Bijlage 4b Bijlagen bij de toelichting
Tekst van het document
me
d
pa
nu
nt
*
nie
be
nt
uw
mo
ap
d
me
uw
nu
an
mo
*
bo
an
rte
me
uw
sta
nie
nte n
bo
w
be
uw
sta
nie
wb
ou
n
*
accent
Gesloten bouwblok Door de ontwikkeling van de twee nieuwbouwblokken ontstaat er een gesloten bouwblok. Dit sluit aan op de stedenbouwkundige structuur van het centrum van Meppel. Op de hoeken van het bouwblok worden accenten gemaakt in de architectuur.
7
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 3 | Stedenbouwkundig plan
parkeergarage Keyserstroom
entree
Ritme gevels/ volume De nieuwbouw sluit aan op de ritmiek en de maat en schaal van de omliggende centrumbebouwing in Meppel. Een ensemble van verschillende breedtes, kleuren metselwerk, kapvormen en kaprichtingen. De entree van de verschillende bouwblokken richt zich naar de openbare weg.
8
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 3 | Stedenbouwkundig plan Kleurenpalet In kleur en materiaal wordt de aansluiting gezocht met de omliggende bebouwde omgeving. Het centrum van Meppel kenmerkt zich door de afwisseling van verschillende kleuren en materialen. Er is daarnaast ook een duidelijke parcelering te herkennen in het centrumgebied. Door de wisseling van kapvormen, hoogtes, kleuren en materialen het ieder gebouw in het centrum een eigen karakter. De gebouwen in het centrum van Meppel bestaan hoofdzakelijke uit rood/bruin metselwerk afgewisseld met lichte en/ of witte tinten. Ook binnen één gevelbeeld worden meerdere kleuren en materialen toegepast: de plint van de gevels hebben een andere materialisering dan de bovenligende verdiepingen.
Kleurenpalet De kleuren en materialen van de nieuwbouw sluiten aan op de omliggende bebouwing, met een eigentijdse uitstraling. In het plan wordt een mix toegepast van onderstaande
In de herontwikkeling Centrumplan Möppelt worden deze stijlkenmerken in de nieuwbouw gerealiseerd: - duidelijke parcelering; - toepassing van hoofdzakelijk metselwerk; - parcelering wordt versterkt door ieder gevelbeeld andere opbouw, kleuren en materialen toe te passen; - incidenteel krijgt de plint van het gebouw een andere kleurstelling dan de bovenliggende verdieping; - aansluiten op kleurpalet dat kenmerkend is voor Meppel.
kleurstellingen.
bruin/ rood
beige/ grijs
wit keimwerk
beige/ geel
9
JN, 11-05- ’20
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 4 | Beeldkwaliteitplan 1
Algemeen
Stedenbouwkundige structuur In het streven naar het behoud en waar mogelijk Voor het ‘Centrumplan Möppelt’ van 2 april 2020 voor de URZO-locatie zijn zowel de ‘Welstandsnota versterking van ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit • Het beeld van overwegend aaneengesloten Meppel, Binnenstad en centrumschil’ als de ‘Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZOvan een sfeervolle Meppelse binnenstad is het zaak dat stadshuizen direct grenzend en ontsloten aan de locatie Meppel’ van Januari 2019 van belang. (In bijlage 2 is een karakterisering van de architectuur bijhet herontwikkelingen gebouwen tot stand komen die de straat is leidend; in centrum uit de welstandsnota opgenomen). taal van de binnenstad spreken. Deze taal, de taal van het • Het streven is gericht op het versterken van de Als het ontwerp gehouden wordt tegen de stedenbouwkundige randvoorwaarden voor de URZO‘Hollandse huis’ indat hetplan algemeen, rijk, mogelijk gemaakt locatie dan voldoet voor eenisgroot deel aan de gestelde voorwaarden.gesloten Voor watbouwblokstructuur; betreft de door de bouwwijze vanzijn dragende scheidingswanden • De kavels en gebouwen zijn relatief smal en diep; ‘ruimtelijke kwaliteiten’ met name het inspelen op deop ‘historische bebouwing aan de Kruisstraat’ en ‘duidelijke wandwerking en pleinvorming van hetzeer Slotplantsoen’ nog aandachtspunten. Voor het in een regelmatige rooilijn.
of evenwijdig aan de perceelgrenzen waardoor open • De gebouwen staan Slotplantsoen zijn het konden Joods monument en waardevol groen gevels gerealiseerd worden. Daarbij was en is ermet monumentale bomen belangrijke elementen. vanvrijheid het Slotplantsoen dragen bij aan een plek van en betekenis en een sprake van Duidelijke een grotewanden mate van bij de compositie Massa hoofdvorm hoogwaardig verblijfsgebied. Parcellering van de gevels naar het openbaar gebied. Dit heeft een Wat nog om aandacht vraagt is de beeldkwaliteit van de architectuur aan de Kruisstraat. De URZO• De parcellering dient aan te sluiten bij de enorme verscheidenheid tot gevolg. Toch is er sprake locatie valt binnen de Meppelse binnenstad. In het streven naar het behoud en waar mogelijk van eenheid in die verscheidenheid doordat de huizen kleinschalige historische maat en schaal; versterking van ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteit van een sfeervolle Meppelse binnenstad is eenzelfde spreken. deze parcellering is sprake van het zaak dattaal bij herontwikkelingen gebouwen tot stand komen die de taal•van Binnen de binnenstad eenvoudige bouwvolumes. spreken. Voor taal, de locatie, name langs dehuis’ Kruisstraat, is er is rijk, mogelijk gemaakt door de Deze de taalmet van het ‘Hollandse in het algemeen, bouwwijze scheidingswanden op ofambitie evenwijdig sprake vanvan eendragende hoog ambitieniveau.
Bij deze gaataan de perceelgrenzen Kapvorm waardoor zeer open gevels gerealiseerd konden worden. Daarbij was en is er sprake van mate van vrijheid het om het behouden en versterken van de Meppeler •een grote Er is sprake van eenvoudige zadel- of bij de compositie van de gevels naar het openbaar gebied. Dit heeft een enorme verscheidenheid tot identiteit. Er wordt daarbij gestreefd naar een fijnmazige schildkappen; gevolg. Toch is er sprake van eenheid in die eenzelfde taalwordt toegepast achter een structuur van gesloten bouwblokken metverscheidenheid de volgende doordat de huizen • Een zadelkap spreken. bebouwingskenmerken. doorgetrokken voor- of topgevel, beëindiging als tuit-, trap- klokgevel; • Een schildkap wordt toegepast boven een kroonlijst; • Bij waarneming vanaf straatniveau vallen dwarskappen en schilddaken over het algemeen weg achter de kroon- of gootlijst; • Als er een plat dak wordt toegepast dan in ieder geval aandacht besteden aan de horizontale beëindiging van de gevel.
Het ‘Hollandse Huis’
10
Het ‘Hollandse huis’
19 het atelier; voorbeeld van parcellering en een geabstraheerd beeld van het Hollandse huis in Zwolle
Architectuur Relatie met het openbaar gebied • Op begane grond zijn geen dichte plinten ; • Aan de zijde van de Kruisstraat is sprake van representatieve entrees; • Voor het openbare karakter van het Slotplantsoen is enige afstand tussen de appartementen en het Slotplantsoen gewenst; • Een “intermediair” (bijvoorbeeld in de vorm van een gevelvlak waarachter de buitenruimtes zich bevinden) tussen openbaar en privé voorkomt dat er ruimte rondom het bouwblok wordt “geprivatiseerd of bezet”; • Ontsluiting van appartementen vindt niet plaats via het Slotplantsoen. Gevels • Er is een hiërarchisch onderscheid tussen voor-, zij- en achtergevels; • De voorgevel is representatief;
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 4 | Beeldkwaliteitplan • • •
• •
•
•
Er is sprake van een opvallende gevelbeëindiging bij schild of dwarskap of een topgevel bij zadeldak; In de gevelopbouw is een driedeling van plint, midden en gevelbeëindiging/dak; Aan de Kruisstraat worden grote gevelopeningen in de plint toegepast, naar boven toe in hoogte kleinere openingen; De gevelcompositie is overwegend symmetrisch van opzet met een verticale geleding; Aan de Kruisstraat zijn er geen erkers, balkons etc. die voor het gevelvlak gesitueerd zijn. Inpandige balkons geven een rustig gevelbeeld. Buitenruimtes bij de appartementen worden dan ook als loggia’s (achter een gevelvlak) vormgeven; Op begane grondniveau hebben puien van winkels of andere commerciële ruimtes een duidelijke relatie met de bovenbouw. Deze puien vertonen een goede verhouding in maat en schaal met een overwegend verticale geleding; Penanten ‘dragen’ de gevel, het gebouw staat op de grond. Etalageruiten lopen niet volledig door tot op de grond;
Éénheid in verscheidenheid: verticale geleding door parcellering, horizontaal door plint, midden en top
• •
Er wordt een duidelijke plint toegepast; Eventuele overige elementen zoals beveiligingsvoorzieningen, verlichting, naamaanduidingen en gevelreclame worden in het ontwerp geïntegreerd.
