Bijlage 1. Kerkenvisie Middelburg 2.1 interactief
Tekst van het document
Kerkenvisie Zeeland Middelburg #13
Kerkenvisie Middelburg 8.
1
3
2
In opdracht van: gemeentebestuur van Middelburg versie 24 september 2025
4
Colofon Gemeente Middelburg Titel
Kerkenvisie Middelburg
Status
Concept
Datum
24 september 2025
Adviseur
Erfgoed Zeeland / COUP B.V.
Door
Henk de Kunder (Gemeente Middelburg) Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) Chris Maas (Erfgoed Zeeland) Peter Zwemer (Erfgoed Zeeland) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Jurre de Jong (COUP)
Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP, Gergeminfo.nl Vormgeving
Yurr Studio
Copyright © 2025 Erfgoed Zeeland & COUP B.V.
Toelichting foto’s voorpagina 1. Protestantse Kerk in Nieuw- en Sint Joosland De Protestantse Kerk van Nieuw- en Sint Joosland is het enige kerkgebouw in de gemeente dat is beschermd als gemeentelijk monument. 2. Ter Hoogekerk in Middelburg In de jongere wijken van de stad bevindt zich een groot aantal moderne gebedshuizen, waarvan de Ter Hoogekerk de grootste is. 3. Gereformeerde Gemeente in Nederland in Arnemuiden Naast het kerkgebouw zelf kan ook een interieur waardevol zijn. 4. Oostkerk in Middelburg De Oostkerk is een bijzonder, monumentaal kerkgebouw. Het werd in Middelburg als eerste kerk speciaal voor de protestantse eredienst gebouwd.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kunnen Erfgoed Zeeland, COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentaties is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.
2
Inhoud Colofon 2 Inhoud3 Voorwoord4 1. Inleiding 5 2. Toelichting op de aanpak 8 3. Feiten en cijfers 10 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie 20 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 30 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 34 7. Sterkte-zwakteanalyse 39 8. Voorstel voor een visie 42 9. Conclusies en aanbevelingen 43 10. Actieplan 55 Bijlage 1: Kerkenpaspoorten Bijlage 2: Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 3: Voorstel stappenplan Bijlage 4: Overzicht subsidieregelingen
3
57 89 95 99
Voorwoord Het silhouet van stad en dorpen wordt al eeuwenlang gedomineerd door kerken. Deze gebouwen zijn meer dan alleen monumenten; ze zijn de stille getuigen van onze geschiedenis en de plekken waar we samenkomen. Onze gemeente kent een rijke en diverse kerkelijke geschiedenis en we bezitten 31 gebouwen met een oorspronkelijk religieus gebruik. Hieronder bevinden zich maar liefst 14 historische kerkgebouwen. In deze Kerkenvisie kijken we naar de toekomst van deze bijzondere gebouwen. We hebben onderzoek laten doen naar het huidige gebruik van alle kerken en de toekomstverwachtingen van de kerkelijke gemeenschappen. We realiseren ons dat, net als de samenleving zelf, ook de wensen en behoeften op kerkelijk gebied in beweging zijn. Dit vraagt van ons allen om verder te kijken dan het traditionele gebruik. Hoe zorgen we ervoor dat deze vaak prachtige, historisch waardevolle gebouwen hun relevantie behouden, ook als hun oorspronkelijke functie onder druk staat? Het document wat voor u ligt is een uitnodiging aan alle betrokken partijen om samen na te denken over de toekomstbestendigheid van de kerkgebouwen die we door willen geven aan toekomstige generaties. Ik spreek dan ook de wens uit dat we in gesprek blijven en samenwerken in het zoeken naar oplossingen voor een goede toekomst van ons religieus erfgoed.
4
Carla Doorn-Roosenburg, Wethouder gemeente Middelburg
1.
Inleiding
1.
Kerken in Nederland
Inleiding
Kerkgebouwen zijn al eeuwenlang ankerpunten in de gemeenschap, symbolen van hoop en eenheid en plekken van ontmoeting die verder gaan dan hun religieuze functie. Ze vertegenwoordigen een rijke historische en culturele erfenis, die de verhalen en tradities van een gemeenschap in zich draagt. Deze gebouwen zijn niet alleen plaatsen van aanbidding, maar vaak ook centra van sociale en culturele activiteiten die bijdragen aan de cohesie en identiteit van de lokale bevolking.
5
In vrijwel heel Nederland is er echter sprake van ontkerkelijking. Dit is een trend die al geruime tijd geleden is ingezet en zich nog altijd voortzet. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Uit het onderzoek “Buiten kerk en moskee” (SCP-2022) is gebleken dat Nederland overwegend geen gelovig land meer is. Driekwart van de Nederlanders geeft aan weinig of helemaal geen behoefte te hebben aan kerkelijke bijeenkomsten en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling in kerkbezoek komt voor in de meeste kerken. Een uitzondering zijn veelal de orthodoxprotestantse kerken (lees: orthodoxe en
bevindelijke gereformeerde denominaties). Op dit moment is ongeveer een kwart van de ruim 7000 kerkgebouwen herbestemd met een andere, niet religieuze, functie. Recente voorspellingen schatten dat tot 2030 nog eens zo’n 1700 kerken zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Deze dreigende sluiting stelt kerkeigenaren, kerkbezoekers, andere betrokkenen en overheden (gemeenten, provincies en Rijk) de komende jaren voor een uitdaging.
Wanneer een kerkgebouw wordt gesloten, leidt dit veelal tot discussies tussen kerkeigenaren, mensen die gelovig zijn, omwonenden en deskundigen. Deze discussies kunnen soms jarenlang duren. In de tussentijd gaat de staat van de kerkgebouwen achteruit en lopen de herstelkosten (onnodig) op. Deze landelijke vraagstukken en problematiek behoeven een visie op de toekomst van kerkgebouwen waarvoor onderzoek, samenwerking en het maken van keuzes nodig zijn.
De start van de kerkenvisies in Nederland en Middelburg
In 2018 heeft de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsbrief Erfgoed Telt uitgebracht, waarin gemeenten werden aangemoedigd om kerkenvisies op te stellen. De Minister stelde daarvoor een decentrale uitkering beschikbaar van € 13,5 miljoen. Vanaf 2019 konden gemeenten een beroep doen op deze decentrale uitkering. De gemeente Middelburg heeft deze uitkering in 2020 toegezegd gekregen. Als gevolg van een beperkte capaciteit binnen de gemeente kon pas in 2024 opdracht worden gegeven voor het opstellen van de Kerkenvisie Middelburg.
Het belang van religieus erfgoed wordt steeds meer erkend. Landelijk gezien is ca. 33% van alle kerkgebouwen aangewezen als rijksmonument en nog eens 11% is aangewezen als gemeentelijk monument. Hoewel dus niet alle kerkgebouwen van cultuurhistorische of architectuurhistorische waarde zijn, kan wel gesteld worden dat kerkgebouwen in veel gevallen fungeren als centrale punten in steden, dorpen en wijken. Het zijn gebouwen die mensen vaak doet herinneren aan belangrijke momenten in het leven, ook voor hen die niet gelovig zijn.
De gemeente Middelburg heeft, met de bijdrage van het Rijk, Erfgoed Zeeland en COUP Urban Producers ingeschakeld
1. Inleiding
als onafhankelijke instanties om, net als in de andere Zeeuwse gemeenten, het traject te begeleiden. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft daarnaast dit traject ondersteund via het programma Toekomst Religieus Erfgoed. Het doel van de kerkenvisie is het inventariseren van de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen en het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed binnen de gemeente Middelburg.
•
• •
• •
Het doel en de opbouw van de kerkenvisie
6
De vraag die centraal staat in het maken van de kerkenvisie is: Hoe kan door het ontwikkelen van een gezamenlijk duurzaam toekomstperspectief het religieus erfgoed binnen de gemeente Middelburg worden behouden? Het gaat daarbij om het behouden van de kerkgebouwen en het vinden van geschikte bestemmingen voor leegkomende kerkgebouwen, waarbij eigenaren en overheden samen optrekken. Om hierop antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van de gemeente Middelburg eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen?
