Bijlage 4b Bijlagen bij de toelichting
Tekst van het document
Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel Maart 2019
Analyse - cultuurhistorie De URZO locatie is gelegen op een historische plek in Meppel. Van oorsprong is de locatie gelegen aan de Kruisstraat, met aan de achterzijde een sloot. De daaraan ten noorden gelegen polders waren tot ongeveer 1930 onbebouwd. Historisch panden aan de Kruisstraat Het pand van URZO aan de Kruisstraat is bijzonder gaaf en toont de rijke historie van Meppel. Dit geld ook voor het pand op de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen. Op onderstaande foto’s en kaarten is te zien dat hier een straat diagonaal door het plantsoen heeft gelopen. Deze hoek is tot op heden nagenoeg ongewijzigd gebleven.
Gezien vanuit het westen vanuit de Kruisstraat is de banketbakkerij op de hoek met het Slotplantsoen kenmerkend. Het geeft een dorpse schaal aan de straat en het plantsoen.
Een indruk van de Kruisstraat: Het URZO pand is qua maat en schaal een ‘grote jongen’ en geeft massa aan de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen. De banketbakker op de hoek is beeldbepalend en is grotendeels ongewijzigd gebleven. De voorgevels, maar ook de zij- en achtergevels van de panden aan de Kruisstraat zijn bijzonder fraai en geven de URZO locatie een cultuurhistorische lading.
Historie van Meppel in kaart. Bron: Topotijdreis.nl
1887
1893
1927
1934 2
1957
Het cultuurlandschap versteend In 1927 zien we de eerste woonwijken onstaan ter hoogte van de Woldstraat, Voorstraat en de Soembastraat. Deze wijk volgt het verkavelingspatroon van de polder. Vanaf 1934 zien de woonwijk verder groeien, tussen de Soembastraat en de Eendrachtstraat. De opzet van de wijk kent een rationeel verkavelingspatroon, wat gerelateerd is aan de structuur van het onderliggende cultuurlandschap en de ruimtelijke begrenzing van de huidige Ceintuurbaan. Deze wijk heeft een kleinschalig karakter van één laag met een kap.
Kleinschalige bebouwing aan de Noteboomstraat
Plangebied in historische en huidige context
1964
Zicht naar de Floresstraat met kleinschalige bebouwing
1988
1995
2003 3
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
2012
Analyse - context en impressies Naast de historische structuren van de bebouwingslinten en de eerste woonwijken zijn er recentere ontwikkelingen in en rond het centrum. Deze ontwikkelingen hebben een grotere korrel en hebben een centrumstedelijke uitstraling met voorzieningen in de plint en daarboven appartementen. Het gaat veelal uit van het principe van het gesloten bouwblok. Het centrum van Meppel kent ook delen waarbij de bouwblokken niet volledig gesloten zijn. Slotplantsoen URZO grenst aan de westzijde aan het Slotplantsoen. In het plantsoen is het Joods monument gelegen. Aan de noordzijde grenst het plantsoen aan de planmatig ontworpen woonwijk aan de Noteboomstraat. Het plantsoen heeft een parkachtige uitstraling en kent een aantal volwassen bomen. Het is een waardevolle groen plek aan de rand van het centrum. Het Slotplantsoen wordt begrensd door bebouwing. Aan de Kant van URZO is de begrenzing troebel.
Prinses Amaliaboom, geplant op 7 april 2004.
Het Joods monument, centraal gelegen in het Sotplantsoen: een plek van rust en betekenis.
Keyserstroom
Joods monument
URZO Kruisstraat Noteboomstraat
4
Zicht op de Meppeler toren en Schoenenfabriek, verrommeling Notebooomstraat.
achterzijde Kruisstraat
Noteboomstraat
Oude boom met erachter nieuwbouw appartementen aan de Touwstraat.
URZO en Keyserstroom gezien vanaf het Slotplantsoen
Appartementen aan de Touwstraat Dit blok kent totaal vier bouwlagen waarvan de bovenste terugliggend is. Het blok bouwt voort op het individuele karakter van de bebouwing aan de Kruisstraat. Dit uit zicht in differentiatie in architectuur en kapvorm. Noteboomstraat en Vledderstraat De URZO locatie grenst aan de parkeergarage van de Keyserstroom. Deze wordt onstloten aan de Noteboomstraat. De opgang / oprit is beeldbepalend. Aan de Noteboomstraat is een drukkerij gelegen tegenover het pand van URZO. Deze panden zijn georienteerd naar de Noteboomstraat. De Noteboomstraat veranderd van karakter ter hoogte van de drukkerijk. Zowel achterzijden als voorzijden van bebouwing presenteren zich langs deze straat.
Bebouwing aan het Slotplantsoen
Ingang parkeergarage aan de Noteboomstraat
Bebouwing aan de Touwstraat
De binnenring De Noteboomstraat en de Vledderstraat verbinden de noordoostelijke delen van het centrum met elkaar. Deze lijn kenmerkt zich doordat het bouwblokken doorsnijdt en zicht aan de achterzijde van historische bebouwingslinten begeeft.
5
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
Analyse - morfologie Het plangebied is gelegen binnen het centrumgebied aan de rand van een woonwijk met een planmatige opzet. Kenmerkend voor de locatie is de aanwezigheid van het naastgelegen plantsoen met het Joods monument en de grootschalige parkeervoorziening, de Keyzerstroom.
Eendrachtstraat
Burgemeenster Knoppersln.
Het gebied wordt ontsloten vanaf de Ceintuurbaan, de Eendrachtstraat, Soembastraat en Woldstraat. Historische bebouwingslinten Meppel kent een rijke historie. Het centrum kent historische bebouwingslinten en bijzondere historische panden van diverse afmetingen. De URZO locatie grenst aan een historisch bebouwingslint met karakterestieke historische panden. (zie geel/bruin op de kaart) Gesloten bouwblokken Het centrum van Meppel bestaat voor een groot deel uit gesloten bouwblokken. Op enkele plekken in het centrum zijn de bouwblokken niet volledig gesloten en zijn de achterkanten zichtbaar. (zie lichtblauwe vlekken) Planmatige woongebieden Aan de noordzijde van het centrum zijn de eerste planmatig ontworpen woonwijken gelegen. Deze hebben een dorps en kleinschalig karakter, ruime straten en groen. (zie roze gebied) Gemengd centrumstedelijk Het centrum van Meppel kent ook in de meer recente geschiedenis ontwikkelingen met een meer centrumstelijke schaal en sfeer. Dit zijn grotere (appartementen)blokken en voorzieningen. Het Vledder is een voorbeeld van een gemengd gebied met wonen, winkels en bijzondere architectuur.
URZO
Vledderstraat
Grote kerk en kerkplein
Het Vledder
Kromme Elleboog
Gasgracht Samenvatting; de URZO locatie is een samenkomst van diverse typerende gebieden: • de historische bebouwingslinten met de historische bebouwing; • de woonwijk met een kleinschalig en planmatig karakter; • gemengd centrumstedelijke gebieden met eigentijdse diverse architectuur;
6
Ruimtelijke kwaliteiten
Aandachtspunten: Contrasten in schaal
De historische bebouwingslinten met historische bebouwing op de hoek van de Kruisstraat en het Slotplantsoen hebben een hoge cultuurhistorische belevingswaarde. De woonwijk tussen de Noteboomstraat en de centrumring heeft een kleinschalige sfeer en een eigen identiteit. De bebouwing aan het Slotplantsoen, Touwstraat en de bebouwing van Keyserstroom geven een beeld van meer recente ontwikkelingen in en rond het centrum van Meppel. Deze kwaliteiten zijn te vertalen naar thematische/ ruimtelijke principes. •
Historische bebouwing aan de Kruisstraat;
Het bouwblok is nog niet ‘afgemaakt’ •
Duidelijke wandwerking en plein vorming van het Slotplantsoen. De locatie heeft een directe relatie met deze stedelijke ruimte
•
Slotplantsoen; monument en duidelijke wanden maakt het een plek van betekenis en een hoogwaardig verblijfsgebied; relatie met waardevol groen en monumentale bomen
•
Entreegebied: De positie van de locatie t.o.v. historisch centrum maakt het een entreegebied
•
Goede bereikbaarheid (in het centrum) van de locatie voor verschillende verkeersmodaliteiten 7
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
Ruimtelijke randvoorwaarden methodiek 1
plangebied
4
zichtbaar houden van historisch gebouw
2
3
aansluiten op kleinschalige historische maat en schaal; parcelering
5
wandwerking naar het plantsoen
6
Behouden (monumentale) waarden
8
Behouden voorste deel bakkerij
Ruimtelijke randvoorwaarden methodiek 7
8
9 5bl. 1b
4bl.
l. +
do
or ge
tro
kk
en
3bl. 3bl.
da
k
3bl. 4bl.
