd in 1951-1952 aan de Burg. Langebeekestraat. In 1953 ging de gemeente door een kerkscheuring over naar de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. De zaalkerk werd in 2002 aan de rechterzijde uitgebreid met een zijvleugel, een tweebeukig pseudotransept. Hierbij ligt het dak van de dwarsbeuk lager dan het dak van de kerk. Met de uitbreiding biedt de kerk nu plek aan zo’n 400 kerkgangers. Het kerkgebouw werd ontworpen door architect G.J. van Beekum en sluit aan op de traditionalistische architectuurstijl. Het gebouw wordt vanuit de toepassing van deze stijl gekenmerkt door het gebruik van baksteen en de geslotenheid van de voorgevel in het sobere ontwerp. Ook de oorspronkelijke indeling als zaalkerk met zadeldak sluit goed aan
85
op het principe van eenvoud in de hoofdvorm. Van Beekum greep in zijn ontwerp verder terug op de neogotiek, wat te zien is aan de toepassing van spitsboogvensters en steunberen in de gevel. Boven op het dak van de kerk staat een bijzondere dakruiter met een koperen kap en eveneens spitsboogvormen. De dwarsbeuk uit 2002 is gebouwd in aansluiting op de bestaande architectuur. Het interieur van de kerk is eenvoudig vormgegeven. De kerkzaal bestaat uit drie rijen kerkbanken, gericht op het liturgisch centrum. Hier staat een preekstoel met daarvoor een lessenaar. Boven de preekstoel hangt het orgel van de kerk. Dit orgel werd in 2011 gebouwd door de Sloveense orgelbouwer Škrabl ter vervanging van het orgel uit 1873. Het kerkgebouw heeft enige waarde als voorbeeld van een traditionalistisch kerkgebouw uit de wederopbouwperiode in de gemeente Middelburg.
29
Kerkenpaspoort
Hervormde Kerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Markt 10 Arnemuiden
L
940 m2
Bouwjaar
1858
†
Christelijk gebruik
Architect
J. Bourdrez
Bouwstijl
Neogotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Aan de Markt van Arnemuiden staat de Hervormde Kerk van het stadje. De kerk werd in 1858 gebouwd op de plek van de eerdere kerk uit 1505. In 2019 is een verenigingsgebouw aan de kerk toegevoegd, waarbij een muur van de kerkzaal is doorgebroken om toegang te bieden tot deze nieuwe aanbouw. De nieuwe kerk werd gebouwd naar ontwerp van architect J. Bourdrez en betreft een neogotische zaalkerk. De toepassing van de neogotische stijl is goed te herkennen aan de toepassing van gotische elementen als spitsbogen en steunberen in de gevels. Ook het gotische maaswerk in de bovenzijde van de vensters sluit aan op deze stijl. De keuze voor een neogotische kerk is opvallend, aangezien deze stijl rond de tweede helft van de 19e eeuw synoniem stond voor de katholieke kerkenbouw. Een mogelijke reden voor deze afwijkende stijl is dat Bourdrez als waterstaatsarchitect ook katholieke
86
kerken ontwierp in neogotische stijl. Eveneens bijzonder aan het gebouw is de eb- en vloedklok in de voorgevel van de kerk. Deze klok, daterend uit de 16e eeuw, gaf de stand van de getijden aan. De klok werd in 1990 gerestaureerd en functioneert nog altijd. Vooraan in de kerkzaal is het liturgisch centrum achter het koorhek. Aan de andere zijde van de kerkzaal, boven de ingang, staat op het orgelbalkon het grote Spiering-orgel uit 1942. De kerkzaal wordt afgedekt met een kruisribgewelf. Omdat de kerk een Waterstaatskerk betreft, is dit gewelf vermoedelijk uitsluitend als decoratie aangebracht. De Hervormde Kerk van Arnemuiden heeft zeldzaamheidswaarde vanuit de architectuur als een van de weinige protestantse neogotische kerken. Daarnaast is ook de getijdenklok van hoge waarde.