•
•
•
•
Hoe kijken kerkeigenaren en gemeenschappen naar de toekomst van hun kerkgebouwen? Welke rol vervullen kerkgebouwen momenteel in hun directe omgeving? Welke kerkgebouwen blijven de religieuze functie behouden en voor welke kerken is de toekomst onzeker? Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisaties en met hun gebouwen? Is, en onder welke voorwaarden, een nevenbestemming voor kerkgebouwen mogelijk? Zijn kerkeigenaren in staat het onderhoud te bekostigen en beschikken zij over de benodigde kennis en middelen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken ten aanzien van de historie van de stad/ het dorp en als op zichzelf staande objecten? Hoe kan een deels of geheel nieuwe, en toekomstbestendige, invulling van een kerkgebouw een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een stad of een dorp? Welke sociaal-maatschappelijke behoeften en functies kunnen kerken, die ooit zijn gebouwd als ontmoetingsruimten, binnen nu en 15 jaar vervullen?
•
Wanneer is een herbestemming tot bijvoorbeeld een woonfunctie, waarbij de kerk niet meer publiekelijk toegankelijk is, bespreekbaar?
De kerkenvisie vertaalt deze vragen en de antwoorden daarop in een rapportage met een overzicht van de uitkomsten van de inventarisatie en met een visie en aanbevelingen voor de toekomst. De conclusies en aanbevelingen resulteren in een gezamenlijk actieplan. Als bijlage aan de rapportage worden kerkenpaspoorten toegevoegd van alle gebedshuizen binnen de gemeente Middelburg. Deze kerkenpaspoorten bieden een actueel overzicht van alle kerkgebouwen in de gemeente, die als kerk gebouwd zijn. Relevantie van de kerkenvisie Kerkgebouwen vervullen een belangrijke rol in de samenleving. Het is daarom belangrijk om vanuit alle invalshoeken, op een nauwkeurige manier, naar de toekomst van deze gebouwen te kijken. Kan de betekenisvolle rol van kerkgebouwen door de tijd heen worden behouden en kunnen kerkgebouwen tegelijkertijd een andere invulling krijgen, zodat dit erfgoed op een goede manier wordt
1. Inleiding
7
doorgegeven aan volgende generaties? Door de ontkerkelijking hebben meerdere kerkbesturen het moeilijk en weegt de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar. Sommige kerkeigenaren willen om die reden hun kerkgebouw ‘eigentijdser’ inzetten of aanvullende inkomstenbronnen zoeken door bijvoorbeeld hun gebouw mede voor een ander doel te gebruiken, een zogenaamde ‘nevenbestemming’. Daarnaast behoren kerken tot belangrijk cultureel erfgoed van de gemeente Middelburg. De kerken en kerktorens vormen bakens in het landschap en markeren daardoor steden en dorpen. Daarbij komt dat de aantrekkingskracht van steden en dorpen, de economie en de waarden van vastgoed allemaal positief worden beïnvloed door goed onderhouden waardevol erfgoed, zoals kerkgebouwen. Leegstand, daarmee samenhangende verwaarlozing en een mogelijke sloop van deze markante gebouwen bedreigen het aanzicht. Herbestemmen kost tijd. Een kerkenvisie geeft inzicht in wanneer herbestemming aan de orde komt, waardoor erop geanticipeerd kan worden. Dat geeft tijd om te onderzoeken of er
bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant is. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of sloop. De gemeente Middelburg draagt de verantwoordelijkheid voor het beleid op diverse gebieden die invloed kunnen hebben op het behoud en gebruik van kerkgebouwen. Naast cultuurhistorie en erfgoed is dit onder andere het sociaal domein (zorg, welzijn en onderwijs), ruimtelijke ordening (herbestemming, omgevingsbeleid, leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie, toerisme en bedrijvigheid). Daarnaast onderhoudt de gemeente goede relaties met andere overheden en kennispartijen. Het is van groot belang dat potentiële samenwerkingspartners elkaar kunnen vinden door middel van een dialoog, zodat kansen om samen te werken niet onbenut blijven. Een kerkenvisie biedt de kans om het totale vraagstuk binnen de gemeente te overzien. Hierdoor ontstaat er inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en acties in samenwerking aan te pakken.
De toekomst van leegkomende kerkgebouwen is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de eigenaren. De gemeente kan deze verantwoordelijkheid niet overnemen, maar ziet een faciliterende rol voor zichzelf in dit proces. Daarbij moet, naast de eigenaren, ook gedacht worden aan het betrekken van inwoners, bedrijfsleven, projectontwikkelaars, etc. Gezamenlijke ambitie Het is de ambitie van dit kerkenvisietraject om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Middelburg inzichtelijk en kansrijker te maken. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in de gemeente Middelburg ontstaan. Dit vormt de basis voor het streven naar een toekomstbestendig kerkenbestand, waarbij ook de inwoners en betrokken organisaties een belangrijke inbreng kunnen hebben. Doordat met een uniforme aanpak is gewerkt in alle gemeenten in Zeeland kunnen gemeenten ook onderling het gesprek aangaan en dragen de kerkenvisies bij aan het overzicht van kerkgebouwen op provinciaal niveau.
2. 2. Toelichting op de aanpak
8
Toelichting op de aanpak Bij het toekennen van de decentrale uitkeringen aan gemeenten heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geen specifieke eisen gesteld aan de vorm van een kerkenvisie. In de provincie Zeeland is gekozen voor een uniforme aanpak voor alle gemeenten, waardoor op provinciaal niveau de belangrijkste overeenkomstige thema’s kunnen worden geïdentificeerd en waar mogelijk gezamenlijk worden aangepakt. Binnen deze uniforme aanpak is er ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente mogelijk. In de gemeente Middelburg is ervoor gekozen om de gesprekken met de eigenaren door Erfgoed Zeeland te laten voeren, omdat er binnen de gemeente Middelburg niet voldoende capaciteit beschikbaar was om aan deze gesprekken deel te nemen. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de gemeente en de eigenaren en/of gebruikers, en later mogelijk ook met omwonenden. Belangrijk in dit proces is het faciliteren van een dialoog tussen de gemeente en de eigenaren/ gebruikers van kerken. Centraal in dit onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en open staan voor elkaars belangen en perspectieven. De uiteindelijke focus ligt
op het formuleren van doelgerichte acties met als doel het toekomstperspectief van kerken te verlengen. Het proces is opgedeeld in twee fases. Fase 1 betreft het opstellen van de kerkenvisie. Fase 2 betreft het verdiepend onderzoek en vervolgacties naar aanleiding van de opgeleverde kerkenvisie. Fase 1 bevat de volgende stappen: 1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerkeigenaren in beeld krijgen; 2. De bouwkundige staat van alle kerkgebouwen in beeld brengen door het uitvoeren van een bouwkundige QuickScan, waarbij de conditie van funderingen, gevels, vensters, deuren, kapconstructie(s) en dakbedekking en goten wordt beoordeeld; 3. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshops met gemeenteambtenaren en eventueel erfgoedorganisaties met als doel de opgave te bespreken en om toekomstige ontwikkelkansen te verkennen;
4. Het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek, waarbij tevens van elke kerk een kerkenpaspoort wordt gemaakt (zie bijlage 1); 5. Opstellen conceptrapportage en de conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op gemeentelijk en provinciaal niveau; 6. Terugkoppeling naar eigenaren en gemeenschappelijke thema’s, toekomstige ontwikkelkansen en vervolgacties bespreken; 7. Opleveren kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces. De aanpak is schematisch afgebeeld op de volgende pagina. In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (fase 1) opgenomen, peildatum 1 november 2024 met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle (31) kerkgebouwen binnen de gemeente Middelburg; • Een analyse van de gesprekken met de kerkeigenaren met betrekking tot de toekomstbestendigheid van de kerkgebouwen en van het beleid van de gemeente Middelburg met betrekking tot (religieus) erfgoed;
2. Toelichting op de aanpak
• •
De kerkenopgave waar de gemeente Middelburg voor staat; Conclusies en aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand.
Het kerkenvisietraject in de gemeente Middelburg is op 1 juli 2024 gestart met een bijeenkomst in de Engelse Kerk in Middelburg voor alle kerkeigenaren. In de tweede helft van 2025 zal de kerkenvisie aan het gemeentebestuur van Middelburg worden aangeboden.