2bl. 2bl.
3bl.
2bl.
3bl. + kap
openbare ruimte; versterken positie van monument, vergroten van het plantsoen
Parkeren uit het zicht en volgens p-norm (saldering mogelijk).
11
10
bebouwing, afbouw richting de bebouwing aan de Noteboomstraat
12
5bl.
5bl.
5bl. 1b
4bl.
l. +
or ge
tro
3bl. 3bl.
1b
4bl.
l. +
do
or ge
kk
en
tro
da
3bl.
k
3bl. 4bl.
l. +
kk
en
tro
da
3bl. 3bl.
wandwerking
4bl.
do
or ge
k maximale voorgevel rooilijn
3bl.
3bl.
1b
4bl. do
3bl.
parceling, historische uitstraling
kk
en
da
k
4bl.
b ehouden monumentale waarden toevoeging bij park
2bl.
2bl.
maximale bebouwing
2bl.
2bl.
nieuwbouw als bestaande bebouwing verdwijnt bouwhoogte afbouw richting bestaande bebouwing Noteboomstraat
3bl.
3bl.
....bl.
maximaal aantal bouwlagen
2bl. 2bl.
3bl.
hoogte scheidingslijn
3bl. + kap
2bl.
3bl. + kap
2bl. bebouwing op maaiveld
3bl. + kap
2bl.
(half ) ondergrondse parkeerbak indicatie parkeervakken conform norm
bebouwing staat deels op maaiveld
entrees van de woningen en opening naar achtergebied
in- en uitrit parkeergarage zichtbaar houden hoek
mogelijk nieuwbouw op schoenenfabriek locatie met behoud van (monumentale) waarden
voorkant van bebouwing, entree woningen zoekgebied opening naar achtergebied versterken aanzicht joods monument
9
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
Randvoorwaarden maximale voorgevel rooilijn wandwerking parceling, historische uitstraling behouden (monumentale) waarden
5bl.
behouden voor- en zijgevel bakker
1b
4bl.
l. +
toevoeging bij park
do
or ge
maximale bebouwing
tro
3bl. 3bl. 3bl.
kk
en
nieuwbouw als bestaande bebouwing verdwijnt
da
k
bouwhoogte afbouw richting bestaande bebouwing Noteboomstraat ....bl.
4bl.
maximaal aantal bouwlagen hoogte scheidingslijn bebouwing op maaiveld Parkeren uit het zicht en volgens p-norm (saldering mogelijk)
2bl.
groene (gezamenlijke) binnentuin
2bl.
indicatie parkeervakken conform norm in- en uitrit parkeergarage
3bl.
zichtbaar houden hoek
3bl. + kap
2bl.
voorkant van bebouwing, entree woningen zoekgebied opening naar achtergebied versterken aanzicht joods monument zijgevel afh. van definitieve positie Amaliaboom 4 monumentale bomen Amaliaboom, eventueel verplaatsen
10
Programmatische randvoorwaarden: Volkshuisvesting Voor deze locatie heeft gemeente de randvoorwaarde voor een gemêleerd woningbouwprogramma met een combinatie van appartementen als ook herenhuizen/stadswoningen. De Noteboomstraat leent zich voor luxe grondgebonden herenhuizen van 3 lagen met een kap. De Touwstraat leent zich gedeeltelijk voor bijzondere stadswoningen. De zijde van het Slotplantsoen leent zich voor luxere appartementen. Optioneel kunnen sociale woningbouwappartementen ontwikkeld worden voorkeurslocatie hiervoor is de hoek Keyserstroom Notenboomstraat. voorkeurs locatie appartementen (sociaal)
Horeca voorkeurs locatie De hoek Slotplantsoen Kruisstraat leent zichappartmenten optioneel voor een kleine horeca gelegenheid. Daarnaast is het mogelijk de huidige bakkerij voorkeurs optie luxe grondgebonden in te passen in het plan Dit kan op de locatie huidige locatie of elders aan de woningen en/of appartementen Kruistraat of Touwstraat. voorkeurs locatie stadsbovenwoningen
en/of appartementen Detailhandel Aan de Kruisstraat is het de intentie om detailhandel te realiseren in horeca in de plint mogelijk de plint van de bebouwing met bovenwoningen of appartementen erboven. Er wordt daarnaast aan detailhandel een maximum gesteld inpassing bakkerij (optie) van 1150 m2 BVO (huidig ca. 2750 m2). detailhandel in de plint
voorkeurs locatie appartementen (sociaal) voorkeurs locatie appartmenten voorkeurs locatie optie luxe grondgebonden woningen en/of appartementen voorkeurs locatie stadsbovenwoningen en/of appartementen horeca in de plint mogelijk inpassing bakkerij (optie) detailhandel in de plint
11
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
Ruimtelijke randvoorwaarden omliggende bebouwing
woningen aan de Noteboomstraat 1 bouwlaag met lang dakconstructie
appartementen op de kruising van Slotplantsoen en Touwstraat aandacht besteed om hoek te verbijzonderen
voorzieningen aan de Slotplantsoen 2 bouwlagen met plat dak
appartement aan de Touwstraat 3 bouwlaags, verandering in beukmaat, dakconstructie en materiaal
winkels 1 of 2 bouwlagen met unique dakconstructies
12
Aanzet ambitie beeldkwaliteit
AMBITIE URZO LOCATIE: “behoud en versterk de cultuurhistorische belevingswaarde en benut de kwaliteiten van het slotplantsoen”
De verschillende ruimtelijke kenmerken en kwaliteiten kunnen door uiteenlopende ruimtelijke concepten tot uitdrukking worden gebracht. Een belangrijk aspect in de conceptontwikkeling is de kwaliteit van de open(bare) ruimte, de nieuwe bebouwing en het mogelijke programma.
De gemeente streeft voor deze locatie een hoog beeldkwaliteitsniveau na. Hieronder volgt de eerste aanzet voor randvoorwaarden die moeten leiden tot een beeldkwaliteitsplan. De Gemeente stelt in samenwerking met Het Oversticht een beeldkwaliteitsplan op. 3 deelgebieden Het plangebied bestaat uit 3 deelgebieden. Ze hebben elk een eigen uitstraling, functie en verschijningsvorm. Dit vormt in zijn geheel een complexiteit en veelkleurigheid van de locatie. Deelgebied 1: Het historisch centrum, Kruisstraat, Touwstraat: Hier liggen de oude gebouwen met elke een eigen uitstraling en parceling. Dit verdient bijzondere aandacht. Deelgebied 2: Slotplantsoen: In deze ruimte staan een aantal waardevolle en grote bomen die de sfeer en uitstraling (deels) bepalen. Er is een mate van rust. De bebouwing aan 3 zijden zorgt voor een duidelijke begrenzing van de ruimte. Dit is een kwaliteit. Het bouwplan dient hier op in te spelen. Deelgebied 3: Noteboomstraat: Deze straat heeft een diverse uitstraling door de verscheidenheid van gebouwen en functies die hier te vinden zijn. We ligt een parkeergarage, achterkanten van tuinen met schuttingen, kleinschalige woningen met de voorkanten naar de straat en een plantsoen. Het bouwplan dient een keuze te maken waarop het aansluit. Structuur De parcelering dient aan te sluiten bij de kleinschalige historische maat en schaal.
De naast gelegen bebouwing kent verschillende hoogtes tussen de twee en 4 bouwlagen. De nieuwe woningen dienen hier op aan te sluiten door diverse bouwlagen mee te nemen in het ontwerp. Binnen in het gesloten bouwblok is een groene binnentuin gelegen die gebruikt kan worden door de bewoners. Het is ontworpen als een binnenstadstuin en zorgt voor een rustig binnenmilieu. Het parkeren gebeurt uit het zicht, achter het bouwblok. De in- en uitrit van dit parkeerterrein bevindt zich langs de Noteboomstraat. Het parkeren dient uiteraard te voldoen aan de gemeentelijke parkeernorm (saldering mogelijk).
