1.40.1 Eindrapport BRE Drenthe

ons land nog altijd in haar greep. Voor de regio Drenthe

de gemiddelde huizenprijs van koopwoningen boven het

brengt corona zowel uitdagingen als kansen met zich mee.

Nederlands gemiddelde. De huizenprijs in Groningen ligt

Als uitdagingen zien we dat de groep kwetsbare mensen

daar ver onder.

in ernst en omvang is gegroeid, door een toename aan eenzaamheid, het wegvallen van structuur, minder sport

Voorzieningen

en beweging, minder sociale contacten en hogere ervaren

De afstand tot voorzieningen als de supermarkt, basisschool

stress en depressieve gevoelens. 18% van de Drenten geeft

en kinderdagverblijf is voor alle casusregio’s vergelijkbaar.

bijvoorbeeld aan dat hun fysieke en mentale gezondheid

De huisartsendichtheid in Noord-Holland Noord, Groningen

door de coronacrisis is verslechterd.28 Ook ondernemers

en Friesland is ongeveer gelijk aan het landelijk gemiddelde.

hebben het zwaar in de coronacrisis, waarbij zeker zelf-

In Noordoost-Brabant is deze lager, en in Drenthe juist

standigen aangeven een lager inkomen te hebben door de

hoger.

coronacrisis. De weggevallen sociale ontmoetingen zorgen er in de samenwerking binnen het BRE en tussen de drie

Maatschappelijke en politieke betrokkenheid

ecosystemen ook voor dat er geen verdieping van de (be-

In de casusregio’s wordt ongeveer evenveel aan

stuurlijke) relaties plaatsvindt.

vrijwilligerswerk gedaan, met Friesland als uitschieter naar boven. Hetzelfde geldt voor de opkomst bij de Tweede

Als kansen van de coronacrisis zijn digitalisering en thuis-

Kamerverkiezingen.

werken enorm toegenomen. Door het toegenomen werken op afstand kunnen werknemers verder van hun werk af

Regionale identiteit

wonen en hechten zij meer belang aan de leefomgeving en

Zowel in Noord-Holland Noord als in Noordoost-Brabant

het eigen huis. Er zijn eerste tekenen dat dit leidt tot een

is een dunne regionale identiteit met sterke subregio’s

‘omgekeerde braindrain’, waarbij mensen uit de Randstad

geïdentificeerd. In beide regio’s vindt men het lastig de

- waar de huizenprijzen nog altijd stijgen - richting Drenthe

identiteit te definiëren. Drenthe kent belangrijke ruimtelijke

trekken, waar de woningen betaalbaarder zijn en er meer

en culturele karakteristieken. Meer dan in Drenthe bestaat

rust, natuur en ruimte is.29 Andersom vergroot digitalisering

in Friesland een dikke regionale identiteit, waarvoor Friese

en afstand werken ook de potentiële arbeidsmarkt voor

symbolen en een eigen taal van grote betekenis zijn.

Drenten, die hierdoor een baan kunnen zoeken op een grotere afstand van hun huis. Dit vormt een mogelijk risico voor Drentse bedrijven en overheden, die op een reeds krappe arbeidsmarkt dan lastiger geschikt personeel kunnen vinden.

28 29

38

Bron: https://onderzoek.in/effectencorona/drenthe/ Bron: https://eenvandaag.avrotros.nl/item/wordt-corona-het-keerpunt-voor-krimpregios-wonen-in-de-stad-door-thuiswerken-minder-nodig/

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

5.2 Het BRE van Drenthe Deelvraag 2 luidt: Hoe ziet het BRE (Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem) eruit? Onder het BRE (Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem) verstaan wij

Als uitgangspunt zien wij de schaal van Drenthe als één BRE.

het geheel aan gestructureerde interbestuurlijke samenwerking

Dit is dan ook de geografische scope voor het onderzoek.

binnen een gebied. Landelijke samenwerkingsverbanden (zoals de

Binnen deze scope hebben wij ook aandacht voor de subregio’s

Vereniging Nederlandse Gemeenten) en niet-regionale, thematische

(Noord, Zuidoost en Zuidwest-Drenthe), de bovenregionale

samenwerkingsverbanden (zoals de G40 of P10) vallen buiten de

samenwerking en de positie van de waterschappen. In de

scope van het onderzoek. NB: Onderstaande constateringen over

onderstaande tabel geven we weer hoe er op de verschillende

aantallen samenwerkingsverbanden zeggen niets over kwaliteit van

schaalniveaus bestuurlijk wordt samengewerkt. We schetsen

die samenwerking. De genoemde bevindingen zijn dan ook geen

in de tabel per schaalniveau de voornaamste samenwerkings­

waardeoordelen maar een beschrijving van de situatie.

verbanden. Daar waar sprake is van samenwerking met actoren uit het maatschappelijke (MRE) en/of economische ecosysteem (ERE) geven we dit aan.

Tabel 2.

Overzicht actoren bestuurlijk ecosysteem per schaalniveau.

Boven-regionaal

Actoren bestuurlijk ecosysteem (BRE) Economisch

Welzijn, zorg en sport

• Chemport Europe (ook ERE en MRE)

• Topsport Noord (ook MRE)

• Industrietafel Noord-Nederland (ook ERE en MRE)

• Jeugdbescherming-Noord

• Noorderlink (ook ERE en MRE)

• RIEC Noord

• Noord-Nederland (ook ERE en MRE)

Natuur, recreatie en omgeving

• Economic Board Noord-Nederland (ook ERE en MRE)

• Bestuurlijk Overleg Waddengebied

• Noordelijke Ontwikkelmaatschappij (ook ERE)

• Omgevingsagenda Noord

• Groningen Airport Eelde

• Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT)

• Eems Dollard Regio (EDR)

• Prolander

• RBO Rijn-Oost

• Agenda voor de Veenkoloniën

• BNG Bank NV

• Samenwerkingsverband P10

• GR Noordelijk Belastingkantoor

• Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw

• GROS-overleg: Actieteam grensoverschrijdende economie en arbeid

Energie en duurzaamheid

• Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN)

• Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland (ook ERE en MRE)

• Regio Zwolle

• New Energy Coalition (ook ERE en MRE)

• Woningmarktregio Groningen-Drenthe

Overig

• Noordelijk Duitslandoverleg

• GR Samenwerkingsorganisatie Publiek Vervoer Groningen Drenthe

• Platform Middelgrote Gemeenten

• GR OV-bureau provincies Groningen en Drenthe

• BAN PersoneelsDiensten

• K6 (samenwerking tussen provincies met krimp)

• Servicehuis Parkeer- en Verblijfsrechten U.A. Onderwijs en kennis • Scholingsalliantie Noord (ook MRE) Cultureel

BRE Drenthe

• We The North (ook MRE) Economisch

Natuur, recreatie en omgeving

• Het Verkeers- en Vervoersberaad Drenthe (VVBD)

• NV Waterleidingmaatschappij Drenthe

• Veiligheidsregio Drenthe (VRD)

• NV Waterbedrijf Drenthe

• Gemeenschappelijke Regeling Regionale Uitvoeringsdienst Drenthe

• GR Recreatieschap Drenthe (ook MRE en ERE)

(RUD)

• Regionaal Waterprogramma 2022-2027

• GGD Drenthe (Gemeenschappelijke Regeling GGD Drenthe)

Energie en duurzaamheid

• Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio

• Regionale Energie Strategie Drenthe (ook MRE en ERE)

• GGZ Drenthe

Overig

• Jeugdhulpregio Drenthe

• Vereniging van Drentse Gemeenten (VDG)

• PRACHT-werkgroep

• BOKD (valt onder overkoepelende organisatie Landelijke Vereniging

Onderwijs en kennis • Regiegroep Drentse Onderwijskwaliteit (is onderdeel van de VDG)

39

• Werkgroep Markerein (is onderdeel van de VDG)

Welzijn, zorg en sport

voor Kleine Kernen)

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Subregionaal

Actoren bestuurlijk ecosysteem (BRE) Economisch

Natuur, recreatie en omgeving

• GR WEDEKA Bedrijven (ook ERE)

• Stuurgroep Waterketen Groningen-Noord-Drenthe

• Regio Deal Zuid- en Oost-Drenthe

• Samenwerking Waterketen Noordelijke Vechtstromen

• Arbeidsmarktregio Groningen (ook MRE en ERE)

• Stichting Bodembeheer Schoonebeek

• Arbeidsmarktregio IJsselvechtstreek (regio Zwolle) (ook MRE en ERE)

Energie en duurzaamheid

• Samenwerkingsorganisatie De Wolden-Hoogeveen (SWO)

• Regionale Energie Strategie Groningen (ook MRE en ERE)

• Area Reiniging NV

• Lokaal Bestuursakkoord Water

• Rova Holding NV • GR EMCO-groep • Regio Groningen-Assen (Regiovisie Groningen-Assen 2030) • BOCE-gemeenten Welzijn, zorg en sport • Jeugdhulp Zuid-Drenthe • Jeugdbescherming Noord- en Midden-Drenthe • Overijsselse Ombudsman • WMO Noord- en Midden-Drenthe • WMO Zuid-Drenthe Waterschappen Lokaal

• Werkplein Drentsche Aa (sociale dienst)





• GR waterschappen Noorderzijlvest-Hunze en Aa’s inzake IBA (GR

• Gemeenschappelijk Belastingkantoor Lococensus Tricijn (GBLT) (Vechtstromen)

inzake aanleg, instandhouding, beheer en onderhoud van individuele

• Samenwerking Waterketen Noordelijke Vechtstromen

behandeling van afvalwater)

• Fluvius (Drents Overijsselse Delta)

• Beheerovereenkomst zuiveringstechnische werken • Project ‘Laat u niet verassen’ (Vechtstromen en Hunze en Aa’s)

Structuur van het bestuurlijk regionaal ecosysteem Drenthe

In figuur 21 worden samenwerkingsverbanden tussen

Samenwerkingsverbanden gemeenten binnen het

gemeenten betekent dat zij een samenwerkingsverband delen.