30
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Kerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Kerklaan 4 Arnemuiden
L
835 m2
Bouwjaar
1967
†
Christelijk gebruik
Architect
Steen & Tuinhof
Bouwstijl
Shake-hands
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Gereformeerde Kerk, ookwel EbenHaëzerkerk genoemd, in Arnemuiden is een kerkgebouw uit 1966-1967, gebouwd voor de Gereformeerde Kerk van Arnemuiden. De kerk is gelegen aan de Kerklaan, waar het werd gebouwd ter vervanging van de eerdere Eben-Haëzerkerk uit 1903 aan de Lionstraat. Dit gebouw was vanwege de slechte staat waar het in verkeerde niet langer toereikend voor de gemeente, waarop werd besloten tot de sloop en de bouw van een nieuwe kerk. De kerk bestaat uit een ruime kerkzaal onder een zadeldak, met hieraan vast lagere bouwdelen met een plat dak. Voor de kerk staat een vrijstaande opengewerkte bakstenen klokkentoren. De architectuur van de kerk kan het beste als onderdeel van de shake-hands architectuur worden beschouwd. Bij deze stijl wordt een koppeling gemaakt tussen het modernisme en het traditionalisme.
87
In de Gereformeerde Kerk is deze koppeling terug te zien in het gebruik van moderne materialen en strakke geometrische vormen, in combinatie met traditionalistische kenmerken. Deze kenmerken zijn bijvoorbeed de hoofdvorm als een zaalkerk, met gesloten ogende gevels en een zadeldak. In de kerkzaal is een podium te vinden met hierop een liturgisch centrum met preekstoel, lessenaar en liturgietafel. Rechts van het podium staat op het balkon het orgel van de kerk uit 1957, gemaakt door Pels & Van Leeuwen. Bij de verhuizing naar het nieuwe kerkgebouw in 1967 is het orgel in de kerkzaal geplaatst. De kerkzaal is verder modern ingericht, met lichte witte muren en lichttoetreding via de lichtbeuk in de gevel. De Gereformeerde Kerk heeft waarde als voorbeeld van een modern kerkgebouw in de gemeente Middelburg.
31
Kerkenpaspoort
Kerk van Kleverskerke
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Dorpsstraat 25 Kleverskerke
S
160 m2
Bouwjaar
1862
†
Christelijk gebruik
Architect
J. Bourdrez
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Kerk van Kleverskerke is gelegen aan de Dorpsstraat van het kleine dorpje ten noordoosten van Middelburg. De kerk werd gebouwd in 1862 naar ontwerp van Joseph Bourdrez. De kerk werd gebouwd ter vervanging van de eerdere dorpskerk uit 1670, die werd afgebroken vanwege de slechte staat van het gebouw. Deze eerdere kerk is op zijn beurt weer gebouwd ter vervanging van de eerste kerk van het dorp, een kapel uit 1251. In de jaren ’80 van de 20e eeuw werd het exterieur van de kerk gerestaureerd. De Kerk van Kleverskerke is een bakstenen zaalkerk met aan de voorzijde een doorlopende topgevel en een dakruiter. Aan de achterzijde wordt de kerk afgesloten met een schilddak en is een consistorie aangebouwd. In de zijgevels heeft de kerk elk vier rondboogvensters met maaswerk. Binnen in de kerk is het interieur van de kerkzaal eenvoudig en licht
88
vormgegeven, met wit gepleisterde muren. Het interieur is tussen 1992 en 2004 gerestaureerd, waarmee het kerkgebouw de huidige inrichting heeft gekregen. Het orgel van de kerk staat boven op het orgelbalkon boven de ingang en is vervaardigd in 1975 door orgelbouwer N.D. Sloof & Zn. De Kerk van Kleverskerke heeft waarde vanuit de historische gelaagdheid van de locatie, waar als sinds de 13e eeuw een kerkgebouw heeft gestaan. In de huidige vorm heeft het gebouw architectuurhistorische waarde als onderdeel van het oeuvre van Joseph Bourdrez.
Bijlage 2
Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
89
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
90
1. Nieuwe Kerk te Zierikzee
2. Oostkerk te Middelburg
De Nieuwe Kerk in Zierikzee is in de periode 1835-1848 gebouwd in neoclassicistische stijl. De kerk is sinds 1977 eigendom van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en is na een aantal restauraties nu in gebruik als evenementenlocatie. De kerk is heringericht ten behoeve van multifunctioneel gebruik.
Deze voor de protestantse eredienst gebouwde koepelkerk is gebouwd in de periode 1647-1667 en begin 2017 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. In 2018 is het eigendom overgedragen aan de beheersstichting van de Nationale Monumentenorganisatie, de Stichting Monumentenbezit. Voor de exploitatie van de Oostkerk is Stichting de Oostkerk verantwoordelijk. Deze stichting organiseert tal van evenementen en daarmee is de Oostkerk multifunctioneel te gebruiken.