•
• Materialisering, kleur en detaillering • Goede architectuur valt of staat door materialisering en detaillering. Bij de verbouw en de nieuwbouw is het oorspronkelijk of vergelijkbaar materiaal zoals dat in de omgeving is toegepast het uitgangspunt; • Daarbij is baksteen een belangrijke drager van het beeld; • De detaillering krijgt daarbij veel aandacht om tot een architectuur te komen zoals die in bovenstaande aspecten beschreven is. Denk daarbij aan kozijnen, deuren en ramen, pilasters of kolommen, profielen, detaillering in metselwerk, boeiboorden, goten, lijsten hemelwaterafvoeren etc; • Specifieke details vormen subtiele verbijzonderingen binnen de architectonische eenheid; • Naast het gebruik van het materiaal baksteen, behoort het incidenteel gebruik van natuursteen of lichtkleurig stucwerk tot de mogelijkheden; • Aan de zijde van de Kruisstraat worden houten kozijnen toegepast; • Gebakken pannen zijn oranjerood of blauwzwart;
Contrasten, in architectuur, materiaal, kleur en detaillering, kunnen de afleesbaarheid van oud en nieuw verduidelijken. In dat contrast is het nieuwe in verschijningsvorm terughoudend ten opzichte van het monument; Goedkope of opvallende materialen zijn niet toegestaan. Dus bijvoorbeeld geen volkernbeplating, damwandprofielen of reflecterende glassoorten.
Éénheid in ve verticale gele horizontaal d top
Het gevelfron Keyzerstroom herstructurer meerdere ‘pe Het gevelfront is in het project Keyzerstroom bij de herstructurering opgedeeld in meerdere ‘percelen’.
Éénheid in verscheidenheid: verticale geleding door parcellering, horizontaal door plint, midden en top
11
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel
12
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel
BIJLAGEN
13
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Analyse - cultuurhistorie De URZO locatie is gelegen op een historische plek in Meppel. Van oorsprong is de locatie gelegen aan de Kruisstraat, met aan de achterzijde een sloot. De daaraan ten noorden gelegen polders waren tot ongeveer 1930 onbebouwd. Historisch panden aan de Kruisstraat Het pand van URZO aan de Kruisstraat is bijzonder gaaf en toont de rijke historie van Meppel. Dit geld ook voor het pand op de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen. Op onderstaande foto’s en kaarten is te zien dat hier een straat diagonaal door het plantsoen heeft gelopen. Deze hoek is tot op heden nagenoeg ongewijzigd gebleven.
Gezien vanuit het westen vanuit de Kruisstraat is de banketbakkerij op de hoek met het Slotplantsoen kenmerkend. Het geeft een dorpse schaal aan de straat en het plantsoen.
Een indruk van de Kruisstraat: Het URZO pand is qua maat en schaal een ‘grote jongen’ en geeft massa aan de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen. De banketbakker op de hoek is beeldbepalend en is grotendeels ongewijzigd gebleven. De voorgevels, maar ook de zij- en achtergevels van de panden aan de Kruisstraat zijn bijzonder fraai en geven de URZO locatie een cultuurhistorische lading.
Historie van Meppel in kaart. Bron: Topotijdreis.nl
1887
14
1893
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019
1927
1934 2
1957
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Het cultuurlandschap versteend In 1927 zien we de eerste woonwijken onstaan ter hoogte van de Woldstraat, Voorstraat en de Soembastraat. Deze wijk volgt het verkavelingspatroon van de polder. Vanaf 1934 zien de woonwijk verder groeien, tussen de Soembastraat en de Eendrachtstraat. De opzet van de wijk kent een rationeel verkavelingspatroon, wat gerelateerd is aan de structuur van het onderliggende cultuurlandschap en de ruimtelijke begrenzing van de huidige Ceintuurbaan. Deze wijk heeft een kleinschalig karakter van één laag met een kap.
Kleinschalige bebouwing aan de Noteboomstraat
Plangebied in historische en huidige context
1964
Zicht naar de Floresstraat met kleinschalige bebouwing
1988
1995
2003 3
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
2012
15
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Analyse - context en impressies Naast de historische structuren van de bebouwingslinten en de eerste woonwijken zijn er recentere ontwikkelingen in en rond het centrum. Deze ontwikkelingen hebben een grotere korrel en hebben een centrumstedelijke uitstraling met voorzieningen in de plint en daarboven appartementen. Het gaat veelal uit van het principe van het gesloten bouwblok. Het centrum van Meppel kent ook delen waarbij de bouwblokken niet volledig gesloten zijn. Slotplantsoen URZO grenst aan de westzijde aan het Slotplantsoen. In het plantsoen is het Joods monument gelegen. Aan de noordzijde grenst het plantsoen aan de planmatig ontworpen woonwijk aan de Noteboomstraat. Het plantsoen heeft een parkachtige uitstraling en kent een aantal volwassen bomen. Het is een waardevolle groen plek aan de rand van het centrum. Het Slotplantsoen wordt begrendsd door bebouwing. Aan de Kant van URZO is de begrenzing troebel.
Prinses Amaliaboom, geplant op 7 april 2004.
Het Joods monument, centraal gelegen in het Sotplantsoen: een plek van rust en betekenis.
Keyserstroom
Joods monument
URZO Kruisstraat Noteboomstraat
16
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019 4
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Zicht op de Meppeler toren en Schoenenfabriek, verrommeling Notebooomstraat.
achterzijde Kruisstraat
Noteboomstraat
Oude boom met erachter nieuwbouw appartementen aan de Touwstraat.
URZO en Keyserstroom gezien vanaf het Slotplantsoen
Appartementen aan de Touwstraat Dit blok kent totaal vier bouwlagen waarvan de bovenste terugliggend is. Het blok bouwt voort op het individuele karakter van de bebouwing aan de Kruisstraat. Dit uit zicht in differentiatie in architectuur en kapvorm. Noteboomstraat en Vledderstraat De URZO locatie grenst aan de parkeergarage van de Keyserstroom. Deze wordt onstloten aan de Noteboomstraat. De opgang / oprit is beeldbepalend. Aan de Noteboomstraat is een drukkerij gelegen tegenover het pand van URZO. Deze panden zijn georienteerd naar de Noteboomstraat. De Noteboomstraat veranderd van karakter ter hoogte van de drukkerijk. Zowel achterzijden als voorzijden van bebouwing presenteren zich langs deze straat.
Bebouwing aan het Slotplantsoen
Ingang parkeergarage aan de Noteboomstraat
Bebouwing aan de Touwstraat
De binnenring De Noteboomstraat en de Vledderstraat verbinden de noordoostelijke delen van het centrum met elkaar. Deze lijn kenmerkt zich doordat het bouwblokken doorsnijdt en zicht aan de achterzijde van historische bebouwingslinten begeeft.
5
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
17
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Analyse - morfologie Het plangebied is gelegen binnen het centrumgebied aan de rand van een woonwijk met een planmatige opzet. Kenmerkend voor de locatie is de aanwezigheid van het naastgelegen plantsoen met het Joods monument en de grootschalige parkeervoorziening, de Keyzerstroom.
Eendrachtstraat
Burgemeenster Knoppersln.