Startbijeenkomst
9
Fase 2 Met de oplevering van de kerkenvisie is fase 1 afgerond. Fase 2 beoogt een structurele borging van de aandacht voor het religieuze erfgoed. In de conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 9) en het voorgestelde actieplan (hoofdstuk 10) worden hiervoor voorstellen gedaan.
3. Feiten en cijfers 3. Feiten en cijfers
10
Kerken en kernen In dit onderzoek wordt de definitie van een kerkgebouw van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gebruikt: een gebouw dat als gebedshuis is gebouwd en nog als zodanig herkenbaar is. Dit houdt dus in dat behalve kerken ook synagogen, moskeeën en andere gebedshuizen worden meegenomen. In de gemeente Middelburg vallen 31 gebedshuizen binnen deze definitie. In Middelburg worden meerdere gebouwen als gebedshuis gebruikt, die origineel zijn gebouwd voor een andere functie. Zo is er de Rehobothkerk in Arnemuiden, van de Hersteld Hervormde Gemeente, die gevestigd is in een voormalig bedrijfspand. De Christengemeenschap Zeeland gebruikt de Ioanes-kapel aan de Bree in het centrum van Middelburg. Dit is een voormalig woonhuis. Tussen 1991 en 2009 gebruikte de Gereformeerde Gemeente in Nederland Buiten Verband het voormalige gebouw van de Baptistengemeente aan de Bree. Dit gebouw is echter van oorsprong een schoolgebouw. Het pand van Theaterproductiehuis Zeelandia aan de Hoogstraat kent een nog complexere oorsprong. Het is gebouwd als zeepziederij, die verbouwd werd tot doopsgezinde kerk.
Deze functie had het gebouw van 1630 tot 1889. Hierna werd het nog een periode gebruikt als korpszaal van het Leger des Heils, voordat het de huidige functie kreeg. Deze gebouwen zijn allemaal niet onderzocht in deze kerkenvisie. Datzelfde geldt voor de Noorderkerk aan de Bogardstraat, waarvan alleen nog een deel van de muur over is, en de Ontmoetingskerk aan de Sandberglaan, die die ten tijde van het onderzoek nog in aanbouw was. Nieuwbouw Ontmoetingskerk, Middelburg
Vm. kerkgebouw van de Baptistengemeente en Ger. Gem. in Ned. Buiten Verband, Middelburg
Rehobothkerk, Arnemuiden
De gemeente Middelburg bestaat naast de stad Middelburg uit het stadje Arnemuiden en de dorpen Nieuw- en Sint Joosland, Sint Laurens en Kleverskerke. Sint Laurens valt officieel onder de kern Middelburg, Kleverskerke onder Arnemuiden. Middelburg is veruit de grootste plaats in de gemeente, met 42.000 van de 50.000 inwoners. Logischerwijs bevinden de meeste kerkgebouwen zich ook in deze stad, namelijk 24 van de 31. De tweede plaats qua grootte, Arnemuiden, heeft drie kerkgebouwen. Sint Laurens heeft er twee, Nieuw- en Sint Joosland en Kleverskerke beiden één.
Theaterproductiehuis Zeelandia, Middelburg
als ontmoetingsruimte. Naast de vier herbestemde kerkgebouwen is er één kerk in transitie naar een nieuwe functie: de Hofpleinkerk. 1
4
26
Functies van kerkgebouwen
Noorderkerk, Middelburg Ioanes-kapel, Middelburg
11
Het merendeel van de kerkgebouwen (26 van de 31) heeft nog een religieuze functie. Vier kerken zijn inmiddels herbestemd. De Oostkerk en de Engelse Kerk hebben een culturele functie gekregen en de Hervormde Kerk aan de Vogelstraat is omgebouwd tot woning met logies. De Wandelkerk vormt de tussenruimte tussen de Nieuwe Kerk, Koorkerk en de Abdijtoren, beter bekend als de Lange Jan. Deze kerk heeft geen religieuze functie, maar wordt gebruikt
Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd In transitie
3. Feiten en cijfers
1
2
7
8
13
12
17
23
29
12
3
4
5
6
9
10
11
15
16
14
18
19
20
21
22
24
25
26
27
28
30
31
26
Sint Laurens
Functies van de gebedshuizen 3. Feiten en cijfers
31 Religieus gebruik Herbestemd In transitie 1
H.H. Petrus en Pauluskerk
2
Gasthuiskerk
3
Wandelkerk
4
Koorkerk
5
Nieuwe Kerk
6
Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente
12 6 7
7
Hofpleinkerk
8
Synagoge
9
Westerkerk
10
Engelse Kerk
11
Kruiskerk
12
Sint-Augustinuskerk
13
Oostkerk
23
De Hoeksteen
14
Hervormde Kerk
24
Koninkrijkszaal
15
Ter Hoogekerk
25
Gereformeerde Kerk
16
Kerk Bethlehem
26
Dorpskerk
17
Ontmoetingskerk
27
Protestantse Kerk
18
Leger des Heils
28
Gereformeerde Gemeente
19
Yildirim Beyazit Moskee
20
Al Rahman Moskee
29
Hervormde Kerk
21
Zuiderkerk
30
Gereformeerde Kerk
Thomaskapel
31
Kerk van Kleverskerke
22
13
Kleverskerke
25
11
13
4
10 9
Arnemuiden
5 3
28
Middelburg
29
2
1 8
14
23 15
in Nederland
17
22 20
24
16 21 18 19
Nieuw- en Sint Joosland 27
30
Denominaties 3. Feiten en cijfers
14
De gemeente Middelburg kent een grote variatie aan religieuze denominaties. De 26 kerkgebouwen die nog in religieus gebruik zijn, worden gebruikt door 21 verschillende kerkgemeenten. Het kerkgenootschap dat de meeste gebouwen gebruikt is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) met zeven gebouwen. Er zijn meerdere protestantse gemeenten die onder dit kerkverband vallen. De Protestantse Gemeente Middelburg gebruikt de Nieuwe Kerk, maar is ook eigenaar van de Koorkerk, de Wandelkerk, de Engelse Kerk en de Ontmoetingskerk. De hervormde wijkgemeente De Ontmoeting is gebruiker van de Ontmoetingskerk, maar is dus geen eigenaar van dit gebouw. Verder vallen de Protestantse Gemeente Sint Laurens, de Protestantse Gemeente Kleverskerke, de Hervormde Gemeente Arnemuiden, de Gereformeerde Kerk Arnemuiden en de Protestantse Gemeente Nieuw- en Sint Joosland en Ritthem onder de PKN. De Koorkerkgemeenschap is een kerkgemeenschap die onder drie organisaties valt: Het is een PKN-wijkgemeente van bijzondere aard, maar is ook een vrijzinnig protestantse en een remonstrantse gemeente.
1
Naast de PKN zijn er nog twee kerk genootschappen die meerdere kerkgebouwen gebruiken. De Gereformeerde Gemeenten in Nederland bezitten de Westerkerk in Middelburg en een kerkgebouw in Arnemuiden. De Gereformeerde Gemeenten hebben twee gebouwen in Middelburg: de Ter Hoogekerk en de Zuiderkerk. Verder is er een aantal genootschappen dat één gebouw gebruikt. Dit betreft de Rooms-Katholieke Kerk, de Christelijke Gereformeerde Kerk, de Nederlandse Gereformeerde Kerk, de Doopsgezinden, de Volle Evangelie Gemeenten, de Baptistengemeenten, de Oud-Katholieke Kerk, de Messiaanse Gemeenten, de Jehovah’s Getuigen, het Leger des Heils, de Islamitische Stichting Nederland en het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap. De Al Rahman Moskee wordt gebruikt door een eigen stichting en de Kerk Bethlehem door twee Molukse kerkgenootschappen, de Geredja Indjili Maluku en Geredja Kristen Maluku Serikat. Verder wordt de Sint Augustinuskerk van de Oud-Katholieke Kerk één zondag per maand gebruikt door de Église Wallonne du Sud-Ouest, die op de andere zondagen in Dordrecht, Breda en Rotterdam kerkt.