Wandwerking Het is een gesloten bouwblokken structuur, met de wandwerking gericht naar het Slotplantsoen en Noteboomstraat. Hiermee wordt het Slotplantsoen omsloten door vier wandwerkingen, om de kwaliteiten van het groen te versterken als plein/ruimte. De wanden naar de buitenzijde gericht zijn de voorkanten van het gesloten bouwblok en hebben ieder een eigen uitstraling en beeldkwaliteit die wel aansluit bij de beeldkwaliteit van de directe omgeving. De 3 wanden zijn echter wel “familie” van elkaar. Om sociale controle op het Slotplantsoen en overige aanliggende straten te bewerkstelligen, krijgen alle wanden ramen. Op deze wijze ontstaan er geen anonieme ruimtes rondom het complex. De bebouwing aan het Slotplantsoen hoeft niet direct op het maaiveld te staan. Dit maakt een gewenste “intermediair” tussen openbaar en privé. Op deze manier wordt er geen ruimte rondom het bouwblok “geprivatiseerd of bezet”. Aan de Noteboomstraat komen de woningen wel op maaiveld te staan passend bij de woningen gelegen aan deze straat. Parcelering gevels Het is gewenst om de beukmaten van de woningen duidelijk in beeld te brengen om de parcelering van de gevels te maken. Dit grijpt terug naar de historische bebouwingen aan de Kruisstraat en de moderne gebouwen aan de Touwstraat. Vooral de parcelering van de nieuwbouw aan de Kruisstraat verdient bijzondere aandacht.
Balkons dienen inpandig in de gevels meegenomen te worden om het gevelbeeld niet te verstoren. Inpandige balkons geven een rustig gevelbeeld. Daklandschap, historie en materiaal gebruik Een verbijzondering aan het dak is gewenst om een daklandschap te realiseren die aansluit op het historisch Meppel. De daken dien een combinatie te zijn van vooral dwarskappen en af en toe een langskap. Het toepassen van natuurlijke materialen wat aansluit op de omgeving en die een dynamisch gevel beeld geven. Er dient bijzondere aandacht te zijn voor de (monumentale) waarden van de oude gebouw als de Schoenenfabriek en voorgevel van de bakkerij.
13
stedenbouwkundige verkenning URZO - Meppel
Rapportage
URZO, Kruisstraat 6 Meppel Waardestelling en transformatiestudie Zwolle, 8 oktober 2019
2
Inhoudsopgave Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Algemene gegevens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. STEDENBOUWKUNDIGE CONTEXT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Ligging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Ontwikkeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2. CULTUURHISTORISCHE CONTEXT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Maatschappij ‘t Nut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Schoenenfabrikant Wolff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3. ARCHITECTUURHISTORISCHE CONTEXT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Beknopte bouwgeschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Bouwhistorie op een rij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 4. WAARDERING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Monumentale waarden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Transformatieruimte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 5. CONCLUSIE & AANBEVELINGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Fotobijlage . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Bibliografie .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Colofon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3
Afb. 1 Het grote pand met de vrijwel vierkante voorgevel en hete lagere pand links maken deel uit van het complex van URZO. De aanbouwen op het achterterrein zijn deels toegankelijk middels een steeg, links van het lagere volume. Toestand 2017.
4
Inleiding In opdracht van de gemeente Meppel heeft Het Oversticht
kwaliteiten ontoelaatbaar aan te tasten of onherkenbaar
een waardestelling opgesteld voor de URZO panden aan de
te maken. De waardering is gebaseerd op de Richtlijnen Bouwhistorisch onderzoek, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen hoge, positieve en indifferente monumentwaarden.1 Ook bij de benoeming van de transformatieruimte onderscheiden wij drie niveaus. Tijdens het onderzoek zijn verschillende bouwtekeningen bekeken, alleen de meest recente zijn (nog) niet boven water gekomen. Voor de waardering en de transformatie zijn daarom tekeningen gebruikt van . . . . , die zijn gebaseerd op de originele bouwtekeningen.
Kruisstraat 6 in Meppel. Aanleiding zijn de plannen om op het terrein nieuwbouw te realiseren. Enige jaren geleden heeft de Stichting Oud Meppel het College van B&W en de Raad van de gemeente Meppel officieel verzocht om de Kruisstraat 6, voorheen het Oost Indische Huis, later het Sociëteitsgebouw van de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen en de schoenenfabriek van David Wolff en thans het complex van URZO, aan te wijzen als gemeentelijk monument. De monumentwaarden van de panden zijn in opdracht
Deze tekeningen geven niet de huidige toestand weer.,
van de gemeente door Het Oversticht gewaardeerd. De
maar de aangegeven waardering is wel gebaseerd op de
beoordeelde monumentale waarden rechtvaardigen
huidige toestand, op basis van locatiebezoek en foto’s.
een aanwijzing als gemeentelijk monument. In geval van
De tekst, tabel en plattegronden zijn niet los van elkaar te
aanwijzing als gemeentelijk monument krijgen delen het
zien, maar ondersteunen elkaar in uitleg en weergave.
complex een nieuwe functie. De gemeente Meppel heeft vervolgens Het Oversticht gevraagd om middels een een
drs. Mascha van Damme
waardestelling met transformatiestudie aan te geven welke
augustus 2019
monumentale waarden zich waar manifesteren en hoe daarmee kan worden omgegaan. Het opdracht heeft geresulteerd in voorliggend rapport. De informatie en conclusies zijn gebaseerd op literatuur- en archiefonderzoek en onderzoek ter plekke. Het rapport geeft enerzijds aan wat de monumentale waarden en kwaliteiten zijn van het gebouw en anderzijds waar het mogelijkheden biedt om voor aanpassingen aan een nieuwe functie zonder de monumentale waarden en
1. L. Hendriks en J. van der Hoeve, Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek 2009.
5
Afb. 2
6
Uitsnede satelietbeeld (Google).
Algemene gegevens Opdrachtgever Gemeente Meppel Postbus 501 7940 AM Meppel Contactpersoon: Duurt Snoeijers
Onderzoeksobject URZO panden Kruisstraat 6 7941 AN Meppel Kad. Perceel: A 8804
Afb. 3
Locatie van het URZO complex (BAG).
7
Afb. 4
Kadastrale kaart 1811-1832 (RCE).
Afb. 5 Rood de contour van het Oost-Indische huis, 118 is de Sociëteit, 117 de rechter helft de woning (Bron: RCE)
Afb. 6 Uitsnede Kadastrale minuut 1811-1832, het lichtoranje pand is de Sociëteit, (HisGis).
Afb. 7
Ca. 1890 (Topotijdreis).
Afb. 8 Ca. 1925, de invulling op basis van het uitbreidingsplan van Dirk Monsema krijgt vorm (Topotijdreis).
Afb. 9 Ca. 1953 is de buurt ten noorden van de Kruisstraat vrijwel voltooid, de Noteboomstraat nog niet (Topotijdreis).
8
1. Stedenbouwkundige context Ligging
uitbreidingsplan kwamen onder meer de zuidzijde van de
Het complex van URZO staat in de historische binnenstad
Indische Buurt (ten zuiden en westen van de Ceintuurbaan)
van Meppel. Het complex is uitgegroeid van een voormalig
tot stand. Verder breidde de stad zich uit langs de Steen-
woonhuis tot een conglomeratie van aanbouwen op het
wijkerstraatweg en ten noorden van de Indische Buurt.
achterterrein. Deze aanbouwen zijn deels toegankelijk
Rond 1934 verschijnt de invulling van het nieuwe stra-
middels een steeg aan de linker kant van de panden aan de
tenpatroon van de stadsuitbreiding op de topografische
Kruisstraat. De overige aanbouwen en het achtterrein zijn
kaart. Omstreeks 1955 is op de topografische kaart te zien
ontsloten via de Noteboomstraat.
dat de bebouwing langs de straten min of meer gesloten bouwblokken vormen rond open binnenterreinen en
Ontwikkeling
is de Grote Oever gedempt. Een van de laatste grotere
Het relatief hoge en forse pand werd in 1774 aan de
veranderingen in de Indische buurt achter Kruisstraat 6
Kruisstraat als woonhuis gebouwd, die destijds nog
was het doortrekken van de Noteboomstraat, waardoor de
Kruisweg heette. De hoofdstructuur van de stad werd ten
uitbreidingsplannen van URZO werden beknot.
tijde van de bouw bepaald door de Hoofdstraat, de nog niet gedempte Grote Oever en de Hoogeveensche vaart. De Kruisstraat vormde de noordelijke verbinding tussen de Grote Oever en de Hoofdstraat. Het woonhuis stond aan de noordzijde op een diep perceel met een tuin die doorliep tot aan een waterloop of sloot, die min of meer de noordgrens van de historische kern vormde. Tot het begin van twintigste eeuw veranderde aan de omgeving weinig dat van betekenis was voor het pand aan de Kruisstraat 6. In 1916 liet De Meppeler Bouwvereniging aan de noordoostzijde van de stad de Indische Buurt bouwen.1 In de jaren twintig van de vorige eeuw verschijnt het noordoostelijke deel van een rondweg (Ceintuurbaan) op de topografische kaart.2 Op basis van een in 1927-’28 door D. Monsma, directeur Gemeentewerken, opgesteld 1 Stenvert e.a. 143. 2 www.topotijdreis.nl.
