1.12.1 Bijlage - Raad Openbaar Bestuur - Advies 'Eerst programmeren, dan prioriteren'
Tekst van het document
advies van de raad voor het openbaar bestuur EERST PROGRAMMEREN, DAN PRIORITEREN democratische zeggenschap over het stroomnet van morgen de raad voor het openbaar bestuur is een onafhankelijk adviesorgaan van de regering en het parlement. De ROB adviseert – gevraagd of op eigen initiatief – over de inrichting en het functioneren van het openbaar bestuur en de beleids matige aspecten van financiële verhoudingen tussen Rijk, gemeenten en provincies. Extra aandacht gaat uit naar de beginselen van democratie en rechtsstaat. wettelijke verankering De ROB is ingesteld bij wet van 12 december 1996 (Wet op de raad voor het openbaar bestuur, Staatsblad, 1996, nr. 623). Per 1 juli 2017 is de adviesfunctie van de Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) overgedragen aan de Raad voor het Openbaar Bestuur. De Rfv was ingesteld bij wet van 21 februari 1997. De geschiedenis van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) gaat terug tot in 1960. Toen werd de Raad voor de gemeentefinanciën (Rgf) opgericht. In 1965 werd de Raad voor de Territoriale Decentralisatie (RTD) ingesteld. Beide zijn voorlopers van de huidige Raad voor het Openbaar Bestuur. werkwijze Adviesaanvragen kunnen van alle minis teries en van de beide Kamers der Staten-Generaal afkomstig zijn.
De ROB baseert zijn adviezen op bestuurlijke kennis en ervaring, state-of-the-art wetenschap- pelijke inzichten en kennis name van opinies en inzichten uit de samenleving. Ook via andere activiteiten (lezingen, rondetafel- gesprekken, congressen, inleidingen) levert de ROB een bijdrage aan het politiek- bestuurlijke en maatschappelijke debat over het functioneren van het openbaar bestuur en de democratie. samenstelling De Raad bestaat uit een voorzitter en acht leden die worden benoemd bij Koninklijk Besluit. Zij zijn geselecteerd op basis van hun deskundigheid en maatschappelijke ervaring. Daarnaast kan de Raad voor projecten tijdelijke raadsleden aanstellen. staf Een compacte staf ondersteunt de Raad. De secretaris en zijn medewerkers leggen over hun werk verantwoording af aan de Raad. adresgegevens Bezoekadres: Korte Voorhout 7 Postadres: Postbus 20011 2500 EA Den Haag T 070 426 75 40 E info@raadopenbaarbestuur.nl www.raadopenbaarbestuur.nl @Raad_ROB Vormgeving: Studio Tint, Den Haag © oktober 2026 Raad voor het Openbaar Bestuur isbn/ean 978-90-5991-162-8 nur 823 2
Voorwoord De Tweede Kamer vroeg de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) te advise- ren over democratische controle en zeggenschap bij keuzes rondom netbeheer. Die vraag past bij de toegenomen aandacht van de politiek voor netcongestie: waar stroomvoorziening lange tijd vooral een technische aangelegenheid was, wordt dit in tijden van schaarste ook een politiek verdelingsvraagstuk. Aan - sluiting op het net is niet langer voor iedereen altijd vanzelfsprekend, en wie hier wel of niet voor in aanmerking komt vereist een weging van maatschap- pelijke waarden en belangen. Eén van de belangrijke observaties van de ROB is dat de huidige worsteling van het parlement om meer grip te krijgen op het netbeheer een gevolg is van decennia aan marktwerking en Europese integratie. Sinds de liberalisering van de energiemarkt in de jaren negentig is landelijke politieke sturing van het net voor een belangrijk deel uit handen gegeven. Onafhankelijke toezichthouders kregen steeds meer exclusieve bevoegdheden. De trend was: meer Europa, meer markt, meer toezicht en regulering, maar minder nationale politiek. De ROB besteedt in dit advies dan ook veel aandacht aan de rol en positie van het parlement in relatie tot de regering, de Autoriteit Consument & Markt (ACM), netbeheerders, decentrale overheden en de Europese Unie (EU).
De ROB brengt een aantal zaken in beeld die van essentieel belang zijn voor het goed functioneren van het openbaar bestuur. Waar zit de politieke sturings - ruimte? Waar niet? Hoe verhouden de beleidsdomeinen energie en ruimte - lijke ordening zich tot elkaar? Welke vragen over rechtsstaat, democratie en bestuurlijk vermogen spelen er? En hoe werken technocratie en democratie op elkaar in? Eén van de belangrijkste boodschappen van dit advies is de oproep aan het parlement zich niet te focussen op de mogelijkheden om te sturen op de gevolgen van netcongestie – wie krijgt voorrang op het net in tijden van schaarse capaciteit? Directe politieke sturingsruimte op dat vlak is immers juridisch uiterst beperkt en ligt vooral in het ruimtelijk domein: expliciete keu- zes waar we wonen, werken en welke bedrijvigheid gewenst is, zodat vergun- ningenbeleid, inrichting en uitbreiding van het net daar logisch op kan volgen. Programmeren aan de voorkant, in plaats van prioriteren aan de achterkant. 3
Enkele thema’s die de ROB in dit advies behandelt, zien we ook terug in de kabinetsaanpak van netcongestie. Er zijn grote inspanningen nodig, met bijbehorende financiële middelen, om netcongestie aan te pakken. Tegelij - kertijd is het probleem van netcongestie niet alleen verholpen met snelheid en meer bestuurlijk vermogen – goed openbaar bestuur rust immers ook op democratische en rechtsstatelijk waarden. Rechtsbescherming van de burger, transparante processen en democratische verantwoording blijven van wezen- lijk belang. Het vraagstuk van netcongestie is nu urgent, maar is tegelijkertijd een pro - bleem dat de sector al lange tijd zag aankomen. Dat patroon beperkt zich niet tot de energiesector. Vergelijkbare verdelingsvraagstukken rondom collectieve voorzieningen zien we bijvoorbeeld bij de verdeling van water en de onder - grond. Wat moet er nú gebeuren om Nederland in de toekomst te blijven voor- zien van voldoende, schoon en betaalbaar drinkwater? Wie krijgt recht op de schaarse vierkante meters onder de grond die steeds voller komt te liggen met kabels, leidingen, wortels en waterwegen? We raden het parlement aan om nu al na te denken over de schaarstes die in de nabije toekomst gaan spelen.