BRE Drenthe

Samenwerking met gemeenten buiten Drenthe zijn niet

Voor zover bij ons bekend zijn er in totaal 111 regionale samen­werkingsverbanden waaraan Drentse gemeenten,

Drentse gemeenten gevisualiseerd. Een lijn tussen twee

meegenomen op deze kaart.

30

provincie Drenthe en/of de waterschappen Hunze en Aa’s,

Figuur 21. Samenwerkingsverbanden waaraan alleen gemeenten uit Drenthe deelnemen.31

Drents Overijsselse Delta, Vechtstromen en Noorderzijlvest deelnemen. Aan 78 verbanden (70,3%) nemen ten minste twee Drentse gemeenten deel. Gemiddeld nemen 7,26 gemeenten deel aan een samenwerkingsverband in Drenthe. ​Emmen is de gemeente die het vaakst deelneemt in samenwerkingsverbanden (53), gevolgd door Coevorden (50) en Hoogeveen (48).​ De gemeenten Emmen en Coevorden werken het meest intensief samen: er zijn 33 samenwerkingsverbanden waarin zij beide deelnemen. De twee minst intensief samenwerkende gemeenten in Drenthe delen nog steeds 24 samenwerkingsverbanden. In verhouding met andere regio’s is dit opvallend veel. Ter vergelijking: in Fryslân is 13 het minimum en in Groningen 11. ​In het zuiden van Drenthe - en dan met name in het zuidoosten - wordt intensiever samengewerkt dan in het noorden. ​

30

40

We hanteren als definitie: samenwerkingsverbanden waaraan tenminste 2 gemeenten deelnemen, of 1 gemeente en 1 waterschap, of 1 gemeente en de provincie uit de regio. Het betreffen gemeentegrens overstijgende en/of interbestuurlijke samenwerking met een belang voor de regio. Daarnaast gaat het om (min of meer) geïnstitutionaliseerde samenwerking. Dat zijn bijv. GR-en of samenwerkingen op basis van een convenant of bestuurlijke tafels.

31

Visualisaties door Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen). Data door KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021)

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

We zien dat de bestuurlijke samenwerking binnen het BRE

Bestuurlijke sleutelfiguren geven over de hele linie aan dat de

Drenthe zich afspeelt op een tweetal schaalniveaus32: het

regio Drenthe wordt gekenmerkt door het ‘12+1’ principe:

schaalniveau van de provincie Drenthe en het schaalniveau van

twaalf gelijkwaardige gemeenten met een provincie die naast

de subregio’s. Het schaalniveau van de regio wordt - afhankelijk

de gemeenten staat, niet erboven. In de data zien we een

van het thema of de opgave - niet altijd als het meest logische

negentiental samenwerkingsverbanden terug waar door de

en natuurlijke niveau van samenwerking gezien, omdat de

provincie en de twaalf Drentse gemeenten wordt samengewerkt,

subregio’s (Noord, Zuidoost en Zuidwest Drenthe) qua

in twee daarvan nemen ook de vier waterschappen deel. Het

opgaven en profiel soms sterk verschillen van elkaar. De twee

feit dat de regio uit ‘slechts’ twaalf gemeenten en één provincie

schaalniveaus binnen het BRE duiden we hieronder kort.

bestaat, maakt dat de regio als een overzichtelijke regio met korte lijntjes tussen bestuurders in de samenwerking wordt

Regio Drenthe

ervaren door de gesprekspartners. Zij duiden, tenslotte, de

Op de schaal van Drenthe werken overheden samen in de

verbinding met- en betrokkenheid van de vier waterschappen

verplichte samenwerkingsverbanden GGD, de Veiligheidsregio

in de samenwerking in de regio als sectoraal, maar binnen die

en de regionale uitvoeringsdienst. Daarnaast zijn er op dit

sectorale opgaven erg functioneel.

niveau enkele semi-verplichte samenwerkingsverbanden ingericht ten behoeve van de Regionale Energiestrategie (RES),

Subregio’s binnen Drenthe

het Zorg en Veiligheidshuis Drenthe en de Jeugdhulpregio

Box 10. Het subregionale schaalniveau

Drenthe.

Samenwerking in het BRE Drenthe verloopt vaak via de subregionale schaalniveaus langs specifieke thema’s en

Binnen het BRE Drenthe zijn er verschillende vormen van

opgaven. De samenstelling van deze samenwerking in de

vrijwillige samenwerkingsverbanden die niet (hiërarchisch)

subregio’s verschilt per thema en opgave, maar zijn in sterke

aan elkaar verbonden zijn en op diverse beleidsdomeinen

mate congruent met de COROP-regio’s. Wanneer we in dit

opereren. Dit betreffen bijvoorbeeld samenwerkingsverbanden

rapport spreken over Noord-, Zuidoost- of Zuidwest-Drenthe

als de Sociale Agenda, Drentse Zorgtafel, Sport Drenthe,

spreken we dan ook over de samenwerkende gemeenten

Recreatieschap Drenthe, de Taskforce Vitale Vakantieparken,

uit de COROP-regio, tenzij anders aangegeven.

het Drents Energieloket, Regiegroep Drentse Onderwijskwaliteit en het Muziekakkoord Drenthe.

In het BRE Drenthe zien we drie sterke clusters van subregionale samenwerking: Noord-Drenthe, Zuidoost-

Voor de overkoepelende strategische afstemming binnen

Drenthe en Zuidwest-Drenthe. De subregionale samenwerking

Drenthe zijn er op het niveau van de gemeentebestuurders de

betreft hoofdzakelijk samenwerking op vrijwillige basis. Mede

portefeuillehoudersoverleggen van de VDG, waar vaak ook de

daardoor wordt er in de subregio’s niet altijd in dezelfde

provinciebestuurders aansluiten. De VDG kent de volgende

samenstelling samengewerkt. Zo is de gemeente Hoogeveen

portefeuillehoudersoverleggen: Gezondheid en Welzijn, Energie

zowel onderdeel van de Dutch TechZone (Zuidoost-Drenthe)

Klimaat en Milieu, Onderwijs en Cultuur, Sport, Participatie

als de Regio Zwolle (Zuidwest Drenthe). Daarnaast zijn de

Schulden en Integratie, Economische Zaken, Financiën,

gemeenten Midden-Drenthe en Aa en Hunze geen onderdeel

Ruimte en Wonen. Daarnaast houdt de VDG zich onder meer

van de Regio Groningen-Assen (Noord-Drenthe), maar is

bezig met de lobby over financiële tekorten, de aanpak van

Aa en Hunze wel onderdeel van de Regiodeal Zuid- en Oost-

de coronacrisis, de implementatie Wet tijdelijke maatregelen

Drenthe. In de gesprekken alsmede uit de data komt naar voren

Covid-19 en het herstelplan corona. Hiermee pakt de VDG een

dat op het niveau van deze subregio’s het meest intensief wordt

breder scala aan onderwerpen op dan enkel de thema’s die zij

samengewerkt. In de beelden komt tevens naar voren dat de

in hun strategische agenda 2018-2022 hebben benoemd (zie

subregio’s een bestuurlijke en economische oriëntatie naar

figuur 22).

buiten de regio hebben.

