1.12.1 Bijlage - Raad Openbaar Bestuur - Advies 'Eerst programmeren, dan prioriteren'
Tekst van het document
Daarvoor is een integrale visie nodig vanuit drie perspectieven: het publieke belang van de uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet; het belang van maatschappelijke basisbehoeften, zoals woningbouw en verduurzaming, van overheden die hiervan profite - ren en die soms wel en soms geen aandeelhouder zijn; en de belangen van aandeelhouders, waaronder rendement op kapitaal en de continuïteit van de onderneming. 33 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
5 Aanbevelingen: handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer Hierna volgen handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer ten aanzien van ruimtelijke ordening, Europese regelgeving, publieke verantwoording van de ACM en aandeelhouderschap. 1. Programmeer vooraf a) Vraag de regering om het energiesysteem, de energieplanologie en de ruimtelijke ordening beter op elkaar af te stemmen. Hierbij moet de rege- ring onder meer kijken naar de combinatie van energieaanbod, energie-in- frastructuur, uitbreiding van het elektriciteitsnet en efficiënt gebruik van het bestaande net (beter benutten). Tegelijk moet de regering rekening houden met de beperkte ruimte. Een betere afstemming tussen deze domeinen moet helpen om netcongestie op de lange termijn te verminde- ren. b) Verbeter de betrokkenheid van overheden bij investeringsplannen van netbeheerders en zorg voor een betere aansluiting op het pMIEK en de energyboards. Hierdoor krijgen provincies en gemeenten een inhoudelijke rol bij deze plannen. c) Vraag de regering om meer inzicht in hoe de energyboards functioneren en zorg ervoor dat over het functioneren van de energyboards democrati- sche verantwoording wordt afgelegd. d) Vraag de regering de procedure van vergunningverlening en de ruimtelijke procedures voor energie-infrastructuur te versnellen met behoud van effectieve rechtsbescherming.
Zo kunnen noodzakelijke uitbreidingen en versterkingen van het elektriciteitsnet op tijd worden uitgevoerd. 2. Beïnvloed het Europees kader a) Vraag de regering om bij nieuwe Europese wetgeving over netbeheer dui- delijk aan te geven welke keuzes Nederland hierin wil maken en deze keu- zes onderdeel te maken van de Nederlandse inzet bij de onderhandelingen in de Europese Raad. b) Vraag de regering te onderzoeken welke elementen uit de Franse aanpak van regionale langetermijnplanning toepasbaar zijn op de Nederlandse situatie. In de Franse aanpak wordt capaciteit voor hernieuwbare energie gereserveerd. Een werkbezoek zou hierbij nuttig kunnen zijn. 34
3. Versterk de publieke verantwoording van de ACM a) Respecteer de onafhankelijke rol van de ACM bij het bepalen van prioritei- ten, nettarieven en toegang tot het elektriciteitsnet. Gebruik de mogelijk- heden van het parlement om de ACM te controleren en vooral om haar verantwoording af te laten leggen. b) Geef de verantwoordelijke bewindspersoon formeel de mogelijkheid om advies te geven of een reactie in te dienen bij besluiten van de ACM over de netcodes die grote gevolgen hebben voor de verdeling van capaciteit. Vraag op tijd informatie over ontwerpbesluiten van de ACM die grote maatschappelijke gevolgen kunnen hebben. c) Vraag de ACM ieder jaar verslag te doen van de gevolgen van haar keuzes bij de verdeling van netcapaciteit. Bespreek dit verslag in de Tweede Kamer. Laat daarnaast regelmatig evalueren hoe deze keuzes uitpakken, waarbij de Tweede Kamer de ontvanger van de evaluatie is. d) Geef de regering opdracht om het advies van De Leeuw en Borstlap over de bestuurlijke inrichting van de ACM in overweging te nemen. Dit gaat onder andere om: • een duidelijkere positie van de ACM in de wet; • een eigen organisatie en eigen begroting; • meer transparantie; • een duidelijkere relatie tussen de ACM en de verantwoordelijke minister. 4.
Gebruik publiek aandeelhouderschap doelgerichter Vraag de regering om samen met decentrale overheden een visie te ontwikke- len op concurrerende belangen bij aandeelhouderschap wat betreft: • het publiek belang van netverzwaring en -uitbreiding; • het belang van maatschappelijke basisbehoeften, zoals woningbouw, van begunstigde overheden die soms aandeelhouder zijn, soms niet; • aandeelhoudersbelangen van rendement op kapitaal en continuïteit van de onderneming. 35 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
deel 2 Nadere onderbouwing van het advies 36
1 Inleiding en aanleiding voor het advies 1.1 i nleiding 1 Nederland heeft last van netcongestie. De behoefte aan elektriciteitstrans - port is groter dan het elektriciteitsnetwerk op dit moment aankan. De vraag naar transportcapaciteit neemt sneller toe dan het net uitgebreid kan worden. Dit zorgt voor netcongestie aan de vraagkant. Tegelijk verandert het energie- systeem van een systeem waarin elektriciteit in centrales wordt opgewekt met fossiele brandstoffen, naar een systeem met veel decentrale opwek van energie door zon en wind. Dit zorgt tijdens piekmomenten voor netconges - tie aan de aanbodkant. Congestie, aan zowel de vraag- als aanbodkant, heeft grote maatschappelijke impact. Congestie aan de vraagkant leidt ertoe dat nieuwe gebruikers geen elektriciteitsaansluiting kunnen krijgen. Dat belem - mert economische ontwikkelingen en kan leiden tot vertraagde woningbouw- projecten. Bij congestie aan de aanbodkant is het gevolg vooral dat duurzaam opgewekte energie niet aan het net geleverd kan worden en daardoor niet gebruikt kan worden. Dit is inefficiënt en remt de energietransitie. Omdat het maatschappelijk onwenselijk is dat verschillende elektriciteitsnet- ten met elkaar concurreren, is het net in Nederland ingericht als een natuur - lijk monopolie.
Dit monopolie is verdeeld over één landelijke netbeheerder (TenneT), die het hoogspanningsnet beheert, en verschillende regionale net - beheerders (zoals Liander, Enexis en Stedin) die de lokale aansluitingen ver - zorgen. Om te voorkomen dat van deze posities misbruik wordt gemaakt, is het netbeheer streng gereguleerd via de Elektriciteitswet 1998. Die wet is later vervangen door de Energiewet (sinds 1 januari 2026 in werking) en de Europese Richtlijn 2019/944 (hierna: Elektriciteitsrichtlijn).2 Het basisprincipe van de wet is een vrije en non-discriminatoire toegang tot het net: iedereen heeft recht op een aansluiting en transportcapaciteit binnen een redelijke ter- mijn. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt toezicht op deze regels en richtlijnen door onder meer maximale tarieven vast te stellen, zodat de 1 De inleiding is een bewerking van: Randstedelijke Rekenkamer en Dieperink, M. A. M., & de Wit, M. (2023). Van non-discriminatie tot gelijke kansen: spelregels voor de verdeling van transportcapaciteit in tijden van schaarste. Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2023(1), 4-15. https:/ /denhollander.info/artikel/17661, raadpleegbaar via Van_non-discrimi- natie_tot_gelijke_kansen_spelregels_voor_de_verdeling_van_transportcapaciteit_in_tij- den_van_schaarste.pdf.