Dit advies gaat de netcongestie niet oplossen; we hopen vooral dat dit advies de Tweede Kamer inzicht en handelingsperspectief biedt om meer grip te krij- gen op dit complexe, maar belangrijke vraagstuk. Het advies is voorbereid door een werkgroep bestaande uit ROB-leden Jur gen Goossens (werkgroepvoorzitter), Peter Verheij en Frank Hendriks, onder - steund door stafleden Martijn Visser en Michael Mekel. De ROB dankt de geraadpleegde personen voor hun inzichten. De inhoud van dit advies komt geheel voor rekening van de ROB. Hoogachtend, De Raad voor het Openbaar Bestuur Caelesta Braun Vicevoorzitter Iris Sluiter Secretaris-directeur 4
Inhoud Voorwoord 3 Samenvatting: Eerst programmeren, dan prioriteren 8 1 Inleiding 9 2 Democratische controle en zeggenschap in vogelvlucht 10 3 Kern van het advies 11 3.1 ACM prioriteert 11 3.2 Politieke zeggenschap ligt vooral bij vooraf programmeren 11 3.3 Politiek kan sturen op beleid dat ondersteunt en versnelt 11 3.4 Passende vorm van verantwoording door ACM 12 4 Aanbevelingen: handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer 13 Deel 1 Advies: Eerst programmeren, dan prioriteren 15 1 Inleiding en aanleiding 16 2 Onderzoeksresultaten in het kort 17 2.1 Europese regelgeving en de rol van de ACM 17 2.2 Het prioriteringskader van de ACM 19 2.3 Vergelijking met andere EU-lidstaten 19 2.4 European Grids Package 20 2.5 Ruimtelijke ontwikkeling en integraal programmeren 21 2.6 Aandeelhouderschap van overheden 22 3 Nadere beschouwing van de verhouding tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle en zeggenschap 24 3.1 Opkomst van onafhankelijk toezicht 24 3.2 Het spanningsveld tussen democratie en technocratie 25 3.3 Het ROB-wegingskader goed openbaar bestuur 25 3.4 Vormen van verantwoording 27 3.5 Governance van de ACM 28 4 Conclusie: de vragen beantwoord 29 4.1 ACM mag prioriteren inzake de verdeling van schaarse transportcapaciteit 29 4.2 ACM stelt nettarieven en tariefflexibiliteit vast 29 4.3 De rol van regering en parlement 30 4.4 De verhouding tussen Europese en
nationale wet- en regelgeving 30 5
4.5 Vergelijking met andere EU-lidstaten 30 4.6 Democratische controle op ACM-besluiten 31 4.7 Politieke zeggenschap via de Omgevingswet 32 4.8 Aandeelhouderschap als indirecte democratische zeggenschap 33 5 Aanbevelingen: handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer 34 Deel 2 Nadere onderbouwing van het advies 36 1 Inleiding en aanleiding voor het advies 37 1.1 Inleiding 37 1.2 Aanleiding 38 1.3 Leeswijzer 39 2 Onderzoeksresultaten 40 2.1 EU-recht: regulerende instantie en haar bevoegdheden 40 2.2 Het prioriteringskader van de ACM 45 2.3 Vergelijking met andere EU-lidstaten 47 2.4 European Grids Package 49 2.5 Ruimtelijke ontwikkeling en integraal programmeren 54 2.6 Aandeelhouderschap van overheden 58 3 Nadere beschouwing van de verhouding tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle en zeggenschap 61 3.1 De opkomst van onafhankelijk toezicht 62 3.2 Het spanningsveld tussen democratie en technocratie 64 3.3 Het ROB-wegingskader goed openbaar bestuur 65 3.4 Vormen van verantwoording 69 3.5 Governance van de ACM 72 4 Conclusie: de vragen beantwoord 74 4.1 Algemeen 74 4.2 ACM stelt maatschappelijk prioriteringskader vast voor verdeling van de schaarse transportcapaciteit 74 4.3 ACM bepaalt nettarieven (inclusief kortingen daarop) en regels over flexibiliteit 75 4.4 De rol van regering en parlement 75 4.5 De verhouding tussen Europese en nationale wet- en regelgeving
76 4.6 Vergelijking met andere EU-lidstaten 77 4.7 Democratische controle en zeggenschap bij besluiten over netbeheer 78 4.8 Politieke invloed via de Omgevingswet 79 4.9 Aandeelhouderschap als indirecte democratische zeggenschap 81 Bijlage I Motie-Grinwis/Jumelet en brief van het presidium aan de ROB 82 Bijlage II Lijst met geraadpleegde personen 85 Bijlage III Samenstelling Raad voor het Openbaar Bestuur 86 6 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Figuur 1: Capaciteitskaart van Nederland, totaalbeeld van netcongestie Bron: Netcapaciteitskaart, 1 september 2026. Bewerking ROB. Transportcapaciteit beschikbaar zonder wachtrij Transportcapaciteit beperkt beschikbaar zonder wachtrij Gebied is in onderzoek met wachtrij Tekort aan transportcapaciteit met wachtrij Kleur wordt later toegevoegd 7 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Samenvatting: Eerst programmeren, dan prioriteren 8
1 Inleiding Nederland heeft last van netcongestie. De behoefte aan elektriciteitstransport is groter dan het elektriciteitsnetwerk op dit moment aankan. De landelijke capaciteitskaart – die een totaalbeeld van de congestie weergeeft – kleurt vrijwel volledig rood (figuur 1). Door netcongestie is netcapaciteit een schaars goed geworden. Daardoor zijn keuzes bij de verdeling ervan niet langer puur technisch van aard. Ze raken ook aan politieke en maatschappelijke belangen en waarden. Een belangrijk deel van de besluitvorming over de schaarse capaciteit ligt momenteel bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM), een apolitieke en onafhankelijke instantie, waar het parlement weinig invloed op heeft. Dit roept de fundamentele vraag op naar de balans tussen democratische besluit- vorming en onafhankelijk toezicht. Tegen deze achtergrond vraagt de Tweede Kamer zich af of de politiek niet een grotere rol moet spelen bij de verdeling van de schaarse ruimte op het elektriciteitsnet. De Tweede Kamer vroeg de ROB dan ook om advies over zijn rol bij keuzes rondom netbeheer. Dit advies probeert handelingsperspectief te bieden voor het parlement om hiermee om te gaan. 9
2 Democratische controle en zeggenschap in vogelvlucht De vraag van de Tweede Kamer aan de ROB naar de keuzes rondom net beheer gaat in het bijzonder over democratische controle en zeggenschap. In dit advies komen de termen democratie, politiek, bestuur, controle, zeggenschap, sturing en verantwoording op verschillende plekken aan de orde. De rollen van politiek, ACM en netbeheerders bespreken we ook. Tabel 1 geeft schematisch inzicht in het complexe speelveld van controle en zeggenschap over het net en waar de politieke sturingsruimte ligt. Tabel 1: Speelveld van democratische controle en zeggenschap over het elektriciteitsnet Besluit Wie beslist? Politieke zeggenschap? Politieke controle? Waar kan politiek wél sturen? Prioriteringskader ACM Nee Ja, indirect EU-kader, ministeriële advisering, energiebeleid Netaansluiting/ toegang ACM/netbeheer- der binnen kader Nee Ja, indirect Ruimtelijke planning, energiebeleid Nettarieven ACM Nee Ja, indirect EU-regels, energiebeleid Tariefkortingen ACM Nee Ja, indirect Voor zover niet exclusief ACM Flexibiliteitsregels ACM Nee Ja, indirect Energiebeleid/marktordening voor zover niet exclusief ACM Regulering nationale elektriciteitsmarkt Regering en parlement Ja Ja Energiebeleid, voor zover niet exclusief ACM Europese reguleringskaders EU Indirect via regering/ parlement Ja Nederlandse inzet in EU Locatie netinfrastructuur Overheden/
netbeheerder Ja Ja Omgevingsrecht Vestiging energie- intensieve activiteiten Overheden Ja Ja Omgevingsplan/ruimtelijk beleid Netinvesteringen Netbeheerder binnen wettelijke kaders Indirect Ja MIEK/pMIEK, energiebeleid, financiering Aandeelhouderschap netbeheerders Rijk/decentrale overheden Indirect via aandeel- houderschap Ja Financiering/publiek belang 10
3 Kern van het advies 3.1 ACM prioriteert De Autoriteit Consument & Markt (ACM) bepaalt hoe schaarse ruimte op het elektriciteitsnet wordt verdeeld. De ACM besluit over prioritering (wie voor - rang krijgt bij aansluiting), maar ook over nettarieven en tariefgerelateerde flexibiliteit. Europese regels bepalen dat de nationale politiek deze beslissin - gen niet kan overnemen of rechtstreeks kan beïnvloeden. Er is wel democrati- sche controle, maar die is vooral indirect. 3.2 politieke zeggensChAp ligt voorAl bij voorAf progrAMMeren Door de bevoegdheden van de ACM ligt de meeste ruimte voor politieke keu- zes daarom voordat de ACM beslissingen neemt over schaarste op het net. De Tweede Kamer, regering en andere overheden kunnen vooral sturen via het energiesysteem, de energieplanologie en de ruimtelijke ordening. Daarnaast is er ruimte voor nationaal energiebeleid, zolang dat niet ten koste gaat van de onafhankelijkheid van de ACM bij de uitoefening van bevoegdheden die haar exclusief zijn toegekend. Politiek en bestuur moeten zich dus vooral richten op vooraf programmeren, met aandacht voor de energietransitie en rekening houdend met de beschik- bare netcapaciteit. Dat biedt meer sturingskracht dan achteraf prioriteren, waarbij de ACM stuurt op wie voorrang krijgt als het net vol is.