32

41

NB: Ook het bovenregionale niveau van Noord-Nederland is een belangrijk schaalniveau voor bestuurlijke samenwerking, zie hiervoor de paragraaf ‘Samenwerkingsverbanden met partijen buiten het BRE Drenthe en bovenregionale samenwerking’ op pagina 44.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Noord-Drenthe (Aa en Hunze, Assen, Midden-

Ook in de ogen van de bestuurlijke, maatschappelijke en

Drenthe, Noordenveld en Tynaarlo)

economische sleutelfiguren zijn de subregio’s vaak het

Samenwerkingsverbanden op het subregionale niveau van

dominante schaalniveau waarop de overheid in regionaal

Noord-Drenthe betreffen onder meer Werkplein Drentsche Aa,

verband is georganiseerd als het gaat om het werken aan

Inkoop WMO en Jeugdhulp Noord-Drenthe, Overlegorgaan

opgaven. Denk hier bij aan de LEADER-trajecten, de Regiodeal

Drentsche Aa, Stuurgroep waterketen Groningen-Noord

Zuid- en Oost Drenthe en werken aan de woonopgave. Verder

Drenthe, Groningen Airport Eelde, Regio Groningen-Assen,

wordt op subregionaal niveau vaak afstemming en uitvoering

Area NV. In de bestuurlijke samenwerkingsverbanden heeft

georganiseerd op het niveau van het sociaal domein (onder

Noord-Drenthe een sterke focus op Groningen.

andere de werkvoorzieningschappen en de inkoop van WMO en Jeugdhulp). De figuur 22 hierna geeft de agenda’s van de

Zuidoost-Drenthe (Borger-Odoorn, Coevorden Emmen) Binnen Zuidoost Drenthe wordt er onder andere samengewerkt

drie subregio’s weer. Figuur 22. Agenda’s van de verschillende Drentse subregio’s.

in LEADER Zuidoost-Drenthe, Regio Deal Zuid- en Oost Drenthe, Drentse Zonneroute A37, GR EMCO groep, Lokaal

Gemeenten Assen, Noordenveld en Tynaarlo

Bestuursakkoord Water, Project ‘Laat u niet verrassen’,

Noord-Drenthe, agenda Regio Groningen-Assen:

Dutch TechZone, BOCE-gemeenten, Stichting Bodembeheer

■ Economie ■ Ruimtelijke kwaliteit ■ Mobiliteit ■ Wonen

Schoonebeek, Europark Coevorden, RegioCampus Emmen. In de bestuurlijke samenwerkingsverbanden heeft ZuidoostDrenthe een link met Hardenberg (provincie Overijssel) en Duitsland. Zuidwest-Drenthe (Hoogeveen, Meppel, Westerveld, De Wolden) Binnen Zuidwest-Drenthe wordt er onder andere samengewerkt in LEADER Zuidwest-Drenthe, Werkvoorzieningschap Reestmond, Fluvius, Onderwijsgroep Zuidwest-Drenthe, Stichting Scala, GR SWO, Werkvoorzieningschap Zwolle, Regio Zwolle. Zuidwest Drenthe, en dan met name Meppel en Hoogeveen, heeft een sterke oriëntatie op Zwolle.

Gemeenten De Wolden, Hoogeveen, Meppel en Westerveld

Zuidwest-Drenthe, agenda Regio Zwolle: ■ Bereikbaarheid ■ Economie ■ Menselijk kapitaal ■ Leefomgeving ■ Energie

Gemeenten Aa en Hunze, Borger-Odoorn, Emmen, Coevorden en Hoogeveen

Zuidoost-Drenthe, agenda Regiodeal en Dutch TechZone: ■ Werken ■ Wonen ■ Welzijn ■ Maakindustrie

Alle Drentse gemeenten ■ Leefbaarheid en krimp

Regio Drenthe, agenda VDG:

■ Goede en bereikbare zorg ■ Goed openbaar bestuur

■ Omgevingswet ■ Schulden ■ Klimaat

In figuur 22 is te zien dat de subregio Zuidoost-Drenthe het meest samenhangende cluster vormt op basis van het

Deelname aan samenwerking door provincie

aantal samenwerkingen binnen het BRE Drenthe. Zuidoost-

In de bovenstaande visualisatie (figuur 22) zijn de

Drenthe heeft ook de hoogste subregionale samenhang

samenwerkingen met de provincie en waterschappen niet

(62%). Subregionale samenhang betreft het percentage

opgenomen, maar er wordt wel interbestuurlijk samengewerkt.

samenwerkingsverbanden waaraan alle gemeenten uit

De provincie Drenthe neemt deel aan 56 van de 111

de subregio deelnemen, ten opzichte het totaal aantal

samenwerkingsverbanden. Dit is net iets meer dan de helft en

samenwerkingsverbanden waaraan ten minste één van deze

daarin is Drenthe vergelijkbaar met de provincie Groningen.

gemeenten deelneemt. In Zuidwest-Drenthe ligt dit percentage

In BRE Fryslân en Noord-Holland Noord neemt de provincie

op 53% en in Noord-Drenthe op 48%. De samenhang waar we

deel aan een derde van de samenwerkingsverbanden en

hier over spreken is een kwantitatief oordeel en zegt nog niets

in BRE Noordoost-Brabant een vijfde. Aan vijf van deze

over de kwaliteit van de samenwerkingen. De opgaven waarop

samenwerkingsverbanden neemt geen gemeente deel. Dit

het subregionaal niveau dominant is betreffen: economie en

betreft in alle gevallen een samenwerkingsverband op het

arbeidsmarkt, wonen, gezondheid en onderwijs.

gebied van water waaraan zowel provincies als waterschappen deelnemen (zoals het Regionaal Bestuurlijk Overleg Noord Kaderrichtlijn Water en het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer). Daarnaast is de provincie zowel bestuurlijk als ambtelijk actief betrokken bij de VDG.

42

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Vanuit de gesprekspartners komt naar voren dat de provincie

VDG

naast de eigen taken vaak een faciliterende en netwerkende

De Vereniging van Drentse Gemeenten (VDG) is een

rol oppakt in het bestuurlijk regionaal ecosysteem in Drenthe.

provinciale afdeling van de Vereniging Nederlandse Gemeenten

Er bestaat een ambivalente houding over deze rol van de

(VNG). In de ogen van de bestuurlijke gesprekspartners

provincie. Enerzijds geeft een deel van de gesprekspartners

vormt de VDG een gewaardeerd platform voor ontmoeting,

aan de actieve, voor een groot deel ondersteunende rol van de

afstemming, verbinding en het versterken van de samen­

provincie in het bestuurlijk regionale ecosysteem te waarderen,

werking. Dit is onder meer terug te zien in de relatief hoge

het ‘12+1-adagium’ wordt hier vaak genoemd. Daarbij

opkomst in de bestuurlijke overleggen (tafels). Ook worden

wordt benadrukt dat de houding van de provincie een van

mooie resultaten behaald, zoals het Drents Sport en Preventie­

gelijkwaardigheid zou moeten zijn: als symbool daarvoor geldt

plan. Op sommige onderwerpen wordt echter ook ervaren

het zogenaamde ‘gekantelde’ huis van Thorbecke. Anderzijds

dat de bestuurskracht en actiegerichtheid van de VDG-tafels

wordt door bijvoorbeeld de waterschappen aangegeven dat

beperkt is. De VDG wordt daarbij ook niet genoemd als opgave­

zij het fijn zouden vinden als de provincie haar regierol meer

gericht netwerk rondom de in 2019 in haar strategische agenda

zou pakken en geven andere respondenten aan dat zij meer

vastgestelde focusopgaven: leefbaarheid en krimp, klimaat,

regionale sturing op grote gezamenlijke opgaven (bijvoorbeeld

zorg, schulden, openbaar vervoer en de Omgevingswet. Er zijn

rondom woningbouw, stikstof, de energietransitie en

wisselende opvattingen over de noodzaak van meer actie­

verdroging van zandgronden) wensen.

gerichtheid en bestuurskracht vanuit de VDG. Enerzijds is er een groep die stelt dat de VDG daadwerkelijk een meer

Deelname aan samenwerking door waterschappen

voortrekkende rol mag oppakken in het uitzetten van een

Aan 37 van de 111 samenwerkingsverbanden neemt tenminste

het omzetten van deze visie naar acties en daarbij ook het

één of meer waterschap(pen) deel. Waterschap Drents

maatschappelijke veld en ondernemers meer mag betrekken.

Overijsselse Delta neemt deel aan 12 verbanden, Hunze en Aa’s

Anderzijds stellen sommige gesprekspartners dat de meer

aan 24, Noorderzijlvest aan 18 en Vechtstromen aan 15. Aan

terughoudende rol van netwerk- en ‘uitwisselingsplatform’ past

9 van deze samenwerkingsverbanden neemt geen gemeente

bij de identiteit van de regio.

gezamenlijke, regionale visie (i.e. de ‘stip op de horizon’) en

deel. Dat zijn, naast bovengenoemde samenwerkingen waar ook provincies deelnemen, bijvoorbeeld de GR tussen

Congruentie

waterschappen Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s en Aqualysis.