2 Richtlijn 2019/944 (EU) van het Europees Parlement en de Raad van 5 juni 2019 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot wijziging van Richtlijn 2012/27/EU. 37
kosten voor de samenleving beheersbaar blijven en de energiemarkt eerlijk blijft functioneren. In het geval van netcongestie aan de vraagkant hanteert de ACM een prioriteringskader om in sommige gevallen voorrang te verlenen bij aansluiting op het net en af te wijken van het gebruikelijke first come, first served-principe. Hierbij wordt de schaarse transportcapaciteit volgens objec - tieve criteria verdeeld om concurrentievervalsing of belangenverstrengeling te voorkomen. 1.2 AAnleiding Op 27 november 2025 debatteerde de Kamercommissie Klimaat en Groene Groei (K&GG) met de minister van K&GG over netcongestie en energie-infra- structuur. Aan de orde kwamen onder meer vragen over het prioriterings kader van de ACM, de criteria op basis waarvan kan worden afgeweken van het reguliere first come, first served -principe voor aansluiting op het net. Enkele Kamerleden stelden in het debat dat de vraag wie voorrang krijgt in geval van schaarse capaciteit een politieke keuze is en dat zíj daarom over de kaders zou- den moeten gaan en niet een toezichthouder.
Anders gezegd: zou de politiek geen grotere rol moeten spelen bij de verdeling van schaarse capaciteit op het net via het prioriteringskader dat de ACM heeft opgesteld?3 In vervolg op het debat en mede naar aanleiding van een column in het vak - blad Energeia4 nam de Tweede Kamer op 18 december 2025 de motie aan van de leden Grinwis en Jumelet om ‘de Raad voor het Openbaar Bestuur te verzoeken een advies uit te brengen over de democratische controle en zeg - genschap bij keuzes rondom netbeheer en over de rolverdeling tussen ACM, netbeheerders, Rijk en decentrale overheden hierbij’.5 De Tweede Kamer heeft de ROB bij brief van 22 april 2026 6 gevraagd in dit advies in te gaan op: • de huidige rolverdeling tussen de ACM, netbeheerders, Rijk en decentrale overheden bij besluiten over het netbeheer, waaronder het vaststellen van het maatschappelijk prioriteringskader, het vaststellen van de nettarieven (inclusief kortingen daarop) en regels omtrent flexibiliteit, en de (on) mogelijkheden voor de politiek om een rol en verantwoordelijkheid te pak- ken bij deze verschillende onderwerpen; • de wijze waarop de Nederlandse wetgever en toezichthouder invulling geven aan de Europese richtlijnen die kaderstellend zijn voor deze aspec- ten; 3 Het debat is raadpleegbaar via Netcongestie en energie-infrastructuur | Debat Direct, het onderwerp prioriteringskader komt aan de orde vanaf
03:18:00. 4 Kaat, A. (2025), Energeia, Waar gaat de politiek nog over bij netbeheer? 5 Tweede Kamer, vergaderjaar 2025–2026, 29 023, nr. 609. Zie ook bijlage II. 6 Zie bijlage II. 38 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
• de wijze waarop de wetgever en toezichthouder van buurlanden of andere EU-lidstaten hier invulling aan geven en wat daarin verschilt met Nederland; • wat de Nederlandse invulling van de Europese richtlijnen betekent voor de democratische controle en zeggenschap bij besluiten over het netbeheer, ook in relatie tot andere wet- en regelgeving als de Omgevingswet; • de mogelijkheden om meer ruimte te geven voor democratische controle en zeggenschap, op basis waarvan de ROB een concreet advies opstelt. 1.3 leeswijzer Hoofdstuk 2 bevat de onderzoeksresultaten van het advies. In hoofdstuk 3 wordt het vraagstuk nader beschouwd. Hoofdstuk 4 bevat de conclusie met antwoorden op de vragen van de Tweede Kamer. 39 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
2 Onderzoeksresultaten 2.1 eu-re Cht: regulerende inst Antie en hAAr bevoegdheden De interne markt voor elektriciteit wordt in hoge mate gereguleerd door Euro- pese regelgeving, in het bijzonder de Elektriciteitsrichtlijn (Richtlijn 2019/944). Deze bevat regels voor de productie, transmissie, distributie, levering en opslag van elektriciteit, en voor de bescherming van de consument. De richtlijn heeft als doel om in de EU geïntegreerde, concurrerende, consumentgerichte, flexi- bele, eerlijke en transparante elektriciteitsmarkten tot stand te brengen. Lidstaten zijn verplicht om EU-richtlijnen om te zetten in nationale regel - geving. Volgens het uitgangspunt van zuivere implementatie worden in een implementatieregeling geen andere regels opgenomen dan die voor de implementatie noodzakelijk zijn (geen strengere of extra regels, zogenoemde ‘nationale koppen’).7 De Elektriciteitsrichtlijn is in Nederland omgezet naar de Elektriciteitswet 1998, die met ingang van 1 januari 2026 is vervangen door de Energiewet.8 Op grond van de Elektriciteitsrichtlijn moet een lidstaat een regulerende instantie aanwijzen.
In Nederland is dat de Autoriteit Consument & Markt (ACM).9, 10 Om de interne markt voor elektriciteit goed te laten functioneren, moeten de regulerende instanties besluiten kunnen nemen over alle relevante regu - leringskwesties en moeten zij volledig onafhankelijk zijn van alle andere publieke of particuliere belangen. Die onafhankelijkheid sluit rechterlijke toet- sing en parlementair toezicht of controle overeenkomstig het constitutionele recht van de lidstaten niet uit.11 De lidstaten waarborgen de onafhankelijkheid van de regulerende instantie. Met het oog daarop zorgen de lidstaten er vooral voor dat de regulerende instantie zelfstandig besluiten kan nemen, onafhankelijk van enig politiek orgaan. Ook moet de regulerende instantie beschikken over alle benodigde personele en financiële middelen om haar taken en bevoegdheden op doel - treffende en efficiënte wijze uit te kunnen voeren. Verder heeft de regulerende 7 Aanwijzingen voor de regelgeving, aanwijzing 9.4 Zuivere implementatie. 8 Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 109, nr. 250, p 2. 9 Energiewet, artikel 5.1, eerste lid. 10 Instellingswet Autoriteit Consument en Markt. 11 Overweging 80 van de Richtlijn 2019/944. 40
instantie een afzonderlijke jaarlijkse begrotingstoewijzing en autonomie bij de uitvoering van de toegewezen begroting. De zittingstermijn van bestuurs- leden van regulerende instanties is een vaste termijn van vijf tot zeven jaar, die eenmaal kan worden verlengd.12 De regulerende instanties moeten in staat zijn de nettarieven of de metho- den voor de berekening van de tarieven vast te stellen of goed te keuren op basis van een voorstel van de netbeheerders, of op basis van een gezamenlijk voorstel van deze systeembeheerder(s) en de gebruikers van het net. Bij de uitvoering van deze taken moeten de regulerende instanties ervoor zorgen dat de transmissie- en distributietarieven niet-discriminerend zijn en de kos- ten weerspiegelen.13 Regulerende instanties moeten afzonderlijke nettarieven voor transmissie- en distributienetwerken of een berekeningsmethode, of beide, vaststellen of goedkeuren. De onafhankelijkheid van de regulerende instanties bij het vast- stellen van nettarieven moet volgens de Elektriciteitsrichtlijn in alle gevallen gehandhaafd worden.14 Regulerende instanties moeten erop toezien dat transmissie- en distribu- tiesysteembeheerders passende maatregelen nemen om hun netwerk veer- krachtiger en flexibeler te maken.15 De Elektriciteitsrichtlijn ontneemt de lidstaten niet de mogelijkheid om nationaal energiebeleid vast te stellen.