5 7
2 1 2
4 9
2
Denominaties Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Overig Christelijk Joods Islamitisch Herbestemd / leegstaand / in transitie
26
Sint Laurens
Denominaties 3. Feiten en cijfers
Rooms-katholiek
Overig Christelijk
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Joods
Orthodox-gereformeerd
Islamitisch
Bevindelijk gereformeerd
Herbestemd
31
/ in transitie 1
H.H. Petrus en Pauluskerk
2
Gasthuiskerk
3
Wandelkerk
4
Koorkerk
5
Nieuwe Kerk
6
Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente
12 6 7
7
Hofpleinkerk
8
Synagoge
9
Westerkerk
10
Engelse Kerk
11
Kruiskerk
12
Sint-Augustinuskerk
13
Oostkerk
23 De Hoeksteen
14
Hervormde Kerk
24 Koninkrijkszaal
15
Ter Hoogekerk
25 Gereformeerde Kerk
16
Kerk Bethlehem
26 Dorpskerk
17 Ontmoetingskerk 18 Leger des Heils
11
Arnemuiden
5 3
13
4
10 9
28
Middelburg
29
2
1 8
14
23 15
27 Protestantse Kerk 28 Gereformeerde Gemeente
19
Yildirim Beyazit Moskee
20
Al Rahman Moskee
21
Zuiderkerk
30
Gereformeerde Kerk
Thomaskapel
31
Kerk van Kleverskerke
22
15
Kleverskerke
25
in Nederland 29 Hervormde Kerk
17
22 20
24
16 21 18 19
Nieuw- en Sint Joosland 27
30
11
Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers
16
Van de 31 kerken in de gemeente Middelburg hebben er elf de status van rijksmonument. Negen hiervan staan in het stadscentrum van Middelburg, waaronder de drie abdijkerken. Daarnaast zijn de Dorpskerk van Sint Laurens en de Hervormde Kerk van Arnemuiden aangewezen als rijksmonument. De Protestantse Kerk van Nieuw- en Sint Joosland is als enige kerkgebouw aangewezen als gemeentelijk monument. De overige negentien kerkgebouwen hebben geen beschermde status. Van de kerken zonder beschermde status staan er wel vier binnen het beschermde stadsgezicht Middelburg en één binnen het beschermde stadsgezicht Noordweg. Alle plaatsen in de gemeente hebben dus minimaal één kerkgebouw met een beschermde status, behalve Kleverskerke. De gemeente Middelburg kent een lange religieuze historie, waardoor er kerkgebouwen uit verschillende bouwperiodes zijn. Hierover valt meer te lezen in het hoofdstuk cultuurhistorie. In de gemeente bevinden zich vijf middeleeuwse kerken, allemaal in het stadscentrum van Middelburg. De oudste is de Koorkerk, die rond het jaar 1300 is gebouwd. Uit de periode 1500-1700 zijn twee kerkgebouwen
overgebleven: de Oostkerk en de Dorpskerk van Sint-Laurens. Datzelfde geldt voor de periode 1700-1850: de Synagoge en de Sint-Augustinuskerk, beiden in het centrum van Middelburg. Er zijn vier kerken uit de periode uit de periode 1850-1900. Alle kerken die voor 1900 zijn gebouwd, hebben een monumentale status, met uitzondering van de kerk van Kleverskerke. In de wederopbouwperiode tussen 1940 en 1965 werden drie kerken gebouwd die nu nog bestaan. Een groot aantal gebedshuizen is na 1965 gebouwd, namelijk twaalf. Het jongste gebedshuis in de gemeente is de Al Rahman Moskee uit 2019. Daarnaast was er ten tijde van het onderzoek nog een nieuwe kerk in aanbouw, aan de Sandberglaan. Deze is inmiddels in gebruik genomen.
19
1
Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen beschermde status
5
2
2
4
3
3
Bouwperiode voor 1500
1900-1940
1500-1700
1940-1965
1700-1850
na 1965
1850-1900
12
26
Sint Laurens
Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers
Rijksmonument
31
Gemeentelijk monument Geen beschermde status
1
H.H. Petrus en Pauluskerk
2
Gasthuiskerk
3
Wandelkerk
4
Koorkerk
5
Nieuwe Kerk
6
Vermaning van de Doopsgezinde Gemeente
7
Hofpleinkerk
8
Synagoge
9
Westerkerk
10
Engelse Kerk
11
Kruiskerk
12
Sint-Augustinuskerk
13
Oostkerk
23 De Hoeksteen
14
Hervormde Kerk
24 Koninkrijkszaal
15
Ter Hoogekerk
25 Gereformeerde Kerk
16
Kerk Bethlehem
26 Dorpskerk
17 Ontmoetingskerk 18 Leger des Heils
12 6 7 11
Arnemuiden
5 3
13
4
10 9
28
Middelburg
2
1
29
8
14
23 15
27
Protestantse Kerk
28 Gereformeerde Gemeente
19
Yildirim Beyazit Moskee
20
Al Rahman Moskee
29 Hervormde Kerk
21
Zuiderkerk
30
Gereformeerde Kerk
Thomaskapel
31
Kerk van Kleverskerke
22
17
Kleverskerke
25
in Nederland
17
22 20
24
16 21 18 19
Nieuw- en Sint Joosland 27
30
Religieus erfgoed 3. Feiten en cijfers
Naast kerkgebouwen kent de gemeente Middelburg nog meer religieus erfgoed. Zo is er natuurlijk het voormalige abdijcomplex dat uit verschillende rijksmonumenten bestaat. Verder zijn ook het Simpelhuis, dat oorspronkelijk een onderdeel vormde van het Cellebroedersklooster en de voormalige pastorie van de Lutherse Kerk aan de Bree beschermd als rijksmonument. Begraafplaatsen worden normaal gesproken niet onder het religieus erfgoed gerekend, maar heeft er wel raakvlakken mee. In Middelburg zijn beide Joodse begraafplaatsen, aan de Jodengang en het Seisplein, beschermd als rijksmonument. Dit geldt ook voor het metaheerhuis, een gebouwtje voor het ritueel reinigen van overledenen, van de Asjkenazische begraafplaats aan het Seisplein. Ten slotte is ook het toegangshek van de Algemene Begraafplaats aan de Westelijke Oude Havendijk beschermd als rijksmonument.
De toegangspoort en voormalige abtswoning met daarachter de Abdijtoren
Het Simpelhuis
De pastorie van de voormalige Lutherse Kerk
18
3. Feiten en cijfers Links het metaheerhuis van de Asjkenazische Begraafplaats De Sefardische Begraafplaats
De Asjkenazische Begraafplaats
19
Het toegangshek van de Algemene Begraafplaats
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie Middeleeuwen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
20
De gemeente Middelburg ligt op het voormalige eiland Walcheren. In de Romeinse tijd was het eiland bewoond, maar in de derde eeuw raakte het grotendeels ontvolkt. Vanaf de zesde eeuw nam de bevolking weer toe, in eerste instantie vooral op de duinruggen en in de handelsnederzetting Walichrum, bij het huidige Domburg. De geschiedenis van het christendom op Walcheren begint ook in deze plaats. Volgens legenden landde de zendeling Willibrord hier rond het jaar 690. Vanaf de negende eeuw nam de bevolking ook toe in het binnenland van Walcheren. Dit gebied bestond uit een nat, laaggelegen gebied. De bewoning vond vooral plaats op de hoger gelegen kreekruggen. Door dit gebied liepen verschillende kleine stroompjes die in zee uitmondden. Midden op het eiland, op een plaats waar enkele kreekruggen en een stroompje, de Arne, bij elkaar kwamen, ontstond Middelburg. Op deze locatie werd in de negende eeuw een ringwalburg aangelegd, een rond fort voor de verdediging tegen de Noormannen die regelmatig plundertochten hielden langs de Noordzee. Deze ronde vorm is nog te herkennen aan het stratenpatroon van de Lange Delft, Lange Noordstraat,
Wagenaarstraat en Sint-Pieterstraat. De ringwalburg groeide al snel uit tot een nederzetting die de handelspositie van Walichrum overnam en het machtscentrum van Zeeland werd. De eerste kerk van het eiland werd dan ook hier gesticht: de Westmonsterkerk, die vanaf de tiende eeuw op de huidige Markt stond. In de elfde eeuw volgde een tweede kerk, de Noordmonsterkerk, gelegen op de plek van de huidige Hofpleinkerk. In 1123 werd binnen de ringwalburg een klooster gesticht door de reguliere kanunniken, dat enkele jaren later overging naar de orde van de norbertijnen. Dit klooster groeide uit tot de abdij van Middelburg, tegenwoordig o.a. het provinciehuis en het Zeeuws Museum. Later werd bij deze abdij een kerk gesticht, waar de Koorkerk en Nieuwe Kerk onderdelen van zijn. In 1217 kreeg Middelburg stadsrechten, waarna de stad in de dertiende eeuw werd ommuurd. In de loop van de middeleeuwen zijn er meer kloosters gesticht in de stad, waaronder het cellenbroedersklooster waarvan de huidige Engelse Kerk de kapel was.