De congruentie van de samenwerking betreft de mate waarin de gemeenten in het BRE ervoor kiezen om alleen met elkaar

43

De betrokkenheid van de waterschappen in samenwerkings­

samen te werken. Met andere woorden, zoeken de gemeenten

verbanden loopt veelal sectoraal via specifieke opgaven en

in de regio elkaar steeds op, of kiezen ze (ook) voor partners

thema’s: veelal ruimtelijke vraagstukken en klimaatadaptatie.

buiten de regio? We hanteren als congruentiemaat het

De samenwerking is dan gericht op subregio’s en/of is

percentage van het totaal aantal samenwerkingsverbanden

regiogrensoverschrijdend. De waterschappen lijken vooralsnog

waaraan alleen gemeenten uit het BRE deelnemen. Hoe hoger

geen structurele positie te hebben binnen het BRE Drenthe.

dat percentage, hoe congruenter de samenwerking in het

Gesprekspartners vanuit de waterschappen geven aan wel toe

BRE. In het geval van het BRE Drenthe is dit in 52% van de

te willen werken naar een meer structurele positie binnen het

samenwerkingsverbanden het geval. Dit betekent dat Drentse

BRE. Enerzijds vanwege het toenemend belang van (integraal

gemeenten geregeld met elkaar samenwerken, maar ook

werken aan) klimaat- en ruimtelijke opgaven, anderzijds zien

oriëntaties buiten de provincie hebben: aan bijna de helft van

zij ook een rol in termen van (provincie)grensoverschrijdende

de samenwerkingsverbanden van Drentse overheden nemen

verbinding op het vlak van diezelfde opgaven.

ook overheden van buiten de regio deel.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

In vergelijking met andere BRE regio’s is deze congruentiescore relatief laag. De score sluit echter goed aan bij de oriëntaties

Figuur 23. Samenwerkingsverbanden van de Drentse gemeenten, inclusief regiogrensoverschrijdende samenwerkingen.

in Drenthe zelf. Eerder schetsten we al het beeld van de drie Drentse subregio’s: het noorden van Drenthe oriënteert zich op Groningen, het zuidoosten op Hardenberg en Duitsland en het zuidwesten op Zwolle. Deze oriëntaties zien we logischerwijs terug in het aantal samenwerkingsverbanden waaraan ook partijen van buiten de regio deelnemen.

Samenwerkingsverbanden met partijen buiten het BRE Drenthe en bovenregionale samenwerking De regiogrensoverschrijdende samenwerking betreft een totaal van 46 samenwerkingsverbanden (zie figuur 23). De samenwerking tussen Assen en Groningen is de meest voorkomende: zij delen twaalf samenwerkingsverbanden. Daarna volgen Westerveld, Coevorden en Meppel en hun buurgemeenten. Externe samenwerking vindt voornamelijk plaats met gemeenten in de buurprovincies Groningen en Overijssel. Er zijn relatief weinig samenwerkingsverbanden met Friese gemeenten. Vanuit alle Drentse gemeenten zijn er bijvoorbeeld respectievelijk 4 en 3 samenwerkingsverbanden met ‘buurgemeenten’ Weststellingwerf en Ooststellingwerf. In de gesprekken met bestuurlijke, economische en

De gesprekspartners brengen een drietal invalshoeken van de

maatschappelijke sleutelfiguren wordt de samenwerking

Noord-Nederlandse samenwerking naar voren:

op de schaal van Noord-Nederland vaak genoemd. Deze bovenregionale samenwerking vormt naast het regionale

•

De samenwerking met regio-overstijgende partners vindt

en subregionale niveau een belangrijk schaalniveau voor de

veelal plaats langs de lijnen van inhoudelijke opgave(n).

bestuurlijke samenwerking. De belangrijkste opgaven waar op

De RIS3-strategie, de Omgevingsagenda Noord en het

bovenregionaal niveau aan wordt gewerkt, betreffen: economie

Deltaplan Noord-Nederland zijn hier concrete voorbeelden

en arbeidsmarkt, infrastructuur en, tenslotte, schaalvoordelen

van.

in voorzieningen. •

Veel op de economie en innovatie georiënteerde samenwerkingsverbanden opereren op bovenregionale schaal. Denk hierbij aan het Samenwerkingsverband Noord-Nederland en de NOM (Investerings- en Ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland.

•

De Noord-Nederlandse samenwerking speelt een belangrijke rol in de lobby richting Rijk en

•

‘Europa’, een veelgenoemd voorbeeld is de lobby rondom de Lelylijn en Nedersaksenlijn.

44

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Box 11. Vergelijking structuurkenmerken BRE Drenthe met de regio’s Groningen, Friesland, Noord-Holland Noord en Noordoost Brabant Aantal samenwerkingspartners en verbanden Drenthe is met 12 gemeenten een relatief overzichtelijke regio. In absoluut aantal samenwerkingsverbanden in de regio zien we dat Drenthe er samen met Groningen boven uit steekt. Qua aantal gemeenten zijn Drenthe en Groningen kleinere regio’s, waarin relatief veel samenwerkingsverbanden opereren. NB. Kwantiteit zegt niets over kwaliteit. Aantal gemeenten in samenwerkingsverbanden Het gemiddeld aantal gemeenten waarmee in een samenwerkingsverband wordt opgetrokken ligt relatief hoog. Enkel in Noordoost Brabant wordt gemiddeld genomen in grotere samenwerkingsverbanden samengewerkt. Aantal samenwerkingsverbanden met partners buiten het BRE Vergeleken met andere casusregio’s zien we dat het BRE Drenthe aanzienlijk meer samenwerkingsverbanden heeft met partijen buiten het BRE Drenthe. Bij 41% van de samenwerkingsverbanden zijn partijen van buiten het BRE Drenthe betrokken. De andere casusregio’s zijn meer ‘gesloten’, daar zij minder samenwerkingsverbanden hebben met gemeenten buiten het BRE. Rol van de provincie in het BRE De provincie is bij ongeveer de helft van de samenwerkingsverbanden in de regio betrokken. Dit is vergelijkbaar met de regio Groningen.

In Noord-Holland Noord, Friesland en Noordoost Brabant is de provincie minder vaak betrokken in samenwerkingsverbanden. Rol van het waterschap in het BRE Voor 33,3% van de samenwerkingsverbanden geldt dat ten minste één waterschap is betrokken. Dit percentage is vergelijkbaar met Groningen. In de andere casusregio’s ligt dit percentage aanzienlijk lager (7,8%-22,3%). Het aantal waterschappen in de overige regio’s ligt overigens lager dan in Drenthe. Congruentie van het BRE De territoriale congruentie van de samenwerking in het BRE Drenthe is relatief laag vergeleken met andere casusregio’s (zie tabel 3). In Friesland is de territoriale congruentie aanzienlijk hoger. In Noordoost Brabant is deze lager.

Tabel 3.

45

Vergelijking structuurkenmerken BRE Drenthe met andere BRE casusregio’s.

Element

Drenthe Friesland NO Brabant NHN

Groningen

Aantal gemeenten

12

16

16

18

10

Aantal samenwerkingsverbanden

111

67

73

90

94

Aantal gemeenten die deelnemen aan samenwerkingsverband

7,26

6,8

9,7

6,1

5,9

Aantal samenwerkingsverbanden waaraan provincie deelneemt

50,5%

29,8%

21,9%

32,2% 52,1%

Aantal samenwerkingsverbanden waaraan waterschap deelneemt

33,3%

22,3%

12,3%

7,8%

29,8%

Territoriale congruentie

52%

75%

39%

59%

53%

Minimum/maximum aantal gedeelde samenwerkingsverbanden tussen twee gemeenten

24 / 33

13 / 25

4 / 20

5 / 22

11 / 19

Aantal sw-verbanden met partijen buiten het BRE

46

17

n.n.b.

23

34

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Juridische vormen en domeinen van samenwerking

Domeinen samenwerking

Juridische vorm

in Drenthe zich - in lijn met het landelijke beeld - richten op

In figuur 24 is te zien voor welke juridische vormen is gekozen

het beleidsdomein ruimte. Dit domein beslaat onder andere

bij samenwerking in Drenthe en Nederland. Als wordt gekeken

het fysiek domein, water, recreatie, mobiliteit en landbouw.

naar de vormen van gestructureerde vormen van samenwerking

Dit betreffen bijvoorbeeld de GR van de waterschappen

dan kiezen gemeenten in Drenthe bovengemiddeld vaak voor

Noorderzijlvest en Hunze en Aa’s, Fluvius, Omgevingsplatform

(informele) samenwerking op basis van afstemming (46%).

Drenthe, maar ook het Verkeers- en Vervoersberaad Drenthe.

Het betreft hier samenwerkingsovereenkomsten, convenanten,

Dit betreft 32%, en ligt daarmee licht hoger dan het landelijk

beleids- en bestuursovereenkomsten en regelingen zonder meer.

gemiddelde. Vervolgens richten samenwerkingsverbanden in

Voorbeelden van deze afstemmingssamenwerking betreffen

Drenthe zich in 22 gevallen op economie en arbeidsmarkt

de RES, de Commissie Landelijk Gebied, de Agenda voor de

(13%), in 22 gevallen op energie en duurzaamheid (13%),

Veenkoloniën en de Sociale Agenda.

in 21 gevallen op onderwijs, cultuur en sport (12%) en in

In figuur 25 is te zien dat de meeste samenwerkingsverbanden

33

Figuur 24. Juridische vormen van samenwerkingsverbanden (vergeleken tussen BRE casusregio’s).

19 gevallen op veiligheid en volksgezondheid (11%). Deze percentages liggen ongeveer gelijk met het landelijk gemiddelde. Het aandeel samenwerkingsverbanden dat zich in Drenthe

100% 80%

richt op belastingen en bedrijfsvoering richt licht lager dan het

60%

landelijk gemiddelde.