9
Afb. 10 Kruisstraat met een deel van de gevel van het voormalige woonhuis met hekje en mensen ervoor.
Afb. 11 Gedenkteeken van het 25-jarig bestaan der Maatschappij: tot Nut van t Algemeen (geheugenNL).
Afb. 12 Algemene Vergadering van de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen in Amsterdam, 1913 (GeheugenNL).
Afb. 13 Aanzicht van een deel van de Kruisstraat rond 1900-1905 toen meer hoge en rijke woonhuizen het straatbeeld bepaalden (Drents Archief ). Links achterin de straat het voormalige Oost-Indische huis, toen nog met schoorsteen.
10
2. Cultuurhistorische context Inleiding
tellekens bij geringe sommen te beleggen.’ Daarvoor
De geschiedenis van het pand is uitvoerig beschreven
werden speciale Nutsspaarbanken opgericht. Vanaf 1824
door Wiecher Ponne in het kwartaalblad Oud Meppel en
was er in Meppel al een Nutsbibliotheek, Daarnaast was
In 1953 werd de fabriek verkocht aan de broers Remmelt en
de Meppeler Courant. In 1774 liet Jan Kiers met zijn in Indië
er vanaf 1840 een Nutsspaarbank en - voor het culturele
Peter (Piet) van Urk die er hun lederwarenfabriek Urzo (Van
vergaarde fortuin een ruim woonhuis bouwen aan de
klimaat van de stad van groot belang - vanaf 1866 een
Urks Zonen) uit de Nieuwe Kerkstraat naartoe verhuisden.
Kruisstraat, dat al snel bekend stond als het Oost-Indische
toneelzaal gevestigd.
Langzaam aan verminderde de vraag naar leer en liep de
huis. Later kocht hij onder meer de havezate Oldengaerde
De leden van ‘t Nut moesten mensen zijn die door ontwik-
productie terug. De zaak werd in de jaren zestig meer een
in Dwingelo aan waar hij zijn hoofdresidentie had. Na
keling en geld in staat waren onderontwikkelden en armen
groothandel in kleding en later ook detailhandel. In de jaren
zijn dood in 1788 nam zijn weduwe Bregje haar intrek in
te helpen. Het werd dus een herenclub - vrouwen konden
zeventig kwam daar de tak woninginrichting bij.
het grote huis aan de Kruisstraat tot zij in 1797 uit Meppel
geen lid worden - van gegoede burgers. Zij hielden in het
vertrok. De erfgenamen Kiers verkochten de familiebezit-
pand bijeenkomsten van hun Sociëteit. Bijna de gehele
tingen aan de Kruisstraat in drie delen: het Oost-Indische
negentiende eeuw zou het pand in handen van ’t Nut
huis werd gesplitst en in twee aparte delen verkocht en het
blijven tot het In 1899 een andere functie kreeg. In dat jaar
huis ten westen ervan, dat ook tot de bezittingen van Jan
werd het aangekocht door D.L. Wolff die er een de schoe-
Kiers behoorde, werd apart verkocht.
nenfabriek vestigde.
Maatschappij ‘t Nut
Schoenenfabrikant Wolff
De linker helft van het Oost-Indisch huis werd in 1797
Het aparte pand ten westen (sectie A 119) was omstreeks
verkocht aan een viertal Meppelaren, die het pand aan
1822 in handen van Mozes Izaak Godvried en cons., slachter
Johannes Engelenberg verhuurden. In 1809 verkocht
van beroep. Rond 1910 was het eenlaagse pand met zolder
het viertal het linker deel aan het in 1799 opgerichte
en tuitgevel eigendom van de heer J. Bralten. Hij had de
Departement Meppel van de Maatschappij tot Nut van ’t
voorzijde in gebruik als winkel en het achterste deel als
Algemeen, het eerste Nutsdepartement in Drenthe. ’t Nut,
smidse. Ter linker zijde liepen een steeg naar een kleine
zoals de Maatschappij in de volksmond werd genoemd,
volume en richting de sloot. Het achter gelegen perceel,
wilde de kennis en deugd van de gewone man op een
dat ooit de tuin vormde van de Sociëteit en mogelijk ook al
hoger plan brengen door uitgave van goedkope boeken
van het Oost-Indische huis, behoorde inmiddels toe aan de
met opvoedende waarde. Een andere belangrijke taak die
“Schoenfabriek van wolf”. Omstreeks 1919 werd het pand
‘t Nut zich stelde, was het bevorderen van zuinigheid en
van Bralten door schoenenfabrikant Wolff aangekocht. Met
spaarzaamheid bij de gewone man en ‘de arbeider gele-
zijn al maar groeiende schoenenfabriek was Wolff een van
genheid te verschaffen deszelfs overgespaarde penningen
3. https://www.geheugenvandrenthe.nl maatschappij-tot-nut-van-t-algemeen.
de grootste werkgever in Meppel.
3
11
Afb. 14
12
Op de foto het huis rechts met de verhoogde stoep en het hekje ervoor. (Bron: Ponne, Meppeler Courant).
3. Architectuurhistorsiche context Inleiding
Oost-Indische huis en het achterliggende terrein werd
Er kan een aantal belangrijke bouwfasen onderscheiden
gesplitst en in twee aparte delen verkocht en het huis ten
worden in het huidige complex,:
westen ervan, dat ook tot de bezittingen van Jan Kiers
Fase 3 - Schoenenfabriek
1774
bouw van het Oost-Indische huis
behoorde, werd apart verkocht.
Vanaf 1899 wordt de voormalige sociëteit in linker helft van
1809
verbouwing voor ’t Nut en de Sociëteit
1899-1919
verbouwing tot Schoenenfabriek
Fase 2 - Sociëteit ‘t Nut
Wolff. Het linker buurpand (A 119) werd begin twintigste
1953- heden
bedrijfspand URZO
De linker helft van het Oost-Indisch huis (sectie A 118) werd
eeuw (na 1912) door Wolff aangekocht en afgebroken. Aan
afgescheiden stoep had met een hekje (afb. 14).
het pand in gebruik genomen door schoenenfabrikant D.J.
in 1797 verkocht aan een viertal Meppelaren, die het in 1809
de achterzijde van dit pand was toen al de schoenenfabriek
Van de eerste twee fasen ontbreken alle (bouw)tekeningen
doorverkopen aan het in 1799 opgerichte Departement
gebouwd. Na de afbraak van het buurpand liet schoenen-
en ook van de periode 1899-1919 ontbreken de cruciale
Meppel van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, het
fabrikant Wolff op het vrij gekomen perceel een nieuwe
tekeningen. Hieronder zullen deze verschillende fasen met
eerste Nutsdepartement in Drenthe. Op het kadastrale
uitbreiding van zijn fabriek bouwen. In 1919 wordt een
bijbehorende verbouwingen worden beschreven.
minuutplan staat de linker helft van het pand aangeduid
uitbreiding van de fabriek aan de achterzijde aangevraagd.
als Sociëteit. Achter het linker buurpand (A 119) stond een
Volgens de bouwtekening bestaat de voorgevel aan de
schuur, die als bijgebouw dienst deed van de Sociëteit.
Kruisstraat van links naar rechts uit een poort voor de steeg
Beknopte bouwgeschiedenis
naar het achterterrein en de eigenlijke ingang tot de fabriek, Fase 1 - Oost-Indische huis
Op de tweede verdieping werd in 1866 een grote, hoge
het aangekochte perceel A119 met een nieuw tweelaags
In 1774 liet Jan Kiers een ruim woonhuis bouwen aan de
(toneel)zaal ingericht met een houten tongewelf onder
volume met kelder en het westelijke deel van het voorma-
Kruisstraat. Hoe het huis van Jan Kiers er precies heeft
de bestaande kapconstructie. De mezzanine vensters
lige Oost-Indische huis.
uitgezien is vanwege het ontbreken van tekeningen niet
in de voorgevel zijn toen waarschijnlijk aangepast en
De fabriek omvat dan een stikkerij aan de straatzijde en een
helemaal duidelijk. In ieder geval wordt het aangeduid als
opgetrokken tot aan de dakgoot om de daglichttoetreding
snij- en een leerkamer erachter, die door een bouwmuur
dubbelwoonhuis met een kelder en een zolder, zo blijkt uit
te vergroten. Het vloerniveau werd ook verhoogd, zodat
van elkaar zijn gescheiden. Dan volgt de entree met ves-
de inventarissen die zijn opgemaakt na het overlijden van
er op de verdieping eronder een hoge ruimte ontstond.
tibule en kleedkamers. Daarachter is de eigenlijke fabriek
Jan Kiers. Een architect van deze woning op stand is helaas
Deze situatie is zichtbaar op latere verbouwingstekeningen,
gesitueerd met helemaal achteraan een stanzerij en een
niet bekend. Uit het kadastrale minuutplan (1811-1832)
waarop de toen bestaande situatie staat afgebeeld (afb. 17
leer – en een leestkamer. In de linker zijgevel langs de steeg
valt op te maken dat het een min of meer vierkant pand
links).
worden een reeks ramen en de hoofdentree opgenomen en een hijsluiken met hijsbalk op de verdieping. De hoof-
was. Waarschijnlijk had het een symmetrisch ingedeelde, classicistische voorgevel van vijf vensterassen breed met
De rechter helft van het voormalige Oost-Indische huis
dingang aan het voormalige Oost-Indische huis is immers
een fraai gedecoreerde ingangspartij in de middenas.