Het gebied wordt ontsloten vanaf de Ceintuurbaan, de Eendrachtstraat, Soembastraat en Woldstraat. Historische bebouwingslinten Meppel kent een rijke historie. Het centrum kent historische bebouwingslinten en bijzondere historische panden van diverse afmetingen. De URZO locatie grenst aan een historisch bebouwingslint met karakterestieke historische panden. (zie geel/bruin op de kaart)
URZO
Gesloten bouwblokken Het centrum van Meppel bestaat voor een groot deel uit gesloten bouwblokken. Op enkele plekken in het centrum zijn de bouwblokken niet volledig gesloten en zijn de achterkanten zichtbaar. (zie lichtblauwe vlekken)
Vledderstraat
Grote kerk en kerkplein
Planmatige woongebieden Aan de noordzijde van het centrum zijn de eerste planmatig ontworpen woonwijken gelegen. Deze hebben een dorps en kleinschalig karakter, ruime straten en groen. (zie roze gebied)
Het Vledder
Gemengd centrumstedelijk Het centrum van Meppel kent ook in de meer recente geschiedenis ontwikkelingen met een meer centrumstelijke schaal en sfeer. Dit zijn grotere (appartementen)blokken en voorzieningen. Het Vledder is een voorbeeld van een gemengd gebied met wonen, winkels en bijzondere architectuur.
Kromme Elleboog
Gasgracht Samenvatting; de URZO locatie is een samenkomst van diverse typerende gebieden: • de historische bebouwingslinten met de historische bebouwing; • de woonwijk met een kleinschalig en planmatig karakter; • gemengd centrumstedelijke gebieden met eigentijdse diverse architectuur;
18
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019
6
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Ruimtelijke kwaliteiten
Aandachtspunten: Contrasten in schaal
De historische bebouwingslinten met historische bebouwing op de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen hebben een hoge cultuurhistorische belevingswaarde. De woonwijk tussen de Noteboomstraat en de centrumring heeft een kleinschalige sfeer en een eigen identiteit. De bebouwing aan het Slotplantsoen, Touwstraat en de bebouwing van Keyserstroom geven een beeld van meer recente ontwikkelingen in en rond het centrum van Meppel. Deze kwaliteiten zijn te vertalen naar thematische/ ruimtelijke principes. •
Historische bebouwing aan de Kruisstraat;
•
Duidelijke wandwerking en plein vorming van het Slotplantsoen. De locatie heeft een directe relatie met deze stedelijke ruimte
•
Slotplantsoen; monument en duidelijke wanden maakt het een plek van betekenis en een hoogwaardig verblijfsgebied; relatie met waardevol groen en monumentale bomen
•
Entreegebied: De positie van de locatie t.o.v. historisch centrum maakt het een entreegebied
•
Goede bereikbaarheid (in het centrum) van de locatie voor verschillende verkeersmodaliteiten
Het bouwblok is nog niet ‘afgemaakt’
7
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
19
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Ruimtelijke randvoorwaarden methodiek 1
2
plangebied
3
aansluiten op kleinschalige historische maat en schaal; parcelering
4
5
zichtbaar houden van historisch gebouw
20
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019
wandwerking naar het plantsoen
6
Behouden (monumentale) waarden
8
Behouden voorste deel bakkerij
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Ruimtelijke randvoorwaarden methodiek 7
8
9 5bl.
4bl.
2+bl.
3bl. 3bl. 3bl. 4bl.
openbare ruimte; versterken positie van monument, vergroten van het plantsoen
(half ) verdiepte parkeerkelder volgens p-norm
bebouwing, afbouw richting de bebouwing aan de Noteboomstraat
11
10
12
5bl.
5bl.
4bl.
5bl.
4bl.
4bl.
2+bl.
1+ kap bl.
3bl. 3bl.
3bl.
maximale voorgevel rooilijn
3bl.
wandwerking
3bl.
3bl. 4bl.
2+bl.
parceling, historische uitstraling
4bl.
3bl. 3bl. 3bl. 4bl.
b ehouden monumentale waarden toevoeging bij park maximale bebouwing nieuwbouw als bestaande bebouwing verdwijnt bouwhoogte afbouw richting bestaande bebouwing Noteboomstraat ....bl.
maximaal aantal bouwlagen hoogte scheidingslijn bebouwing op maaiveld (half ) ondergrondse parkeerbak indicatie parkeervakken conform norm
bebouwing staat deels op maaiveld en deels op de halfverdiepte parkeerbak
entrees van de woningen en opening naar achtergebied
in- en uitrit parkeergarage zichtbaar houden hoek
mogelijke nieuwbouw op schoenenfabriek locatie met behoud van (monumentale) waarden
voorkant van bebouwing, entree woningen zoekgebied opening naar achtergebied versterken aanzicht joods monument
9
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
21
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Randvoorwaarden maximale voorgevel rooilijn wandwerking parceling, historische uitstraling behouden (monumentale) waarden
5bl.
behouden voor- en zijgevel bakker 4bl.
toevoeging bij park
1b
l. +
do
or ge
maximale bebouwing
tro
3bl.
kk
en
nieuwbouw als bestaande bebouwing verdwijnt
da
k
bouwhoogte afbouw richting bestaande bebouwing Noteboomstraat
3bl.
....bl.
maximaal aantal bouwlagen
3bl. 4bl.
hoogte scheidingslijn bebouwing op maaiveld (half ) ondergrondse parkeerbak volgens gemeentelijke parkeernorm groene (gezamenlijke) binnentuin indicatie parkeervakken conform norm in- en uitrit parkeergarage zichtbaar houden hoek voorkant van bebouwing, entree woningen zoekgebied opening naar achtergebied versterken aanzicht joods monument zijgevel afh. van definitieve positie Amaliaboom 4 monumentale bomen Amaliaboom, eventueel verplaatsen
22
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019
10
3bl.
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Programmatische randvoorwaarden: Volkshuisvesting Voor deze locatie heeft gemeente de randvoorwaarde voor een gemêleerd woningbouwprogramma met een combinatie van appartementen als ook herenhuizen/stadswoningen. De Noteboomstraat leent zich voor luxe grondgebonden herenhuizen van 3 lagen met een kap. De Touwstraat leent zich gedeeltelijk voor bijzondere stadswoningen. De zijde van het Slotplantsoen leent zich voor luxere appartementen. Optioneel kunnen sociale woningbouwappartementen ontwikkeld worden voorkeurslocatie hiervoor is de hoek Keyserstroom Notenboomstraat. voorkeurs locatie appartementen (sociaal)
Horeca voorkeurs De hoek Slotplantsoen Kruisstraat leentlocatie zich appartmenten optioneel voor een kleine horeca gelegenheid. Daarnaast is het mogelijk de huidige bakkerij voorkeurs locatie optie luxe grondgebonden in te passen in het plan Dit kanwoningen op de huidige locatie of elders aan de en/of appartementen Kruistraat of Touwstraat. voorkeurs locatie stadsbovenwoningen
en/of appartementen Detailhandel Aan de Kruisstraat is het de intentie horeca om in dedetailhandel plint mogelijk te realiseren in de plint van de bebouwing met bovenwoningen of appartementen erboven. inpassing bakkerij (optie) detailhandel in de plint
voorkeurs locatie appartementen (sociaal) voorkeurs locatie appartmenten voorkeurs locatie optie luxe grondgebonden woningen en/of appartementen voorkeurs locatie stadsbovenwoningen en/of appartementen horeca in de plint mogelijk inpassing bakkerij (optie) detailhandel in de plint
11
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
23
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Ruimtelijke randvoorwaarden omliggende bebouwing
woningen aan de Noteboomstraat 1 bouwlaag met lang dakconstructie
appartementen op de kruising van Slotplantsoen en Touwstraat aandacht besteed om hoek te verbijzonderen
voorzieningen aan de Slotplantsoen 2 bouwlagen met plat dak
appartement aan de Touwstraat 3 bouwlaags, verandering in beukmaat, dakconstructie en materiaal
winkels 1 of 2 bouwlagen met unique dakconstructies
24
*Opgesteld door het Oversticht in janruai 2019 12
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel A | Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Aanzet ambitie beeldkwaliteit De verschillende ruimtelijke kenmerken en kwaliteiten kunnen door uiteenlopende ruimtelijke concepten tot uitdrukking worden gebracht. Een belangrijk aspect in de conceptontwikkeling is de kwaliteit van de open(bare) ruimte, de nieuwe bebouwing en het mogelijke programma.