40% 20%

Samenwerkingsverbanden kunnen zich op meerdere beleids­

0%

domeinen richten (zoals bijvoorbeeld de VDG). Dat is in Friesland

Groningen

Drenthe

Noordoost Noord-Holland Nederland Brabant Noord

Drenthe in 45 van de 111 samenwerkingsverbanden het geval.

Afstemming

Zelfstandige organisatie privaat

Combinaties die het meest voorkomen zijn samenwerkings­

Netwerkconstructie

Zelfstandige organisatie WGR

verbanden op het gebied van economie en ruimte (14 keer,

Na afstemming wordt in Drenthe het meest (20%) samen­

zoals de Regio Groningen-Assen, Agenda voor de Veenkoloniën

gewerkt via een zelfstandige organisatie34 op basis van privaat­

en de LEADER-trajecten); energie & duurzaamheid en ruimte

recht (Stichting/BV/NV). Dit aandeel ligt rond het landelijk

(11 keer); en onderwijs, cultuur & sport met ruimte (11 keer).

gemiddelde. Voorbeelden hier van zijn de VDG, Water­leiding­ maatschappij Drenthe, Rendo Holding, Dimpact en Area.

Veel samenwerkingsverbanden op regionaal (Drenthe)niveau zijn langs specifieke thema’s of domeinen georganiseerd en

Er wordt vergeleken met het landelijk gemiddelde relatief

dus niet integraal. In de beelden van de gesprekspartners

weinig (19%) gewerkt op basis van gemeenschappelijke

wordt dit voor een deel geweten aan een gebrek aan structuur,

regelingen (WGR). Dit betreffen onder meer de veiligheids­

eenduidigheid en gezamenlijke gerichtheid in de regionale

regio Drenthe, de GGD Drenthe, SNN; maar ook de werkvoor­

samenwerking. Sommige bestuurders geven aan dat zij hierdoor

zieningsschappen en leerwerkbedrijven, zoals Stark, Reestmond,

aan een ‘grote hoeveelheid tafels moeten zitten om dingen

EMCO en Werkplein Drentsche Aa.

gedaan te krijgen’ en het lastig is om de gemeenteraden ‘goed te koppelen aan de samenwerkingsverbanden’. Op

In 15% van de gevallen vindt samenwerking plaats op basis

subregionaal niveau herkennen we een grotere hoeveelheid

35

van een netwerksamenwerking . Dit is daarmee het minst

van domeinoverstijgende samenwerkingsverbanden. Dit zijn

voorkomende juridische construct dat in samenwerking wordt

bijvoorbeeld de Regio Zwolle, Regio Groningen-Assen en de

gebruikt. Voorbeelden van netwerksamenwerking zijn de

BOCE-gemeenten.

Jeugdhulpregio’s Noord en Midden-Drenthe en Zuid-Drenthe. 33 34

35

46

Samenwerking op basis van afstemming betekent dat betrokken partijen met elkaar afstemmen wat relevante problemen en verstandige oplossingen zijn, maar dat de bevoegdheden bij de overheden zelf blijven liggen. Samenwerking in een zelfstandige organisatie betekent dat bevoegdheden worden op- of overgedragen aan een zelfstandige entiteit. Dit kan publiekrechtelijk worden vormgegeven, op basis van de Wet gemeenschappelijke regelingen óf privaatrechtelijk. Netwerksamenwerking betekent dat de ene overheid een taak voor de andere overheid uitvoert; al dan niet via een dienstverleningsovereenkomst, centrumregeling, overeenkomst tot opdracht of andere netwerkconstructie. Hier ligt dan vaak een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke overeenkomst aan ten grondslag.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Figuur 25. Beleidsdomeinen van samenwerkingsverbanden (vergeleken tussen BRE casusregio’s). NB: één samenwerking kan zich op meerdere beleidsdomeinen richten. 100%

Typering van de bestuurscultuur In de gesprekken komt naar voren dat de Drentse identiteit en

80%

in het verlengde daarvan ook de Drentse bestuurscultuur mede

60%

gebaseerd is op historie. Een Drents kenmerk dat zijn invloed heeft op het bestuur is de sociale samenhang: ‘naoberschap’.

40%

Het betekent simpelweg dat buren elkaar altijd met raad en

20% 0%

Bestuurscultuur en interne verhoudingen binnen het BRE

daad terzijde staan. Diverse gesprekspartners stellen dat dit Nederland

NoordHolland Noord

Friesland

Noordoost Brabant

Groningen

Ruimte Energie & duurzaamheid

Onderwijs, cultuur en sport Economie

Veiligheid en volksgezondheid

Belastingen

Drenthe

Sociaal domein Bedrijfsvoering

voortkomt uit het verleden toen overheidsondersteuning letterlijk ver weg was, en men op zichzelf en de omgeving aangewezen was. De impact die het naoberschap heeft op de hedendaagse bestuurscultuur is tweeledig en bijna paradoxaal. Enerzijds leidt het op het niveau van de individuele gemeente

Box 12. Vergelijking samenwerkingsverbanden Drenthe

tot een drang naar autonomie en zelfstandigheid. Anderzijds

met de regio’s Noord-Holland Noord, Groningen, Friesland

weten bestuurders elkaar via korte lijntjes snel te vinden en

en Noordoost Brabant

kent men elkaar.

Juridische vormen van samenwerking

De korte lijntjes en het feit dat bestuurders elkaar vaak zien

In Drenthe, Groningen en Noord-Holland Noord is

zorgt voor een ontspannen bestuurscultuur, maar draagt ook

(informele) afstemming op basis van samenwerking de

bij aan een zekere mate van schroom om daadwerkelijk te

meest voorkomende vorm van samenwerking. Ook in

zeggen waar het op staat. Drenten worden wel getypeerd als ‘te

Friesland en Noordoost Brabant wordt er vaak gekozen voor

aardig om eerlijk te zijn’. Het gevolg hier van is dat conflicten

afstemming, al komen samenwerkingen op basis van een

vermeden worden en kwesties niet uitgesproken worden,

gemeenschappelijke regeling daar iets vaker voor.

waardoor ze lang onder de oppervlakte aanwezig blijven.

Domeinen van samenwerking

Dit uit zich soms ook in het beperkt uitwisselen van

In alle casusregio’s richten de meeste

argumenten. Hetgeen op zijn beurt kan leiden tot een

samenwerkingsverbanden zich op het beleidsdomein

patstelling en vertragend werkt in het geval er bestuurlijke

ruimte. Daarnaast is het sociaal domein in de meeste

besluiten genomen moeten worden. Een van de bestuurlijke

casusregio’s een belangrijk beleidsdomein. Hier richten de

gesprekspartners typeerde deze karakteristiek van de Drentse

samenwerkingsverbanden in Groningen en Noord-Holland

bestuurscultuur als volgt: ‘Als het schuurt, dan schuurt men

Noord zich relatief minder op.

met een lichte korrel’. Het effect is dat er veel aankomt op het ambtelijke niveau onder de bestuurlijke samenwerking: aan de ene kant om de continuïteit te waarborgen in langdurige trajecten, aan de andere kant om de bestuurlijke besluitvorming voor te bereiden en in goede banen te leiden. Er wordt veel in de relatie geïnvesteerd omdat elkaar kennen en vertrouwen belangrijke factoren zijn in de Drentse bestuurlijke samenwerking. Dit leidt in de samenwerkingsverbanden en aan bestuurlijke tafels tot veel afstemming, maar ook tot een zekere mate van vrijblijvendheid en minder actiegerichtheid. Als gevolg hiervan ontstaat het gevoel van grote bestuurlijke drukte; ook omdat veel overleg wordt gevoerd langs de lijnen van de (vele) thema’s in plaats van integraal. Een groot deel van de bestuurlijke gesprekspartners heeft daarom de behoefte aan meer strategische visie en coördinatie op de samenwerking in het Drentse bestuur, al dan niet door één partij met mandaat.

47

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Tegelijkertijd en daarentegen wordt ‘het hoofd boven het

•

maaiveld uitsteken’ ook gezien als iets on-Drents.

Er is geen duidelijk, herkenbaar en gezamenlijk profiel of merk (naar buiten toe) van de Drentse samenwerking. Gemeenten en hun inwoners zijn qua identiteit sterker op

Bovenstaande punten hebben een gevoelsmatige tegenstelling in

het lokale niveau of op de subregio georiënteerd.

zich: er is veel afstemming en samenwerking, maar desalniet­ temin worden er weinig resultaten geboekt. Door sommige

•

Bestuurders in de regio treffen elkaar veelvuldig in

gespreks­partners wordt dit de Drentse ‘bestuursparadox’

verschillende samenwerkingsverbanden in Drenthe. Er zijn

genoemd. De Drentse bestuurscultuur is er tenslotte ook een

‘veel dezelfde gezichten’.

waarin er veel bescheidenheid is over de regio en haar potentie en waar er weinig gezamenlijke ‘trots’ op de regio is, zeker naar

•

buiten toe.