De huidige werkwijze van de regering, het parlement en decentrale overhe - den is nog onvoldoende gericht op hun programmerende mogelijkheden. Beslissingen over energie en ruimtelijke ontwikkeling worden nog te veel los van elkaar genomen. Ook ontbreekt het de overheid op sommige punten aan capaciteit en slagkracht om deze grote en complexe vraagstukken goed aan te pakken. 3.3 politiek k An sturen op beleid d At ondersteunt en versnelt Naast ‘vooraf programmeren’ kan de politiek sterker sturen op beleid dat de energietransitie ondersteunt en versnelt. Denk aan maatregelen die de aan - leg van energie-infrastructuur vergemakkelijken, knelpunten wegnemen en investeringen stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld door voorrang te geven aan energie-infrastructuurprojecten via het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK). Ook kan de politiek de vergunningverleningsproce- dure wijzigen en gebruik maken van het aandeelhouderschap van overheden bij netbeheerders om publieke belangen te waarborgen. 11
3.4 pA ssende vorM v An verAntwoording door ACM De politiek mag juridisch geen directe invloed uitoefenen op ACM-besluiten over prioritering bij aansluiting, nettarieven en tariefgerelateerde flexibiliteit. De ROB vindt wel dat de verantwoordelijkheid van de ACM voor het verde - len van schaarse middelen met grote maatschappelijke impact gepaard moet gaan met een passende vorm van publieke verantwoording. Het ROB-advies in één zin De zeggenschap van de Tweede Kamer bij keuzes rondom netbeheer en netcongestie ligt vooral bij programmeren vooraf, niet bij prioriteren achteraf. 12 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
4 Aanbevelingen: handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer Hierna volgen handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer ten aanzien van ruimtelijke ordening, Europese regelgeving, publieke verantwoording van de ACM en aandeelhouderschap. 1. Programmeer vooraf a) Vraag de regering om het energiesysteem, de energieplanologie en de ruimtelijke ordening beter op elkaar af te stemmen. Hierbij moet de rege- ring onder meer kijken naar de combinatie van energieaanbod, energie-in- frastructuur, uitbreiding van het elektriciteitsnet en efficiënt gebruik van het bestaande net (beter benutten). Tegelijk moet de regering rekening houden met de beperkte ruimte. Een betere afstemming tussen deze domeinen moet helpen om netcongestie op de lange termijn te verminde- ren. b) Verbeter de betrokkenheid van overheden bij investeringsplannen van netbeheerders en zorg voor een betere aansluiting op het pMIEK en de energyboards. Hierdoor krijgen provincies en gemeenten een inhoudelijke rol bij deze plannen. c) Vraag de regering om meer inzicht in hoe de energyboards functioneren en zorg ervoor dat over het functioneren van de energyboards democrati- sche verantwoording wordt afgelegd. d) Vraag de regering de procedure van vergunningverlening en de ruimtelijke procedures voor energie-infrastructuur te versnellen met behoud van effectieve rechtsbescherming.
Zo kunnen noodzakelijke uitbreidingen en versterkingen van het elektriciteitsnet op tijd worden uitgevoerd. 2. Beïnvloed het Europees kader a) Vraag de regering om bij nieuwe Europese wetgeving over netbeheer dui- delijk aan te geven welke keuzes Nederland hierin wil maken en deze keu- zes onderdeel te maken van de Nederlandse inzet bij de onderhandelingen in de Europese Raad. b) Vraag de regering te onderzoeken welke elementen uit de Franse aanpak van regionale langetermijnplanning toepasbaar zijn op de Nederlandse situatie. In de Franse aanpak wordt capaciteit voor hernieuwbare energie gereserveerd. Een werkbezoek zou hierbij nuttig kunnen zijn. 13
3. Versterk de publieke verantwoording van de ACM a) Respecteer de onafhankelijke rol van de ACM bij het bepalen van prioritei- ten, nettarieven en toegang tot het elektriciteitsnet. Gebruik de mogelijk- heden van het parlement om de ACM te controleren en vooral om haar verantwoording af te laten leggen. b) Geef de verantwoordelijke bewindspersoon formeel de mogelijkheid om advies te geven of een reactie in te dienen bij besluiten van de ACM over de netcodes die grote gevolgen hebben voor de verdeling van capaciteit. Vraag op tijd informatie over ontwerpbesluiten van de ACM die grote maatschappelijke gevolgen kunnen hebben. c) Vraag de ACM ieder jaar verslag te doen van de gevolgen van haar keuzes bij de verdeling van netcapaciteit. Bespreek dit verslag in de Tweede Kamer. Laat daarnaast regelmatig evalueren hoe deze keuzes uitpakken, waarbij de Tweede Kamer de ontvanger van de evaluatie is. d) Geef de regering opdracht om het advies van De Leeuw en Borstlap over de bestuurlijke inrichting van de ACM in overweging te nemen. Dit gaat onder andere om: • een duidelijkere positie van de ACM in de wet; • een eigen organisatie en eigen begroting; • meer transparantie; • een duidelijkere relatie tussen de ACM en de verantwoordelijke minister. 4.
Gebruik publiek aandeelhouderschap doelgerichter Vraag de regering om samen met decentrale overheden een visie te ontwikke- len op concurrerende belangen bij aandeelhouderschap wat betreft: • het publiek belang van netverzwaring en -uitbreiding; • het belang van maatschappelijke basisbehoeften, zoals woningbouw, van begunstigde overheden die soms aandeelhouder zijn, soms niet; • aandeelhoudersbelangen van rendement op kapitaal en continuïteit van de onderneming. 14 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
deel 1 Advies: Eerst programmeren, dan prioriteren Advies naar aanleiding van de motie Grinwis/Jumelet over democratische controle en zeggenschap bij keuzes rondom netbeheer 15
1 Inleiding en aanleiding Op 27 november 2025 debatteerde de Tweede Kamercommissie Klimaat en Groene Groei (KGG) met de minister over netcongestie en energie-infra - structuur. Een belangrijk onderwerp was het prioriteringskader van de ACM, waarmee wordt bepaald wanneer mag worden afgeweken van het reguliere principe first come, first served bij de aansluiting op het elektriciteitsnet. Enkele Kamerleden stelden dat de verdeling van schaarse netcapaciteit een politieke keuze is en vroegen zich daarom af of de politiek meer zeggenschap zou moeten hebben over deze kaders. Naar aanleiding van het debat nam de Tweede Kamer op 18 december 2025 de motie-Grinwis/Jumelet aan. Hierin wordt de ROB gevraagd advies uit te brengen over de democratische controle en zeggenschap bij keuzes rondom netbeheer en over de rolverdeling tussen de ACM, netbeheerders, het Rijk en decentrale overheden. Hoofdstuk 2 bevat onze onderzoeksresultaten. In hoofdstuk 3 gaan we dieper in op het vraagstuk over de verhouding tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle en zeggenschap. Hoofdstuk 4 bevat de conclusie en hoofdstuk 5 de handelingsperspectieven voor de Tweede Kamer. Deel 2 bevat een uitgebreide versie van het advies met bronvermeldingen. 16
2 Onderzoeksresultaten in het kort In dit hoofdstuk zetten we de belangrijkste bevindingen van ons onderzoek op een rij. Hierna wordt achtereenvolgens ingegaan op Europese regelgeving, de rol van de ACM en het prioriteringskader, een beknopte vergelijking met andere EU-landen, de ruimtelijke dimensie van het vraagstuk en tot slot de rol van het aandeelhouderschap van overheden in regionale netbeheerders. Deel 2 bevat uitgebreidere onderbouwingen en analyse van de resultaten met vermelding van de gebruikte bronnen. 2.1 europese regelgeving en de rol v An de ACM De Europese interne elektriciteitsmarkt wordt sterk gereguleerd door de Elek- triciteitsrichtlijn. Deze richtlijn heeft als doel geïntegreerde, concurrerende, consumentgerichte, flexibele, eerlijke en transparante elektriciteitsmarkten te creëren. Lidstaten moeten de richtlijn omzetten in nationale wetgeving. Daarbij geldt in beginsel het uitgangspunt van zuivere implementatie: nati - onale regelgeving mag niet verder gaan dan nodig is voor de uitvoering van de richtlijn. De Elektriciteitsrichtlijn is in Nederland eerst omgezet naar de Elektriciteitswet 1998 en vanaf 1 januari 2026 naar de Energiewet. Op grond van de Elektriciteitsrichtlijn moet elke lidstaat een onafhankelijke regulerende instantie aanwijzen. In Nederland is dat de ACM. Wat is de ACM? De ACM is een onafhankelijke toezichthouder.