Dientengevolge zouden de lidsta- ten, afhankelijk van de grondwettelijke bepalingen van een lidstaat, over de bevoegdheid kunnen beschikken om een beleidskader vast te stellen waarin de regulerende instanties moeten opereren, bijvoorbeeld met betrekking tot voorzieningszekerheid. De richtsnoeren van de lidstaat inzake het algemene energiebeleid mogen evenwel geen afbreuk doen aan de onafhankelijkheid of autonomie van de regulerende instanties.16 De lidstaten zijn dus vrij om hun eigen regulering van de nationale elektriciteitsmarkt vast te stellen, behalve voor de in die richtlijn vastgelegde taken en bevoegdheden van de regulerende instanties.17 12 | Artikel 57, vijfde lid, van de Richtlijn 2019/944. 13 | Overweging 83 van de Richtlijn 2019/944. 14 | Overweging 84 van de Richtlijn 2019/944. 15 | Overweging 85 van de Richtlijn 2019/944. 16 | Overweging 87 van de Richtlijn 2019/944. 17 | HvJ EU, 6 maart 2025, zaak C-48/23, overweging 38. 41 Regulering nationale elektriciteitsmarkt: energiebeleid en tariefbevoegdheid Op 6 maart 2025 deed het Hof van Justitie van de Europese Unie18 uit- spraak in een zaak waarin een Finse rechter prejudiciële vragen stelde over de onafhankelijkheid van de nationale regulerende instantie bij de uitvoering van haar taken en de uitoefening van haar bevoegdheden en de richtsnoeren die een lidstaat kan geven.
De vragen waren gesteld naar aanleiding van een nationale wetswijziging die tot doel heeft de prijs van elektriciteitsdistributie te verlagen. De Finse wetgever wilde regels invoeren om de voorzieningszekerheid van netbeheerders te ver- beteren, gezien de extreme weersomstandigheden waarmee Finland kan kampen. In deze zaak oordeelde het Hof dat als een lidstaat zijn bevoegdheden uitoefent om zijn energiebeleid vast te stellen, dat gevolgen kan hebben voor de kosten van de exploitatie van het elektriciteitsnetwerk. Het Hof bepaalde dat de richtlijn aldus moet worden uitgelegd, dat deze zich niet verzet tegen een nationale regeling waarvan het doel, zoals dit blijkt uit de voorbereidende werkzaamheden van die regeling, vooral is de prijzen voor elektriciteitsdistributie te beïnvloeden, zonder dat de regeling spe- cifieke bepalingen bevat over de elektriciteitstransmissie- of distributie- tarieven en de desbetreffende berekeningsmethoden, wat immers de exclusieve bevoegdheid is van de regulerende instantie. Deze uitspraak bevestigt dus dat lidstaten via algemene wetgeving energiepolitiek mogen bedrijven, zolang zij de exclusieve tariefbevoegdheid van natio- nale regulerende instanties ongemoeid laten.
De regulerende instantie beschikt op grond van artikel 59, zevende lid, van de Elektriciteitsrichtlijn over de bevoegdheid om ten minste de methoden vast te stellen of goed te keuren die worden gebruikt voor het berekenen of tot stand komen van de voorwaarden voor aansluiting op en toegang tot natio - nale netten, inclusief de toepasselijke transmissie- en distributietarieven of de berekeningsmethoden daarvoor. Op 2 september 2021 deed het Hof van Justitie van de EU 19 uitspraak in een zaak waarin de Duitse regering nationale voorschriften wilde vaststellen over onder meer voorwaarden voor toegang tot het net en de tarieven voor nettoe- 18 HvJ EU, 6 maart 2025, zaak C-48/23. 19 HvJ EU, 02-09-2021, nr. C-718/18. Het Hof baseert zijn oordeel op Richtlijn 2009/72/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en tot intrekking van Richtlijn 2003/54/EG. De bepalingen in deze richtlijn waarnaar het Hof verwijst, komen terug in Richtlijn 2019/944. Artikel 59 van Richtlijn 2019/944 correspondeert met artikel 37 van Richtlijn 2009/72. 42 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
gang. Volgens het Hof is dit een exclusieve bevoegdheid van de regulerende instantie.20 Het Hof oordeelde dat de voorwaarden voor aansluiting op en toegang tot nationale netten, inclusief de toepasselijke tarieven, deel uitma- ken van de bevoegdheden die in de richtlijn rechtstreeks aan de regulerende instantie zijn voorbehouden.21 De regulerende instantie moet haar bevoegdheid ‘onafhankelijk van enige publieke entiteit of enig politiek orgaan uitoefenen’, aldus het Hof. ‘Onaf - hankelijk’ houdt in dit verband in dat de betrokken instantie volledig vrij kan handelen, zonder enige instructie of druk van buitenaf. De regulerende instan- tie neemt ‘haar besluiten zelfstandig en louter op grond van het algemeen belang […] om de naleving van de door die richtlijn nagestreefde doelen te eerbiedigen, zonder daarbij onderworpen te zijn aan externe instructies van andere publieke of particuliere instanties’. De volledige onafhankelijkheid van de regulerende instanties ten opzichte van organen van de uitvoerende of wetgevende macht, is noodzakelijk om te waarborgen dat de besluiten onpar- tijdig en niet-discriminerend zijn, en dat een mogelijke voorkeursbehandeling van ondernemingen of economische belangen verbonden aan de regering, de meerderheid of de politieke macht fundamenteel wordt uitgesloten, zo stelt het Hof in zijn uitspraak (overweging 112).
Het Hof wijdde ook overwegingen aan de democratische legitimiteit van de Duitse nationale voorschriften over de voorwaarden voor aansluiting op en toegang tot nationale netten, inclusief de toepasselijke tarieven. Het argu - ment van Duitsland dat de nationale wetgever deze voorschriften heeft gemaakt en dat ze daarom legitiem zijn, verwierp het Hof (overweging 124). Het wees erop dat de werking van de EU is gegrond op het beginsel van de representatieve democratie, en dat dit beginsel al volledig tot uiting is geko - men in de wetgevingsprocedure waarin de Elektriciteitsrichtlijn zelf tot stand is gekomen. De exclusieve bevoegdheid van de nationale regulerende instan- tie om transmissie- en distributietarieven vast te stellen is daarmee al demo- cratisch gelegitimeerd, aldus het Hof. Een lidstaat kan zich dan ook niet op een democratiebeginsel beroepen om die bevoegdheid – ook niet via nationale wetgeving of verordeningen – geheel of gedeeltelijk te omzeilen. 20 De overwegingen van het Hof betreffen de beoordeling of er sprake is van schending van de exclusieve bevoegdheden van de nationale regulerende instantie. 21 Overweging 105 van het Hof. 43 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Over de verhouding van regulerende instanties ten opzichte van politiek en regering oordeelde het Hof als volgt: Het Hof heeft reeds geoordeeld dat het beginsel van democratie niet belet dat er buiten de klassieke hiërarchische administratie overheidsinstanties bestaan die in meerdere of mindere mate onafhankelijk zijn van de regering en vaak regelgevende taken hebben of taken vervullen waarbij er geen politieke beïnvloeding mag zijn, maar de wet blijven naleven en onder toezicht staan van de bevoegde rechter. De omstandigheid dat de [regulerende instanties] onafhankelijk zijn van het algemene bestuur ontneemt deze instanties op zich niet hun democratische legitimiteit, voor zover zij niet volledig aan parlementaire invloed onttrokken zijn. (overweging 126) De bij de richtlijnen […] exclusief aan de [regulerende instanties] verleende bevoegdheid en de onafhankelijkheid ervan moeten worden gewaarborgd ten aanzien van elk politiek orgaan, dus niet alleen ten aanzien van de regering, maar ook van de nationale wetgever, die geen deel van die bevoegdheid aan de [regulerende instanties] mag onttrekken om het aan andere overheidsinstanties toe te wijzen.