Verbinding tussen verschillende ecosystemen kunnen worden gemaakt door zogenaamde ‘boundary-spanners’: organisaties of individuen die actief de grenzen van

Interne verhoudingen

sectoren/gebieden overstijgen om tot een overkoepelend

De karakteristieken van de Drentse (bestuurs)cultuur zien

netwerk te komen. Ook kunnen deze individuen of

we ook terug in de interne verhoudingen op het niveau van

organisaties de grenzen tussen de schalen (lokaal-

de Drentse samenwerking. Er zijn weinig sterke hiërarchische

subregionaal-regionaal) overbruggen.

verhoudingen; gemeenten zijn relatief gelijkwaardig. De provincie is een partij die zich vaak naast de gemeenten opstelt

Stabiliteit van instituties

en ook deelneemt aan bijvoorbeeld de bestuurlijke tafels van

BRE Drenthe kent relatief stabiele lokale instituties. In de

de VDG. Wat daar bij helpt, zo geven sommige gesprekpartners

periode 2015-2019 zijn er in het BRE 14 wethouders opgestapt

aan, is het feit dat de vier gedeputeerden een achtergrond

in de regio, dat is per gemeente gemiddeld 1,2 wethouder36.

bij gemeenten hebben. Mede daarom kennen ze de (inter)

In de gemeente Assen stapten de meeste wethouders op: acht,

gemeentelijke dynamiek.

waarvan zes in 2019 en 2 in 2017 - allen om politieke redenen. In de gemeente Westerveld stapten drie wethouders op - allen

Wanneer we kijken naar de interne verhoudingen binnen de

in 2019 om politieke redenen. In de gemeenten De Wolden,

regio Drenthe, valt nog een aantal punten op:

Noordenveld en Hoogeveen stapte één wethouder op.

•

De regionale schaal van Drenthe wordt niet door elke

Tussen 2013 en 2019 waren er in Nederland 274 affaires

gesprekspartner binnen het BRE Drenthe (h)erkend als de

rond integriteit rond bestuurders in het lokale bestuur.37 Tien

relevante schaal om integraal overstijgende vraagstukken op

hiervan vonden plaats Drenthe (3,6%): vier in Emmen, twee

te pakken. Respondenten wijzen erop dat de verschillende

in Hoogeveen en één in Assen en Noordenveld. Het landelijke

gemeenten en regio’s qua opgaven en profiel (te) sterk

gemiddelde van integriteitsaffaires per gemeente ligt op 0,77;

van elkaar verschillen. Op verschillende domeinspecifieke

voor Drenthe is dat dus 0,83.

vraagstukken (zoals de Veiligheidsregio, de GGD, en de RES) wordt het regionale niveau wel gezien als relevant schaalniveau. Samenwerking is daarmee thema-afhankelijk op verschillende niveaus in het BRE. •

Op het schaalniveau van Drenthe is er geen duidelijke centrumgemeente. Op subregionale schaal zien we dat er een natuurlijk evenwicht ontstaat waarin de grotere HEMAgemeenten (Hoogeveen, Emmen, Meppel en Assen) de rol van centrumgemeente op zich nemen. 36

•

De economische belangen stuwen de gemeenten in de subregio’s richting partners buiten de regio (bijvoorbeeld Groningen, Zwolle, Hardenberg en Duitsland).

48

37

NB: Het vroegtijdig beëindigen van een ambtstermijn kan verschillende motivaties hebben. We onderscheiden de motieven politiek (bijv. een coalitiebreuk of breuk in de fractie), integriteit en persoonlijk (bijv. gezondheid of een nieuwe baan). Een integriteitsaffaire betreft het al dan niet vermeend overtreden van geldende morele waarden, normen en regels. Dit kunnen ook (per partij verschillende) interne regels zijn. Het gaat hierbij expliciet om affaires en niet in alle gevallen om onomstotelijk vastgestelde schendingen. Wel moet de betrokken politicus zijn afgetreden en/of gesanctioneerd zijn, of de feiten moeten voldoende ernstig en geloofwaardig zijn en in de pers tot vraagtekens over iemands integriteit hebben geleid.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Box 13. Vergelijking bestuurscultuur Drenthe met Noord-

5.3 Het maatschappelijk ecosysteem

Holland Noord, Groningen, Friesland en NoordoostBrabant

Deelvraag 3 luidt: Hoe ziet het maatschappelijk ecosysteem

Bestuurscultuur

eruit?

De bestuurscultuur van Drenthe wordt getypeerd door gemoedelijkheid en consensus en is hiermee vergelijkbaar

Met het maatschappelijke ecosysteem bedoelen we ten eerste, het

met die in Noordoost Brabant. In Noord-Holland Noord

gebied dat vanuit het perspectief van inwoners doorgaat als ‘de

en Groningen wordt de bestuurscultuur getypeerd door

regio’. Oftewel, waar speelt het leven van mensen zich af? Dit

directheid en duidelijkheid. De samenwerking in Friesland

meten wij door op basis van OViN data vervoersverplaatsingen

gaat meer uit van een gedeelde identiteit.

van inwoners van Drenthe in kaart te brengen (Daily Urban System). Een tweede onderdeel van het maatschappelijk ecosysteem

Interne verhoudingen: rol centrumgemeente

is het geheel aan maatschappelijke actoren (zowel inwoners als

In de casusregio’s Noordoost Brabant en Noord-Holland

maatschappelijke organisaties) dat zich inzet voor het realiseren

Noord is er, net zoals in Drenthe, ook geen duidelijke

van maatschappelijke opgaven. Hierbij kijken wij naar de elementen

dominante centrumgemeente. In Noordoost Brabant

voor een sterk maatschappelijk ecosysteem zoals de aanwezigheid

zien sommige gesprekspartners dit als een mogelijke

van onderwijs-, zorg en culturele instellingen en sociale cohesie

verklaring voor de egalitaire bestuurscultuur aldaar. In

(geïndiceerd door de mate van vrijwilligerswerk en opkomst

Friesland en Groningen zijn Leeuwarden en Groningen de

verkiezingen).

centrumgemeenten. Doorgaans wordt de houding van

In tabel 4 staan de meest genoemde maatschappelijke

Leeuwarden door bestuurders als positief ervaren door

samenwerkingsverbanden (op lokaal, subregionaal, regionaal en

een afwezigheid van dominantie. In Groningen geven de

bovenregionaal niveau).

gesprekspartners aan dat Groningen en het ommeland elkaar niet altijd kunnen vinden op prioriteiten en het ambitieniveau als het gaat om de complexe opgaven.

Leefgebied inwoners Figuur 26. Verplaatsingen binnen, tussen en buiten regio’s in vergelijkend perspectief.

Interne verhoudingen: de regio en de gemeente

0%

In zowel Friesland als in Noord-Holland Noord komt bij veel

Friesland

gesprekspartners naar voren dat gemeenten een sterke

Groningen

behoefte hebben aan autonomie. Daarnaast geven ook

Noord-Holland Noord

gesprekspartners uit Friesland aan dat urgentie en een

Drenthe

evident belang nodig zijn voor een daadkrachtige regionale

Noordoost-Brabant

samenwerking. Verplaatsing...

40%

60%

80%

100%

21%

8%

70% 65%

23%

12%

65%

22%

12%

68%

15%

16%

66%

17%

17%

... binnen woongemeente

... naar andere regiogemeente

... buiten de regio

Interne verhoudingen: de regio en de provincie

Figuur 26 hiervoor laat zien dat 83% van de alle verplaatsingen

Bij alle casusregio’s komt naar voren dat de verhouding met

van Drenten binnen de eigen regio plaatsvindt. Het grootste

de provincie wisselend wordt gewaardeerd. Daarbij vallen

deel van deze verplaatsingen in de regio (68%) vindt binnen

de grenzen van de provincie in de casusregio’s Friesland

een gemeente plaats (intra-gemeentelijk) en 15% tussen twee

en Groningen net zoals in Drenthe samen met de grenzen

gemeenten (intergemeentelijk). Inwoners van de regio Drenthe

van het BRE. In deze drie BRE’s geeft dit de provincie, ten

bewegen zich dus overwegend binnen de grenzen van hun eigen

opzichte van de provincies in andere BRE’s, een bijzondere

woongemeente. Dit is in lijn met het beeld bij andere regio’s.

positie. De provincie beslaat (1) de volledige BRE-regio,

In vergelijking verplaatsen Drenten zich daarnaast relatief veel

maakt (2) onderdeel uit van het BRE en heeft zich (3) ertoe

(16% van de bewegingen) buiten de regio.

te verhouden.

49

20%

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

50

Binnen de regio Drenthe (zie figuur 27) is Assen een

Als we kijken naar de 16% verplaatsingen die regiogrens-

duidelijke hub: vanuit alle gemeenten vinden bewegingen

overschrijdend zijn (zie figuur 28 hierna) zien we drie duidelijke

van en naar Assen plaats. In Emmen vallen het hoge aantal

subregio’s terugkomen: in Zuidwest-Drenthe is er een sterke

intergemeentelijke verplaatsingen (grote zwarte stip) en de

mobiliteitsstroom van en naar Zwolle, in Noord-Drenthe is

grote verkeersstroom van en naar Coevorden (donkere pijl)

er een sterke stroom van en naar Groningen, in Zuidoost-

op. Een mogelijke verklaring is het hoge aantal inwoners van

Drenthe is er een sterke stroom binnen de regio tussen Emmen

Emmen (22% van alle Drenten).​De verplaatsingen van en

en Coevorden en tussen Emmen en Borger-Odoorn.​De drie

naar Meppel zijn - gezien dit een van de Drentse steden is -

grootste provincie-overschrijdende stromen gaan allemaal van

relatief laag.

en naar Groningen: vanuit Tynaarlo, Assen en Noordenveld.