De taken van de ACM zijn het bewaken van eerlijke concurrentie, het beschermen van consumen- tenbelangen en het reguleren van specifieke sectoren, zoals energie, telecom, vervoer en post. De ACM is een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO), ingesteld bij wet, de Instellingswet Autoriteit Consument en Markt. Hieruit volgt dat de ministeriële verantwoordelijkheid beperkt is: de minister is politiek verantwoordelijk voor de wetgeving waar de ACM toezicht op houdt, maar de besluiten van de autoriteit vallen buiten zijn verantwoordelijkheid. De bevoegdheden van de ACM reiken evenwel ver- der dan die van de klassieke ZBO: naast toezicht heeft de autoriteit ook sanctionerende, beleidsvormende en regelgevende macht. De ACM ontleent bevoegdheden aan Europees recht. Op grond van de Elektriciteitsrichtlijn is een belangrijke bevoegdheid van de ACM als regulerende instantie het vaststellen of goedkeuren van nettarieven en de methoden daarvoor. Ook bepaalt zij de voorwaarden voor aanslui- 17
ting op en toegang tot elektriciteitsnetten of keurt die goed, inclusief de daarbij behorende tarieven. Tarieven moeten onder meer kosten- georiënteerd en niet-discriminerend zijn. De regulerende instantie moet daarnaast toezien op maatregelen van netbeheerders om netwerken veerkrachtiger en flexibeler te maken. De Elektriciteitsrichtlijn bepaalt dat de regulerende instantie zelfstandig moet kunnen optreden, onafhankelijk van politieke en andere publieke of private belangen. Ook moet de regulerende instantie over voldoende financiële en personele middelen beschikken. Rechterlijke toetsing en parlementaire controle blijven wel mogelijk. Lidstaten behouden naast de Elektriciteitsrichtlijn de vrijheid om zelf hun algemene energiebeleid vast te stellen. Zij mogen via algemene wetgeving invloed uitoefenen op bijvoorbeeld voorzieningszekerheid of de kosten van de elektriciteitsvoorziening, zolang zij niet ingrijpen in de exclusieve bevoegdhe- den en onafhankelijkheid van de regulerende instantie. Het Europese Hof van Justitie heeft dit in recente rechtspraak bevestigd. Op 6 maart 2025 oordeelde het Hof dat lidstaten via algemeen energiebeleid maatregelen mogen nemen die indirect invloed hebben op elektriciteitsprij - zen, zolang zij niet rechtstreeks de tariefbevoegdheid van de regulerende instantie overnemen.
In een uitspraak van 2 september 2021 stelde het Hof dat de regulerende instantie exclusief bevoegd is nationale regels te stellen over voorwaarden voor netaansluiting en nettoegang, inclusief de tarieven. Volgens het Hof moet de regulerende instantie volledig onafhankelijk kunnen handelen, zonder instructies of druk van regering of parlement. De democra- tische legitimiteit van deze onafhankelijke positie volgt volgens het Hof uit de EU-wetgeving zelf: het Europees parlement heeft zelf met democratisch mandaat besloten om deze regulerende bevoegdheden bij een onafhankelijke toezichthouder te beleggen. Een nationale wetgever kan zich daarom niet op democratische legitimiteit beroepen om bevoegdheden van de regulerende instantie naar zich toe te trekken. Enkele rechtswetenschappers uiten kritiek hierop, omdat technische regulering van de energiemarkt onvermijdelijk ook politieke keuzes bevat. → Zie voor de uitgebreide juridische context 2.1 EU-recht: regulerende instantie en haar bevoegdheden. 18 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
2.2 h et prioriteringsk Ader v An de ACM In 2024 stelde de ACM een prioriteringskader voor netaansluitingen vast. Dat kader bepaalt welke projecten voorrang krijgen op een overbelast stroom - net. Het zijn de netbeheerders die dit kader toepassen, de ACM op haar beurt controleert hierop. In congestiegebieden wijkt het kader af van het principe first come, first served . Het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) oordeelde op 11 maart 2025 dat de ACM bevoegd is om dit kader zelfstandig vast te stellen. Het prioriteringskader valt volgens het CBb onder regelgeving over de voorwaarden voor toegang tot het elektriciteitsnet. De ACM had volgens het CBb echter onvoldoende zelfstandig en zorg vuldig onderzocht en gemotiveerd welke belangen bij de verschillende categorieën een rol spelen. Daarom werd het oorspronkelijke kader vernietigd, maar mocht het tot 1 januari 2026 blijven gelden. Vanaf 1 januari 2026 geldt een herzien kader met drie voorrangscategorieën: • congestieverzachters: projecten die direct netcapaciteit vrijmaken; • veiligheid: essentiële voorzieningen zoals ziekenhuizen, politie, defensie en hulpdiensten; • basisbehoeften: maatschappelijke basisvoorzieningen, waaronder woningbouw en onderwijs. → Zie voor een toelichting op de uitspraak van het CBb Bevoegdheid ACM volgens CBb. Vanwege het woningtekort krijgen verschillende vormen van woningbouw voorrang.
Gemeenten kunnen al vroeg in de planvorming prioriteit voor woningbouw aanvragen. De ACM zal het kader periodiek evalueren. De Elektriciteitsrichtlijn lijkt ruimte te laten voor interpretatie over de vraag wie de spelregels voor voorrang mag bepalen en een prioriteringskader mag vaststellen. De nationale overheid moet zorg dragen voor het ‘systeem voor toegang tot het net’ en de regulerende instantie krijgt de bevoegdheid om de ‘voorwaarden voor toegang te bepalen’. Het CBb heeft verduidelijkt dat de ACM, de regulerende instantie, hiervoor bevoegd is. 2.3 v ergelijking Met Andere eu-lidst Aten Uit een Europese studie uit 2025 blijkt dat lidstaten sterk verschillen in hoe ze omgaan met netcongestie en netaansluitingen. De meeste landen hanteren het principe van first come, first served, maar minstens vijftien lidstaten heb- ben wachtrijen voor aansluiting op het net. Daarom bestaan in verschillende landen uitzonderingen op dit principe, bijvoorbeeld voor aanvragen van stra- tegische projecten, met maatschappelijke waarde of voor duurzame energie. 19 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Voorbeelden zijn: • Griekenland: prioriteit voor kritieke infrastructuur en strategische projecten. • Spanje: maatschappelijke waarde kan een rol spelen om voorrang te krijgen. • Slovenië: bepaalde kleinschalige producenten en kritieke belastingen kunnen voorrang krijgen. • Hongarije en Roemenië: capaciteit wordt of zal worden toegewezen via aanbestedingen of veilingen. • Frankrijk: werkt met regionale langetermijnplanning waarbij capaciteit wordt gereserveerd voor hernieuwbare energie. • Nederland: hanteert in congestiegebieden het prioriteringskader van de ACM. → Zie voor een toelichting Tabel 2: landenvergelijking. 2.4 europeAn grids pACk Age In december 2025 presenteerde de Europese Commissie het European Grids Package om problemen rond energie-infrastructuur aan te pakken. De belang- rijkste doelen zijn: • vergunningverlening versnellen; • Europese planning en kostendeling versterken; • bestaande netten efficiënter gebruiken; • netcongestie en wachtrijen verminderen; • veiligheid en weerbaarheid van infrastructuur versterken. De Commissie wil onder meer snellere vergunningprocedures, digitale loket- ten en duidelijke beslistermijnen. De aanleg en uitbreiding van elektriciteits- infrastructuur zouden daarbij als een dwingende reden van hoger openbaar belang moeten worden beschouwd.