De gemeente streeft voor deze locatie een hoog beeldkwaliteitsniveau na. Hieronder volgt de eerste aanzet voor randvoorwaarden die moeten leiden tot een beeldkwaliteitsplan. De Gemeente stelt in samenwerking met Het Oversticht een beeldkwaliteitsplan op. 3 deelgebieden Het plangebied bestaat uit 3 deelgebieden. Ze hebben elk een eigen uitstraling, functie en verschijningsvorm. Dit vormt in zijn geheel een complexiteit en veelkleurigheid van de locatie. Deelgebied 1: Het historisch centrum, Kruisstraat, Touwstraat: Hier liggen de oude gebouwen met elke een eigen uitstraling en parceling. Dit verdient bijzondere aandacht. Deelgebied 2: Slotplantsoen: In deze ruimte staan een aantal waardevolle en grote bomen die de sfeer en uitstraling (deels) bepalen. Er is een mate van rust. De bebouwing aan 3 zijden zorgt voor een duidelijke begrenzing van de ruimte. Dit is een kwaliteit. Het bouwplan dient hier op in te spelen. Deelgebied 3: Noteboomstraat: Deze straat heeft een diverse uitstraling door de verscheidenheid van gebouwen en functies die hier te vinden zijn. We ligt een parkeergarage, achterkanten van tuinen met schuttingen, kleinschalige woningen met de voorkanten naar de straat en een plantsoen. Het bouwplan dient een keuze te maken waarop het aansluit. Structuur De parcelering dient aan te sluiten bij de kleinschalige historische maat en schaal.
De naast gelegen bebouwing kent verschillende hoogtes tussen de twee en 4 bouwlagen. De nieuwe woningen dienen hier op aan te sluiten door diverse bouwlagen mee te nemen in het ontwerp. Binnen in het gesloten bouwblok is een groene binnentuin gelegen die gebruikt kan worden door de bewoners. Het is ontworpen als een binnenstadstuin en zorgt voor een rustig binnenmilieu en is gelegen op de parkeerbak. Het parkeren gebeurt in het binnenterrein achter het bouwblok in een (half-) verdiepte parkeerbak.. De doorgang naar het parkeerterrein bevind zich langs de Noteboomstraat. Het parkeren
AMBITIE URZO LOCATIE: “behoud en versterk de cultuurhistorische belevingswaarde en benut de kwaliteiten van het slotplantsoen”
dient uiteraard te voldoen aan de gemeentelijke parkeernorm. Wandwerking Het is een gesloten bouwblokken structuur, met de wandwerking gericht naar het Slotplantsoen en Noteboomstraat. Hiermee wordt het Slotplantsoen omsloten door vier wandwerkingen, om de kwaliteiten van het groen te versterken als plein/ruimte. De wanden naar de buitenzijde gericht zijn de voorkanten van het gesloten bouwblok en hebben ieder een eigen uitstraling en beeldkwaliteit die wel aansluit bij de beeldkwaliteit van de directe omgeving. De 3 wanden zijn echter wel “familie” van elkaar. Om sociale controle op het Slotplantsoen en overige aanliggende straten te bewerkstelligen, krijgen alle wanden ramen. Op deze wijze ontstaan er geen anonieme ruimtes rondom het complex. Doordat de bebouwing aan het Slotplantsoen op de parkeerbak staat, liggen de voordeuren niet direct maaiveld. Dit maakt een gewenste “intermediair” tussen openbaar en privé. Op deze manier wordt er geen ruimte rondom het bouwblok “geprivatiseerd of bezet”. Aan de Noteboomstraat komen de woningen wel op maaiveld te staan passend bij de woningen gelegen aan deze straat. Parcelering gevels Het is gewenst om de beukmaten van de woningen duidelijk in beeld te brengen om de parcelering van de gevels te maken. Dit grijpt terug naar de historische bebouwingen aan de Kruisstraat en de moderne gebouwen aan de Touwstraat.
Vooral de parcelering van de nieuwbouw aan de Kruisstraat verdient bijzondere aandacht. Balkons dienen inpandig in de gevels meegenomen te worden om het gevelbeeld niet te verstoren. Inpandige balkons geven een rustig gevelbeeld. Daklandschap, historie en materiaal gebruik Een verbijzondering aan het dak is gewenst om een daklandschap te realiseren die aansluit op het historisch Meppel. De daken dien een combinatie te zijn van vooral dwarskappen en af en toe een langskap. Het toepassen van natuurlijke materialen wat aansluit op de omgeving en die een dynamisch gevel beeld geven. Er dient bijzondere aandacht te zijn voor de (monumentale) waarden van de oude gebouw als de Schoenenfabriek en voorgevel van de bakkerij.
25
a rc h i te c t u u r s te d en b o u w i nter i e u r re s tau ra ti e b o u wm a n a g em e n t a dv i s er i n g
Archeologisch bureauonderzoek voor het plangebied Meppel-Kruisstraat, gemeente Meppel Mark Groenhuijzen
xxx
Archeologisch bureauonderzoek voor het plangebied Meppel-Kruisstraat, gemeente Meppel Mark Groenhuijzen
Zuidnederlandse Archeologische Notities
xxx
Amsterdam 2020 VUhbs archeologie
De serie Zuidnederlandse Archeologische Notities is een uitgave van VUhbs archeologie, Amsterdam
COLOFON
Opdrachtgever: Bevoegd gezag: Project: Type onderzoek: Uitvoerder: Plaats documentatie: Archis-zaakidentificatie: Project-code: Coördinaten: Provincie, gemeente: Kaartblad: Kadastrale aanduiding: Omvang plangebied:
Mateboer Milieutechniek B.V. Gemeente Meppel Meppel-Kruisstraat Archeologisch bureauonderzoek VUhbs archeologie VUhbs, Archis, e-depot n.n.b. MPL-KS-20 209.325 / 523.825 Drenthe, Meppel 21E MPL00 A 8516, 8804, 8805 ca. 3803 m2
Status: Datum: Auteur: Illustraties: Autorisatie: Omslagontwerp: ISBN:
concept september 2020 dr. M.R. Groenhuijzen dr. M.R. Groenhuijzen drs. M. Bink M. Kriek xxx
©VUhbs archeologie, Amsterdam, november 2020 De Boelelaan 1105 1081 HV AMSTERDAM 2
INHOUD Samenvatting.......................................................................................................................................5 1
2
Inleiding ......................................................................................................................................6 1.1
Kader en motivatie...............................................................................................................6
1.2
Doel en vraagstelling van het onderzoek ...............................................................................6
1.3
Opzet van het rapport ..........................................................................................................7
Bureauonderzoek ........................................................................................................................8 2.1
Doelstelling..........................................................................................................................8
2.2
Methode ..............................................................................................................................8
2.3
Resultaten ...........................................................................................................................9
2.3.1 Plangebied (LS01) ...............................................................................................................9 2.3.2 Huidige situatie (LS02)........................................................................................................9 2.3.3 Landschap (LS04) ................................................................................................................9 2.3.4 Archeologie (LS04) ........................................................................................................... 11 2.3.5 Historische situatie (LS03) ................................................................................................. 12 2.3.6 Archeologische verwachting (LS05)................................................................................... 18 3
Conclusie .................................................................................................................................. 20
4
Aanbevelingen ........................................................................................................................... 22
5
Literatuur .................................................................................................................................. 23
3
BIJLAGEN
Bijlage 1. Meppel-Kruisstraat. Archeologische perioden. Bijlage 2. Meppel-Kruisstraat. Locatie van het plangebied op de topografische kaart (bron: PDOK). Bijlage 4. Meppel-Kruisstraat. Geomorfologische kaart met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Alterra 2008). Bijlage 5. Meppel-Kruisstraat. Hoogtemodel met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Actueel Hoogtebestand Nederland 2019). Bijlage 6. Meppel-Kruisstraat. Bodemkaart met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Alterra 2006). Bijlage 7. Meppel-Kruisstraat. Archeologische gegevens rondom het plangebied (bron: Archis III). Bijlage 8. Meppel-Kruisstraat. Kadastrale minuutkaart uit 1811-1832 met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Beeldbank RCE). Bijlage 9. Meppel-Kruisstraat. Topografische kaart uit 1893 met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Topotijdreis Kadaster). Bijlage 10. Meppel-Kruisstraat. Topografische kaart uit 1995 met daarop geprojecteerd het plangebied (bron: Topotijdreis Kadaster). Bijlage 11. Meppel-Kruisstraat. Bekende archeologische verwachting voor het plangebied voor de Midden-Nieuwe Tijd en Late Nieuwe Tijd.