Figuur 27. Mobiliteitsstromen als percentage van alle mobiliteit binnen de regio Drenthe (OViN 2015-2017, CBS).

Figuur 28. Interne en externe mobiliteitsstromen als percentage van alle mobiliteit van, naar of binnen de regio Drenthe (OViN 2015-2017, CBS).

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Maatschappelijke actoren Tabel 4.

Overzicht actoren maatschappelijk ecosysteem per schaalniveau.

Bovenregionaal

Actoren maatschappelijk ecosysteem (MRE) Economisch

Cultureel

• Chemport Europe (ook ERE en BRE)

• Noordelijk Overleg Cultuur (NOC) (ook BRE)

• Industrietafel Noord-Nederland (ook ERE en BRE)

• We The North (ook BRE)

• Noorderlink (ook ERE en BRE)

• Stichting Kunst & Cultuur Groningen-Drenthe

• Economic Board Noord-Nederland (ook BRE en ERE)

• Filmhub Noord: Knooppunt Filmeducatie Groningen,

• Dimpact

• Het Oversticht

Onderwijs en kennis

• Herbestemming Noord

• Scholingsalliantie Noord (ook BRE)

Natuur, recreatie en omgeving

• Succesvolle doorstroom Noord-Nederland (samenwerking noordelijke HBO-

• Regio Deal Natuurinclusieve Landbouw Noord-Nederland

en MBO-instellingen) • Universiteit van het Noorden • NHL Stenden Hogeschool

(ook BRE en ERE) • Stichting Landinrichting en Bodemverontreiniging NoordNederland

• Terra MBO

• Stichting Stimuleringsfonds

• SchoolpleinNoord

• Vereniging Stadswerk Nederland

• CMO STAMM

• Regiegroep Natura 2000

• Kennisnetwerk Krimp Noord-Nederland

Energie en duurzaamheid

• Rijnland Instituut

• Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland (ook BRE en

Welzijn, zorg en sport

ERE)

• Topsport Noord (ook BRE)

• New Energy Coalition (ook ERE en BRE)

• ZorgpleinNoord

Overig

• Healthy Ageing Network Northern Netherlands

• Stichting A&O Fonds

• Wijzelf BV

• Administratiekantoor DataLand

• Solidair Groningen-Drenthe • Volkshuisvesting Nederlandse Gemeenten

51

Friesland, Drenthe

• Samenwerkingsverband Noord-Nederland (ook BRE en MRE)

BRE Drenthe

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Onderwijs en kennis

Cultureel

• Talentenregio

• Platform Drentse Musea

• Kennisplatform Armoede Drenthe

• Erfgoed Drenthe

• Trendbureau Drenthe

• Jeugdfonds Kunst & Cultuur

• Technologie & Zorgacademie

• Cultuurfonds

• Kennisplatform op Burgerkracht

• Huus van de Taol

Welzijn, zorg en sport

• Culturele Alliantie

• Sport Drenthe

• Drentse Cultuur Academie

• Drenthe beweegt

• Muziekakkoord Drenthe

• Drenthe gezond

• Compenta: Cultuureducatie met Kwaliteit

• Drenthe Sport Duurzaam

• Poppunt Drenthe

• Programma Drenten Samen Gezond en in Beweging

• Biblionet Drenthe

• Moedige Dialoog Drenthe

Natuur, recreatie en omgeving

• Sociale Agenda Drenthe

• GR Recreatieschap Drenthe (ook ERE en BRE)

• GLI Drenthe

• Omgevingsplatform Drenthe

• Hartveilig Drenthe (samenwerking VDG en provincie)

• Taskforce Vitale Vakantieparken

• Stichting Scala-Welzijn

• Stuurgroep ‘Koloniën van Weldadigheid’

• Drents Zorglandschap (is onderdeel van de VDG)

• Natuur en Milieufederatie Drenthe

• Drentse Gezondheidstafel38

• Agrarische Natuur Drenthe

• Drentse Alliantie Zorg

• Agrarische Natuurvereniging Drenthe (één voor heel

• Alliantie Drentse Zorg voor Ouderen

Drenthe)

• Zorg- en Veiligheidshuis Drenthe

• Het Drentse Landschap

• Huisartsenzorg Drenthe

• Landschapsbeheer Drenthe

• Zorgbelang Drenthe

• Groen Drenthe Werkt

• Treant Zorggroep

• IVN Natuureducatie Drenthe

• Icare (regionale samenwerking wijkteams)

Overig

• Stichting Woonservice Drenthe

• NV Waterleidingmaatschappij Drenthe (WMD)

• Netwerk Zorginitiatieven Drenthe

• Project ‘Aan de slag met preventie in Drentse gemeenten’

Energie en duurzaamheid • Regionale Energie Strategie (ook BRE en ERE) • Drents Energieloket • Energiewerkplaats Drenthe • De Drentse KEI (Koepel Energie-Initiatieven)

Subregionaal

• ‘Drenthe geeft door’ Economisch

Welzijn, zorg en sport

• Arbeidsmarktregio Groningen (ook BRE en ERE)

• Zorgcollectief Zuidwest-Drenthe

• Arbeidsmarktregio Zwolle (ook BRE en ERE)

• Menso Emmen

• Arbeidsmarktregio Drenthe (ook BRE en ERE)

• Kans voor de Veenkoloniën

• Stichting Bodembeheer Schoonebeek

Natuur, recreatie en omgeving

• Dutch TechZone

• Overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa

Onderwijs en kennis

• Stuurgroep Regionaal Landschap Drents-Friese Grensstreek

• Health Hub Roden • Samenwerkingsverband Passend Onderwijs Noord- en Midden-Drenthe

(Nationaal Park Drents-Friese Wold en Nationaal Park Dwingelderveld)

• Samenwerkingsverband Passend Onderwijs Hoogeveen, Meppel, Steenwijk

• TT Convenantpartners

• Stichting Onderwijsgroep Zuidwest-Drenthe

Overig

• Sterk VO Zuidoost-Drenthe

• Energietransitie Drentse Aa

• Stichting Onderwijsgroep Zuidwest-Drenthe

• Energietuin Assen-Zuid

Energie en duurzaamheid • Aqualysis

Lokaal

• Project ‘Laat u niet verassen’ Cultureel

Overig

• Musea en culturele verenigingen

• ParkeerService UA (Hoogeveveen)

• Cultureel Hart Assen

• Dorpsverenigingen

Welzijn, zorg en sport

• Dorpenoverleg Midden-Drenthe

• Welzijnswerk Midden-Drenthe

• Dorpenoverleg Westerveld

• Stichting Gezond Coevorden

• Dorpshuizenoverleg Midden-Drenthe

• Gelijke Kansen Alliantie (Hoogeveen) • Sportverenigingen Energie en duurzaamheid • Green Deal Aardgasvrije Wijken • SDG-Alliantie Noordenveld • Cittaslow International (Borger-Odoorn)

Maatschappelijke initiatieven en activiteiten 38

52

Voorheen Drentse Zorgtafel.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Voor een sterk maatschappelijk ecosysteem is een aantal

Zorg en welzijn. In de regio Drenthe staan totaal tien

elementen nodig, waaronder de aanwezigheid van onderwijs-,

ziekenhuizen en klinieken, in Assen, Coevorden, Emmen,

zorg- en culturele instellingen en organisaties op gebied

Hoogeveen en Meppel. Op gebied van zorg en welzijn kent

van natuur en milieu. In de regio Drenthe zien we deze

Drenthe vooral op regionaal niveau veel maatschappelijke

elementen terugkomen. Daarnaast zien we dat in Drenthe

samenwerkingen. Veel genoemde voorbeelden zijn het Drents

de verbindingen en samenwerking in het maatschappelijk

Zorglandschap, de Drentse Alliantie Zorg voor Ouderen, het

ecosysteem zich voornamelijk binnen domeinen voordoen.

Zorg- en Veiligheidshuis Drenthe en Zorgbelang Drenthe.