Daardoor kan besluitvorming sneller plaatsvinden (en kunnen vertragende procedures makkelijker gepasseerd worden). Ook wil de Europese Commissie bestaande netcapaciteit beter benutten en geeft zij lidstaten richtsnoeren voor prioritering, flexibiliteit en efficiëntere aansluiting. Het Nederlandse ACM-prioriteringskader wordt daarbij expliciet genoemd als best practice. De Commissie ziet het als een mogelijk voorbeeld voor andere landen, maar benadrukt dat stevige juridische onderbouwing en transparante criteria noodzakelijk zijn om de schijn van oneerlijkheid en discri- minatie te voorkomen en maatschappelijk vertrouwen te behouden. → Zie voor een toelichting 2.4 European Grids Package. 20 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Andere voorbeelden van alternatieve systemen voor de verdeling van schaarse netcapaciteit zijn de aanbestedingen in Hongarije en de veilingen in Roeme - nië. Frankrijk kiest juist voor regionale langetermijnplanning in plaats van projectgerichte prioritering: de overheid reserveert daar al ver van tevoren netcapaciteit voor specifieke strategische doelen en gebieden. 2.5 ruiM telijke ontwikkeling en integrAAl progrAMMeren Netcongestie is niet alleen een technisch probleem, maar ook een ruimtelijk en politiek vraagstuk. Nederland heeft beperkte ruimte terwijl woningbouw, industrie, landbouw, natuur, mobiliteit, water, klimaat en energie allemaal ruimte vragen. Omdat niet alle ambities tegelijkertijd kunnen worden gerea- liseerd, zijn politieke keuzes en belangenafwegingen noodzakelijk. Integraal programmeren betekent dat keuzes over energie-infrastructuur worden gecombineerd met andere ruimtelijke keuzes, bijvoorbeeld over woningbouw en bedrijventerreinen. Via programma’s zoals het Meerjaren - programma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) worden maatschappe - lijk belangrijke energie-infrastructuurprojecten op nationaal en provinciaal niveau geprioriteerd. De Omgevingswet vormt het belangrijkste wettelijke kader voor ruimtelijke ontwikkeling. Omgevingsvisies en -programma’s bieden mogelijkheden om energiebeleid te verbinden met andere ruimtelijke belangen.
Tegelijkertijd beperkt de Energiewet de mogelijkheden van decentrale overheden om zelf - standig op het energiesysteem te sturen, behalve waar regels in het belang van de energietransitie zijn toegestaan. Vergunningverlening vormt een belangrijk knelpunt bij de uitbreiding van energie-infrastructuur. Vertraging ontstaat onder meer door participatie, bezwaar- en beroepsprocedures, nieuwe regels onder de Omgevingswet, natuur- en stikstofvraagstukken en vertraging bij gemeenten en provincies in planvorming en de behandeling van vergunningen. Er bestaan veel programma’s en strategieën waarin energie en ruimte samen- komen. Binnen het Landelijk Actieprogramma Netcongestie (LAN) zet de over- heid in op drie hoofdlijnen: sneller bouwen, sterker sturen en meer flexibel gebruik van het net. Per provincie zijn energyboards ingesteld, waarin provin- cies, gemeenten, netbeheerders en het Rijk samenwerken. Volgens onderzoek van de Randstedelijke Rekenkamer moet vooral de vertaling van algemene ruimtelijke keuzes naar concrete locaties verder worden ontwikkeld. TNO concludeert bovendien dat met slimme energieplanologie en meer flexibel gebruik van het elektriciteitsnet miljarden aan netinvesteringen kunnen wor- den bespaard. 21 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Het kabinet wil de netcongestie aanpakken door middel van crisiswet geving, als uitwerking van de in het coalitieakkoord aangekondigde crisiswet netcon- gestie. De wetgeving richt zich onder meer op het versnellen van procedures, bijvoorbeeld door vrijstelling van vergunningen voor technische bouwac - tiviteiten, het beperken van milieueffectrapportages en het versnellen van beroepsprocedures. Daarnaast gaat het om de inzet van het kabinet tijdens de onderhandelingen in de Europese Raad, evenals maatregelen op het gebied van planologie, milieu en ruimte. Ook wordt ingezet op omgevings - rechtelijke sturing en het beter benutten van de beschikbare capaciteit van het elektriciteitsnet. 2.6 AAndeelhoudersChAp v An overheden De regionale netbeheerders zijn volledig in publieke handen van gemeenten en provincies. Via hun aandeelhouderschap kunnen overheden in principe invloed uitoefenen op de inrichting van het net, maar niet alle decentrale over- heden zijn aandeelhouder. In de praktijk worden aandeelhouders doorgaans vertegenwoordigd door portefeuillehouders Financiën, waardoor de nadruk ligt op vooral de financiële en economische positie van de onder neming. Het beleidsmatige perspectief op bijvoorbeeld de energietransitie is daardoor niet altijd direct vertegenwoordigd. Het gevolg daarvan kan zijn dat er spanning ontstaat tussen financiële en publieke belangen.
Voor aandeelhouders is dividend een belangrijk onderdeel van het rendement op het verstrekte kapitaal. Netbeheerders keerden tussen 2014 en 2024 geza- menlijk ruim € 2,5 miljard uit aan aandeelhouders. Dit levert gemeenten en provincies inkomsten op, terwijl dezelfde overheden tegelijkertijd grote inves- teringen van netbeheerders verlangen om netcongestie en de energietran - sitie aan te pakken. Daarmee kan een spanning ontstaan tussen het belang van dividendinkomsten en het belang van voldoende investeringsruimte. Sinds 2023 is het dividendbeleid aangepast en worden uitkeringen geleidelijk verlaagd. De komende jaren zijn grote investeringen nodig. De drie grootste regionale netbeheerders verwachten tot 2030 ongeveer € 30 miljard te investeren in uitbreiding en verzwaring van het net. Deze investeringen worden op lange termijn via nettarieven terugverdiend, maar moeten op korte termijn worden voorgefinancierd met vreemd en eigen vermogen. Daarom hebben de Staat, Alliander, Enexis, Stedin en hun aandeelhouders afspraken gemaakt over de voorwaarden waaronder de Staat eventueel extra kapitaal kan verstrekken. Ook zijn verschillende gemeenten als aandeelhouder toegetreden en hebben die daarvoor aanzienlijke bedragen ingebracht.