4
SAMENVATTING In het plangebied Meppel-Kruisstraat is het voornemen sloop- en nieuwbouwwerkzaamheden uit te voeren. VUhbs archeologie is verzocht een archeologisch onderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uit te voeren, zodat meer inzicht wordt verkregen in de bodemopbouw en archeologische verwachting van het plangebied. Het bureauonderzoek heeft aangetoond dat voor het hele plangebied nog een algemene hoge verwachting geldt op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd, een specifieke verwachting voor bebouwing bekend van historisch kaartmateriaal die teruggaat tot minstens het begin van de 19de eeuw, en daarnaast nog een onbekende verwachting op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode SteentijdMiddeleeuwen op het onderliggende dekzand. Op basis van deze bevindingen wordt archeologisch vervolgonderzoek zinvol of noodzakelijk geacht. Geadviseerd wordt vervolgonderzoek uit te voeren in de vorm van een verkennend booronderzoek. Het doel van dit verkennend booronderzoek is om de bodemopbouw en mate van intactheid vast te stellen, en deze archeologische verwachting te toetsen.
Daarbij dienen ook de voorgenomen werkzaamheden in meer detail bekend te zijn, zodat kan worden geëvalueerd in hoeverre deze een bedreiging vormen voor de potentiële archeologische niveaus, en aan de hand daarvan te bepalen of en waar vervolgonderzoek noodzakelijk is. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Meppel, om op basis van dit advies een besluit te nemen ten aanzien van het vervolgtraject. De archeologische meldingsplicht blijft te allen tijde van kracht. Wanneer tijdens graafwerkzaamheden archeologische sporen of resten worden aangetroffen, dan dient dit, conform art. 5.10 van de Erfgoedwet 2016, direct te worden gemeld bij de bevoegde overheid.
5
1
INLEIDING
1.1
KADER EN MOTIVATIE
In opdracht van Mateboer Milieutechniek B.V. heeft VUhbs archeologie een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Meppel-Kruisstraat in de gemeente Meppel (bijlage 2). Binnen dit plangebied is het voornemen sloop- en nieuwbouwwerkzaamheden uit te voeren. Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de aanvraag van een omgevingsvergunning. Door de werken kunnen de bodem en eventueel aanwezige archeologische resten worden verstoord. Het plangebied is op de archeologische beleidskaart van de gemeente Meppel aangemerkt als deel van de historische kern.1 In het bestemmingsplan kent het plangebied daarom een dubbelbestemming met betrekking tot de archeologie, op basis waarvan vroegtijdig archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden naar de eventuele aanwezigheid van archeologische resten. In het bestemmingsplan is het gebied gemarkeerd als ‘Waarde – Archeologie 1’, waarvoor geldt dat archeologisch vooronderzoek dient plaatst te vinden bij bodemingrepen met een oppervlak groter dan 50 m2.2 De voorgenomen werkzaamheden overschrijden deze grens, wat betekent dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Allereerst is een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd om een specifiek verwachtingsmodel op te stellen. Dit onderzoek is uitgevoerd door dr. M.R. Groenhuijzen.
Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de eisen die gesteld worden in de Kwaliteitsnorm voor de Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1) en BRL 4000, specifiek BRL 4002 (bureauonderzoek) en BRL 4003 (inventariserend veldonderzoek).3 VUhbs archeologie is gecertificeerd voor het uitvoeren van archeologisch (veld)onderzoek.4
1.2
DOEL EN VRAAGSTELLING VAN HET ONDERZOEK
Het doel van het archeologisch onderzoek is een verwachting op te stellen over de eventuele aanwezigheid van archeologische vindplaatsen in het plangebied. In het bureauonderzoek dient aan de hand van bestaande bronnen informatie verworven te worden over bekende of te verwachten archeologische sporen en resten. Deze informatie moet resulteren in een gespecificeerde archeologische verwachting, die in het aansluitende stadium van het onderzoek kan worden getoetst door middel van een verkennend booronderzoek. Uiteindelijk dient het onderzoek te resulteren in een advies ten aanzien van eventueel archeologisch vervolgonderzoek.
De vraagstelling van het onderzoek is als volgt: 1) Wat is de reeds bekende geo(morfo)logische en bodemkundige opbouw van het plangebied? 2) Wat zijn de vooraf bekende en verwachte archeologische sporen en resten binnen het onderzoeksgebied? Wat is bekend van het karakter, de omvang, (diepte)ligging, uiterlijke kenmerken, datering, gaafheid en conservering van deze sporen en resten? Aan de hand van de bovenstaande deelvragen kan een advies gevormd worden over eventueel archeologisch vervolgonderzoek, in de vorm van een antwoord op de volgende vraag: 3) Wat zijn de te nemen vervolgstappen om te komen tot een waardering van de eventueel aanwezige archeologische resten, op basis waarvan uiteindelijk een beleidsbeslissing (meestal een selectiebesluit) genomen kan worden?
1
De Boer/Van der Aa 2010. Planidentificatie NL.IMRO.0119.Binnenstad-BPC1; www.ruimtelijkeplannen.nl. 3 www.sikb.nl. 4 Procescertificaat nr. K94275/05. 2
6
1.3
OPZET VAN HET RAPPORT
De verslaglegging is per uitgevoerd onderdeel van het onderzoek samengesteld. In hoofdstuk 2 zullen de resultaten van het bureauonderzoek worden beschreven (vraag 1 en 2). Een conclusie naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek wordt gepresenteerd in hoofdstuk 3 op basis van de gestelde deelvragen. Afsluitend zal in hoofdstuk 4 een advies gegeven worden ten aanzien van eventuele vervolgstappen in het kader van de archeologische monumentenzorg (vraag 3).
7
2
BUREAUONDERZOEK
2.1
DOELSTELLING
Het doel van het bureauonderzoek is het verwerven van informatie over bekende of verwachte archeologische waarden binnen een omschreven gebied aan de hand van bestaande bronnen. Hierbij zullen gegevens verzameld worden met betrekking tot de aan- of afwezigheid, het karakter, de omvang, (diepte)ligging, uiterlijke kenmerken, datering, gaafheid en conservering van archeologische en cultuurhistorische waarden en aardwetenschappelijke gegevens. Het dient te resulteren in een gespecificeerde verwachting, op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van eventueel vervolgonderzoek.
2.2
METHODE
Het bureauonderzoek is uitgevoerd conform de specificaties uit de KNA 4.1 en BRL 4002 (LS01 t/m LS06). Een eerste stap hierin is het afbakenen van het plan- en onderzoeksgebied en het vaststellen van de consequenties van toekomstig gebruik (LS01). In de volgende stappen wordt achtereenvolgens vastgesteld wat de huidige situatie is (LS02), hoe de historische situatie is en of er verstoringen bekend zijn (LS03) en wat de bekende archeologische waarden en aardwetenschappelijke gegevens zijn (LS04). Voor de beschrijving van de archeologische waarden wordt gebruik gemaakt van Archis III, de online archeologische database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), de Archeologische Monumenten Kaart (AMK), en waar mogelijk informatie over eerder gedaan onderzoek en archeologische waarnemingen. Naast deze informatie wordt ook gebruik gemaakt van gemeentelijke beleids- en verwachtingskaarten. Voor het huidige onderzoek betreft dit de archeologische verwachtingsen beleidskaart van de gemeente Meppel.5 De aardwetenschappelijke waarden worden beschreven aan de hand van geologische, geomorfologische6 en bodemkundige7 kaarten en het hoogtemodel van Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).8 Er kon geen gebruik gemaakt worden van archieven van bouw/constructietekeningen omdat deze niet beschikbaar zijn voor de bebouwing in het plangebied.