Dat wil zeggen: binnen het onderwijs, binnen de zorg etc., en

Ook op het gebied van sport en beweging is er een aantal

minder tussen bijvoorbeeld de sectoren onderwijs en zorg. Het

regionale initiatieven, waaronder Sport Drenthe, Drenthe

Drents maatschappelijk ecosysteem is daarmee voornamelijk

Sport Duurzaam en het programma Drenten Samen Gezond

thematisch ingericht. Hieronder beschrijven we per thema hoe

en in Beweging. Op lokale schaal zijn er daarnaast diverse

het maatschappelijk ecosysteem er in grote lijnen uit ziet.

welzijnsorganisaties en zorgcollectieven actief. Tot slot zijn er ook een aantal initiatieven over de provinciegrenzen heen

Onderwijs. Drenthe heeft aan het begin van het schooljaar

waarin wordt samengewerkt met andere noordelijke provincies,

2020-2021 totaal 258 basisscholen, hetgeen één minder

zoals Zorgplein Noord en Solidair Groningen-Drenthe.

is dan in het vorige schooljaar. Er zijn meer kleine scholen dan landelijk gemiddeld en 4% van de Drentse basisscholen

Cultuur. Binnen de culturele sector heeft Drenthe een

heeft zelfs minder dan 50 leerlingen. Het gemiddelde aantal

unieke historie te vertellen, met de hunebedden, prachtige

leerlingen in Nederland is 222, maar in Drenthe ligt dit op

dorpen, de geschiedenis van de Koloniën van Weldadigheid

148 leerlingen. Ook zien we verschillen tussen de Drentse

(tevens Werelderfgoed) en Kamp Westerbork. Recreatie en

subregio’s, waarbij het aantal leerlingen het laagste is in

toerisme spelen in Drenthe een belangrijke rol, zeker in de

Oost-Drenthe waar (volgens de huidige meerjarenprognoses)

plattelandsgemeenten. Drenthe kent verschillende musea,

tevens bevolkingskrimp verwacht wordt. Wat betreft

erfgoed, muziekpodia, schouwburgen, een filmfestival,

hoger onderwijs bestaat het Drents onderwijsveld vooral uit

bibliotheken en talloze culturele verenigingen en gezelschappen.

middelbaar onderwijs. De regio heeft totaal 20 locaties van

In Drenthe wonen daarnaast relatief veel kunstenaars (hoogste

Mbo-opleidingen en één hoofdlocatie (het Drents College

aantal uren dat mensen aan kunsten besteden in Nederland),

in Emmen). Het enige hogere onderwijs in de regio is de

zowel amateurs als professionals. Ook de cultuureducatie in

locatie van NHL Stenden in Emmen, maar de hoofdlocatie

de regio is relatief hoogontwikkeld. Drenthe werkt in Noord-

van NHL Stenden bevindt zich in Leeuwarden. Opvallend

Nederlands verband samen binnen het Noordelijk Overleg

veel samenwerkingen op gebied van onderwijs in Drenthe

Cultuur (NOC) en We The North. Op regionaal niveau heeft

zijn op Noord Nederlandse schaal, zoals de Universiteit van

Drenthe verschillende cultuurfondsen, het Platform Drentse

het Noorden, de Scholingsalliantie Noord, NHL Stenden

Musea, de Culturele Alliantie en de Drentse Cultuur Academie.

en het SchoolpleinNoord. Daarnaast zijn er een aantal

Veel Drentse culturele instanties kenmerken zich door

subregionale maatschappelijke onderwijssamenwerkingen,

zelfstandigheid, doordat zij bijvoorbeeld geen of slechts weinig

zoals de samenwerkingsverbanden Passend Onderwijs

subsidie aanvragen.

39

Noord- en Midden Drenthe, Passend Onderwijs Hoogeveen, Meppel, Steenwijk, Sterk VO Zuidoost-Drenthe en Stichting Onderwijsgroep Zuidwest-Drenthe.

39

53

Bronnen: Trendbureau Drenthe, 2021 en ABF Research Primos Prognoses 2021.

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

Natuur, milieu en landschap. Tot slot bevindt zich in de

Verbinding tussen het MRE en het BRE

regio een aantal private en (semi-)publieke spelers en

Wanneer we kijken naar de verbinding tussen het

samenwerkingsverbanden op het gebied van natuur, milieu

maatschappelijk en het bestuurlijk ecosysteem, dan valt een

en landschap waaronder Stichting het Drents Landschap,

aantal zaken op. Allereerst benadrukken veel gesprekspartners

Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten (gedrieën de

de sterke maatschappelijke veerkracht in Drenthe, met name

Terrein Beherende Organisaties genoemd), de Natuur- en

in de plattelandsgemeenten. Inwoners en maatschappelijke

Milieufederatie Drenthe, het Drents Energieloket, de Regionale

organisaties worden gekenschetst als initiatiefrijk. ‘Als

Energiestrategie Drenthe, de Waterleiding Maatschappij

inwoners iets niet zint, gaan ze snel zelf iets organiseren’. Ten

Drenthe en verschillende energiecoöperaties. Deze organisaties

tweede is het maatschappelijk ecosysteem relatief zelfstandig:

opereren veelal op het regionale schaalniveau en hebben

inwoners en organisaties weten veel te regelen zonder hulp

de provincie en de waterschappen als hun natuurlijke

van de overheid, zeker op lokaal niveau binnen de hechte

gesprekspartners. Aan een aantal samenwerkingsinitiatieven

gemeenschappen. Volgens gesprekspartnets heeft dit ook een

nemen de waterschappen ook echt deel, bijvoorbeeld in de

historische betekenis, omdat de Drenten samen de schrale of

stuurgroep Regionaal Landschap (rondom het Nationaal Park

weggevallen voorzieningen van de overheid moesten opvangen.

Drents-Friese Wold en Nationaal Park Dwingelderveld) en het

Dit uit zich bijvoorbeeld in de eeuwenoude Boermarken, veel

Overlegorgaan Nationaal Park Drentsche Aa.

vrijwillige brandweerposten tot tegenwoordig een dekkend AED-netwerk in Midden-Drenthe, om lange aanrijtijden van

Naast de aanwezigheid van maatschappelijke organisaties, is

ambulances op te vangen. Ten derde geven gesprekspartners

ook de maatschappelijke betrokkenheid en sociale cohesie onder

aan dat de contacten tussen het maatschappelijk en bestuurlijk

inwoners een belangrijk element voor een sterk maatschappelijk

ecosysteem goed zijn. Bestuurders zijn over het algemeen goed

ecosysteem. In Drenthe wordt, zoals eerder benoemd,

op de hoogte van wat er maatschappelijk speelt en kennen de

gemiddeld iets meer vrijwilligerswerk verricht dan in de rest

maatschappelijke actoren. Zeker op (boven)regionaal niveau

van Nederland (34% tegenover 32%). Gesprekspartners geven

zitten maatschappelijke en bestuurlijke actoren geregeld aan

hierover aan dat sprake is van hechte lokale gemeenschappen

dezelfde tafels, in tal van samenwerkingsverbanden op het

met een rijk verenigingsleven. ‘Ieder dorp heeft een vereniging

gebied van onderwijs, zorg en welzijn, cultuur, natuur, milieu

van plaatselijk belang, daar zijn twee derde van de huishoudens

en de omgeving. Hierbij vallen zeker de bovenregionale (Noord-

lid van’.

Nederlandse) samenwerkingsverbanden op, zoals We Te North en het Deltaplan Noord-Nederland.

Een laatste indicator voor de kracht van het maatschappelijk ecosysteem is het opkomstpercentage bij verkiezingen (zie

Drenten weten elkaar dus te vinden en nemen initiatief.

ook paragraaf 2.1). Dit percentage ligt in Drenthe bij de

Hierin schuilt echter ook een zekere ambivalentie, net zoals we

verschillende verkiezingen steeds net iets boven het landelijk

bij het BRE zien: inwoners en maatschappelijke actoren zijn

gemiddelde.

samenwerkingsgericht en er is veel gemeenschapszin, maar zijn ook zelfvoorzienend. Drenten willen het graag samen doen, maar niet teveel afhankelijk zijn van de overheid. Dit resulteert bijvoorbeeld in relatief lage hoeveelheden subsidieaanvragen, aldus respondenten. Concluderend wordt het Drentse maatschappelijk ecosysteem (zeker op lokaal niveau) als krachtig betiteld, en relatief zelfstandig ten opzichte van het bestuurlijk ecosysteem.

54

Het BRE Drenthe | Casusonderzoek

5.4 Het economisch ecosysteem

Opvallend aan de sectorstructuur van Drenthe ten opzichte van de rest van Nederland is het relatief grote aandeel landbouw,

Deelvraag 4 luidt: Hoe ziet het economisch ecosysteem eruit?

bosbouw en visserij (9% in Drenthe om 4% landelijk) en handel en horeca (24% in Drenthe ten opzichte van 20%

De economische kenmerken brengen wij met behulp van open

landelijk). Het relatief grote aandeel bedrijfsvestigingen in

data (CBS) in beeld op basis van de entrepreneurial ecosystems-

de landbouw, bosbouw en visserij hangt samen met het

benadering . Wij zoomen in op het fysieke regionale aspect (waar

bodemgebruik (veel agrarische grond). Het hoge aandeel

zijn de meest bedrijven gevestigd?) en sectorstructuur binnen het

handel en horeca hangt nauw samen met de sterke toeristische

ecosysteem. Daarnaast beschrijven we systeemelementen (talent,

sector in Drenthe. Het aantal bedrijfsvestigingen in de zakelijke