(overweging 130) Onder verwijzing naar de uitspraak van het Hof bevestigt de Europese Com - missie in de Richtsnoeren voor toekomstbestendige nettarieven voor lagere energiesysteemkosten (januari 2026) 22 de onafhankelijkheid van de regule - rende instantie. De lidstaten zijn verplicht de onafhankelijkheid van de regule- rende instantie te waarborgen en ervoor te zorgen dat zij haar bevoegdheden op onpartijdige en transparante wijze uitoefent, aldus de Europese Commissie. Enkele rechtswetenschappers hebben kritische kanttekeningen geplaatst bij de uitspraak van het Hof. Zij stellen dat het Hof de exclusieve bevoegdheid van regulerende instanties als technisch kwalificeert, maar dat die ‘technische’ taken in de energietransitie moeilijk los te koppelen zijn van politieke keuzes. De conclusie dat dit een democratisch gelegitimeerd besluit is geweest en dat het EU-recht altijd via het Europees Parlement gewijzigd kan worden, mis - kent volgens hen het probleem – hoe democratisch is een besluit om politieke kwesties buiten het bereik van democratische politiek te plaatsen? 23 22 Mededeling van de Commissie over Richtsnoeren voor toekomstbestendige nettarieven voor lagere energiesysteemkosten (C/2026/126), 9 januari 2026.
23 Laura Kaschny en Saskia Lavrijssen, ‘The independence of national regulatory authorities and the European Union energy transition’, International & Comparative Law Quarterly , Volume 72 , Issue 3, July 2023, pp. 715 – 736. 44 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
2.2 h et prioriteringsk Ader v An de ACM Met het codebesluit van 12 april 2024 wijzigde de ACM de Netcode elektrici - teit24 en stelde daarmee het prioriteringskader vast. De netbeheerders zijn daarmee verplicht om in congestiegebieden, in afwijking van het first come, first served -principe, het vastgestelde prioriteringskader en prioriterings- proces toe te passen. Tegen het codebesluit tekenden meerdere partijen beroep aan bij de rech - ter. In zijn uitspraak van 11 maart 2025 oordeelde het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb)25 dat de ACM zelfstandig bevoegd is een prioriterings- kader op te stellen en hierin een eigen keuze te maken. Maar de ACM heeft ten onrechte geen zelfstandige, zorgvuldig gemotiveerde afweging van alle betrokken belangen gemaakt door alleen de Verordening Gasleveringszeker- heid als uitgangspunt te nemen voor het onderscheid in categorieën en func- ties. Volgens het CBb is dit besluit onzorgvuldig voorbereid en onvoldoende gemotiveerd. Het CBb vernietigt het prioriteringskader, maar bepaalt tegelij- kertijd dat het prioriteringskader blijft gelden tot 1 januari 2026. Dat betekent dat de ACM een nieuw kader moet vaststellen. Bevoegdheid ACM volgens CBb Het CBb beantwoordde de vraag of de ACM bevoegd is om een priorite- ringskader op te nemen in de Netcode als volgt.
Als de ACM wijziging van de voorwaarden tussen netbeheerders en afnemers noodzakelijk acht, zendt zij een ontwerp van een besluit tot wijziging van die voorwaarden aan de gezamenlijke netbeheerders en de representatieve organisaties van partijen op de elektriciteitsmarkt. Dit is geregeld in artikel 32, tweede lid, van de Elektriciteitswet. Uit deze bepaling volgt dus dat de ACM een zelfstandige bevoegdheid heeft om regels te stellen over de voorwaarden voor het uitvoeren van transport van elektriciteit over het net en daartoe de Netcode te wijzigen. Het CBb merkt de wijziging van de Netcode door het opnemen van een priorite- ringskader aan als een dergelijke voorwaarde. Hieruit volgt dat de ACM bevoegd was dit besluit ambtshalve te nemen. Dat wijzigingen van de Netcode over het algemeen naar aanleiding van een voorstel van de gezamenlijke netbeheerders plaatsvinden (artikel 32, eerste lid, van de Elektriciteitswet) doet niet af aan de zelfstandige bevoegdheid die de ACM heeft op grond van artikel 32, tweede lid, van 24 Staatscourant 2024, nr. 12928, 18 april 2024. 25 Uitspraak: ECLI:NL:CBB:2025:145 . 45 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
de Elektriciteitswet. Beide mogelijkheden om te komen tot een wijziging van de Netcode bestaan naast elkaar. Het CBb ziet geen strijd met artikel 59, zevende lid, van de Elektriciteits- richtlijn. Op grond van onderdeel a van deze bepaling is de ACM bevoegd de voorwaarden voor de aansluiting op en toegang tot nationale netten vast te stellen. Het prioriteringskader valt zonder twijfel onder deze voor- waarden, aldus het CBb. ‘Niet alleen valt een eigen zelfstandige keuze voor een prioriteringskader binnen de bevoegdheid van de ACM, het past ook bij haar publieke taak’, zo stelt het CBb. Het CBb merkt in dezelfde rechtsoverweging nog op dat anders dan de ACM en de minister van Kli- maat en Groene Groei kennelijk veronderstellen, eerdere jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie en het CBb ‘(…) er niet aan in de weg [staat] dat de ACM de minister van Klimaat en Groene Groei daarbij om advies vraagt’.26 Naar aanleiding van de uitspraak van het CBb heeft de ACM haar priorite - ringskader met ingang van 1 januari 2026 herzien.
27 Dit nieuwe prioriterings- kader heeft de drie categorieën die voorrang kunnen krijgen wat aangescherpt en concreter gemaakt, maar ze blijven in de basis hetzelfde: • congestieverzachters: projecten die direct ruimte vrijmaken op het elektri- citeitsnet; • veiligheid: projecten die essentieel zijn voor de nationale veiligheid, zoals ziekenhuizen, noodhulpdiensten, defensie of politie; • basisbehoeften: projecten die voorzien in maatschappelijke basisbehoef- ten zoals woningbouw en onderwijs. Om rekening te houden met gewijzigde maatschappelijke omstandigheden zal de ACM het kader periodiek evalueren. Vanwege het grote tekort aan woningen krijgen alle verschillende woonvor - men voorrang: van grootschalige woningbouwprojecten en gedeelde huisves- ting tot individuele verzwaringen voor woonhuizen. Ook heeft de ACM het mogelijk gemaakt dat gemeenten vroeg in de planfase van een woningbouw- project prioriteit voor woningbouw kunnen aanvragen. Voorafgaand aan de uitspraak van het CBb was er discussie of er een verschil zit in de bevoegdheid van lidstaten die moeten zorgdragen voor een systeem voor toegang tot het elektriciteitsnet (artikel 6 van de richtlijn) en de bevoegd- 26 Zie ook ECLI:NL:CBB:2025:145 , overweging 6.9. 27 ACM (2025) Voorrang maatschappelijke projecten blijft mogelijk met nieuw prioriterings- kader.
Het prioriteringskader is vervat in een zogenoemd codebesluit tot wijziging van de tariefstructuren en voorwaarden als bedoeld in artikel 31 van de Elektriciteitswet 1998. 46 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
heid van de regulerende instantie om voorwaarden te stellen voor toegang tot het elektriciteitsnet (artikel 59, zevende lid, van de richtlijn). Het kan dan gaan over de vraag wie bevoegd is om een prioriteringskader vast te stellen: de (nationale overheden van een) lidstaat of de regulerende instantie.28 2.3 v ergelijking Met Andere eu-lidst Aten Onder verantwoordelijkheid van de Europese Commissie verscheen in augus- tus 2025 een studie naar ontwikkelingsplannen voor distributienetwerken, tariefstructuren en afhandeling van aanvragen voor netaansluiting.29 De stu- die verzamelt en analyseert gegevens uit alle 27 lidstaten van de Europese Unie, en beschrijft de huidige situatie, identificeert best practices en formu - leert aanbevelingen voor de toekomst in de Europese Unie. Wat betreft maatregelen in geval van capaciteitsgebrek stelt de studie dat netcongestie een bedreiging begint te vormen, hoewel veel lidstaten nog geen wijdverspreide netcongestie als nationaal probleem ervaren. De doorlooptij - den voor aansluitingen variëren aanzienlijk, van enkele dagen (bijvoorbeeld Italië, Estland) tot meer dan een jaar (bijvoorbeeld Cyprus, Denemarken). Het verschil hangt samen met het niveau van het netwerk, de projectomvang, lokale beperkingen en of vergunningen van (lokale) autoriteiten vereist zijn.