Op basis van de in boven beschreven specificaties verkregen gegevens wordt een gespecificeerd verwachtingsmodel opgesteld (LS05), waarin zo gedetailleerd mogelijk de verwachte archeologische resten beschreven worden. Onderhanden rapportage is opgesteld volgens specificatie LS06. Van de gebruikte bronnen wordt een overzicht gegeven in tabel 1. Bron
Referentie
Archis III (Archeologisch Informatie Systeem)
archis.cultureelerfgoed.nl
Beeldbank RCE (historisch kaartmateriaal)
beeldbank.cultureelerfgoed.nl
Dinoloket (ondergrondgegevens)
www.dinoloket.nl
Topotijdreis Kadaster (historisch kaartmateriaal)
www.topotijdreis.nl
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (bouwgegevens)
bagviewer.kadaster.nl
Overige literatuur
zie tekst
Tabel 1. Overzicht van de voor het bureauonderzoek gebruikte bronnen.
5
De Boer/Van der Aa 2010. Alterra 2008. 7 Alterra 2006. 8 Actueel Hoogtebestand Nederland 2019; www.ahn.nl. 6
8
2.3
RESULTATEN
2.3.1 PLANGEBIED (LS01)
Het plangebied betreft de percelen van de adressen Kruisstraat 2-10 te Meppel, kadastraal bekend staand als MPL00 A 8516, 8804 en 8805. Binnen het plangebied is het voornemen een deel van de bestaande bebouwing te slopen, hoewel er ook een deel bewaard blijft. Dit geldt in ieder geval voor het pand op het adres Kruisstraat 6. Dit wordt gevolgd door de realisatie van nieuwbouw in het plangebied. Het voorgenomen oppervlak van de hieraan gerelateerde graafwerkzaamheden of de voorgenomen verstoringsdiepte is op dit moment nog niet bekend. Het totale oppervlak van het plangebied bedraagt circa 3803 m2. Het plangebied is op de archeologische beleidskaart van de gemeente Meppel aangemerkt als deel van de historische kern.9 In het bestemmingsplan kent het plangebied daarom een dubbelbestemming met betrekking tot de archeologie, op basis waarvan vroegtijdig archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden naar de eventuele aanwezigheid van archeologische resten. In het bestemmingsplan is het gebied gemarkeerd als ‘Waarde – Archeologie 1’, waarvoor geldt dat archeologisch vooronderzoek dient plaatst te vinden bij bodemingrepen met een oppervlak groter dan 50 m2.10 De voorgenomen werkzaamheden zullen deze grens overschreiden, wat betekent dat archeologisch onderzoek noodzakelijk is.
2.3.2 HUIDIGE SITUATIE (LS02)
Het plangebied betreft het perceel van de percelen van de adressen Kruisstraat 2-10 te Meppel. Deze grenzen aan de zuidwestzijde aan de Kruisstraat, aan de noordoostzijde aan de Noteboomstraat, aan de zuidoostzijde aan het Slotplantsoen, en aan de noordwestzijde aan de bebouwing op de adressen Kruisstraat 12 en Noteboomstraat 9. Circa 60% van dit gebied is thans bebouwd. De uitzonderingen hierop vormen een parkeerplaats aan de noordoostzijde, een verharde oprit in de noordwesthoek, en een deel van het plantsoen in de zuidoosthoek. Volgens de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) stammen de panden op de adressen Kruisstraat 2, Kruisstraat 6 en Kruisstraat 10 uit respectievelijk 1984, 1994 en 1950.11 Dit refereert echter naar alle waarschijnlijk naar verbouw-/uitbouwfasen van deze bebouwing. In sectie 2.3.5 wordt aangetoond dat het grootste deel van deze bebouwing al significant ouder is en vaak teruggaat tot in ieder geval het begin van de 19de eeuw.
2.3.3 LANDSCHAP (LS04)
Het plangebied ligt aan de westelijke rand van het Drentse zandgebied. De ondergrond in de provincie Drenthe is voor een belangrijk deel gevormd tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien (circa 238.000126.000 jaar geleden). Gedurende deze ijstijd bereikte de Scandinavische ijskap ook ons land, en reikte het ongeveer tot de lijn Haarlem-Utrecht-Nijmegen, waarmee ook het plangebied werd bedekt. Onder het ijs is door uitsmelting van puin dat werd vervoerd door het ijs en deformatie van het materiaal onder het ijs zogenaamde keileem afgezet. Keileem bestaat uit een mengsel van klei, zand en stenen en wordt gerekend tot het Laagpakket van Gieten binnen de Formatie van Drente.12 Het keileem ontbreekt echter ter plaatse van het plangebied. Tijdens een fase van het Saalien dat het ijsfront voor een langere tijd op de lijn Texel-Urk-Steenwijk-Emmen lag, is aan de voet van dit front een dal uitgesneden door het smeltwater van de gletsjer en het rivierwater dat langs het front naar de zee 9
De Boer/Van der Aa 2010. Planidentificatie NL.IMRO.0119.Binnenstad-BPC1; www.ruimtelijkeplannen.nl. 11 Basisregistratie Adressen en Gebouwen; bagviewer.kadaster.nl. 12 Berendsen 2008a, 166; TNO-GDN 2020b. 10
9
stroomde. Dit wordt het zogenaamde oerstroomdal van de Vecht genoemd. De huidige Vecht en de Reest stromen respectievelijk aan de zuid- en noordzijde van dit oerstroomdal.13 Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 116.000-11.700 jaar geleden), raakte Nederland niet onder landijs bedekt. Wel kwam het land te liggen in de periglaciale zone. Door de permanent bevroren ondergrond stroomde sneeuwsmeltwater veelal oppervlakkig af, waarbij een vlakte van smeltwaterafzettingen kan zijn gevormd. In hellingen van ruggen in het landschap kunnen bovendien smeltwaterdalen zijn gevormd. Door de beken en afstromend smeltwater zijn zogenaamde fluvioperiglaciale afzettingen afgezet. Deze worden gerekend tot de Formatie van Boxtel.14 Door het gebrek aan vegetatie tijdens deze ijstijd kon zand ook eenvoudig door de wind worden verplaatst, en als een deken over het landschap worden afgezet. Deze zogenaamde dekzanden zijn afgezet op het keileem ten noorden van het plangebied en de fluvioperiglaciale smeltwaterafzettingen. De dekzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Wierden binnen de Formatie van Boxtel.15 Vanaf het Holoceen, de huidige warme periode (sinds circa 11.700 jaar geleden), is in de beekdalen en in het lager gelegen zandgebied aan de westzijde van Meppel veen gaan groeien onder invloed van hoge grondwaterspiegels.
Het voeldselrijke kwel- en beekoverstromingswater zorgde voor de vorming van broek-, zegge- en rietveen. Het veen dat is gegroeid onder invloed van hoge grondwaterspiegels wordt ook wel laagveen genoemd. Plaatselijk groeide het veen echter ook boven de waterspiegel uit en werd het enkel nog gevoed door voedselarm regenwater, waarbij veenmosveen is gevormd. Dit veen wordt hoogveen genoemd. Het veen dat is gevormd tijdens het Holoceen wordt gerekend tot de Formatie van Nieuwkoop.16 Het plangebied is niet gekarteerd op de geomorfologische kaart (bijlage 4) vanwege de ligging in een bebouwde zone.17 Uit de kartering van het gebied rondom Meppel kan echter worden afgeleid dat het plangebied waarschijnlijk ligt op een vlakte van smeltwaterafzettingen, aan de rand van een dalvormige laagte. Dit is het natuurlijke beekdal van de Wold Aa. Op korte afstand ten westen van het plangebied zal het dal van de Wold Aa samenvloeien met dat van de Reest. Ten zuiden van Meppel is een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden gekarteerd. Ten westen van Meppel begint het Friese veengebied, en is een ontgonnen veenvlakte gekarteerd. Op het hoogtemodel (bijlage 5) is te zien dat het plangebied aan de noordzijde ligt van een kleine verhoging in het landschap.18 Dit is mogelijk deels antropogeen, al zal er deels ook sprake zijn van een natuurlijke verhoging waarop de kern van Meppel is ontstaan.