Behalve de stad Middelburg lag er nog een aantal dorpen in het gebied dat tegenwoordig de gemeente Middelburg vormt. Ten zuiden van de plek waar de Arne in zee uitmondde lag het dorp Arnemuiden. Hoewel het slechts een dorp was, had het een bloeiende zeehandel. Zo werden er verdragen met Hanzesteden en de koning van Noorwegen gesloten. In de veertiende en vijftiende eeuw leed Arnemuiden onder een aantal overstromingen, waarbij ook grote stukken grondgebied verloren gingen. Dit leidde ertoe dat het dorp Arnemuiden rond 1462 verdween en er een nieuw Arnemuiden werd gesticht aan de overzijde van de Arne, aan de Oostdijk, op de plek waar het huidige Arnemuiden ligt. Het nieuwe Arnemuiden werd gesticht op grondgebied van het dorp Nieuwerkerke. Het gevolg van de groei van het nieuwe dorp was dat de parochiekerk van Nieuwerkerke in 1545 naar Arnemuiden werd verplaatst. Hierna is de kerk van Nieuwerkerke gesloopt en bleef er uiteindelijk niets van dit dorp over. In de zestiende eeuw namen de handelspositie en welvaart van Arnemuiden af doordat de rede verzandde.
1400
1500
1600
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
Ook de Arne verzandde, waardoor het Kanaal van Welzinge als nieuwe havenkanaal van Middelburg werd aangelegd. Verder lag er nog een aantal kleine dorpjes in het gebied dat tegenwoordig de gemeente Middelburg vormt: Kleverskerke, Sint Laurens, Brigdamme, Schellach en Welzinge (op de grens met de gemeente Vlissingen).
1700
Waarden De middeleeuwse kerken in de gemeente Middelburg zijn zonder uitzondering architectonisch en stedenbouwkundig dominant. Alle overgebleven middeleeuwse kerken liggen in het stadscentrum van Middelburg. Rondom middeleeuwse kerklocaties is archeologie ook een belangrijke waarde.
1900
2000
Middeleeuwse architectuur wordt altijd als waardevol beschouwd, ook al is ze maar fragmentarisch. Voor de abdijkerken geldt dat ze door oorlogshandelingen zodanig beschadigd zijn, dat slechts een deel van de kerk middeleeuws is. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: Gasthuiskerk, Middelburg 3 Wandelkerk, Middelburg 4 Koorkerk, Middelburg 4. 5 Nieuwe Kerk, Middelburg 10 Engelse Kerk, Middelburg 2
Middelburg en omgeving rond 1550 (Jacob van Deventer). Middelburg is hier nog omringd door de dertiende-eeuwse stadsmuur.
21
1800
Reformatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
22
In de middeleeuwen was de rooms-katholieke kerk het enige toegestane geloof, maar hier kwam in de zestiende eeuw kritiek op, door o.a. Maarten Luther en Johannes Calvijn. De Nederlanden waren in deze periode deel van het Spaanse Rijk. Koning Filips II bestreed het protestantisme en probeerde in zijn gehele rijk het katholieke geloof te versterken. Zo vroeg hij paus Paulus IV de indeling van bisdommen te wijzigen, waardoor Middelburg in 1559 een apart bisdom werd. Nicolaas de Castro werd aangesteld als bisschop en de Noordmonsterkerk werd kathedraal. Dit bisdom zou niet lang bestaan, want niet lang hierna brak de Nederlandse Opstand uit. In 1566 vond de Beeldenstorm plaats. Uit woede tegen de rijkdom van de katholieke kerk werden kerken en kloosters geplunderd en verwoest. In Middelburg werden vernielingen aangericht aan de Westmonsterkerk, Noordmonsterkerk, vijf kloosters en een begijnhof. In 1572 werden Veere en Vlissingen ingenomen door de opstandelingen, de geuzen, terwijl Middelburg in Spaanse handen bleef. Het gevolg hiervan was een soort guerrillaoorlog waarbij de strijdende partijen elkaar vanuit deze steden aanvielen
en grote delen van de Walcherse dorpen verwoestten. Met name de kerkgebouwen, die vaak het enige stenen gebouw in een dorp waren en daarom ook militair werden gebruikt, moesten het ontgelden. Zo werden de kerken van Sint Laurens, Schellach en Arnemuiden verwoest. De kerk van Brigdamme was al eerder afgebrand en het dorp Welzinge stond onder water door een overstroming. De kerken van Brigdamme, Schellach en Welzinge zouden niet meer worden herbouwd en de dorpen bleven gehuchten. Middelburg werd belegerd door de geuzen. De stad werd niet zozeer omsingeld, maar omdat ze de waterwegen rond Walcheren blokkeerden, werden er geen goederen meer aangevoerd en werd de stad twee jaar lang uitgehongerd. Uiteindelijk moesten de Spanjaarden zich in 1574 overgeven. De overgang van katholiek naar protestant veranderde veel in Middelburg. Zo werd de Westmonsterkerk te bouwvallig gevonden, waarna deze in 1575 werd gesloopt. Sindsdien is de Markt een groot plein. Ook de abdij verloor haar functie. Het werd de zetel van verschillende gewestelijke bestuursorganen, een functie die het nog steeds heeft. Arnemuiden, dat de Opstand
steunde en door de Spanjaarden werd verwoest, werd hiervoor door Willem van Oranje in 1574 beloond met stadsrechten. Er werden stadspoorten en versterkingen aangelegd. Een gevolg van de Unie van Utrecht uit 1579 was dat er sprake was van godsdienstvrijheid, ook al mochten alleen de gereformeerden in het openbaar diensten houden. Mensen die in andere delen van Europa om hun geloof werden vervolgd, kwamen als vluchteling naar de Nederlanden. Zij kerkten vaak eerst bij leden thuis, maar kregen later eigen gebouwen. Zo gebruikten de Doopsgezinden een voormalige zeepziederij aan de Hoogstraat en later een eigen kerkgebouw aan de Lange Noordstraat. De Waalse gemeente gebruikte de kapel van het voormalige Begardenklooster aan de Sint-Pieterstraat en een deel van de kerk van Arnemuiden. Ook werd er een Lutherse Kerk gesticht aan de Suikerpoort, later aan de Zuidsingel, en was Middelburg de eerste Nederlandse stad na Amsterdam met een synagoge. De zeventiende eeuw was een periode van economische voorspoed voor Middelburg. De zeehandel bloeide op, waardoor de haven en stad werden uitgebreid. Door bevolkingsgroei was een nieuwe kerk nodig, de Oostkerk.
1400
1500
1600
1700
1800
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
Ook werden de stadsmuren vervangen door vestingwerken. Ten zuidoosten van de stad werden schorren ingepolderd, Sint Joosland en later de Middelburgse Polder, waar het dorp Nieuwland ontstond. Ook het geloof bleef zich ontwikkelen: Middelburg werd een stad met een belangrijke rol in de Nadere Reformatie. Dominees als Willem Teellinck, Abraham van de Velde en Bernardus Smytegeld zijn belangrijke namen in deze stroming, die pleitte voor een vromere levenswandel.