(sectie A 115) is in 1825 in bezit van Jan de Jonge, Koopman.
bij het rechter deel van het pand getrokken.
Enige jaren na Kiers dood in 1788 verkochten de erfgena-
Uit een historische foto blijkt dat het rechter deel van het
men het familiebezit aan de Kruisstraat in drie delen: het
pand dat in bruik bleef als woonhuis, een verhoogde of 13
Afb. 15 Verbouwingstekening uit 1919 van G. Otten waarbij de zijgevel aan de steeg wordt aangepast, er een klein volume aan de achterzijde wordt bijgebouwd en vooral intern in aanpassingen worden gedaan.
14
Afb. 16 Toestand van de gevel van het voormalige perceel A 119 (groen omkaderd) en de eerste twee bouwlagen van het linker deel van het voormalige woonhuis (rood omkaderd) met helemaal links de poort voor de steeg naar het achterterrein.
15
Afb. 17 Verbouwingstekening van de Schoenenfabriek Wolff uit 1921 waarbij vooral de begane grond naar achteren toe wordt uitgebreid en de opvallende haakvormige plattegrond krijgt (gemeentearchief ).
16
Architect G. Otten Jzn.
1919 wordt een verbouwing aangevraagd voor een
Fase 4 - lederwarenfabriek en handel URZO
De eerste verbouwingen en uitbreidingen van de fabriek
nieuw te bouwen leerkamer dwars over de voormalige
In 1953 werd de fabriek verkocht aan lederwarenfa-
zijn waarschijnlijk ontworpen door de Meppeler architect
waterloop aan de achterzijde. In 1921 wordt de leerkamer
briek Urzo. In 1960 werden de eerste veranderingen
Gerardus Otten Jzn. In ieder geval zijn de tekeningen
aan de achterzijde in de breedte uitgebreid met een
doorgevoerd in de fabrieksruimten naar plannen van
uit 1919 en 1921 door hem gesigneerd. Omstreeks 1884
leestenkamer, fourniturenruimte en een schaftlokaal. De
adviesbureau Hovenberg uit Meppel. Na opmerkingen
was G. Otten Jzn. werkzaam voor rijksbouwmeester C.H.
leerkamer krijgt nu de volle breedte van de fabriek.
van de Schoonheidscommissie worden de eerste enthousiaste plannen gereduceerd tot het aanbrengen van een
Peters, befaamd om de talloze postkantoren, treinstations en andere overheidsgebouwen, waar G. Otten deels aan
Na meer dan een eeuw lang in bezit te zijn geweest van
etalageruit rechts van de voordeur. Intern worden ele-
heeft meegewerkt. Rond 1900, net na de oprichting van
verschillende eigenaren werd uiteindelijk in 1928 ook de
menten verwijderd, die dateren uit de tijd van woonhuis;
de Schoenenfabriek, richtte Otten zijn eigen bureau op
rechter, oostelijke helft van het voormalige Oost-Indische
stucplafonds verdwijnen, de met marmer beklede gang
in Meppel, G. Otten en Zn. Otten woonde destijds aan de
huis door Wolff gekocht en bij zijn schoenenfabriek
wordt aangepast en er worden kantoren ingericht in de
Maatkade in Meppel. Het bureau heeft aan het begin van
gevoegd. Zo werd het oorspronkelijke Oost-Indische
ruimtes aan de straat van het linker deel. Op de tekenin-
de twintigste eeuw veel Jugendstilpanden ontworpen.
huis weer min of meer verenigd en vormden de
gen is goed te zien dat het dak bestaat uit twee aparte
Een greep uit de panden, die hij in Meppel heeft ontwor-
kadastrale percelen A 115 t/m 119 de al maar groeiende
kappen met een zakgoot ertussen, die voorzien zijn van
pen en inmiddels zijn aangewezen als monument zijn:
schoenenfabriek.
een afgeknot tentdak.
19 (ca. 1929), Zuideinde 46, Parklaan 7 (1926). Het bureau,
Op enig moment is besloten om de oude kap aan te pas-
In 1963, 1964, 1976 en 1979 vinden enkele uitbreidingen
vanaf 1950 Otten en Fransen b.n.a. genaamd, was tijdens
sen en het rondgaande schilddak met zakgoot te voorzien
aan de achterzijde plaats. Deze laatste uitbreiding
de tijdens de wederopbouwperiode van grote betekenis
van een overkapping (afb. 18). De reden waarom deze
van het magazijn stuit op enige weerstand van de
vanwege de ontwerpen voor talloze gebouwen in de
dakopbouw is verdwenen is vrij eenvoudig te raden; deze
Welstandscommissie aangezien er een plan ligt om de
omgeving.
constructie is vrij gevoelig voor lekkages. Hemelwater
Noteboomstraat door te trekken en de panden in het
moet zo snel mogelijk buiten het pand worden afgevoerd.
zicht komen te liggen en een niet acceptabel uiterlijk
In 1921 werd de schoenenfabriek naar achteren toe
De kapconstructie creëert een zakgoot die rondom
hebben voor in een (zichtbaar) binnenstedelijk gebied. In
uitgebreid, waarbij het diepe volume de opvallende
ingesloten is door dakvlakken en laat geen andere moge-
1985 vinden opnieuw enkele uitbreidingen en aanpassin-
haakvormige plattegrond kreeg, die nog tot ver in de
lijkheid dan het water over de zoldervloer binnendoor
gen plaats.
jaren zeventig herkenbaar zou blijven (afb. 18 en 19).
af te voeren naar buiten. Deze gootconstructie wordt
Kerkplein 16-18 (1910), Stationsweg 29 (1910), Zuideinde
een Keulse goot genoemd en komt niet vaak meer voor,
In 1993 vindt een grootschalige verandering plaats
Het fabriekscomplex onderging in de loop der tijd
omdat deze zeer gevoelig is voor lekkages.
aan het voormalige woonhuis. Naar plannen van
verschillende verbouwingen. Op basis van de digitaal
Ook het vergroten van de opslagcapaciteit van de zolder
Architectenbureau Van Diepen bv uit Meppel wordt intern
beschikbare bouwtekeningen in het gemeentelijke
kan aan de aanpassing ten grond slag liggen, nu de twee
vrijwel hele indeling op de begane grond gesloopt ten
archief kunnen de volgende aanpassingen chronologisch
helfen van het pand weer in handen van een eigenaar
behoeve van een grote open ruimte met pilaren en een
worden vermeld. Er kan niet worden uitgesloten dat er
waren.
centrale trappartij. De etalageruit om de hoek in de steeg
nog meer wijzigingen hebben plaatsgevonden. In januari
wordt dichtgezet. Ook op de verdiepingen gebeurt het 17
Afb. 18 De sociëteit links ramen tot de dakrand. en de zakgoot midden in het rondlopende schilddak (Wicher 1989).
Afb. 19 chief ).
Afb. 21 Uitbreiding uit1979 waarbij de steeg en doorgang naar het achterterrein deels is dichtgezet.
Afb. 22 Het aanzicht van URZO voor de verbouwing in 1960 (gemeentearchief ).
18
Situatie volumes van URZO in 1963 (gemeentear-
Afb. 20 De uitbreiding tegen de achtergevel van het voormalige woonhuis, 1976 (gemeentearchief ).
Afb. 23
Kruisstraat 6 in 1969 (Drents Archief 556).
Bouwhistorie op een rij
1960
entreepartij vervangen door een sobere, moderne entree
1774
1963
met een transparante voordeur. Deze ingreep bepaalt nog
bouw Oost-Indische huis
veranderen kantoor tot winkel met etalage
1797
1964
verkoop huis in twee delen
uitbreiden showroom
de achtergevel zijn geheel weggebroken. In het interieur is
1809
1976
alleen op de verdiepingen een deel van de hoofdstructuur
verkoop linker deel aan Maatschappij ‘t Nut
vergroten winkel
ping en de zolder de restanten van de zaal van de sociëteit;
1866
1979
het houten tongewelf in de linker kap van de voormalige
inrichting toneelzaal op de tweede verdieping
vergroten magazijn
voor lekkage gevoelige zakgoot voorzien van een plat
1899
1985
dak tussen beide parallelle nokken van de zadelkappen,
Verkoop pand sociëteit aan De Wolff voor
vergroten winkel
maar de oorspronkelijke kap bleef inwendig behouden.