Achterstanden houden vaak verband met een toenemend aantal aanvragen, terwijl netcongestie een belangrijke belemmering vormt. De maatregelen variëren sterk, afhankelijk van de lokale netcongestie en nationale energie - beleidsdoelen. Bijna alle lidstaten hanteren het principe van first come, first served. Ten minste vijftien lidstaten hebben echter te maken met wachtrijen. In sommige lidstaten bestaan dan ook uitzonderingen, waarbij prioriteit bij- voorbeeld wordt toegekend op basis van strategische projecten (Griekenland), maatschappelijke meerwaarde (Spanje) of de bevordering van kleinschalige installaties (Slovenië). De studie bevat een tabel met een vergelijking hoe de lidstaten van de Euro - pese Unie omgaan met de behandeling van aanvragen voor netaansluiting in gevallen van prioritering. De tabel is hieronder integraal overgenomen. 28 Van Asperen, P . (2023). ‘Met voorrang toegang tot het elektriciteitsnet’, Bedrijfsjuridische berichten 2023/51, afl. 19 - september 2023, p. 209. 29 European Commission, Directorate-General for Energy (2025). Study on network develop- ment planning, tariff structures and connection requests for electricity distribution grids Final report. 47 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Tabel 2: landenvergelijking30 Land Method/Principle - First-Come-First-Serve - Prioritization (How) AT First-Come-First-Serve BE N/A BG First-Come-First-Serve DSOs shall indicate the reasons for the refusal and the necessary measures to eliminate them, including ensuring conditions for connecting the facility, in accordance with the network development plans and a timeframe to address them. CY First-Come-First-Serve. The primary priority in assigning grid capacity is to ensure the reliability of the network. Subsequently, priority is granted to existing users to maintain a stable electricity sup- ply. Additionally, connections critical to public services, such as hospitals, are given special priority. CZ First-Come-First-Serve DE There is an obligation to connect in a transparent and non-discriminatory manner; however, no detailed specifications or prioritization procedures have been established to date (EnWG §17 (1)). DK First-Come-First-Serve EE First-Come-First-Serve ES First-Come-First-Serve. In some cases, the social value of the project may be considered. FI N/A FR There is an obligation to connect in a transparent and non-discriminatory manner (Article L342-12). First-Come-First-Serve.
However, RES production requests may be prioritized under Article 15 of the law for the acceleration of RES development, provided they are located within priority zones (S3REnR) for RES development designated by the TSO. GR First-Come-First-Serve. Adjustments for critical infrastructure and strategic projects. HR N/A HU Until 2025, the pro rata principle applies, with prioritization given to connections to the medi- um-voltage (MV) network and larger plants (excluding small-scale power plants). From 2025 onwards (planned), grid connections will be allocated through a tender process organized by the NRA, based on connection points and years. Award decisions will follow criteria established by the Ministry of Energy. This process is not an auction; successful tenderers may submit connection requests to the DSO, with connection charges remaining cost-reflective. Connection charges will consist of shallow and deep connection fees determined on an individual basis. IE First-Come-First-Serve for small-scale generation ($\le$ 200 kVA). Assignment conducted in batches for larger generation sites, e.g. group processing of generator applications. IT The process comprises the following stages: Application and Evaluation, Capacity Assessment, and Priority Criteria.
Priority for connection requests at the distribution level is accorded to (1) projects that facilitate the integration of renewable energy sources (RES), electric vehicles (EVs), and other sustainable technologies in alignment with energy transition objectives, and (2) the requirements of the transmission grid. 30 European Commission, Directorate-General for Energy (2025). Study on network development planning, tariff structures and connection requests for electricity distribution grids Final report. p. 141-142. 48 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Land Method/Principle - First-Come-First-Serve - Prioritization (How) LT First-Come-First-Serve LU First-Come-First-Serve LV First-Come-First-Serve MT First-Come-First-Serve NL First-Come-First-Serve. In congested areas, DSOs may apply a priority framework based on three domains: (1) congestion relievers, (2) safety, and (3) basic needs. Attempts to introduce a comprehen- sive prioritization framework based on social impacts were recently rejected in court. PL First-Come-First-Serve. New rules for cable pooling may undermine this strict principle. PT Three types of access are distinguished: (1) general access, granted on a first-come, first-served basis for installations intended for self-consumption; (2) access granted pursuant to an agreement with the grid operator, whereby the producer assumes responsibility for connection and grid reinforce- ment costs; and (3) access allocated through a competitive procedure, with an indicative schedule published by DGEG every three to five years. RO First-Come-First-Serve. Effective from 2026, the allocation of electricity network capacity for the connection of electricity production facilities with an installed capacity equal to or exceeding 5 MW shall be conducted through an auction process. SE First-Come-First-Serve. However, there is an ongoing recommendation to prioritize allocation for mature projects. SI First-Come-First-Serve.
Small-scale producers and critical loads may receive prioritization. SK First-Come-First-Serve 2.4 europeAn grids pACk Age In december 2025 presenteerde de Europese Commissie een pakket maatrege- len om structurele problemen bij de planning en uitvoering van de energie-in- frastructuur in de EU op te lossen, het zogenoemde European Grids Package.31 Het pakket is gericht op een snellere ontwikkeling van een goed geïntegreerde 31 Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s, COM(2025) 1005 final, 10 december 2025. Raadpleegbaar via eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CE- LEX:52025DC1005 . Het European Grids Package bestaat uit vier initiatieven. Allereerst een overkoepelende (niet-wetgevende) Mededeling over het pakket waarin de Commissie de noodzaak voor de voorgestelde maatregelen in het pakket schetst. Ten tweede een nieuwe Verordening inzake trans-Europese energie-infrastructuur (TEN-E) waarbij de doelstellin- gen, structuur en opzet van de huidige verordening (EU-verordening 2022/869 betreffende richtsnoeren voor de trans-Europese energie-infrastructuur) worden behouden en worden aangevuld met nieuwe elementen.
Ten derde, een Richtlijn ter versnelling van vergunning- verlening voor energie-infrastructuur en aanverwante projecten met gerichte aanpassingen van de richtlijn voor hernieuwbare energie (RED, EU-richtlijn 2018/2001 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen), de elektriciteitsrichtlijn (EU-richt- lijn 2019/944) en de richtlijn inzake hernieuwbaar gas, aardgas en waterstof (EU-richtlijn 2024/1788). Ten slotte bevat het pakket (niet-wetgevende) richtsnoeren over efficiënte netaansluitingen. 49 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Europese energie-infrastructuur en het efficiënter benutten van bestaande netten. Daarmee beoogt de Commissie bij te dragen aan structureel lagere energieprijzen, versterking van de leveringszekerheid en de voltooiing van de Energie-Unie. De Commissie geeft vier doelen van de herziening van Europese regelgeving over energie-infrastructuur: 1) de vergunningverlening versnellen, 2) de Europese planning en kostendeling versterken, 3) bestaande netten effi- ciënter benutten en netcongestie verminderen, en 4) veiligheid en weerbaar- heid van fysieke infrastructuur vergroten. Wat betreft versnellen van vergunningverlening bevat het pakket meerdere bepalingen om vergunningverlening te versnellen voor nationale en grens - overschrijdende projecten op het gebied van energie-infrastructuur, duur - zame opwekking, opslag, netwerkaansluitingen en laadinfrastructuur. De voorstellen bevatten onder meer bepalingen over de rol en taken van natio - nale autoriteiten, verschillende maximumbeslistermijnen voor vergunning - procedures en andere vereisten, zoals het instellen van één digitaal portaal.