Andere gemeenten zijn geen aandeelhouder, maar worden wel als ‘klant’ of begunstigde bediend bij ambi- ties waarvoor netcapaciteit nodig is, zoals het aardgasvrij maken van wijken. 22 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Netbeheerders mogen daarbij geen onderscheid maken tussen aandeelhou - dende en niet-aandeelhoudende gemeenten. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) constateert dat publieke belangen in de praktijk van het aandeelhouderschap van overheden niet altijd centraal staan. Overheden richten zich vaak sterk op financiële prestaties, terwijl langetermijndoelen vanuit het publieke belang minder aandacht krij - gen. Dit komt mede doordat de overheid twee rollen heeft: aandeelhouder en beleidsverantwoordelijke. Deze rollen worden intern niet altijd goed afge- stemd, waardoor tegenstrijdige signalen aan netbeheerders kunnen ontstaan. Dividend is de vergoeding voor inzet van kapitaal en een aandeelhouder is dus gebaat bij rendement. De ACM reguleert de tarieven van netbeheerders met drie doelen: doelmatigheid, betaalbaarheid en kwaliteit. De tarieven zijn gebaseerd op verwachte efficiënte kosten plus een redelijk rendement, zodat netbeheerders ook kapitaal kunnen aantrekken. De ACM werkt aan een nieuwe reguleringsmethode waarbij vooraf wordt bepaald welke kosten en tarieven redelijk zijn, in plaats van achteraf vooral te beoordelen wat net - beheerders hebben uitgegeven. 23 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
3 Nadere beschouwing van de verhouding tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle en zeggenschap De adviesvraag over democratische controle op het netbeheer verwijst naar een fundamenteler vraagstuk over de verhouding tussen regulering door een onafhankelijk toezichthouder en democratische besluitvorming. De ROB maakt van de gelegenheid gebruik om de besluitvorming over het net in deze bredere bestuurlijke en politieke context te plaatsen. Deel 2 bevat een uitge- breide versie van deze beschouwing en geeft bronvermeldingen. 3.1 opko Mst v An onAfhAnkelijk toeziCht De afgelopen veertig jaar zijn binnen het openbaar bestuur steeds meer onaf- hankelijke, gespecialiseerde en ongekozen instellingen ontstaan, zoals de ACM, De Nederlandsche Bank (DNB), de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en andere toezichthouders, inspecties en adviesorganen. Zij staan grotendeels op afstand van de directe politieke besluitvorming. Hun legitimiteit is vooral gebaseerd op deskundigheid, neutraliteit, continuïteit en kwaliteit. Onafhan- kelijkheid moet voorkomen dat belangrijke publieke belangen worden beïn - vloed door politieke opportuniteit, lobby of korte termijn electorale belangen.
De groei van deze instellingen hangt onder meer samen met enkele maat - schappelijke en bestuurlijke ontwikkelingen: • de privatisering en het New Public Management als bestuursfilosofie; • Europese integratie en Europese verplichtingen tot onafhankelijk toezicht; • de toenemende technische complexiteit van sectoren zoals energie, telecom en financiën; • de behoefte aan stabiel en voorspelbaar beleid; • het verschuiven van politiek gevoelige of impopulaire besluiten naar onafhankelijke instellingen. Hoewel toezicht en technische regulering door onafhankelijke toezichthou - ders kunnen functioneren als een onderdeel van checks and balances in het kader van machtsverdeling en dit de kwaliteit van het bestuur kan verbete - ren, ontstaat ook het risico op een democratisch tekort. Wanneer ongekozen experts feitelijk politieke keuzes maken, kan technocratische besluitvorming de democratische legitimiteit en verantwoording verdringen. 24
3.2 h et sp Anningsveld tussen deM oCrA tie en te ChnoCrA tie Het spanningsveld tussen democratie en technocratie kan worden gezien als een verschil tussen twee bestuursmodellen die ieder gebaseerd zijn op ver - schillende bronnen van legitimiteit: • Democratie: legitimiteit komt voort uit verkiezingen en volksvertegen - woordiging. Gekozen politici wegen verschillende maatschappelijke belangen en waarden tegen elkaar af en zijn tegenover de kiezer verant - woording verschuldigd. • Technocratie: legitimiteit komt voort uit deskundigheid, expertise en de kwaliteit en effectiviteit van besluiten. Ongekozen experts zoeken naar objectieve en technisch onderbouwde oplossingen en zijn vooral gebon - den aan juridische en procedurele eisen. → Zie voor een toelichting 3.2 Het spanningsveld tussen democratie en technocratie. Beide bestuursmodellen hebben voor- en nadelen. Democratie biedt vooral draagvlak, inclusiviteit, responsiviteit en publieke controle, maar kan gevoe - lig zijn voor lobby, populisme en kortetermijnbelangen. Technocratie biedt continuïteit, deskundigheid en stabiliteit, maar kan leiden tot gebrek aan draagvlak, beperkte transparantie en het verhullen van politieke keuzes als technisch noodzakelijke oplossingen.
3.3 h et rob-wegingsk Ader goed openb AAr bestuur De opkomst van onafhankelijke toezichthouders markeert een staatsrech - telijke verschuiving die ook duidelijk zichtbaar wordt door de lens van het ROB-wegingskader. De ROB beoordeelt goed openbaar bestuur aan de hand van drie pijlers: 1. Rechtsstaat – ‘mag het?’ De overheid moet handelen binnen de wet en volgens rechtsstatelijke beginselen, zoals gelijkheid, rechtszekerheid, fair play en het verbod van willekeur. 2. Democratie – ‘willen we het?’ Besluitvorming moet democratisch gelegitimeerd zijn en burgers en volks- vertegenwoordigers moeten besluiten kunnen controleren en bijsturen. 3. Bestuurlijk vermogen – ‘werkt het?’ De overheid moet effectief en efficiënt publieke waarde kunnen creëren en dit ook bij veranderende omstandigheden kunnen blijven doen. → Zie voor een toelichting 3.3 Het ROB-wegingskader goed openbaar bestuur. 25 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
3.3.1 De rechtsstatelijke dimensie De rechtsstatelijke dimensie bij democratische controle en zeggenschap bij keuzes rondom netbeheer betekent dat de Nederlandse overheid gebonden is aan Europese regelgeving. De onafhankelijkheid van de ACM moet daarom worden gerespecteerd. De ACM moet haar besluiten zelfstandig, objectief, consistent en met transparantie kunnen nemen. 3.3.2 De democratische dimensie De democratische dimensie is problematischer. Wie voorrang krijgt op het elektriciteitsnet, welke tarieven gelden en hoe schaarse capaciteit wordt ver- deeld, zijn inmiddels politieke verdelingsvraagstukken. De directe politieke sturingsmogelijkheden zijn hierbij echter beperkt, maar indirecte beïnvloe - ding blijft mogelijk onder meer via adviezen of zienswijzen richting de ACM. Democratische controle is daardoor niet afwezig, maar wel indirect. Dat roept de vraag op: in hoeverre zijn besluiten van de ACM democratisch legitiem? Om het spanningsveld binnen de democratische dimensie beter te begrijpen, helpt het om de besluitvorming te ontleden langs verschillende vormen van legitimiteit, de grondslag op basis waarvan de samenleving de besluitvorming als rechtvaardig, gezaghebbend en acceptabel beschouwt. We kunnen vier verschillende mechanismen onderscheiden die besluitvorming legitimiteit verschaffen: 1.
Inputlegitimiteit: de mate waarin de besluitvorming de wil van het volk weerspiegelt, meestal via de band van gekozen volksvertegenwoordigers. 2. Throughputlegitimiteit of proceslegitimiteit: de mate waarin het besluit - vormingsproces transparant, zorgvuldig en voorspelbaar is. 3. Outputlegitimiteit: de mate waarin besluiten effectief zijn en daadwerke- lijk het beoogde publieke doel bereiken. 4. Feedbacklegitimiteit: de mate waarin achteraf verantwoording wordt afge- legd over de gemaakte keuzes bij besluitvorming en er eventueel bijstu - ring plaatsvindt. Wanneer we dit kader toepassen op de rol van de ACM bij netcongestie, zien we een gelaagd beeld. De inputlegitimiteit is zeer beperkt, omdat de ACM een onafhankelijke en ongekozen toezichthouders is en dus geen directe band met de kiezer heeft. Daar staat tegenover dat de andere vormen van legitimiteit dit tekort deels compenseren: • De ACM kan haar proceslegitimiteit waarborgen via openbare voorberei - dingsprocedures, het verzamelen van zienswijzen en het betrekken van adviezen van bewindspersonen. Dit versterkt de democratische inbedding in het proces, zonder de onafhankelijkheid aan te tasten. • De ACM kan haar outputlegitimiteit ontlenen aan effectieve en technisch onderbouwde oplossingen die doeltreffend bijdragen aan een eerlijke ver- deling van de schaarse netcapaciteit.