Het plangebied is globaal gelegen tussen 1.3 m NAP (aan de noordoostgrens) en 2.0 m NAP (aan de westgrens). Vergelijkbaar met de kartering op de geomorfologische kaart, is het plangebied ook op de bodemkaart (bijlage 6) gekarteerd als een bebouwde zone.19 Dit betekent dat de bodem plaatselijk significant veranderd kan zijn door de impact van de bebouwing. Op basis van de omliggende elementen kan gesteld worden dat het oorspronkelijke bodemtype waarschijnlijk een beekeerdgrond of veldpodzolgrond op zand is geweest, eventueel met een moerige bovengrond. Veldpodzolgronden zijn kenmerkend voor laagten of lage ruggen in het zandgebied.20 Beekeerdgronden komen voor in zandige beekdalen; hier ontbreekt een podzolprofiel vanwege de hoge grondwaterstand.21 In het dal van de Wold Aa komen meerveengronden voor op zegge-, riet- of broekveen.
13
Berendsen 2008b, 73. Berendsen 2008a, 194-195; TNO-GDN 2020a. 15 Berendsen 2008a, 192-193; TNO-GDN 2020a. 16 Berendsen 2008a, 225; Berendsen 2008b, 143; TNO-GDN 2020c. 17 Ruimtelijke Informatie Viewer Gemeente Apeldoorn; riviewer.apeldoorn.nl. 18 Actueel Hoogtebestand Nederland 2019. 19 Alterra 2006. 20 De Bakker/Schelling 1989, 127. 21 De Bakker/Schelling 1989, 146-147. 14
10
2.3.4 ARCHEOLOGIE (LS04)
In de directe omgeving van het plangebied is al eerder archeologisch onderzoek verricht (bijlage 7). In de volgende alinea’s wordt een overzicht gegeven van de relevante bekende gegevens in de omgeving. Archeologische monumenten (AMK) Het plangebied is gelegen binnen een AMK-terrein van hoge archeologische waarde. Dit betreft het centrum van Meppel. Volgens de beschrijving bij deze AMK-vermelding gaat het om een terrein met bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe Tijd. De begrenzing is gebaseerd op de topografische militaire kaart van 1853.22 Archeologische onderzoeksmeldingen Voor de herinrichting van de Noteboomstraat, direct ten noorden van het huidige plangebied, heeft RAAP in maart-april 2018 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd.23 In het bureauonderzoek is gesteld dat voor het hele gebied een hoge archeologische verwachting geldt voor de periode Middeleeuwen-Nieuwe Tijd, op basis van de ligging aan de noordelijke rand van de historische kern van Meppel. Tevens zou intact dekzand kunnen voorkomen met mogelijke resten uit de Steentijd vanaf circa 150 cm onder maaiveld.24 Omdat de bodemingrepen zouden reiken tot 200 cm onder maaiveld, is geadviseerd een archeologische begeleiding van de werkzaamheden uit te voeren.25 De archeologische begeleiding is uitgevoerd door RAAP in de periode september 2019-april 2020.
Het rapport over dit onderzoek is nog niet beschikbaar. In de eerste bevindingen van het veldwerk is slechts vermeldt dat er enkele sporen uit de Nieuwe Tijd zijn aangetroffen.26 Voor de herinrichting van de Hoofdstraat, Kerkplein en Hoogetin, onder meer gelegen direct aan de zuidwesthoek van het huidige plangebied, heeft ADC ArcheoProjecten in juni 2009 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd.27 De Hoofdstraat nabij het plangebied is in dit bureauonderzoek vrijgegeven op basis van de verwachte verstoring die is veroorzaakt door de reeds aanwezige rioleringen.28 Voor enkele andere zones, met name ter plaatse van voormalige bruggen in de Hoofdstraat, heeft ADC ArcheoProjecten in september 2009 een archeologische begeleiding van de werkzaamheden uitgevoerd.29 Hier is gebleken dat de bodem al veel verstoord is door de aanwezige riolering. Er zijn dan ook weinig sporen en vondsten aangetroffen, met uitzondering van een fragment van een landhoofd van een brug die vermoedelijk dateert uit de 17de eeuw.30 Voor werkzaamheden aan bebouwing op de kruising Hoofdstraat/Kruisstraat, gelegen op 20 m ten westen van het huidige plangebied, zou de inmiddels opgeheven Archeologische Vereniging Meppel in januari-februari 2005 een archeologische begeleiding hebben uitgevoerd.
De resultaten van dit onderzoek zijn helaas niet beschikbaar.31 Voor het adres Woldstraat 68, gelegen op 190 m ten oosten van het huidige plangebied, heeft Grontmij in juni 2006 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd.32 In het bureauonderzoek is een middelhoge archeologische verwachting opgesteld voor resten uit de periode Late MiddeleeuwenNieuwe Tijd, in het bijzonder mogelijke resten van een termijnhuis/gasthuis.33 Omdat de werkzaamheden een bedreiging vormen voor eventuele resten is geadviseerd een archeologische 22
AMK-monumentnummer 12851. Van den Bergh 2018; Archis-zaakidentificatie 4595100100. 24 Van den Bergh 2018, 7. 25 Van den Bergh 2018, 7-8. 26 Archis-zaakidentificatie 4736016100. 27 Van Kappel/De Boer 2009; Archis-zaakidentificatie 2262210100. 28 Huisman 2009, 5. 29 Huisman 2009; Archis-zaakidentificatie 2257376100. 30 Huisman 2009, 6. 31 Archis-zaakidentificatie 2040010100. 32 Lubbers/Hesseling 2006; Archis-zaakidentificatie 2123490100. 33 Lubbers/Hesseling 2006, 10. 23
11
begeleiding van de werkzaamheden in combinatie met een verkennend booronderzoek uit te voeren.34 Dit onderzoek is uitgevoerd door ADC ArcheoProjecten in juni 2007.35 Hierbij zijn sporen en resten van bewoning aangetroffen van de 17de tot de 20ste eeuw, met name muurwerk, kelders, waterputten en sloten. Er zijn geen resten van een termijnhuis aangetroffen.36 Voor een herinrichting van een deel van de Vledderstraat, gelegen op circa 190 m ten zuidoosten van het huidige plangebied, heeft Bureau voor Archeologie in januari 2015 een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd.37 In het bureauonderzoek is een verwachting opgesteld op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Late Middeleeuwen-Nieuwe Tijd, met eventueel resten van voor de laatmiddeleeuwse bewoning in de top van een oorspronkelijke bodem.38 In het booronderzoek is een recent opgebracht pakket aangetroffen tot 15-70 cm onder maaiveld, met daaronder nog meer antropogene lagen tot 150-250 cm onder maaiveld. Vanaf deze diepte komt dekzand voor.
Op basis van het aangetroffen aardewerk is de laag direct boven het dekzand op zijn vroegst in de Midden-Nieuwe Tijd omgewerkt of opgebracht.39 Omdat dit als niet behoudenswaardig is beschouwd, is dit onderzoeksgebied vrijgegeven.40 Archeologische vondstmeldingen Ten westen van het plangebied zijn twee vondstmeldingen gedaan aan de Kruisstraat. De dichtstbijzijnde melding is gelegen op 30 m ten westen van het huidige plangebied, ter plaatse van het adres Kruisstraat 16. Hier zijn waarnemingen gedaan bij de sloop van een bakkerij in 2003. Het zou gaan om een pand uit het laatste deel van de 16de eeuw, met 17de-eeuwse kenmerken aan de buitenzijde. Er is tevens een 17de-eeuwse kelder aangetroffen. Er zijn vondsten aangetroffen die mogelijk wijzen op een eerder gebruik als bierbrouwerij. Onder de fundering was een schervenpakket aanwezig dat globaal gedateerd is in de periode 1400-1900.41 Op 70 m ten westen van het huidige plangebied zijn waarnemingen gedaan bij de sloop van een woonhuis in 2002. Hier zou het gaan om een oorspronkelijk laat-15de-eeuws gebouw. Van de oudste bouwfase zouden nog de zijgevels, grote delen van de achtergevel, een kelder met vier kruisgewelven en een zuil van Bentheimer zandsteen, en een gebintconstructie van de kap bewaard zijn gebleven. In de eerste fase zijn resten aangetroffen gerelateerd aan een bierbrouwerij.