De voorstellen introduceren het principe dat de aanleg en intensivering van elektriciteitsinfrastructuur als een dwingende reden van hoger openbaar belang wordt aangemerkt.32 De dwingende reden van hoger openbaar belang van deze projecten moet meegenomen worden in de afweging met onder meer belangen die een goede natuur- en milieubescherming waarborgen. Verder stelt de Commissie voor dat de uitrol van elektriciteitsnetten niet mag worden beperkt door stikstofemissies tijdens de aanlegfase.33 Voor het efficiënter benutten van bestaande netten en verminderen van net - congestie om wachtrijen te beperken benadrukt de Commissie de noodzaak om efficiënter gebruik te maken van bestaande (nationale en grensover - schrijdende) infrastructuur en efficiënter om te gaan met verzoeken om netaansluiting. Zo voorkomen lidstaten dat duurzaam opgewekte elektrici - teit ongebruikt blijft. Naast netuitbreiding bevat het pakket daarom ook voor- stellen om bestaande netcapaciteit beter te benutten. Het pakket bevat ook niet-bindende richtsnoeren voor lidstaten om netcongestie aan te pakken en wachtrijen voor netaansluitingen te verkorten. Deze richtsnoeren zien onder meer op prioritering, flexibiliteit en slimmer gebruik van bestaande netten.
De Europese Commissie noemt het Nederlandse prioriteringskader van de ACM in dit verband expliciet als best practice.34 32 Voor een nadere duiding van de werking van de dwingende reden van groot openbaar belang zie: Handreiking dwingende reden van groot openbaar belang en hoe de belangen- afweging gedaan kan worden | Rijksoverheid.nl. 33 Zie ook: Toelichting invullen fiche mededeling, p. 3. Het principe van dwingende reden van hoger openbaar belang is (nog) niet uitgekristalliseerd. Het is aannemelijk dat wordt gedoeld op de afweging van belangen van Europeesrechtelijke aard, zoals het wegen van de belangen van de Elektriciteitsrichtlijn ten opzichte van bijvoorbeeld de Habitatrichtlijn of de Vogelrichtlijn. 34 Zie ook: Toelichting invullen fiche mededeling, p. 5. 50 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Europese Commissie: prioriteringskader ACM best practice De Nederlandse aanpak zou als model kunnen dienen voor andere lid- staten die met vergelijkbare problemen op het gebied van netcongestie te maken hebben. Het gestructureerde prioriteringskader maakt een meer strategische allocatie van de beperkte netcapaciteit mogelijk, ondersteund door sterke samenwerking tussen belanghebbenden en flexibiliteitsmaatregelen aan de vraagzijde die congestie helpen verlich- ten zonder dat er direct netverzwaring nodig is. Er blijven echter uitda- gingen bestaan. De aanpak vereist een stevige juridische onderbouwing en transparante criteria om de perceptie van oneerlijkheid te voor komen. Het afstappen van het eenvoudige adagium first come, first served introduceert administratieve complexiteit die de besluitvorming kan vertragen als deze niet goed wordt beheerd. Voor een bredere toepassing zijn het waarborgen van non-discriminatie, juridische duidelijkheid en publiek vertrouwen cruciaal. Desondanks laat de Nederlandse ervaring zien dat de combinatie van gerichte prioritering met flexibiliteits- stimulansen een schaalbare oplossing kan bieden voor het beheer van beperkte netcapaciteit.35 Onderdeel van het maatregelenpakket van het European Grids Package zijn (niet-bindende) richtsnoeren die als doel hebben om netaansluitingen effici - enter en tijdiger te maken.
36 Ze richten zich op transparantie, het versnellen van procedures en het optimaliseren van de netcapaciteit, om zo de energie- transitie te versnellen en netcongestie te verminderen. Bestaande praktijken en oplossingen gaan over: • netplanning en -ontwikkeling; • transparantie en stimulansen voor netaansluiting; en • netaansluitingsprocedures waaronder procedures in geval van schaarse capaciteit zoals: - flexibele aansluitovereenkomsten, en - kaders voor prioritering. De richtsnoeren geven een overzicht van bestaande praktijken die afwij - ken van het first come, first served -principe. De tabel is hieronder integraal overgenomen. 35 European Commission, Directorate-General for Energy, Study on network development plan- ning, tariff structures and connection requests for electricity distribution grids Final report, augustus 2025, p. 87. 36 Mededeling van de Commissie (2025), Richtsnoeren betreffende efficiënte en tijdige netaan- sluitingen (C/2025/6703). 51 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Tabel 3: bestaande praktijken die afwijken van het first come, first served- principe binnen de EU37 Land Kaders die niet uitgaan van het first come, first served-principe Frankrijk Voor residentiële aansluitingen tot 36 kVA wordt een vereenvoudigde procedure gevolgd, terwijl commerciële klanten, waaronder industriële klanten en data - centra en exploitanten van hernieuwbare energie gebruikmaken van de S3REnR en het versnelde proces om de planning en de bijbehorende netaansluiting te versnellen. Hongarije De NRI regelt de toewijzing van beschikbare netaansluitingscapaciteit voor pro - ducenten op midden- en hoogspanningsniveau door middel van concurrerende aanbestedingen op nationaal niveau. Aanvragers moeten inschrijvingsgaranties verstrekken en winnende inschrijvers moeten ook uitvoeringsgaranties verstrek- ken. Beperkingen op meervoudige inschrijvingen door verbonden entiteiten en gedeeltelijke gunningen zijn bedoeld om strategische indiening van al te veel verzoeken te voorkomen. De voorkeur moet uitgaan naar projecten die gepaard gaan met meer dan minimale batterijopslag, hybride integratie, sterkere financi- ele garanties en geringere milieueffecten. In de beoordeling wordt ook de verplich- ting tot herontwikkeling na ontmanteling meegewogen.
Nederland Sinds 2024 is een prioriteringskader van kracht voor sociale en nationale veilig - heidsdoeleinden – de netaansluiting van scholen, ziekenhuizen, politiebureaus en soortgelijke voorzieningen wordt afgehandeld via een afzonderlijke versnelde wachtrij. Het prioriteringskader zal vanaf 2026 worden hervormd om de criteria voor opneming in de versnelde procedure beter af te bakenen, die ook netvriende- lijke toepassingen (congestieverzachters) moet omvatten, naast sociale doelstel- lingen, nationale veiligheidsdoeleinden en basisbehoeften (huisvesting). Roemenië De beschikbare netcapaciteit zal met ingang van 2026 worden toegewezen op basis van veilingen voor aansluitingen van meer dan 5 MW geïnstalleerde capaci- teit, alsook voor het DSB- en TSB-hoogspanningsnet in aangewezen gebieden. De veilingen hebben betrekking op jaar N+2 om rekening te houden met toekomstige ontwikkelingen. Deze tabel laat zien dat lidstaten op verschillende manieren kunnen afwijken van het first come, first served-principe. Zo wijkt Nederland af door bepaalde categorieën aanvragers voorrang te geven op basis van maatschappelijke urgentie, en selecteren Hongarije en Roemenië op basis van kwaliteit: net - capaciteit wordt via openbare aanbestedingen of veilingen toegewezen aan de beste projecten – de beoordeling hiervan wordt deels ook op basis van maatschappelijke criteria vastgesteld.