26 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
• De ACM kan haar feedbacklegitimiteit ontlenen aan verantwoording via bijvoorbeeld jaarverslagen, rechterlijke toetsing en gesprekken met het parlement. Ondanks dat er geen directe democratische invloed op besluitvorming van de ACM mogelijk is, kennen besluiten van de ACM dus wel legitimering. 3.3.3 Het bestuurlijk vermogen – het gebrek aan slagkracht van de overheid De derde pijler van het wegingskader goed openbaar bestuur – bestuurlijk vermogen – stelt de vraag of het openbaar bestuur effectief publieke waarde kan leveren. Op dit vlak is de situatie rond netcongestie zorgelijk: de complexi- teit van de opgave overstijgt op dit moment de slagkracht van de overheid. Het oplossen ervan vereist samenhangende keuzes over het energiesysteem, energieplanologie en ruimtelijke ordening. Ook zijn samenwerking tussen Rijk, provincies, gemeenten en netbeheerders, snellere vergunningverle - ning en keuzes over de vestigingsplaats van energie-intensieve activiteiten noodzakelijk. Belangrijke knelpunten zijn: • trage vergunningverlening; • onvoldoende samenhang tussen energiebeleid en ruimtelijke ordening; • aandeelhoudersbelangen van overheden waarbij rendement soms zwaar- der weegt dan het publieke belang van de energietransitie; • onvoldoende capaciteit en middelen bij decentrale overheden. 3.4 v orMen v An verAntwoording Naast politieke invloed is verantwoording achteraf belangrijk.
De opkomst van onafhankelijke toezichthouders heeft deze verantwoording echter ingewik - kelder gemaakt. De Raad van State stelde in 2020 dat de ministeriële verant- woordelijkheid voor markttoezichthouders soms zeer beperkt of vrijwel nihil is, terwijl hun bevoegdheden veel verder reiken dan de uitvoerende taken van een klassieke ZBO. Daarom zou nieuwe wetgeving geen bevoegdheden aan onafhankelijke toezichthouders moeten toekennen als niet duidelijk is gere - geld hoe zij publiekelijk verantwoording afleggen. Voor bestaande toezicht - houders moet de verantwoording worden verbeterd. Om die verbetering effectief vorm te geven, is het belangrijk om te erken - nen dat ‘verantwoording’ een gelaagd begrip is dat verder gaat dan simpele rapportageplicht. Het gesprek over de verantwoording van toezichthouders kan langs verschillende lijnen gevoerd worden, die met elkaar in samenhang moeten worden bezien: 27 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
1. Wat is het doel van verantwoording: verantwoording als democratische waarde op zichzelf of als middel voor bijvoorbeeld legitimiteit, kwaliteit en tegenmacht. 2. Wat is het niveau van verantwoording: verantwoording tussen bijvoor - beeld minister en toezichthouder, binnen de organisatie van de toezicht- houder of binnen het bredere maatschappelijke netwerk. 3. Wat is het object van verantwoording: formele regels en rapportages, daadwerkelijke verantwoordingspraktijk of het interne verantwoordings- besef van toezichthouders. 4. Wat is de aard van verantwoording: politieke, juridische, professionele of maatschappelijke verantwoording. Zichtbaar is dat toezichthouders zich steeds meer rechtstreeks richting bur - gers en maatschappij willen verantwoorden. 3.5 governAnCe v An de ACM Een onderzoek van PwC en een advies uit februari 2025 over de governance van de ACM constateren dat de rollen en verantwoordelijkheden van eige - naar, opdrachtgever (het ministerie van EZK) en opdrachtnemer (ACM) onvol- doende duidelijk en consistent zijn.
De huidige organisatorische inrichting van de ACM als een zogenaamde ‘kleine ZBO’ waarbij alleen het bestuur zelf- standig is en het personeel en budget door de minister ter beschikking wor - den gesteld, leidt tot grote verwevenheid tussen de toezichthouder en het ministerie en zorgt voor ambiguïteit over verantwoordelijkheid en onafhan - kelijkheid. Het rapport merkt onder andere op dat de ACM door de huidige organisatorische structuur onvoldoende in staat is om publieke verantwoor - ding af te leggen die past bij haar onafhankelijke rol. Dit sluit onvoldoende aan bij de steeds belangrijkere rol die de ACM naast toezichthouder ook heeft als regulerende instantie. Juist door de ACM op grotere afstand van de minister te positioneren, ontstaat de ruimte om directer publieke verantwoording af te leggen. De adviseurs vinden daarom dat de governance anders moet worden inge - richt, met onder meer: 1. een volwaardige ZBO met eigen personeel en rechtspersoonlijkheid; 2. benoeming en ontslag van het bestuur bij Koninklijk Besluit; 3. een eigen begroting en duidelijke transparantie en verantwoording; 4. herziening van de verhouding tussen eigenaar, opdrachtgever en opdracht- nemer; 5. een wettelijk verankerde Raad van Advies; 6. herziening van de uitzonderingen op de Kaderwet ZBO’s.
De toenmalige minister van Economische Zaken liet in zijn brief aan de Tweede Kamer van 16 juli 2025 weten de verdere besluitvorming over het organisatie- model vanwege zijn demissionaire positie aan zijn opvolger over te laten. 28 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
4 Conclusie: de vragen beantwoord De ROB komt op grond van de onderzoeksresultaten en de nadere beschou - wing tot een aantal conclusies, die we hierna bespreken. De conclusies geven antwoord op de vragen van de Tweede Kamer. Deel 2 bevat een uitgebreide versie van de conclusie met bronvermeldingen. 4.1 ACM MA g prioriteren inz Ake de verdeling v An sChAArse trAnsport CApACiteit De ACM is ingevolge de Elektriciteitsrichtlijn exclusief bevoegd om voorwaar- den voor aansluiting op en toegang tot elektriciteitsnetten vast te stellen. Daarbij is de ACM ook bevoegd tot het vaststellen van een prioriteringskader voor schaarse transportcapaciteit. De Nederlandse rechter heeft bevestigd dat de ACM dit kader zelfstandig mag vaststellen en daarbij eigen keuzes mag maken. De ACM mag de minister (of staatssecretaris) hierover wel om advies vragen. Hoewel het vaststellen van een prioriteringskader vanuit Europeesrechtelijk perspectief een technische reguleringstaak is, heeft het ook een sterk politiek karakter, omdat het gaat om de verdeling van een schaars goed. De ruimte voor regering en parlement om hier rechtstreeks invloed op uit te oefenen is echter zeer beperkt. Ook de Wetenschappelijke Klimaatraad kwam eerder tot deze conclusie. Voor meer politieke invloed is het volgens deze benadering nodig de Europese regelgeving aan te passen.
4.2 ACM stelt nett Arieven en t Ariefflexibiliteit v Ast Ook het vaststellen van nettarieven, inclusief kortingen en regels over tarief- flexibiliteit, behoort exclusief tot de bevoegdheid van de ACM. Het Europese Hof van Justitie heeft bevestigd dat nationale overheden deze bevoegdheid niet naar zich toe mogen trekken. Overheden mogen wél algemene regels voor de elektriciteitsmarkt vaststellen die bijvoorbeeld indirect gericht zijn op het beïnvloeden van distributieprijzen, zolang zij niet zelf de tarieven, kortingen of berekeningsmethoden vaststellen. 29
4.3 de rol v An regering en p ArleMent De regering en het parlement moeten vooral waarborgen dat de ACM onaf - hankelijk kan functioneren, onder meer door voldoende middelen beschikbaar te stellen en onafhankelijke bestuurders aan te stellen. Zij mogen algemene beleidsrichtsnoeren vaststellen, maar die mogen niet gelden voor de regule - rende taken die exclusief zijn toegekend aan de ACM. ACM moet besluiten over netaansluiting, toegang, prioritering en tarieven onafhankelijk van politieke organen nemen. Het parlement kan wel toezicht houden en controle uitoefenen, bijvoorbeeld via het jaarverslag, verantwoor- dingsdocumenten en technische briefings, en door de minister (of staatsse - cretaris) aan te spreken. Een minister (of staatssecretaris) kan echter alleen verantwoording afleggen over eigen bevoegdheden en niet over besluiten van de ACM waarvoor de minister (of staatssecretaris) geen directe verantwoor - delijkheid draagt. Dat bevoegdheden zijn toegekend aan een onafhankelijke toezichthouder, betekent niet dat de keuzes die deze toezichthouder vervolgens maakt poli - tiek neutraal zijn. Bij het uitvoeren van deze bevoegdheden moet de toe - zichthouder namelijk maatschappelijke belangen tegen elkaar afwegen. De ACM moet dan ook duidelijk maken hoe en waarom ze bepaalde beslissingen neemt en daarover voldoende verantwoording afleggen.