Schoenenfabriek
nodige; balklagen worden verstevigd etc. De vensters op de begane grond krijgen een toog en luifel en worden tot de grond toe doorgetrokken. Ook wordt de monumentale
N.V. URZO - verbouwing achterzijde
steeds het uiterlijk op de begane grond aan de Kruisstraat. Interieur De begane grond van het voormalige woonhuis, inclusief
van het woonhuis herkenbaar en tussen de tweede verdie-
toneelzaal. Op een zeker moment is het deel met de
Verdere interieurelementen zijn de lambrisering van de
1993
hoge vensters op de verdieping aan de voorzijde in de
1912-1919
rechterhelft en een paneeldeur op de tweede verdieping
sloop perceel A 119 en bouw nieuw pand voor fabriek.
wijzigingen pui en indeling begane grond
in de linkerhelft. Uit de fabrieksperiode dateren nog enkele deurkozijnen uit de verbouwing en aanbouw van 1921.
1919 uitbreiding met nieuwe leerkamer 1921 uitbreiding van leerkamer aan de achterzijde met haakvormig volume 1953 verkoop fabriek aan URZO lederwaren
19
Afb. 24
20
De gewijzigde gevelaanzichten na de verbouwing in 1993.
Afb. 25 Bij de verbouwiing in 1993 werd ook intern enkele wijzigingen doorgevoerd, met name op de begane grond verdween de resterende woningstructuur. Zichtbaar hier zijn de twee kappen met een zakgoot, de toneelzaal op de verdieping met een houten tongewelf in de linker kap en een verhoogd vloerniveau.
21
Afb. 26 Na de verbouwing in 1993 is vrijwel de hele indeling van de begane grond van het voormalige woonhuis doorgebroken evenals de wand naar de linker uitbreiding van de Schoenenfabriek uit 1919. Rood omkaderd de plattegrond van het voormalige woonhuis, groen de toevoeging uit 1912 met opschrift ‘Schoenenfabriek’ aan de Kruisstraat.
22
Dateringsplattegrond >1979
>1979
>1979 1976 <1912 1774 19121919
Legenda hoge monumentwaarden positieve monumentwaarden indifferente monumentwaarden monumentwaarden van plafond zoldering of kap (3 categorieën) interieuraspecten (3 categorieën)
Afb. Afb. 27 46
Datering Bijschrift op basis van de beschikbare bouwtekening in het bouwdossier van de gemeente.
23
Waarderingsplattegrond
Legenda hoge monumentwaarden positieve monumentwaarden indifferente monumentwaarden monumentwaarden van plafond zoldering of kap (3 categorieën) interieuraspecten (3 categorieën) Afb. 28
24
Waardering op volumeniveau.
24
4. Waardering Monumentwaarden
(sociaalhistorische) en cultuurhistorische waarde.
Gaafheid
Conform de Richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek
Het fabriekscomplex vertegenwoordigt cultuurhistorische
De buitenschil van het volume van het voormalige
(2009) zijn de monumentwaarden bepaald, waarbij een
waarde voor de sociaaleconomische geschiedenis. Het
woonhuis sociëteit en het aangrenzende eerste schoe-
onderscheid wordt gemaakt tussen een hoge, positieve
complex huisvestte een functie die in die tijd een economi-
nenfabrieksdeel is redelijk gaaf. De hoofvorm van het
en indifferente monumentwaarde. Hierbij zijn de
sche stimulans voor de stad betekende en een tijd lang tot
oorspronkelijke woonhuis is nog herkenbaar. Ook de
stedenbouwkundige (of landschappelijke) waarden, de
de grootste werkgevers van Meppel behoorde. Al met al
eerste opzet van de fabriek is in de bestaande volumes nog
cultuurhistorische waarden, ensemblewaarden, architec-
maakt deze gebruiksgeschiedenis dat het pand cultuurhis-
herkenbaar. De dakvorm is aangepast en raaminvulling en
tuurhistorische waarden, bouwhistorische waarden en de
torisch bijzonder waardevol is voor Meppel en omstreken.
de entreepartij op begane grond zijn veranderd. Verder zijn
mate van gaafheid en zeldzaamheid beoordeeld.
de schuiframen op de verdiepingen vervangen, vloeren en
Architectuurhistorische waarden
indeling aangepast.
Stedenbouwkundige waarden
Het oorspronkelijke hoofdvolume is architectonisch van
De voormalige Schoenenfabriek heeft stedenbouwkun-
belang als een in zijn soort bijzonder groot woonhuis.
Zeldzaamheid
dige betekenis als beeldbepalend pand aan een van de
De voormalige schoenenfabriek is architectuurhistorische
De voormalige Schoenenfabriek is een redelijk zeldzaam
hoofdstraten in het historische centrum van Meppel.
van belang als voorbeeld relatief grootschalige burgerbe-
voorbeeld van een grootschalig fabriekscomplex in de
Het dominante volume vormt een markant punt in de
bouwing in de historische binnenstad dat tot een utilitair
historische kern van Meppel.
verder tweelaagse omringende bebouwing.
complex is uitgegroeid. De fabriek is architectuurhistorisch
Stedenbouwkundig gezien vormt het ensemble een goed
van enig belang vanwege de vroege plaats die het gebouw
Weergave waarde
voorbeeld van de organisch gegroeide structuur van de
inneemt in het oeuvre van de Meppeler architect G. Otten
Conform de Richtlijnen voor Bouwhistorisch onderzoek
fabrieksbouw in binnensteden. Deze organische structuur
Jnz., die in deze vroege periode als zelfstandig werkend
(2009) zijn de monumentwaarden bepaald, waarbij een
is heden nog steeds goed waar te nemen in de omgeving,
architect voornamelijk bekend staat om zijn woonhuizen.
onderscheid wordt gemaakt tussen een hoge, positieve
die hoofdzakelijk uit voormalige particuliere woonhuizen
De architectuurhistorische waarde van het gebouw wordt
en indifferente monumentwaarde. Op de plattegrond zijn
bestaat.
gevormd door de dominante bouwmassa met de krachtige
deze waarden weergegeven:
uitstraling. Het pand is vooral bouwhistorisch waardevol
Blauw – hoge monumentwaarde, deze zijn van cruciaal
Cultuurhistorische waarden
aangezien het verschillende gebruik van woonhuis,
belang voor de structuur en/of betekenis van het object of
Het hoofdvolume is van belang als woonhuis van een
sociëteit en fabriek nog goed aan het exterieur en ook
gebied
prominente inwoner van Meppel, Jan Kiers, die met
deels in het interieur zijn af te lezen. Met name het houten
Groen – positieve monumentwaarde, deze zijn van belang
in Indië vergaard vermogen een groot woonhuis kon
tongewelf van de zaal de voormalige sociëteit is hier een
voor de structuur en/of betekenis van het object of gebied
realiseren. Het gebruik van bijna een eeuw lang door de
goed voorbeeld van.
Geel – indifferente monumentwaarde, deze zijn van relatief
eerste Drentse afdeling van de Maatschappij tot Nut van ’t
weinig belang voor de structuur en/of betekenis van het
Algemeen geeft het hoofdvolume extra maatschappelijke
object of gebied. 25
Transformatieplattegrond
Legenda transformatieruimte 1 transformatieruimte 2 transformatieruimte 3
Afb. 29
26
Transformatieruimte op volumeniveau
26
Transformatieruimte
Wij onderscheiden drie niveaus in transformatieruimte:
Transformatieniveau 1
Het pand heeft sinds de bouwtijd veel wijzigingen onder-
Niveau 1 (rood): behoud is het uitgangspunt: de cultuurhis-
• casco, waaronder
gaan. De interessante en cultuurhistorisch waardevolle
torische waarde of constructie laat nauwelijks transformatie
• voorgevel vm Oost-Indische huis en volume met opschrift
ontwikkeling van het pand van woonhuis naar twee aparte
toe. Het casco verdraagt moeilijk wijzigingen; details
Schoenenfabriek
delen afleesbaar is aan de voorgevel, waar de twee hogere
kunnen nauwelijks worden gewijzigd. Eventuele aanpas-
• rechter zijgevel
vensters op de tweede verdieping tonen waar de toneel-
sing dienen met de grootst mogelijke zorg vormgegeven
• originele kapconstructie
zaal ooit gevestigd was. De voorgevel en het resterende
te worden, met evidente architectonische kwaliteit en
• tongewelf toneelzaal Sociëteit
casco van het voormalige woonhuis en de sociëteit hebben
ingegeven door de noodzakelijkheid van een nieuwe
hoge monumentwaarden en bieden weinig ruimte voor
functie. Dit betekent een grote inspanningsverplichting
Transformatieniveau 1
transformatie.
voor opdrachtgever en architect;
• structuur op de eerste verdieping met middengang
De ontwikkeling van de fabriek manifesteert zich vooral
Niveau 2 (groen): transformatie in evenwicht met behoud:
in het aangebouwde lagere linker deel met het opschrift
de cultuurhistorische waarde of de constructie laten
‘Schoenenfabriek ‘. Deze voorgevel heeft een hoge
transformatie of hergebruik beperkt toe.