Frankrijk kiest niet voor een project - gebonden benadering – welk project krijgt voorrang in de wachtrij – maar focust op de planningslogica van de aansluitingen: via het Schéma Régional de Raccordement au Réseau des Énergies Renouvelables (S3REnR) wordt op regionaal niveau tien jaar vooruitgepland en wordt netcapaciteit voor her - 37 Mededeling van de Commissie (2025), Richtsnoeren betreffende efficiënte en tijdige netaansluitingen (C/2025/6703), tabel 6. 52 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
nieuwbare energieproducenten gereserveerd, zodat individuele aansluitver - zoeken worden ingebed in een collectief planningsproces waarbij de kosten worden verdeeld. De richtsnoeren bevatten acties en aanbevelingen wie wat kan doen om netaansluitingen efficiënter en tijdiger te maken: Europese Commissie, nationale overheden, regulerende instanties (in Nederland: ACM) en trans - missiesysteembeheerders of distributiesysteembeheerders (in Nederland: netbeheerders).38 Bestuurlijke regie achter het S3REnR39 De Franse planningslogica voor hernieuwbare energie kent een vrij dui- delijke bestuurlijke rolverdeling (vastgelegd in de Franse Energiewet, de Code de l’énergie), waarbij de inrichting van het net in nauwe samenhang met de ruimtelijke besluitvorming tot stand komt. Hoewel ook Frankrijk met netcongestie en capaciteitsproblemen te maken heeft, probeert het via deze weg proactief te programmeren. De bestuurlijke regie achter het Franse planningssysteem verloopt via een nauwe samenwerking tussen de politiek, netbeheerders en de nati- onale overheid. Het democratisch gekozen regionale bestuur (de Regio- nale Raad) legt de langetermijndoelen voor hernieuwbare energie vast in een ruimtelijk beleidsplan, het zogenaamde SRADDET (Schéma Régional d’ Aménagement, de Développement Durable et d’Égalité des Territoires).
Vervolgens vertaalt de landelijke hoogspanningsbeheerder RTE deze politieke doelen – in nauw overleg met lokale netbeheerders, energie- producenten en overheden –naar een concreet netcapaciteitsplan: het S3REnR. De uiteindelijke beslissingsbevoegdheid ligt vervolgens bij de Regionale Prefect, de vertegenwoordiger van de nationale overheid, die de netcapaciteit vaststelt en reserveert, het netplan toetst aan de doe- len en het geheel juridisch bindend maakt. Binnen dit systeem betalen producenten van hernieuwbare energie die een aansluitverzoek indienen een verplichte, evenredige bijdrage (de zogenaamde ‘quote-part’) aan de noodzakelijke netuitbreidingen. 38 De acties en aanbevelingen zijn raadpleegbaar via EUR-Lex - 52025XC06703 - EN - EUR-Lex. 39 Les Schémas Régionaux de Raccordement au Réseau des Énergies Renouvelables : des outils stratégiques | RTE Zie voor de wettelijke grondslag van deze bevoegdheden artikel L342-3 en artikel L321-7 van de Code de l’energie. 53 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
2.5 ruiM telijke ontwikkeling en integrAAl progrAMMeren Netcongestie heeft een belangrijke ruimtelijke component. Nederland is een klein land en ruimte is schaars. Tegelijkertijd liggen er veel claims op de beschikbare ruimte: woningbouw, industrie, landbouw, natuur, mobiliteit, waterbeheer, erfgoed, klimaat en ook het energiesysteem. Ter illustratie: de provincie Gelderland heeft onderzoek gedaan waaruit blijkt dat 1,8 keer de oppervlakte van Gelderland nodig is om alle beleidsambities te kunnen uit - voeren.40 Iedereen begrijpt dat dat niet past en iedereen begrijpt ook: dan moeten er keuzes en belangenafwegingen worden gemaakt. Die keuzes zijn politiek en die gaan ergens pijn doen. Voor het maken van keuzes is het nodig dat overheden een integrale afweging maken tussen het energiesysteem van de toekomst, de schaarse ruimte en economische, ecologische en maatschappelijke belangen. Integraal program- meren gaat dus over energiekeuzes en locatiekeuzes zoals programmering van woningbouw en bedrijventerreinen. Het doel van integraal programmeren is dat de verschillende overheden gezamenlijke en gedragen keuzes maken over aanpassingen van het energiesysteem, en dat deze integraal onderdeel wor - den van de ruimtelijke ontwikkeling.
In het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) staan de gemaakte keuzes voor energie-infrastructuurprojecten, zoals hoogspan - ningsleidingen, transformatorstations of waterstofleidingen. Dat gebeurt zowel op nationaal niveau (nMIEK) als op provinciaal niveau (pMIEK). Voor zowel het nMIEK als de pMIEK’s draait het om energie-infrastructuur die van maatschappelijke waarde is voor meerdere doeleinden, zoals het verduurza - men van woningbouw en bedrijventerreinen. De netbeheerder prioriteert de projecten in zijn investeringsplannen en overheden spannen zich via ruimte- lijke processen in om de projecten voorrang te geven en te versnellen. Ruimtelijke ontwikkelingen worden in hoge mate gereguleerd door de Omgevingswet. Ruimtelijke ontwikkeling en de Omgevingswet In de omgevingsvisie leggen het Rijk (Nationale Omgevingsvisie, Nota Ruimte), provincies en gemeenten hun ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vast voor de lange termijn. Overheden maken programma’s met maatregelen om de leefomgeving te beschermen, te beheren, te gebruiken en te ontwikkelen. Decentrale regels zijn het gemeentelijk omgevingsplan, de provinciale omgevingsverordening en 40 Statenbrief / Bijlage 5 - 20220614 Bijlage bij Startnotitie Naar een nieuwe kaart van Gelder- land - verkennen puzzelen en afspreken.pdf.
54 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
de waterschapsverordening. Voor activiteiten in de fysieke leefomgeving kan een omgevingsvergunning nodig zijn. Het projectbesluit is bedoeld om complexe projecten met een publiek belang mogelijk te maken. Participatie is een belangrijke pijler onder de Omgevingswet. Overheden moeten rond participatie regels opnemen in de omgevingsvisie, het programma, het omgevingsplan, het projectbesluit, de omgevingsver- gunning, de omgevingsverordening en de waterschapsverordening. Zowel de omgevingsvisie als het omgevingsprogramma biedt kansen om het thema energie goed te borgen in het omgevingsbeleid. Om energiebeleid effectief te vertalen in de omgevingsvisie en het omgevingsprogramma is het nodig dat deze voldoende concreet zijn in hun kaders en randvoorwaarden, juist ook om een integrale afweging te maken met andere belangen, zoals woningbouw, industrie, bedrijvigheid en mobiliteit. Beperkingen zijn er ook. Decentrale regels van het gemeentelijk omgevingsplan, de provinciale omge- vingsverordening en de waterschapsverordening moeten worden gesteld vanuit het perspectief van de leefomgeving. De Energiewet sluit sturing door decentrale overheden op het energiesysteem juist uit, met uitzondering van te stellen regels in het belang van de energietransitie.41 Veel van de wettelijke taken en verantwoordelijkheden van de Omgevingswet liggen dus bij provincies, gemeenten en waterschappen.