Foto: H. Uil
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
91
3. Voormalig kerkgebouw Oud Gereformeerde Gemeente te Kamperland Kerkgebouw daterend uit 1917. In april 1990 werd dit gebouw afgestoten en de kerkelijke gemeente ondergebracht bij dezelfde gemeente in ’s-Gravenpolder. Het kerkgebouw is in particulier bezit en al geruime tijd in gebruik als kapsalon.
4. S intAnna te Yerseke Dit rooms-katholieke kerkgebouw uit 1894 werd in 2003 voor het laatst gebruikt en verkocht. De kerk werd herbestemd tot bed and breakfast, petit hotel en vergaderen trouwlocatie. Daarnaast hebben de eigenaren een stichting opgericht, waardoor ze kansarmen een overnachting of activiteit kunnen aanbieden. De eigenaren werden als enige amateurs genomineerd voor de Zeeuwse Architectuurprijs in 2024, voor hun zelfontworpen orangerie, die achter de kerk werd gebouwd.
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
92
5. Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk te Biezelinge Deze karakteristieke zaalkerk dateert uit 1917 en werd gebruikt door de christelijk gereformeerden. Deze kerkelijke gemeenschap verhuisde in 1990 naar een nieuw kerkgebouw in Biezelinge, de Opstandingskerk. In het kerkgebouw is De Quilterie gevestigd, waarmee het gebouw in gebruik is als atelier en verkoopruimte van quiltstoffen en patchworkbenodigdheden. Achter het kerkgebouw is een woning. 6. V oormalige Maria Hemelvaartkerk te Sas van Gent Deze voormalige rooms-katholieke neogotische kerk met hoge toren dateert uit 1891-1892. En was een karakteristiek vroeg werk uit het oeuvre van Joseph Cuypers, zoon van de bekende Pierre Cuypers. In 2017 is deze kerk wegens een teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld. De Cuyperskerk werd in 2018 overgedragen aan de Stichting Behoud Cuyperskerk en is nu in gebruik als markthal, waar naast een versmarkt ook een sociaal-maatschappelijk restaurant gevestigd is.
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
93
7. Voormalige Hervormde Kerk te Retranchement De voormalige Hervormde kerk van Retranchement dateert uit 1653-1654. De kerk kwam in 2014 leeg te staan en is in 2015 overgenomen door de Stichting d’Ouwe Kerke. Deze stichting is opgericht in 2009 met als doel het verwerven en instandhouden van het kerkgebouw, dat is aangewezen als rijksmonument. In 2021 heeft de kerk ook de functie van dorpshuis gekregen, waarvoor achter het kerkgebouw een nieuwe zaal is gebouwd. Beide gebouwen zijn met een doorgang aan elkaar verbonden. In het complex vinden maatschappelijke en culturele activiteiten plaats.
8. Voormalige Onze-Lieve-VrouwVisitatiekerk te Westdorpe Deze voormalige parochiekerk werd in 1947 in gebruik genomen. Eind 2012 werd de kerk onttrokken aan de eredienst en daarna door het parochiebestuur verkocht aan de Stichting Kerk Westdorpe. De kerk werd, met steun van de gemeente Terneuzen, omgevormd tot gemeenschapshuis met de naam ‘De Kirke’. In de kerk is een glazen inbouw geplaatst waar verschillende verenigingen, die voorheen in het dorpshuis zaten, hun activiteiten kunnen houden. Elke vereniging is uitgerust met een eigen kast waar zij hun benodigdheden kunnen bewaren. Foto: G. Barbiers
94
Bijlage 3
Voorstel stappenplan
Stappenplan voor kerkeigenaren 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan
Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?
2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?
Nevenbestemming
Herbestemming
Hergebruik
3. Haalbaarheidsonderzoek en
3. Haalbaarheidsonderzoek en
cultuurhistorische verkenning
3. Gesprekstafel
cultuurhistorische verkenning
Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de
Welke denominaties komen in aanmerking
Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de
ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is
voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk
ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is
daarvan de waarde en betekenis?
hergebruik?
4. Exploitatieonderzoek en financiering
4. Nadere uitwerking
4. Exploitatieonderzoek en financiering
Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en
Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren
Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en
lange termijn? Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?
verwezenlijkt?
daarvan de waarde en betekenis?
lange termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?