• zolderverdieping
monumentwaarde, de vroege fabrieksvolumes hebben
• interieur aanbouw Schoenenfabriek aan Kruisstraat
Transformatieniveau 2 • begane grond
een positieve monumentwaarden en bieden meeer ruimte
Niveau 3 (geel): transformatie heeft prioriteit: hergebruik
voor transformatie.
of transformatie is relatief eenvoudig te realiseren zonder
• vrijwel alle aanbouwen
bijzondere waarden aan te tasten. Het gebruik door URZO kenmerkt zich vooral door de opzet met etalageramen op de begane grond en weinig waardevolle aanbouwen aan de achterzijde. Deze onderdelen hebben bieden veel ruimte voor transformatie. Door alle veranderingen zijn er in het interieur zijn met name op de begane grond nauwelijks waardevolle onderdelen aanwezig. Dat is anders op de eerste en tweede verdieping. Op de eerste verdieping is een groot deel van de oorpspronkelijke middengang nog herkenbaar. Ook de oorspronkelijke kapconstructie is waardevol. Deze constructie met een zakgoot is kwetsbaar voor lekkages, waarschijnlijk de reden waarom er een extra constructie overheen is gezet.
27
Afb. 30 31
28
Bijschrift Vogelvlucht van het achterterrein met alle aanbouwen van het URZO-complex.
5. Conclusie & aanbevelingen Het pand heeft dus door de eeuwen heen de nodige
Ook de oorspronkelijke kapconstructie is waardevol.
verbouwing ondergaan; de kapvorm is aangepast, raaminvullingen en de entreepartij op begane grond
Een hoge waarde kennen wij toe aan:
zijn veranderd, intern zijn vloeren en de indeling aan-
-
huis;
gepast. Verder zijn de schuiframen op de verdiepingen vervangen, vensterbanken veranderd en veel van het
het casco van het voormalige Oost-Indische
-
de structuur met middengang op de eerste verdieping
kozijnhout vervangen. Desondanks bleef de buitenschil van het voormalige, forse en chique woonhuis als zodanig
-
de dubbele kapconstructie
herkenbaar. Ook de eerste opzet van de fabriek is in de
-
het houten tongewelf van de toneelzaal
bestaande volumes nog herkenbaar.
-
de afleesbaarheid van de toneelzaal in de voorgevel aan de vensters
De interessante en cultuurhistorisch waardevolle ontwikkeling van het pand van woonhuis naar twee aparte delen
-
de voorgevel van het linker pand met opschrift Schoenenfabriek
afleesbaar is aan de voorgevel, waar de twee hogere vensters op de tweede verdieping tonen waar de toneel-
Er heeft nog nauwelijks destructief onderzoek plaats
zaal ooit gevestigd was. De ontwikkeling van de fabriek
gevonden in de lage aanbouw aan de achterzijde, die
manifesteert zich vooral in het aangebouwde lagere linker
mogelijk nog muurwerk herbergt van de vroegtwintig-
deel met het opschrift ‘Schoenenfabriek ‘. Het gebruik
ste-eeuwse fabriekshal achter het later aangebrachte
door URZO kenmerkt zich vooral door de opzet met
plaatmateriaal.
etalageramen op de begane grond en weinig waardevolle
Het verdient grote aanbeveling om tijdens de ver-
aanbouwen aan de achterzijde. Deze onderdelen hebben
bouwingswerkzaamheden aandacht te besteden aan
bieden veel ruimte voor transformatie.
bouwsporen die te voorschijn mogelijk komen in het voormalige Oost-Indische huis. Tevens verdient het
Het pand heeft sinds de bouwtijd veel wijzigingen
aanbeveling om kleuronderzoek te laten verrichten naar
ondergaan. Door alle veranderingen zijn er in het
de originele kleuren van de kozijnen en lambrisering.
interieur zijn met name op de begane grond nauwelijks waardevolle onderdelen aanwezig. Dat is anders op de eerste en tweede verdieping. Op de eerste verdieping is een groot deel van de oorpspronkelijke middengang nog herkenbaar. 29
Afb. 34
Gevelaanzicht voormalig Oost-Indische huis.
Afb. 35 Aanzicht achtergevel voormalig woonhuis met allerlei latere aanbouwen.
Afb. 32 De latere dakrand gaat voor de hogere ramen van de toneelzaal. Achter het kleine raam is de gangmuur zichtbaar.
Afb. 33 Aanbouw ten behoeve van de schoenenfabriek tussen 1912 en 1919.
Afb. 36 Zicht op de aanbouwen aan de achterzijde. De lage aanbouw herbergt mogelijk meer muurwerk van de fabriek.
30
Afb. 37 Gedeeltelijk zicht op de zijgevel met sprong vanuit de steeg achter de poort links van het URZO complex.
Afb. 38 De raamindelling en de opzet met deuren en een huisbalk staat al aangegeven op de bouwtekening van 1919.
Afb. 39 Rechter zijgevel van het voormalige woonhuis met het laat achttiende-eeuwse metselwerk.
Afb. 42 De begane grond van het voormalige Oost-Indische huis is vrijwel helemaal uitgebroken.
Afb. 41 Details in de aanbouwen van 1912-1919 hebben op bg. vroegtwintigste-eeuwse stijlkenmerken, bv. deurlijsten.
Afb. 40
De middengang op de eerste verdieping.
31
Afb. 43 Lambrisering van de hoge ramen voorgevel op de verdieping van het rechter deel van het voormalige woonhuis.
Afb. 44 Tussenwand op de tweede verdieping tussen het rechter deel van het woonhuis en de latere sociëteit.
Afb. 45 De tussenmuur op de verdieping dateert mogelijk van (voor) 1859), maar sluit midden op de ramen aan.
Afb. 46 Toegang tot de zolder in het rechter deel van het voormalige woonhuis met zicht op de achtergevel.
Afb. 47 Buitenzijde houten tongewelf van de toneelzaal in de kap van het linker deel van het voormalige woonhuis.
Afb. 48 De restanten van de zakgoot en Keulse goot in het midden van het oorspronkelijk rondlopende schilddak.
32
Afb. 49 De verhoogde vloer in de toneelzaal op de tweede verdieping loopt niet helemaal door tot aan de voorgevel.
Afb. 50 De binnenzijde van het houten tongewelf van de toneelzaal.
Afb. 54 bracht.
Afb. 51 De aansluiting van het tongewelf op de muur van de middengang van het voormalige woonhuis.
Afb. 52 gang.
Afb. 53 In blik achter de deur op de smalle extra gang die halverwege aansluit op de ramen van de voorgevel.