23
2000
Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 6 Doopsgezinde Kerk, Middelburg 8 Synagoge, Middelburg 12 Sint-Augustinuskerk, Middelburg 13 Oostkerk, Middelburg 14 Hervormde Kerk, Middelburg 26 Dorpskerk, Sint Laurens 27 Protestantse Kerk, Nieuw- en Sint Joosland 29 Hervormde Kerk, Arnemuiden 31 Kerk van Kleverskerke, Kleverskerke
Het Beleg van Middelburg (Frans Hogenberg)
De periode van economische bloei stagneerde in de achttiende eeuw en al helemaal in de Franse Tijd. Aan het einde van de negentiende eeuw bloeide de stad weer enigszins op als gevolg van de aanleg van het Kanaal door Walcheren en de spoorlijn, beiden in gebruik genomen in 1873. De stad groeide na de zeventiende eeuw weinig in oppervlakte. De eerste kerk buiten het centrum was de Hervormde Kerk aan de Vogelstraat, gebouwd in 1914. ’t Zand was tot 1941 nog deel van de gemeente Koudekerke. In 1889 werd daar vanuit Koudekerke een evangelisatielokaal gebouwd, dat in 1914 werd vervangen door een kerk.
1900
Waarden Kerkgebouwen in de protestantse traditie zijn vaak bescheidener van opzet en architectonisch minder waardevol dan kerken uit de middeleeuwen. Protestantse kerkgebouwen uit de zeventiende en achttiende eeuw worden over het algemeen wel hoog gewaardeerd, bijvoorbeeld de Oostkerk. De ligging en locatie van de kerken is net als bij de middeleeuwse kerken van belang, zeker bij degenen die een middeleeuwse kerk vervingen. Deze waarden gelden in mindere mate voor de vluchtelingenkerken zoals de synagoge, die meer het karakter van schuilkerken hebben.
Katholieke emancipatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
24
Na de Reformatie was het voor rooms-katholieken niet toegestaan in het openbaar hun geloof uit te oefenen, hoewel er officieel vrijheid van godsdienst gold. Daarom werd er gekerkt in een pakhuis aan de Blauwedijk, een zogenaamde schuilkerk. Dit duurde tot de Franse Tijd, een periode waarin de invloed van de kerk werd ingeperkt, maar wel alle kerken gelijk waren. De katholieken in Middelburg mochten daarom weer in het openbaar bij elkaar komen en kregen de Gasthuiskerk toegewezen, maar de schuilkerk aan de Blauwedijk bleef de parochiekerk. Omdat deze in bouwvallige staat verkeerde, vroeg men in 1841 audiëntie aan bij koning Willem II. Hij gaf toestemming tot de bouw van een kerk. Deze Waterstaatskerk aan de Lange Noordstraat werd in 1846 geopend. Tijdens de beschieting van Middelburg in 1940 werd dit kerkgebouw verwoest, waardoor er geen kerkgebouwen uit de periode van de katholieke emancipatie meer zijn in de gemeente Middelburg.
Afscheidingen In de Nederduits Gereformeerde Kerk (na 1816 Nederlands Hervormde Kerk) vonden na de Reformatie weinig ontwikkelingen plaats die leidden tot de bouw van nieuwe kerken. Hier kwam in de negentiende eeuw verandering in. Een groep predikanten was het oneens met een aantal ontwikkelingen binnen de kerk, wat leidde tot de Afscheiding van 1834. In Zeeland, waaronder in Middelburg, stichtte dominee H.J. Budding verschillende Christelijke Afgescheiden Gemeenten. In 1845 nam deze gemeente de Gasthuiskerk over. In 1858 ontstond een Gereformeerde Gemeente onder het Kruis, die in de Sint Pieterstraat kerkte. Deze gemeenten gingen in 1869 samen op in de Christelijke Gereformeerde Gemeente, maar bleven wel apart kerken. In 1887 kwam daar nog een Dolerende gemeente bij, die gebruik maakte van de Noorderkerk aan de Bogardstraat. In 1917 gingen deze drie kerken samen als Gereformeerde Kerken. In 1936 ontstond er weer een Christelijke Gereformeerde Gemeente, die de Gasthuiskerk overnam.
In 1907 ontstond uit twee andere afsplitsingen een Gereformeerde Gemeente, die kerkte in de Segeersstraatkerk, waar in 1918 de SGP werd opgericht. In 1948 kreeg ook Arnemuiden een eigen Gereformeerde Gemeente. Ook was er de zelfstandige hervormde vereniging ‘De Reservekas’, die een kerk had aan de Sint-Pietersstraat.
1400
1500
1600
1700
1800
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
Waarden
De kerk van de Gereformeerde Gemeente aan de Segeersstraat. Zeeuws Archief, Historisch-Topografische Atlas Middelburg (HTAM), nr B-1855
De afgescheiden groepen kerkten soms in huizen en bouwden na enige tijd nieuwe kerkgebouwen. Doordat de middelen gelimiteerd waren, hebben deze kerken vaak een bescheiden voorkomen. De architectonische waarde van deze kerkgebouwen is daardoor vaak beperkt. Sommige kerken werden voorzien van details om de gebouwen te verbijzonderen in de omgeving. Sommige gebouwen werden later verfraaid. Van de kerkgebouwen uit deze periode zijn er weinig over. De Noorderkerk werd in 1985 na een lange periode van leegstand gesloopt. Alleen de onderkant van de voorgevel bestaat nog. De kerk van de Gereformeerde Gemeente aan de Segeersstraat werd in 1997 vervangen door de Ter Hoogekerk. De Vrijzinnig Hervormde Kerk werd in 1940 verwoest. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 7 Hofpleinkerk, Middelburg 25 Gereformeerde Kerk, Sint Laurens
25
1900
2000
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Wederopbouw 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
26
In mei 1940 viel Nazi-Duitsland Nederland binnen. Na het Bombardement op Rotterdam capituleerde Nederland, behalve de provincie Zeeland. De provincie viel onder een apart commando, dat na de capitulatie onder het Franse leger viel. Op 17 mei slaagden de Fransen er niet langer in de Sloedam te verdedigen en trokken zij zich terug richting Vlissingen, terwijl de Duitsers oprukten. De stad Middelburg kwam tussen beide strijdende partijen te liggen en brandde grotendeels af. Er is onzekerheid of er sprake was van een Duits bombardement of van beschietingen over en weer. Omdat de bevolking al op 14 mei vrijwillig geëvacueerd was, waren er niet genoeg mensen aanwezig om de stadsbrand te blussen, waardoor een groot deel van het centrum afbrandde. Ook de Abdijkerken, de katholieke Petrus en Pauluskerk, de Waalse Kerk en de Vrijzinnig Hervormde Kerk werden verwoest.
Abdij en Lange Jan zijn pas na de oorlog voltooid. In 1944 werd Middelburg bevrijd. In deze strijd werd de Synagoge, die al door NSB’ers geplunderd was, door een granaat verwoest. De synagoge werd pas in de jaren ’90 gerestaureerd. In de periode na de oorlog groeide de stad Middelburg flink in de wijken ’t Zand, Griffioen en Nieuw Middelburg. In deze wijken werden ook kerken gebouwd, zoals de Ontmoetingskerk en De Morgenster.
H.H. Petrus en Pauluskerk werd in deze stijl ontworpen tijdens de bezetting, maar werd pas na de bevrijding gebouwd. Later gingen meer modernistische bouwstijlen domineren, zoals in de kenmerkende wederopbouwarchitectuur van Rothuizen & ’t Hooft van De Morgenster (inmiddels gesloopt) en de Ontmoetingskerk.
In tegenstelling tot een groot deel van Walcheren werd Arnemuiden in 1944 niet geïnundeerd door de geallieerden. Door de ligging achter de dijk langs het Kanaal door Walcheren bereikte het zeewater de stad niet. Wel overstroomde Arnemuiden tijdens de Watersnoodramp van 1953, waarbij de Gereformeerde Kerk en de kerk van de Gereformeerde Gemeente beschadigd raakten.