5. Exploitatieonderzoek
5. Nadere uitwerking
Is hergebruik een voldoende economische
5. Nadere uitwerking
Is alle benodigde informatie opgehaald en
kostendrager?
Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden
in het plan verwerkt?
verwezenlijkt?
6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning?
96
Doorloop de vergunningsprocedure.
Stappenplan voor gemeente 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan
Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen? En wat is de gemeentelijke rol, positie en prioriteitsstelling?
2. Inventariseer behoefte(s) Wat zijn de algehele behoeftes onder eigenaren en hun gebouwen? Zijn de behoeftes van andere kerkgenootschappen in beeld? Zijn er overeenkomsten en/of nuances onder denominaties
3. Maatschappelijk/Commercieel vastgoed + mogelijkheden bestemmingsplan Wat zijn de behoeftes aan maatschappelijk en commercieel vastgoed? Kunnen we deze in kaart worden gebracht en/of worden samengebracht met (toekomstig) leegstaande kerkgebouwen? Welke procedures moeten doorlopen worden?
4. Gezamenlijke verkenning Wat zijn de uitkomsten van een verkenning met de eigenaar van een specifiek gebouw naar de behoefte en invulling van een (toekomstig) leegstaand monument? Hoe kunnen kerkeigenaren procesmatig worden ondersteund?
5. Vooroverleg + vergunningsprocedure Komt het voorgenomen plan door de vergunningentoets, monumentencommissie, RCE en bestemmingsplantoets?
97
98
Bijlage 4
Overzicht subsidieregelingen
99
Bijlage 4. Overzicht subsidieregelingen
100
Voor eigenaren van kerkgebouwen zijn er verschillende vormen van financiële ondersteuning. 1. Subsidieregeling instandhouding monumenten (niet-woonhuismonumenten) Voor het onderhoud van kerkgebouwen kunnen eigenaren aanspraak maken op subsidie van het rijk op basis van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Deze regeling bestaat al sinds 2006, maar is sindsdien verschillende keren gewijzigd. De subsidie op basis van deze regeling is in principe 50% van de door het rijk vast te stellen subsidiabele kosten, maar 30% als de instandhoudingskosten fiscaal kunnen worden verrekend (bijvoorbeeld als ondernemer). De subsidie op basis van de Sim moet vooraf worden aangevraagd en hiervoor moet een 6-jarenplan worden opgesteld. Ieder jaar kan tussen 1 februari en 31 maart een aanvraag worden ingediend, waarna eind augustus/ begin september de beslissing volgt. Een subsidie wordt dan voor een periode van 6 jaar toegekend. Ook de kosten voor het opstellen van een dergelijk plan zijn subsidiabel. Subsidiabel zijn verder alleen de kosten van onderhoud aan de monumentale
onderdelen van het monument, waarbij de maximale subsidiabele kosten 3% van de herbouwwaarde van het monument bedragen. Sinds 2022 kunnen ook de kosten voor het uitvoeren van een duurzaamheidsonderzoek worden betrokken in het subsidieverzoek. Geadviseerd wordt voor het aanvragen van een Sim-subsidie gebruik te maken van een architecten- of bouwadviesbureau. Voor erkende bedrijven kunt u terecht op de website van de stichting ERM. De volledige Sim-regeling, inclusief de leidraad subsidiabele kosten, is te raadplegen op de website www.overheid.nl. 2. Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten provincie Zeeland De Provincie Zeeland kent een subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten, niet zijnde een woonhuismonument, een groen of een archeologisch monument. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan ieder jaar een beroep worden gedaan. De provinciale restauratiesubsidie bedraagt
maximaal € 500.000,- en kent een subsidiepercentage van maximaal 70%, waarbij dus een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk is. Deze moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Voor rijksmonumentale kerkgebouwen met een niet-religieuze (hoofd)functie blijven de subsidiemogelijkheden bestaan. Deze subsidie kan jaarlijks worden aangevraagd. Informatie over de provinciale regeling en de regeling zelf kunt u nalezen op de website van de Provincie Zeeland. 3. Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Voor zowel monumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen van cultuurhistorisch belang kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Deze rijkssubsidieregeling heeft tot doel de herbestemming, de verduurzaming en de wind- en waterdichtheid van monumentale gebouwen te bevorderen. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de nevenbestemming (naast de religieuze functie) of de herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten).