Bijlage 4b Bijlagen bij de toelichting

Het bedrijf bleef onder Duits bewind nog wel opereren tot begin 1945. In 1953 is het verkocht aan nieuwe eigenaren, die er de lederwarenfabriek Urzo vestigden. Dit transformeerde in de jaren ’60 naar een grooten detailhandel in kleding en later ook in woninginrichting.53 Deze functie heeft het gebouw op het adres Kruisstraat 6 nu nog steeds. 45

Beeldbank RCE; beeldbank.cultureelerfgoed.nl. Ter Heide 1988, 23. 47 Ponne 2010, 38. 48 Ponne 1989a, 24. 49 Ponne 2010, 41. 50 Ponne 1989b, 25. 51 Topotijdreis Kadaster; www.topotijdreis.nl. 52 Ponne 2010, 41. 53 Ponne 2010, 45-46. 46

14

Fig. 2.2. Foto van de Kruisstraat rond 1890-1900, met aan de rechterzijde (met het hekwerk) het dubbele woonhuis met de bijnaam ‘Oost-Indisch Huis’, waarvan het westelijk deel in gebruik was voor de Sociëteit van Meppel. Helemaal rechts is het gebouw van de bakkerij met het adres Kruisstraat 2 (bron: Stichting Oud Meppel; oudmeppel.nl).

Fig. 2.3. Foto van het interieur van de schoenenfabriek van de firma Wolff op het adres Kruisstraat 6 rond 1900-1919. Het balkon van de schouwburgzaal van de sociëteit is nog zichtbaar (bron: Stichting Oud Meppel; oudmeppel.nl).

15

Op het adres Kruisstraat 2 is in 1885 een bakkerij begonnen. Deze heeft verschillende eigenaren gehad en als gevolg ook verschillende namen gekend, waaronder bakkerij Rooseboom, Berlijn en thans Nijstad. Hoe oud het gebouw is waarin de bakkerij gevestigd is kon niet direct achterhaald worden, al is deze dus ouder dan 1885 en waarschijnlijk (op basis van de vergelijkbare vorm en grootte) al aanwezig ten tijde van de opname van de kadastrale minuutkaart in 1811-1832. Ter plaatse van het huidige adres Kruisstraat 10 hebben voorheen twee aparte gebouwen gestaan, gescheiden door een steeg (fig. 2.4; duidelijk zichtbaar op de kadastrale minuutkaart in bijlage 8). Aan het begin van de 20ste eeuw heeft in het westelijke gebouw een kledingwinkel gezeten van Egbert Volk. In het oostelijke gebouw zat een kruidenier. De steeg naar de achterzijde leidde naar een tabaksfabriek. In 1976 is ten behoeve van de kledingwinkel van Egbert Volk nieuwbouw gerealiseerd, waarvoor de hier genoemde gebouwen op deze locatie zijn gesloopt. Hoe oud deze gebouwen waren kon niet direct achterhaald worden, al zullen deze ook al op zijn minst dateren uit de tijd van de opname van de kadastrale minuutkaart in 1811-1832. Dit kan worden afgeleid uit het feit dat deze gebouwen nog exact dezelfde vorm en grootte hebben op de plannen van de herinrichting van het gebied uit de jaren ’50-’80 (vergelijk fig.

2.5 en bijlage 8). Fig. 2.4. Foto van de voormalige bebouwing ter plaatse van het adres Kruisstraat 10 rond 1920-1940, met links de kledingwinkel van Egbert Volk, rechts de kruidenier, en in het midden de steeg die leidde naar de tabaksfabriek (bron: Stichting Oud Meppel; oudmeppel.nl).

De grootste herinrichting van het gebied vond plaats tussen de jaren ’50 en ’80. De grote drijfveer hiervoor was het verbeteren van de verkeersdoorstroming in het centrum van Meppel door het doortrekken van de Noteboomstraat naar de Eendrachtstraat in het westen (fig. 2.5). Deze ontwikkeling is pas voor het eerst zichtbaar op de topografische kaart van 1995 (bijlage 11).54 Het nieuwe tracé van de Noteboomstraat was echter gereed in 1986. Hiervoor moest in 1985 het achterste deel van de zaak van Urzo gesloopt worden, die daarvoor in ruil een uitbouw konden maken naar het oosten, achter de 54

Topotijdreis Kadaster; www.topotijdreis.nl.

16

bakkerij op het huidige adres Kruisstraat 2 langs.55 Het huidige pand van Urzo, buiten het oudere ‘OostIndisch Huis’, dateert dan ook uit deze periode. Ook de resterende éénkamerwoningen aan de Krakerij werden in 1960 gesloopt, zoals eerder genoemd. De gebouwen langs de noordzijde van het oude tracé van de Noteboomstraat betroffen twaalf woningen, waarvan enkele gelegen zijn geweest binnen het plangebied. Deze zijn afgebroken tussen 1954 en 1974. Aan de zuidzijde waren drie kleine en één grote woning aanwezig, die zijn afgebroken in 1959. De grote woning (fig. 2.6) was eigendom van en werd bewoond door de bankier J. Slot, naar wie het Slotplantsoen is vernoemd.56 Deze woning was gelegen in de zuidoostelijke punt van het huidige plangebied. Hoe oud de gebouwen langs het voormalige tracé van de Noteboomstraat waren kon niet direct achterhaald worden, al is het mogelijk dat sommigen (op basis van de vergelijkbare vorm en grootte) al aanwezig waren tijdens de opname van de kadastrale minuutkaart in 1811-1832.

Fig. 2.5. Plannen van de herinrichting die is uitgevoerd in het gebied in de jaren ’50-’80, met daarop aangegeven het huidige plangebied. De gesloopte gebouwen langs de Krakerij, het voormalige tracé van de Noteboomstraat en de achterzijde van de zaak van ‘Urzo’ zijn vet omlijnd (bron: Ter Heide 1988, 22).

55 56

Ter Heide 1988, 27. Ter Heide 1988, 24.

17

Fig. 2.6. Foto van het voormalige adres Noteboomstraat 25 in 1930, op de hoek van de Touwstraat (straat naar rechts) en het voormalige tracé van de Noteboomstraat (straat naar links). Het gebouw helemaal links is de bakkerij op het adres Kruisstraat 2.

2.3.6 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING (LS05)

Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied gelegen is aan de noordzijde van de historische kern van Meppel. Op het oudste historische kaartmateriaal dat beschikbaar is, daterend in de 17de eeuw, is het onduidelijk of er sprake is van bebouwing in het plangebied. Op de eerste betrouwbare kaart van het plangebied, de kadastrale minuutkaart van 1811-1832, komt in het plangebied reeds bebouwing voor die veelal thans nog aanwezig is. Hiertoe behoren de bakkerij op het adres Kruisstraat 2 en het ‘OostIndisch Huis’ op het adres Kruisstraat 6. Ter plaatse van het adres Kruisstraat 10 is tot in de jaren ’70 ook bebouwing aanwezig geweest die waarschijnlijk al aanwezig was ten tijde van de opname van de kadastrale minuutkaart. In de zuidoosthoek van het plangebied heeft tot aan de herinrichting in de jaren ’50-’80 een voormalig tracé van de Noteboomstraat gelegen, waarlangs eveneens bebouwing aanwezig is geweest die op zijn minst terug lijkt te gaan tot de opname van de kadastrale minuutkaart. Tot slot zijn aan de noordoostzijde van het plangebied complexen van éénkamerwoningen aanwezig geweest, die op zijn minst teruggaan tot de kadastrale minuutkaart en waarvan de laatsten pas zijn gesloopt in de jaren ’60.

Een kaartweergave van deze bekende hoge verwachtingen en de soms nog aanwezige gebouwen uit de Midden-Nieuwe Tijd en het begin van de Late Nieuwe Tijd is opgenomen in bijlage 11.

18

Daarnaast kan voor het gehele plangebied een algemene hoge verwachting worden uitgesproken op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd. Er is weinig informatie beschikbaar over bewoning in het plangebied voorafgaand aan de opname van de kadastrale minuutkaart in de Midden-Nieuwe Tijd, maar vanwege de ligging in de historische kern van Meppel kunnen eventuele sporen en resten uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd uiteraard niet uitgesloten worden. Dit blijkt ook uit eerdere archeologische vondstmeldingen aan de noordzijde van de Kruisstraat, die bebouwing hebben aangetoond vanaf de 15de-16de eeuw. Eventueel aanwezige sporen en resten zullen met name bestaan uit grondsporen, organische resten (hout, houtskool, bot) en anorganische resten (muur- en vloerresten, bouwmateriaal, aardewerk, natuursteen, metaal). Deze kunnen voorkomen vanaf het maaiveld en op diepere niveaus, en kunnen verstoord zijn door recentere bebouwing. Voor de onderliggende dekzandafzettingen geldt een onbekende verwachting op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Steentijd-Middeleeuwen. Er geldt een onbekende verwachting omdat er weinig tot geen informatie over bewoning in deze tijd in de directe omgeving bekend is.

Eventueel aanwezige sporen en resten zullen bestaan uit grondsporen, organische resten (hout, houtskool, bot) en anorganische resten (aardewerk, natuursteen, metaal). Deze kunnen voorkomen onder het antropogene pakket in de top van het dekzand, waarvan de diepteligging in de omgeving slecht bekend is. Het is mogelijk dat de top van het dekzand is verstoord door latere bodemingrepen gerelateerd aan bewoning in de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. Indien er sprake is van een intacte bodemopbouw met een podzolbodem, dan geldt een hoge verwachting. Ontbreekt een podzolbodem, dan geldt een lage verwachting.

19

3

CONCLUSIE

In het plangebied Meppel-Kruisstraat is het voornemen sloop- en nieuwbouwwerkzaamheden uit te voeren. VUhbs archeologie is verzocht een archeologisch onderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uit te voeren, zodat meer inzicht wordt verkregen in de bodemopbouw en archeologische verwachting van het plangebied. Dit onderzoek is uitgevoerd aan de hand van een aantal deelvragen die in dit hoofdstuk nader beantwoord zullen worden. Wat is de reeds bekende geo(morfo)logische en bodemkundige opbouw van het plangebied? Het bureauonderzoek heeft uitgewezen dat het plangebied ligt aan de noordzijde van de historische kern van Meppel, dat is ontstaan aan de westelijke rand van het Drentse zandgebied. In het Weichselien is hier dekzand afgezet, waarin tijdens het Holoceen een podzolbodem kan zijn gevormd. Het dekzand kan na verloop van tijd afgedekt zijn geraakt door veen. De top van de stratigrafie zal bestaan uit diverse stadslagen en moderne ophogingslagen. Wat zijn de vooraf bekende en verwachte archeologische sporen en resten binnen het onderzoeksgebied? Wat is bekend van het karakter, de omvang, (diepte)ligging, uiterlijke kenmerken, datering, gaafheid en conservering van deze sporen en resten? Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied gelegen is aan de noordzijde van de historische kern van Meppel.

Op het oudste historische kaartmateriaal dat beschikbaar is, daterend in de 17de eeuw, is het onduidelijk of er sprake is van bebouwing in het plangebied. Op de eerste betrouwbare kaart van het plangebied, de kadastrale minuutkaart van 1811-1832, komt in het plangebied reeds bebouwing voor die veelal thans nog aanwezig is. Hiertoe behoren de bakkerij op het adres Kruisstraat 2 en het ‘OostIndisch Huis’ op het adres Kruisstraat 6. Ter plaatse van het adres Kruisstraat 10 is tot in de jaren ’70 ook bebouwing aanwezig geweest die waarschijnlijk al aanwezig was ten tijde van de opname van de kadastrale minuutkaart. In de zuidoosthoek van het plangebied heeft tot aan de herinrichting in de jaren ’50-’80 een voormalig tracé van de Noteboomstraat gelegen, waarlangs eveneens bebouwing aanwezig is geweest die op zijn minst terug lijkt te gaan tot de opname van de kadastrale minuutkaart. Tot slot zijn aan de noordoostzijde van het plangebied complexen van éénkamerwoningen aanwezig geweest, die op zijn minst teruggaan tot de kadastrale minuutkaart en waarvan de laatsten pas zijn gesloopt in de jaren ’60. Daarnaast kan voor het gehele plangebied een algemene hoge verwachting worden uitgesproken op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd.

Er is weinig informatie beschikbaar over bewoning in het plangebied voorafgaand aan de opname van de kadastrale minuutkaart in de Midden-Nieuwe Tijd, maar vanwege de ligging in de historische kern van Meppel kunnen eventuele sporen en resten uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd uiteraard niet uitgesloten worden. Dit blijkt ook uit eerdere archeologische vondstmeldingen aan de noordzijde van de Kruisstraat, die bebouwing hebben aangetoond vanaf de 15de-16de eeuw. Eventueel aanwezige sporen en resten zullen met name bestaan uit grondsporen, organische resten (hout, houtskool, bot) en anorganische resten (muur- en vloerresten, bouwmateriaal, aardewerk, natuursteen, metaal). Deze kunnen voorkomen vanaf het maaiveld en op diepere niveaus, en kunnen verstoord zijn door recentere bebouwing. Voor de onderliggende dekzandafzettingen geldt een onbekende verwachting op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Steentijd-Middeleeuwen. Er geldt een onbekende verwachting omdat er weinig tot geen informatie over bewoning in deze tijd in de directe omgeving bekend is. Eventueel aanwezige sporen en resten zullen bestaan uit grondsporen, organische resten (hout, houtskool, bot) en anorganische resten (aardewerk, natuursteen, metaal).

Deze kunnen voorkomen onder het antropogene pakket in de top van het dekzand, waarvan de diepteligging in de omgeving slecht bekend is. Het is mogelijk dat de top van het dekzand is verstoord door latere bodemingrepen gerelateerd aan bewoning in de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. Indien er sprake is van een intacte 20

bodemopbouw met een podzolbodem, dan geldt een hoge verwachting. Ontbreekt een podzolbodem, dan geldt een lage verwachting. Wat zijn de te nemen vervolgstappen om te komen tot een waardering van de eventueel aanwezige archeologische sporen en resten, op basis waarvan uiteindelijk een beleidsbeslissing (meestal een selectiebesluit) genomen kan worden? Voor de overzichtelijkheid wordt deze vraag beantwoord in het hiernavolgende hoofdstuk 4.

21

4

AANBEVELINGEN

Het bureauonderzoek heeft aangetoond dat voor het hele plangebied nog een algemene hoge verwachting geldt op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Late Middeleeuwen-Midden-Nieuwe Tijd, een specifieke verwachting voor bebouwing bekend van historisch kaartmateriaal die teruggaat tot minstens het begin van de 19de eeuw, en daarnaast nog een onbekende verwachting op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode SteentijdMiddeleeuwen op het onderliggende dekzand. Op basis van deze bevindingen wordt archeologisch vervolgonderzoek zinvol of noodzakelijk geacht. Geadviseerd wordt vervolgonderzoek uit te voeren in de vorm van een verkennend booronderzoek. Het doel van dit verkennend booronderzoek is om de bodemopbouw en mate van intactheid vast te stellen, en deze archeologische verwachting te toetsen. Daarbij dienen ook de voorgenomen werkzaamheden in meer detail bekend te zijn, zodat kan worden geëvalueerd in hoeverre deze een bedreiging vormen voor de potentiële archeologische niveaus, en aan de hand daarvan te bepalen of en waar vervolgonderzoek noodzakelijk is. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Meppel, om op basis van dit advies een besluit te nemen ten aanzien van het vervolgtraject. De archeologische meldingsplicht blijft te allen tijde van kracht.

Wanneer tijdens graafwerkzaamheden archeologische sporen of resten worden aangetroffen, dan dient dit, conform art. 5.10 van de Erfgoedwet 2016, direct te worden gemeld bij de bevoegde overheid.

22

5

LITERATUUR

Actueel Hoogtebestand Nederland, 2019: AHN3, Amersfoort. Alterra, 2006: Bodemkaart van Nederland 1:50.000, Wageningen. Alterra, 2008: Geomorfologische kaart Nederland 1:50.000, Wageningen. Bakker, H. de/J. Schelling, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. De hogere niveaus (2de, gewijzigde druk), Wageningen. Berendsen, H.J.A, 2008a: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie (5de herziene druk), Assen. Berendsen, H.J.A, 2008b: Landschappelijk Nederland. De fysisch-geografische regio’s (4de herziene druk), Assen. Bergh, T.A. van den, 2018: Herinrichting Noteboomstraat te Meppel. Gemeente Meppel. Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek, Weesp (RAAP-notitie 6346). Berkel, G. van/K. Samplonius, 2018: Nederlandse plaatsnamen verklaard, Rotterdam. Boer, A. de, 2015: Vledderstraat, Meppel, gemeente Meppel: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen, Utrecht (Bureau voor Archeologie Rapport 144). Boer, A.G. de/S. van der Aa, 2010: Gemeente Meppel. Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart, Amersfoort (ADC Heritage Rapport H037). Bosch, J.H.A., 2007: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode. Op basis van de Standaard Boor Beschrijvingsmethode versie 5.2, Utrecht (TNO-rapport NITG 2007-U-R0246/A). Groenhuijzen, M.R., 2020: Plan van Aanpak verkennend booronderzoek Meppel-Kruisstraat, Amsterdam.

Heide, R. ter, 1988: “Sanering binnenstad Meppel – deel 5. In de periode 1948-1988”, Kwartaalblad Oud Meppel 10(4), 7-49. Huisman, N., 2009: Meppel, Hoofdstraat, Kerkplein & Hoogetin. Een archeologische begeleiding, Amersfoort (ADC Rapport 2324). Jezeer, W., 2009: Meppel-Woldstraat 68 (Gemeente Meppel). Een Archeologische Begeleiding, Amersfoort (ADC Rapport 1033). Kappel, K. van/A.G. de Boer, 2009: Meppel Hoofdstraat, Kerkplein en Hoogetin. Een Bureauonderzoek, Amersfoort (ADC Rapport 1974). Lubbers, N./I. Hesseling, 2006: Archeologisch onderzoek Woldstraat 68 te Meppel. Bureauonderzoek, Assen (Grontmij Archeologische Rapporten 314). Nederlands Normalisatie-instituut, 1989: Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters, Delft. 23

Ponne, W., 1989a: “De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in de 19de eeuw. Deel 1 De periode 1799-1824”, Kwartaalblad Oud Meppel 11(2), 15-44. Ponne, W., 1989b: “De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen in de 19de eeuw. Deel 2 De periode 1824-1896”, Kwartaalblad Oud Meppel 11(3), 11-25. Ponne, W., 2010: “Het ‘Oost-Indische Huis’ aan de Kruisstraat”, Kwartaalblad Oud Meppel 32(1), 38-47. RAAP, 2017: Deborah3, v1.1.106, Amsterdam. TNO-GDN, 2020a: Formatie van Boxtel (Stratigrafische Nomenclator van Nederland, TNOGeologische Dienst Nederland), http://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/formatievan-boxtel. TNO-GDN, 2020b: Formatie van Drente (Stratigrafische Nomenclator van Nederland, TNOGeologische Dienst Nederland), http://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/formatievan-drente. TNO-GDN, 2020c: Formatie van Nieuwkoop (Stratigrafische Nomenclator van Nederland, TNOGeologische Dienst Nederland), http://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator/formatievan-nieuwkoop.

24