1 H.H. Petrus en Pauluskerk, Middelburg 17 Ontmoetingskerk, Middelburg 28 Gereformeerde Gemeente in Nederland, Arnemuiden
Al tijdens de bezetting begon de wederopbouw van Middelburg. In het centrum werden tientallen houten noodwinkels gebouwd en om het woningtekort op te lossen werd ’t Zand van de gemeente Koudekerke geannexeerd, waar een groot aantal arbeiderswoningen werd gebouwd. De restauraties van de
Waarden De wederopbouwperiode kenmerkt zich door een aantal bouwstijlen. In het centrum van Middelburg domineert een vroege stroming, de Delftse School. Deze stijl werd in de loop van de jaren ’40 minder dominant ten koste van de Bossche School. De eerste wederopbouwkerk van Middelburg, de
Kerkgebouwen die behoren tot deze periode:
De restanten van de Waalse Kerk (links) en de Vrijzinnig Hervormde Kerk (rechts) na het bombardement in 1940. Zeeuws Archief, Verzameling Beeld en Geluid, nr 354-4
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Modern 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
27
Na 1965 groeide Middelburg door met grote wijken als Dauwendaele, de Magistraatwijk, de Stromenwijk en Klarenbeek. Ook Arnemuiden verdubbelde in omvang, door uit te breiden aan de overzijde van het spoor. In het zuidelijke deel van Middelburg, maar ook in het centrum werden nieuwe kerkgebouwen gebouwd. Soms voor kerkgenootschappen die al in Middelburg bestonden, zoals de Gereformeerde Gemeente die twee kerken bouwde, maar ook voor nieuwe groeperingen. Zo bouwde de Gereformeerde Gemeente in Nederland een eigen kerkgebouw, de Westerkerk, na eerst in een winkelpand te hebben gekerkt. De Gereformeerde Kerk vrijgemaakt liet de Kruiskerk bouwen, na eerst gebruik te hebben gemaakt van de Doopsgezinde Kerk. In 1968 werd er een kerkgebouw, Bethlehem, geopend voor Molukse christenen die na de onafhankelijkheid van Indonesië naar Nederland gerepatrieerd werden. Na 2010 werden ook twee moskeeën geopend in Middelburg, nadat de moslims eerder samenkwamen in andere panden.
Waarden Kenmerk voor kerken uit deze periode is dat ze vaak op stedenbouwkundig onbelangrijke plaatsen gebouwd zijn, bijvoorbeeld aan de rand van het dorp. De waarde van de architectuur verschilt sterk per individueel geval. De periode ‘jong’ loopt vanaf 1965 tot heden. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: De Hoeksteen in 1972. Zeeuws Archief, Foto Dert, nr 1845
9 Westerkerk, Middelburg 11 Kruiskerk, Middelburg 15 Ter Hoogekerk, Middelburg 16 Kerk Bethlehem, Middelburg 18 Korpszaal, Middelburg 19 Yildirim Beyazit Moskee, Middelburg 20 Al Rahman Moskee, Middelburg 21 Zuiderkerk, Middelburg 22 Thomaskapel, Middelburg 23 De Hoeksteen, Middelburg 24 Koninkrijkszaal, Middelburg 30 Gereformeerde Kerk, Arnemuiden
Beoordelingscriteria kernwaarden 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria:
•
Stedenbouwkundige waarden: wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van de stad of dorp: speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld?
•
•
Gaafheid: in hoeverre is het kerkgebouw onaangetast?
•
Interieur: welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf ensemble?
Architectonische waarden: wat zijn de architectuurhistorische kenmerken van het gebouw? Is een bepaalde architectuur of typologie van kerkenbouw specifiek belangrijk in de gemeente of regio? Wat is de typologie? Binnen de collectie kan een kerk een belangrijke rol spelen op historisch en maatschappelijk niveau ook al is ze als bouwwerk onbeduidend. Bovendien kan een kerk, ook al is ze niet van architectonisch belang, toch van belang zijn als voorbeeld van een eenvoudige bouwstijl of techniek. In het hele gamma van de kerkenbouw spelen ze een rol als onderdeel van de minder rijke delen van de maatschappij.
Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn mogelijk beschermenswaardig. Bronnen: C. Bos & J.W. Bosch (red.), Landschapsatlas van Walcheren. C. Bos, J. van Damme & A.P. de Klerk (red.), Dorpen in Zeeland.
•
Cultuurhistorische waarden: wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie?
C. Dekker, Zuid-Beveland. J.C. Dekker, T. van Gent, A. de Groene, K. Heyning & P. Sijnke (red.), Middelburg. Gezicht van de stad. J.C. Dekker & K. Heyning (red.), De Abdij van Middelburg. F.P. Polderdijk, De Arne en het Arnemuidsche Voetpad. P.W. Sijnke (red.), De Sjoel van Zeeland.
28
L. Zoodsma (red.), Luthers Zeeland.
Kernwaarden kerkenbestand Middelburg 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorie
29
Op basis van de religieuze geschiedenis en het kerkenbestand van de gemeente Middelburg is een aantal kernwaarden vast te stellen. De onderstaande kernwaarden hebben betrekking op op de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente: •
De middeleeuwse kerken in Middelburg zijn van bijzonder hoge cultuurhistorische waarde voor het kerkenbestand. De vijf overgebleven middeleeuwse kerken van Middelburg geven elk een waardevol inzicht in de (religieuze) ontwikkeling van de stad.
•
De waarde die wordt verbonden aan historische kerkgebouwen is af te lezen aan de monumentale status van de kerken in de gemeente. De negen kerken of gebedshuizen die dateren uit de 18e eeuw of eerder zijn allemaal rijksmonumenten. Van de vier kerken uit de 19e eeuw hebben drie een monumentale status. Anderzijds heeft geen van de achttien gebedshuizen uit de 20e of 21e eeuw een monumentale status.
•
Opvallend is het kleine aantal overgebleven kerken in de gemeente Middelburg uit de periode van de afscheidingen. Door heel Zeeland vonden afsplitsingen plaats en ook in Middelburg heeft de Afscheiding invloed gehad. Meerdere kerkgebouwen uit deze periode zijn sindsdien echter afgebroken en vervangen. Een enkeling werd door oorlogsgeweld verwoest. Op dit moment zijn er nog maar twee van deze kerkgebouwen over. Hierdoor is de periode van de afscheidingen slechts in beperkte mate in het kerkenbestand van Middelburg vertegenwoordigd.
•
In de gemeente Middelburg komen geen kerkgebouwen meer voor die komen uit de periode van de rooms-katholieke emancipatie. De enige kerk in de gemeente die onder de katholieke emancipatie viel, was de katholieke Petrus- en Pauluskerk uit 1846. In 1940 werd deze kerk verwoest bij de beschieting van Middelburg.
•
Er zijn in Middelburg relatief veel kerkgebouwen en gebedshuizen van na 1965, met name in de uitbreidingswijken. Deze gebedshuizen behoren tot
verschillende christelijke denominaties en de islam. Deze gebedshuizen tonen de ontwikkeling in het religieuze landschap van Middelburg in de tweede helft van de 20e eeuw, zowel vanuit religieus als architectonisch oogpunt. •
Een relatief groot aandeel van de kerken in de gemeente Middelburg is nog in religieus gebruik. Van de 31 kerkgebouwen zijn er slechts vijf herbestemd of in transitie. Het aandeel kerken dat in religieus gebruik is ligt hiermee hoger dan het nationale gemiddelde, waar nog circa driekwart van de kerken een religieuze functie heeft.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
30
Algemeen De gemeente Middelburg telt ruim 1.150 rijksmonumenten. Daarmee behoort Middelburg tot de tien grootste monumentengemeenten van Nederland. De rijksmonumenten zijn gelegen in Middelburg, Sint Laurens, Arnemuiden, Kleverskerke en Nieuw- en Sint Joosland. Het Rijk heeft de binnenstad en de Noordweg aangewezen als beschermde stadsgezichten, omdat deze gebieden van bijzondere cultuurhistorische waarde zijn. De gemeente heeft 238 gemeentelijke monumenten aangewezen. Deze zijn gelegen in Middelburg, Sint Laurens, Arnemuiden en Nieuw- en Sint Joosland. Op de lijst staan onder meer (arbeiders)woningen, een park, een brug, een weegbrug en een kerk. In het coalitieakkoord 2022-2026 is opgenomen dat er aandacht geschonken zal worden aan de verduurzaming van het cultureel erfgoed. Als de huurprijzen na verduurzaming voor culturele organisaties niet meer opgebracht kunnen worden, wordt gekeken naar de houdbaarheid van de publieke functie van dat cultureel erfgoed. De gemeente Middelburg beschikt over regelgeving specifiek voor erfgoed. Daarnaast is in de meer algemene Nota Ruimtelijk
beleid en Omgevingsvisie Middelburg beleid voor erfgoed opgenomen.
Relevant beleid en regelgeving Erfgoedverordening 2011 De gemeente beschikt over een in 2017 aangepaste Erfgoedverordening 2011, waarin de aanwijzing en bescherming van gemeentelijke monumenten en gemeentelijke stads- en dorpsgezichten zijn geregeld. De op 18 september 2017 vastgestelde wijzigingen betreffen het in december 2015 ingestelde Walchers Adviesteam Ruimtelijke Kwaliteit (WARK). Met de inwerkingtreding van de Verordening Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit 2022 zijn de artikelen met betrekking tot de adviescommissie in de Erfgoedverordening vervallen. Verordening adviescommissie ruimtelijke kwaliteit 2022 In februari 2022 stelde de gemeenteraad van Middelburg de “Verordening adviescommissie ruimtelijke kwaliteit gemeente Middelburg 2022” vast, die gelijktijdig met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 in werking is getreden. Hiermee is voldaan
aan de eisen van de Omgevingswet. In deze verordening worden onder meer de taken en samenstelling van de adviescommissie ruimtelijke kwaliteit geregeld. De commissie adviseert op verzoek van het college onder meer over aanvragen of ontwerpbesluiten voor een omgevingsvergunning met een rijksmonumentenactiviteit en een omgevingsplanactiviteit die betrekking heeft op een (voorbeschermd) gemeentelijk monument. Subsidieregeling gemeentelijke monumenten De gemeente beschikt over een op 30 januari 2012 vastgestelde subsidieverordening gemeentelijke monumenten. Volgens de verordening kan subsidie worden verleend voor werkzaamheden aan een gemeentelijk monument tot maximaal € 5.000. Voor de uitvoering van de regeling is echter geen budget meer beschikbaar. Archeologie Het archeologiebeleid is opgenomen in de Nota Archeologische Monumentenzorg Walcheren 2024-2034, die een herziening is van de nota uit 2012. Het beleid is verankerd in bestemmingsplannen, die inmiddels omgevingsplannen heten.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
Nota Ruimtelijke Kwaliteit De door de gemeenteraad van Middelburg op 15 december 2015 vastgestelde Nota Ruimtelijke Kwaliteit bevat alle esthetische en monumentale kwaliteitscriteria die de gemeente gebruikt om een bouwplan te beoordelen. De nota bevat daarnaast reclamebeleid en beleid voor terrassen. De nota is met name gericht op het behouden en versterken van de bestaande omgeving. Er worden acht gebieden onderscheiden, elk met hun eigen karakteristiek. De opdeling vloeit onder meer voort uit de bouwhistorische waardenkaart. Een van de gebieden is het “Middelburgs profiel” dat de beschermde stadsgezichten en de oude dorpskernen omvat. Voor elk gebied gelden er, naast de vaste criteria, specifieke beoordelingscriteria. In de nota is overwogen dat de monumentale gebouwen de rijke historie van Middelburg vertegenwoordigen en de identiteit van Middelburg bepalen. En dat het Middelburgse erfgoed (inter)nationale allure heeft.
31
In de nota zijn de volgende richtlijnen voor beschermde monumenten (monumentencriteria) opgenomen: “Behoud gaat voor vernieuwing”; “Bouwgeschiedenis behouden”; “Toevoegingen en veranderingen reversibel uitvoeren”; “Nieuwe materialen moeten verenigbaar zijn”. De in de nota opgenomen sneltoets voor vergunningsplichtige bijgebouwen, aan- en uitbouwen, dakkapellen, erfafscheidingen en kozijn- en gevelwijzigingen kan ook gelden voor monumenten en panden in de beschermde stadsgezichten waarbij de plannen dan getoetst wordt aan de monumentencriteria. Plannen voor de in de nota opgenomen topmonumenten, waaronder de 11 monumentale kerken, zijn uitgezonderd van de sneltoets en worden altijd door het Adviesteam Ruimtelijke Kwaliteit beoordeeld. Bijlage 5 van de nota bevat een overzicht van de meest gangbare mogelijkheden om monumenten te verduurzamen en in bijlage 6 zijn richtlijnen voor toetsing van zonnepanelen op monumenten en in beschermde stadsgezichten opgenomen.
In maart 2024 heeft de gemeenteraad het besluit genomen dat er een nieuwe Nota Ruimtelijke Kwaliteit opgesteld dient te worden en dat daar een externe partij bij betrokken wordt. Deze externe partij werd het Gelders Genootschap. In april 2025 heeft de gemeenteraad vervolgens de doelen en de participatiekaders van de nieuwe Nota Ruimtelijke Kwaliteit vastgesteld. Op het moment van oplevering van deze Kerkenvisie wordt nog gewerkt aan de totstandkoming van de nieuwe Nota Ruimtelijke Kwaliteit. Omgevingsvisie Middelburg 2050 In februari 2024 stelde de gemeenteraad de Omgevingsvisie Middelburg 2050 vast. Daarin wordt het toekomstbeeld voor de leefomgeving tot 2050 geschetst. Het geeft een richting aan waar de gemeente Middelburg voor stad, buitengebied en dorpen naar toe wil werken. Hoe daar te komen wordt vastgelegd in een jaarlijks uitvoeringsprogramma. Alle (beleids)regels monden uiteindelijk uit in één Omgevingsplan voor de gemeente.
7. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Vertrekpunt in de Omgevingsvisie zijn de kernwaarden van de gemeente Middelburg, die behouden en versterkt worden: • • • •
•
Breed aanbod van onderwijs, diensten en cultuur Monumentenstad met gezelligheid en evenementen Gastvrijheid, kleinschaligheid en sociale cohesie. Landschappelijke eenheid van Walcheren met de diversiteit in landschapstypen en verschillende steden en kernen. Groen en natuur in de directe omgeving.
Voor groei en ontwikkelingen die voortvloeien uit grote opgaven zoals woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie, innovatie in mobiliteit en economie zijn drie leidende principes in de Omgevingsvisie uitgewerkt: Gezonde stad, Compacte stad en Circulaire en groene stad. Voor de uitvoering van de Omgevingsvisie is in de jaren 2023, 2024 en 2025 geld in een investeringsfonds gestort en zijn vanaf 2024 structurele middelen beschikbaar.
32
Specifiek voor erfgoed, en daarmee relevant voor monumentale kerkgebouwen, is in de
Omgevingsvisie opgenomen dat Middelburg ervoor kiest om voor de monumentale panden (circa 5% van alle gebouwen in de gemeente) een apart energiebeleid te voeren. Daarbij wordt aangesloten bij de verduurzamingsrichtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg. De gemeente gaat daarvoor op zoek naar een balans tussen behoud van de monumentale waarde en (daar waar dat speelt) uitstraling in het beschermd stadsgezicht enerzijds en de noodzaak van het verduurzamen en energiebesparing om monumenten aantrekkelijk te houden voor bewoning en instandhouding anderzijds. Om volledig energieneutraal te zijn in 2050, gaat Middelburg ervan uit dat de monumenten op enig moment gebruik kunnen maken van (groen) waterstofgas, in tegenstelling tot andere panden die dit door middel van elektrificatie of andere bronnen zullen moeten bereiken. Onderkend wordt dat ook in het buitengebied cultuurhistorische relicten liggen die beschermd moeten worden en tegelijkertijd soms beter beleefd kunnen worden.
Daarnaast is ten aanzien van erfgoed een aantal acties voor de korte termijn opgenomen in het uitvoeringsprogramma: • Opstellen erfgoedbeleid (korte termijn) • Meedenken over functieverandering leegstaand erfgoed met maatschappelijke functie • Opstellen kaart Cultuurhistorie. Er is een bouwhistorische verwachtingskaart voor de hele gemeente, maar die is alleen voor de binnenstad vastgesteld. Erfgoedbeleid en uitvoering De gemeente Middelburg beschikt over de wettelijk verplichte verordeningen (Erfgoedverordening 2011 en Verordening adviescommissie ruimtelijke kwaliteit 2022). Integraal, actueel erfgoedbeleid ontbreekt. Beleid over cultureel erfgoed is opgenomen in door de gemeenteraad vastgestelde visies zoals de Nota Ruimtelijk beleid. Een actuele erfgoednota of -visie biedt de gemeente de mogelijkheid om keuzes te maken uit autonome taken op het terrein van erfgoed en daarvoor de benodigde middelen beschikbaar te stellen. Voor het uitvoeren van beleid is tevens kennis, kunde en capaciteit noodzakelijk.