Daarnaast moeten decentrale overheden een groot gedeelte van de maatregelen uit het Klimaat- akkoord uitvoeren en organiseren. Zo zijn gemeenten verantwoordelijk voor het aardgasvrij maken van woningen en bepalen decentrale overheden op regionaal niveau waar de benodigde windmolens en zonneparken moeten komen. In januari 2021 heeft de ROB op verzoek van het kabinet het advies Van Parijs naar praktijk42 uitgebracht over de hoogte van de uitvoeringskosten en hoe deze uitvoeringskosten moeten worden bekostigd. De hoofdboodschap van dat ROB-advies aan het kabinet was om decentrale overheden te financie- ren voor de uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord. Voor de periode 2022- 2024 ging het om een bedrag van € 1,8 miljard. Zoals hiervoor beschreven blijkt uit het European Grids Package dat de Euro- pese Commissie vergunningverlening als een knelpunt ziet bij het versterken van de energie-infrastructuur. Uit onderzoek van de Randstedelijke Reken- kamer naar netcongestie in de provincies Flevoland, Noord-Holland, Utrecht en Zuid-Holland43 blijkt ook dat vergunningverlening een veel gesignaleerd knelpunt is bij het realiseren van netinfrastructuur. Het knelpunt bij vergun- ningverlening zit enerzijds in de participatie vooraf en anderzijds bij ziens- 41 | Artikel 6.12 van de Energiewet. Zie ook het rapport over netcongestie van de Randstedelijke Rekenkamer (2025), Een vol stroomnet.
De rol van de provincie bij de aanpak van netconges- tie, versie Zuid-Holland, p. 32. 42 | ROB (2021), Van Parijs naar Praktijk. 43 | Randstedelijke Rekenkamer (2025). Netcongestie. 55 wijzen en eventueel beroep in de formele besluitfase. Vergunningverlening loopt via vaste termijnen, maar vanwege de inwerkingtreding van de Omge - vingswet lijkt het dat die termijnen in de praktijk niet altijd worden gehaald. Overheden hebben te maken met nieuwe regels die zij zich eigen moeten maken. Daarnaast zorgen onzekerheden rondom natuur (stikstof) ervoor dat overheden vaak eerst nog meer informatie opvragen voordat zij een besluit nemen.
Uit investeringsplannen van netbeheerders blijkt dat vertragingen in projecten mede zijn toe te rekenen aan vertraging in de vergunningverle - ning, bijvoorbeeld door een vertraagd locatiebesluit of bestemmingsplan of vanwege flora en fauna, stikstof, ambtelijke vertraging dan wel (onvoorziene) bezwaarprocedures.44 Naast de wettelijke regels over ruimtelijke ontwikkelingen is er een scala aan programma’s en strategieën waarbij keuzes over het energiesysteem en net- beheer samenhangen met schaarse ruimte: • het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE); • het Programma Energiehoofdstructuur (PEH); • de Regionale Energiestrategieën (RES); • de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL); • het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK); • het provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK); • de Cluster Energie Strategieën (CES’en); • het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NP VI); • de Transitievisie Warmte; • het Nationaal Waterstof Programma; • de Routekaart Energieopslag; • het Programma NOVEX; • het Programma Verduurzaming Bedrijventerreinen. Betrokken overheden zijn de ministeries van Economische Zaken, Klimaat en Groene Groei, Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, provincies en gemeenten. Andere actoren zijn de ACM, het IPO, de VNG, netbeheerders en VNO-NCW.
Het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN)45 somt maatregelen op die nodig zijn om sneller netten aan te kunnen leggen en de beschikbare netcapa- citeit zo goed mogelijk te laten aansluiten op de vraag naar elektriciteitstrans- port, voor zowel productie als verbruik. Het programma richt zich op sneller bouwen, sterker sturen en het vergroten van flexibele capaciteit. 44 Zie bijvoorbeeld het Investeringsplan 2026 van Enexis netbeheer. In bijlage 10.3 staan de vertragingen en de belangrijkste oorzaak ervan. 45 Landelijk Actieprogramma Netcongestie, 21 december 2022. 56 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
In het LAN is afgesproken om bestuurlijke coördinatie per provincie in te rich- ten om de regionale samenwerking op diverse gebieden te verbeteren. Door de oprichting van zogenoemde energyboards per provincie is deze afspraak gerealiseerd. De energyboard is het overlegorgaan voor het afstemmen tussen provincie, gemeente, netbeheerders en Rijk. Dit bestuurlijk overleg vormt de kern van de decentrale samenwerking om netcongestie tegen te gaan en tot een nieuw energiesysteem te komen. De energyboards zijn besluit voorberei- dend en hebben geen eigen besluitvormend mandaat voor een energievisie, voor een pMIEK of voor investeringsbeslissingen van infrastructuur.46 Het rapport van de Randstedelijke Rekenkamer laat zien dat voor de integrale planning en de rol van de energyboard aandacht moet worden besteed aan ruimtelijke keuzes en aan het concreet maken van het omgevingsbeleid. Waar provincies inzichtelijk maken dat er ruimte nodig is voor het energiesysteem, moeten de structurerende keuzes nog locatiespecifiek worden uitgewerkt op het niveau van de regio. Hieruit is af te leiden dat het nog zoeken is naar het goed functioneren van de energyboards: de betrokkenheid van overheden en netbeheerders, de logische samenhang tussen omgevingsvisies en -plannen aan de ene kant en investeringsbeslissingen aan de andere kant, en de verant- woording over het functioneren van de energyboards.
TNO concludeerde in 2025 dat miljarden aan netinvesteringen kunnen worden bespaard met beleidsmaatregelen die zijn gericht op slimme energieplanolo- gie en het ontwikkelen van warmtenetten, en die flexibiliteit in de gebouwde omgeving en industrie stimuleren.47 Zo kan ruimtelijke sturing in de vorm van een strikt datacenterbeleid ervoor zorgen dat het elektriciteitsnet minder ver- zwaard hoeft te worden.48 Het kabinet wil netcongestie aanpakken met crisiswetgeving als uitwerking van de in het coalitieakkoord genoemde crisiswet netcongestie. 49 Het gaat om versnellen van procedures (vergunningsvrijstelling technische bouwacti - viteiten, beperking milieueffectrapportage, versnellen beroepsprocedures), de inzet van het kabinet bij de onderhandelingen in de Europese Raad, planolo - gie, milieu en ruimte, omgevingsrechtelijk sturen en beter benutten van het elektriciteitsnet. 46 Zie ook: Basisinformatie energyboards, juni 2024. 47 Decentrale ontwikkelingen bieden potentieel voor lagere netinvestering. 48 Elektriciteitsnet hoeft minder verzwaard door strikt datacenterbeleid | Liander. 49 Crisiswetgeving netcongestie | Tweede Kamer der Staten-Generaal. 57 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
2.6 AAndeelhoudersChAp v An overheden Netbeheerders zijn onderdeel van regionale netwerkbedrijven die volledig in publieke handen zijn van gemeenten en provincies. 50 Overheden zijn dus aandeelhouder en via aandeelhouderschap zijn zij in principe in staat om te sturen op netbeheer. Het aandeelhouderschap van gemeenten en provincies is historisch ontstaan met de verzelfstandiging van netbeheerders naar nv’s. Er is sprake van kapi - taal dat is opgebouwd dan wel bijgedragen door provincies en gemeenten. Zij krijgen daarvoor dividend uitgekeerd dat door de algemene vergadering van aandeelhouders wordt vastgesteld. Op de aandeelhoudersvergadering zijn doorgaans de portefeuillehouders financiën vertegenwoordigd en niet bij - voorbeeld gedeputeerden of wethouders duurzaamheid of energietransitie. Aandeelhouders opereren namens hun overheid als economisch mede-eige - naar, met de aantekening dat niet álle decentrale overheden aandeelhouder zijn. Een aandeelhoudersvergadering is bedoeld voor de gezondheid van de onderneming (blijven we voortbestaan, kunnen we leveren) en gaat niet over verdeling van netcapaciteit tussen ‘klanten’. Aandeelhouders (gedeputeerde of wethouder Financiën) zien hun positie dus voornamelijk als kapitaalverstrekker en willen iets van het rendement terugzien. Voor aandeelhoudende gemeenten en provincies is dividend een welkome aanvulling op de begroting.