In het begin van de 17de eeuw heeft er een koperslager gezeten. In de vroeg-18de eeuw is het pand verbouwd. Onder de oudste fase van deze bebouwing zijn scherven aangetroffen uit circa 1400.42
2.3.5 HISTORISCHE SITUATIE (LS03)
De plaats Meppel is waarschijnlijk in de Late Middeleeuwen ontstaan op een kleine verhoging in het dekzandlandschap. Het toponiem komt voor het eerst voor in een historische bronnen uit de 12de eeuw als ‘Meppele’ en in de 13de eeuw als ‘apud Mappele’. De herkomst van deze naam is onzeker; eerder is het wel verklaard als een afleiding uit het Germaanse ‘*mapulja-’ (plaats waar ahorns staan).43 Aanvankelijk was Meppel slechts een verzameling van enkele boerderijen die ondergeschikt waren aan het kerspel Kolderveen. Pas vanaf het eind van de 15de eeuw kwam de plaats in opkomst, en kreeg het een functie als turfoverslag en regionale markt. 34
Lubbers/Hesseling 2006, 11. Jezeer 2009; Archis-zaakidentificatie 2158701100. 36 Jezeer 2009, 17. 37 De Boer 2015; Archis-zaakidentificatie 2469231100. 38 De Boer 2015, 14-15. 39 De Boer 2015, 16-17. 40 De Boer 2015, 19. 41 Archis-zaakidentificatie 3032107100. 42 Archis-zaakidentificatie 3170789100. 43 Van Berkel/Samplonius 2018. 35
12
Op een kaart opgenomen door Cornelis Pijnacker in 1634 en gepubliceerd door Johan Blaeu in zijn ‘Toonneel des Aerdriicx, ofte Nieuwe Atlas’ in 1662-1664, is het algemene plan van de kern van Meppel te zien (fig. 2.1).44 Hoewel het stratenpatroon hier heel schetsmatig is ingetekend, lijkt het duidelijk dat de oudste kern van Meppel min of meer begrensd wordt door de ‘Echtinger nieuwe grift’ (thans Hoogeveense Vaart) in het zuiden, het Meppelerdiep in het westen en een kleine watergang ter plaatse van de huidige Noteboomstraat (zie volgende alinea) in het noorden. De noord-zuid georiënteerde straat is de Hoofdstraat. De west-oost georiënteerde wegen zouden dan de Brouwersstraat/Keizersgracht, Kerkplein/Groenmarkt, Woldstraat en Kruisstraat/Touwstraat kunnen zijn. Dat zou betekenen dat er in deze periode nog geen bebouwing aanwezig is aan de noordzijde van de Kruisstraat, tussen de Kruisstraat en de watergang ter plaatse van de huidige Noteboomstraat. Of dit echt het geval is geweest kan echter op basis van deze ruwe kaart niet met zekerheid vastgesteld worden, omdat deze niet is ingetekend als een accurate stadsplattegrond. Bovendien wijzen archeologische vondstmeldingen aan de noordzijde van de Kruisstraat (zie sectie 2.3.4) erop dat er wel degelijk sprake was van bebouwing aan deze zijde vanaf de 15de-16de eeuw.
Fig. 2.1. Uitsnede van een kaart uit het ‘Toonneel des Aerdriicx, ofte Nieuwe Atlas’ van Joan Blaeu uit 1662-1664. De Kruisstraat/Touwstraat zou de meest noordoostelijke straat in Meppel in dit kaartbeeld kunnen zijn, hier direct grenzend aan een watergang (bron: Erfgoed Leiden en Omstreken; erfgoedleiden.nl).
44
Erfgoed Leiden en Omstreken; erfgoedleiden.nl.
13
De oudste kaart waar het plangebied nauwkeurig op kan worden afgebeeld betreft de kadastrale minuutkaart uit 1811-1832 (bijlage 8).45 Hier is te zien dat de huidige Kruisstraat en Touwstraat (hier ‘Kruisweg’ en ‘Touwbaan’ genoemd) reeds hun huidige tracé volgen. Het plangebied is gelegen direct aan de noordzijde van de Kruisstraat, tussen deze weg en een watergang ter plaatse van de huidige Noteboomstraat. Opvallend is wel de aanwezigheid van één straat die thans niet meer bestaat; vanaf de Kruisstraat loopt door het huidige park aan het Slotplantsoen een weg naar de genoemde watergang. Deze straat heet ook de Noteboomstraat; tijdens een herinrichting van het gebied tussen de jaren ’50 en ’80 is deze weg omgelegd naar haar huidige tracé. Het voormalige tracé doorkruist het meest oostelijke deel van het plangebied. Er is tevens een steeg aanwezig die langs de oostzijde van het huidige gebouw met het adres Kruisstraat 2 loopt en loodrecht op de watergang eindigt. Er is tevens nog een steeg aanwezig ter plaatse van het huidige adres Kruisstraat 10. Langs de huidige Kruisstraat, het voormalige tracé van de Noteboomstraat door het huidige park aan het Slotplantsoen, en de genoemde stegen zijn meerdere gebouwen aanwezig. Volgens de bijbehorende Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel gaat het hier om enkele huizen met tuinen.
De eigenaren van deze huizen hebben volgens deze tafel beroepen als wever, schilder, kuiper, koopman, kastelein, voerman en veehouder. In geen geval staat echter een werkplaats of winkel vermeldt, hoewel uit de latere geschiedschrijving (zie onder) blijkt dat de gebouwen langs de Kruisstraat in de 19de eeuw wel degelijk ook een werkplaats-/winkelfunctie hadden. Er zijn enkele relatief kleine huizen zichtbaar, met name langs de steeg aan de oostzijde van het huidige gebouw met het adres Kruisstraat 2. Deze steeg had de naam ‘Krakerij’, genoemd naar de schilder Jan Gerrit Kraak, die hier in totaal elf éénkamerwoningen heeft laten bouwen met een oppervlak van 12-20 m2. De laatste vijf van deze kleine woningen zijn pas afgebroken in 1960.46 Er is één huis met tuin (nummers 117 en 118) die ten tijde van de opname van de kadastrale minuutkaart in bezit was van de zogenaamde Sociëteit van Meppel.
Dit gebouw is gebouwd in 1772 als onderdeel van een dubbel woonhuis door een uit Nederlands-Indië teruggekeerde chirurgijn, waardoor het ook de bijnaam ‘Oost-Indisch Huis’ heeft gedragen.47 Het westelijke deel is aangekocht door de sociëteit in 1809 voor bijeenkomsten van dit ‘natuurkundig gezelschap’.48 In de achtertuin is in de loop van de 19de eeuw een schouwburg gebouwd.49 De sociëteit zetelt nog aan de Kruisstraat tegen het eind van de 19de eeuw, gesitueerd op het middelste deel van het huidige adres Kruisstraat 6 (fig. 2.2), maar verlaat het pand in 1898.50 Op de topografische kaart van 1893 (bijlage 9) is te zien dat het grootste deel van het plangebied bebouwd is.51 Het voormalige tracé van de Noteboomstraat door het huidige park aan het Slotplantsoen is nog steeds zichtbaar. Nadat de sociëteit in 1898 het pand aan de Kruisstraat had verlaten, is het in gebruik genomen voor een schoenenfabriek, de firma Wolff (fig. 2.3). Deze trok ook het perceel aan de oostzijde (het oostelijke deel van het oude dubbele woonhuis) en een kleiner perceel met een gebouw aan de westzijde bij de schoenenfabriek. Hier zaten op dat moment respectievelijk een manufacturenzaak en een fietsenfabriek.52 Thans vormen deze drie gebouwen één geheel op het adres Kruisstraat 6. De firma Wolff hield op te bestaan nadat de gehele familie Wolff was omgekomen in Auschwitz tussen 1942 en 1944.