Een originele paneeldeur van de toneelzaal naar de
In het plafond zijn gietijzeren luchtroosters aange-
33
Bibliografie Afkortingen
HisGis www.hisgis.nl
DA
Drents Archief
RCE
Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed
RCE beeldbank
https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl
Oud Meppel
www.oudmeppel.nl
Topo Tijdreis
www.topotijdreis.nl
Bronnen Gemeente Meppel - bouwtekeningen
Literatuur Ponne, Wiecher, ‘Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen i.d.19e eeuw, deel 1 periode 1799-1824’, in: kwartaalblad Oud Meppel 11 (1989) 2, 15-44 Ponne, Wiecher, ‘Het Oost-Indische Huis aan de Kruisstraat’, in: kwartaalblad Oud Meppel 32 (2010), 1, 38-47 Ponne, Wiecher, ‘Geschiedenis van Kruisstraat 6: Het OostIndische huis’ deel 1 en 2, in: de Meppeler Courant (9 mei 2017 en 13 mei 2017 Stenvert, Ronald (e.a.), Monumenten in Nederland. Drenthe, Zwolle 2001
Websites Bonas www.bonas.nl Geheugen van Drenthe
www.geheugenvandrenthe.nl
Geheugen van Nederland
34
Colofon Titel URZO Kruisstraat 6, Meppel, concept waardestellling en transformatieruimte
Opdrachtgever Gemeente Meppel
Samenstelling drs. Mascha van Damme
Contactgegevens Mascha van Damme mascha.vandamme@hetoversticht.nl 06 55 747239
Datum 8 oktober 2019
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle 038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl 35
Aan de Stadsmuur 79-83 Postbus 531 8000 AM Zwolle 038 – 421 32 57 www.hetoversticht.nl 36
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel
9 december 2022
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel Colofon Titel Beeldkwaliteitplan ‘URZO-locatie, Meppel’
Opdrachtgever Gemeente Meppel Grote Oever 26 Postbus 501 7940 AM Meppel
Contactpersoon opdrachtgever . Dhr. B. van der Dolder
Datum november 2022
Status Concept
Locatie aan het Slotplantsoen
2
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel Inhoudsopgave Colofon 2 1
Inleiding 4
1.1
Algemeen 4
1.2
Doelstelling 4
1.3
Leeswijzer 5
1.4
Status 5
2
Stedenbouwkundig plan 6
3
Beeldkwaliteitplan 10
Bijagen: 13 A
Stedenbouwkundige ontwikkelrandvoorwaarden
URZO-locatie Meppel (Het Oversticht)
Monument URZO
3
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 1 | Inleiding 1.1 Algemeen In het centrum van Meppel wordt de voormalige URZO-locatie aan de Kruisstraat, Slotplantsoen en Noteboomstraat herontwikkeld tot woningbouwlocatie met commerciële ruimte. De locatie ligt aan de rand van het centrum en aan het groene Slotplantsoen. De noordzijde van de locatie grenst aan een woonwijk met kleinschalige woningbouw. Bemog Projektontwikkeling en Mateboer Projectontwikkeling hebben in samenspraak met de gemeente Meppel een stedenbouwkundig plan uitgewerkt voor de herontwikkeling van dit gebied. Het stedenbouwkundig ontwerp is gebaseerd op de ‘Stedenbouwkundige Ontwikkelrandvoorwaarden URZOlocatie Meppel’ dat in januari 2019 in opdracht van de gemeente Meppel is opgesteld door het Oversticht. Deze randvoorwaarden zijn in april 2019 door de gemeenteraad vastgesteld.
No
te
bo
om
In de ontwikkeling wordt een variatie aan woningtypes gerealiseerd: grondgebonden stadswoningen en appartementen variërend van studio’s, middelgroot en grote appartementen. De intentie is de historische panden aan de Kruisstraat deels te behouden en te geïntegreren in de nieuwe ontwikkeling. Aan de Kruisstraat wordt in de plint commerciële ruimte ontwikkeld, wat aansluit op het centrumgebied.
at
Kr
uis
str
aa
so
en
t
t
Luchtfoto plangebied
Sl
ot
pl a
nt
raa
t fds
4
ra
Hoo
1.2 Doelstelling Om de eenheid en de kwaliteit te bewaren in dit plangebied wordt er, ondanks het eigen karakter, de aansluiting gezocht met de omliggende bebouwing. De uitgangspunten van het bestemmingsplan sluiten aan op
st
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 1 | Inleiding
Luchtfoto plangebied voormalig URZO locatie
de omliggende bebouwing en het beeldkwaliteitplan. De ontwikkeling Centrumplan Möppelt geeft het centrum van Meppel zowel in kwalitatieve - als in kwantitatieve - zin een impuls. Dit “Beeldkwaliteitplan“ is het leidende plan voor de toetsing van de bouwplannen voor ‘Centrumplan Möppelt’. 1.3 Leeswijzer In het ‘Beeldkwaliteitplan URZO-locatie Möppelt’ wordt in Hoofdstuk 1: Inleiding de opgave en de locatie van de herontwikkeling beschreven. In januari 2019 is in opdracht van de gemeente Meppel door het Oversticht de ‘Stedenbouwkundige Ontwikkelrandvoorwaarden URZO-locatie Meppel’ opgesteld waarin de geschiedenis van de locatie, de stedenbouwkundige uitgangspunten en het ontwikkelprogramma zijn omschreven. Deze ontwikkelvoorwaarden vormen de basis van het stedenbouwkundig ontwerp. In hoofdstuk 2 wordt het stedenbouwkundig ontwerp beschreven waarin de
stedenbouwkundige opzet, de vorm van het bouwblok, ritmiek van de gevels en het programma zijn omschreven. In het document ‘Stedenbouwkundige Ontwikkelvoorwaarden URZO-locatie Meppel’ is een aanzet gedaan voor de ambitie beeldkwaliteit. In hoofdstuk 3 is de beeldkwaliteit per deelgebied in het plan omschreven. Daarnaast heeft het Oversticht het rapport ‘URZO, Kruisstraat 6 Meppel, Waardestellingen transformatiestudie’ opgesteld voor het monument in het plangebied. 1.4 Status Dit beeldkwaliteitplan vormt het toetsingscriteria voor het ‘Centrumplan Möppelt’ en vervangt hiermee de welstandnota voor dit gebied.
5
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 3 | Stedenbouwkundig ontwerp Stedenbouwkundig ontwerp De herontwikkeling is ontworpen als één gesloten bouwblok bestaande uit verschillende volumes. Het ontwerp sluit hiermee stedenbouwkundig aan op het centrumgebied van Meppel. Het monument en de naastgelegen bakker vormen als vanzelfsprekend onderdeel uit van het bouwblok. Kruisstraat De bebouwing van de herontwikkeling sluit in structuur en parcelering aan op de omliggende bebouwing. De kleinschalige en historische maat en schaal komen terug in de massa van de nieuwbouw. Ook de hoogte en de kapvormen van de nieuwbouw sluiten aan op de omgeving. Zo is de nieuwbouw aan de Kruisstraat met drie bouwlagen kleinschalig en sluit het aan op de overige bebouwing in de straat. Met in de plint commerciële ruimten en daarboven appartementen. Het monument voegt zich moeiteloos in het nieuwe assemblee. Slotplantsoen De nieuwe gevelwand aan het Slotplantsoen zorgt ervoor dat het Slotplantsoen wordt omsloten door vier gevelwanden. Dit versterkt de kwaliteit van het groene plein. De bebouwing aan het Slotplantsoen heeft vier bouwlagen met een kap en heeft een dynamisch gevelbeeld. Aan de Kruisstraat springt de nieuwbouw naar achter om de hoek van bakkerij Nijstad in ere te houden. Gezamenlijk vormen de gebouwen een gesloten bouwblok.
De massaopbouw aan het Slotplantsoen sluit in beukmaten en variatie in hoogte en kapvorm aan op de omliggende bebouwing. Aan het Slotplantsoen worden appartementen gerealiseerd. Noteboomstraat Richting de hoek van het Slotplantsoen – Noteboomstraat krijgt de bebouwing een meer kleinschaliger karakter. Met drie bouwlagen voegt de bebouwing zich in de structuur van de tegenoverliggende woonwijk. Aan de Noteboomstraat liggen de stadswoningen. De beëindiging van het bouwblok aan de Noteboomstraat wordt gerealiseerd met een dubbele woning als accent. Deze woningen zijn hoger en springen naar voren en vormen een natuurlijke beëindiging van het bouwblok. Hier ligt ook de inrit naar het binnengebied. In het groene binnengebied liggen de stadstuinen van de woningen, parkeren, galerijen en balkons. 6
monument
nieuwbouw springt naar achter
dakenlandschap
dynamische gevelwand
Indicatieve schets massaopbouw Kruisstraat - Slotplantsoen beëindiging bouwblok
stadswoningen gevelwand aan Slotplantsoen
Indicatieve schets massaopbouw Slotplantsoen - Noteboomstraat
Beeldkwaliteitplan URZO-locatie | Meppel 3 | Stedenbouwkundig ontwerp
parkeergarage Keyserstroom
parkeergarage Keyserstroom
ni
*
eu
wb
ou
w
sta
ds
wo n
in
ni
eu
ge
binnengebied
binnengebied
uw
uw bo
oriëntatie
Stedenbouwkundige opzet Rondom het monument worden twee nieuwbouwblokken gerealiseerd. Samen maken zij een gesloten bouwblok. De nieuwbouw oriënteert zich naar de omgeving en zoekt aansluiting in maat en schaal met de omliggende bebouwing. Aan de Kruisstraat en Slotplantsoen liggen appartementen. In de plint van de appartementen aan de Kruisstraat worden commerciële ruimten gerealiseerd. Aan de Noteboomstraat liggen grondgebonden stadswoningen in aanslutiing op de aangrenzende woonwijk. In het binnengebied ontstaat een besloten binnenruimte voor groen, parkeren en balkons.