4.4 de verhouding tussen europese en nA tionAle wet- en regelgeving Nederland heeft de Europese Elektriciteitsrichtlijn eerst omgezet naar de Elek- triciteitswet 1998 en vervolgens naar de Energiewet. Bevoegdheden die de richtlijn rechtstreeks aan de onafhankelijke regulerende instantie toekent, mag de nationale wetgever niet aan de ACM onttrekken en aan andere over- heidsinstanties toewijzen. Regering en parlement behouden wel volledige ruimte om eigen energiebeleid te voeren. 4.5 v ergelijking Met Andere eu-lidst Aten In andere EU-lidstaten bestaan verschillende manieren om met schaarse netcapaciteit en netaansluitingen om te gaan. Veel landen hanteren het uit - gangspunt first come, first served, maar sommige landen wijken hiervan af. We moeten een landenvergelijking voorzichtig interpreteren, omdat landen verschillen in hun netstructuur, nationale regelgeving en uitleg en implemen- tatie van het EU-recht. Ook verschillen het tempo en de aanpak van maatrege- len tegen netcongestie. Nederland doet a, Frankrijk doet b, Hongarije doet c. De landenvergelijking is nuttig, maar vooral beschrijvend. De Tweede Kamer vroeg wat we daarvan kunnen leren. 30 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
Er lijken drie opties of modellen: 1. maatschappelijke prioritering (Nederland); 2. markt-/projectselectie (Hongarije, Roemenië); 3. vooraf ruimtelijk/strategisch programmeren (Frankrijk). Uit de vergelijking volgt dat Nederland relatief sterk inzet op verdeling van schaarste via prioritering achteraf, terwijl Frankrijk sterker inzet op program- mering vooraf. Daarvan kan Nederland leren: het kan meer aandacht besteden aan flankerende, ondersteunende en aanjagende maatschappelijke keuzes via democratisch gelegitimeerde energie- en ruimtelijke planning. De Europese Commissie werkt ondertussen via het European Grids Package aan structurele oplossingen voor problemen rond energie-infrastructuur. Daarbij worden niet-bindende richtsnoeren gegeven over onder meer priori - tering, flexibiliteit en beter gebruik van bestaande netten. Het Nederlandse prioriteringskader van de ACM wordt daarbij als best practice genoemd. 4.6 deM oCrA tisChe C ontrole op ACM-besluiten De onafhankelijkheid van de ACM is volgens het Europese Hof van Justitie verenigbaar met het democratiebeginsel, omdat de ACM gebonden blijft aan de wet en rechterlijk toezicht, en niet volledig aan parlementaire controle is onttrokken.
ACM-besluiten zijn dus niet per definitie ondemocratisch, maar publieke verantwoording en democratische controle zijn eerder indirect en minder zichtbaar in tegenstelling tot beslissingen genomen door politieke instituties. De directe democratische zeggenschap van het parlement over de specifieke ACM-bevoegdheden is echter beperkt. Het parlement kan niet rechtstreeks beslissen over het prioriteringskader, nettarieven, kortingen of tariefflexibili- teit. Democratische invloed bestaat wel indirect: • De regering kan invloed uitoefenen in de totstandkoming van Europese wetgeving. • Het parlement kan de regering controleren op de Nederlandse inzet bij de onderhandelingen in de Europese Raad. • Het parlement kan de minister (of staatssecretaris) instructies meegeven wanneer die een vraag krijgt van de ACM over het prioriteringskader. • Decentrale overheden hebben invloed via hun aandeelhouderschap in netbeheerders. • De Staat stelt kapitaal beschikbaar voor netverzwaring en -uitbreiding en kan daarmee keuzes beïnvloeden. 31 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
4.7 politieke zeggensChAp viA de oM gevingswet De ruimtelijke kant van netcongestie biedt regering, parlement en decentrale overheden aanzienlijk meer mogelijkheden voor politieke sturing. De Energie- wet richt zich vooral op de energievoorziening, marktordening en netbeheer, terwijl de Omgevingswet ziet op de inrichting van de fysieke leefomgeving. Gemeenten hebben binnen het omgevingsrecht een belangrijke regelgevende rol. Daarmee ontstaat een belangrijk onderscheid: waar de ACM bevoegd is om maatschappelijk te prioriteren bij netaansluitingen, kunnen overheden via de Omgevingswet schaarse ruimte maatschappelijk reserveren. In tegenstel- ling tot het energierecht, waarin politieke sturing op netaansluitingen beperkt is, kunnen overheden in het omgevingsrecht ruimtelijk sturen. Energieplano- logie vraagt aandacht voor een integrale aanpak van energie- en ruimtelijke aspecten. Daarom zijn de samenhang tussen energiesysteem, energieplanologie en ruimtelijke ordening van groot belang voor het congestievraagstuk. Het gaat om het combineren van enerzijds energieaanbod, infrastructuur, netverzwa- ring en efficiënt netgebruik en anderzijds de verdeling van schaarse ruimte voor onder meer wonen, werken, landbouw, natuur en infrastructuur. Ener - gievisies en omgevingsplannen kunnen helpen om deze belangen met elkaar te verbinden.
Regering, parlement en decentrale overheden kunnen bijvoorbeeld via ruimte- lijke regels bepalen welke energie-intensieve activiteiten wel of niet wenselijk zijn. Ook kunnen zij sturen op vergunningverlening en op het afwegingskader van het MIEK. De Tweede Kamer kan daarbij doelen en criteria beïnvloeden, nieuwe criteria laten ontwikkelen of bestaande criteria aanscherpen, en vra - gen om evaluatie van de effectiviteit en doelmatigheid. De resultaten daarvan kunnen uiteindelijk ook aanleiding zijn om het prioriteringskader van de ACM verder te ontwikkelen. Het is nog zoeken naar een goede manier om de energyboards te laten func - tioneren. Dit betreft onder meer de betrokkenheid van overheden en net - beheerders, de logische samenhang tussen omgevingsvisies en -plannen enerzijds en investeringsbeslissingen anderzijds, en de verantwoording over het functioneren van de energyboards. Het kabinet werkt aan concrete crisiswetgevingsmaatregelen als uitwerking van de in het coalitieakkoord genoemde crisiswet netcongestie. Ook bij maat- regelen met betrekking tot snelle(re) procedures moeten zorgvuldige belan - genafweging en effectieve rechtsbescherming geborgd blijven. 32 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur
4.8 AAndeelhoudersChAp Als indire Cte deM oCrA tisChe zeggensChAp Het publieke aandeelhouderschap van netbeheerders biedt een vorm van indirecte democratische zeggenschap en kan daarmee bijdragen aan de borging van publieke belangen, zoals het versnellen van de energietransi - tie en de noodzakelijke uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet. Tegelijkertijd brengt deze constructie verschillende, deels met elkaar con - currerende belangen met zich mee. Aandeelhouders hebben vanuit hun rol als kapitaalverstrekker belang bij rendement, continuïteit en een financieel gezonde onderneming. Vanuit het publieke belang wordt daarentegen juist gevraagd om omvangrijke investeringen en een versnelling van de energie - transitie. Hoewel publiek aandeelhouderschap deze publieke belangen kan ondersteunen, ligt de nadruk momenteel vooral op de financiële belangen. Daarnaast zijn niet alle gemeenten aandeelhouder, terwijl zij wel profiteren van voldoende netcapaciteit, bijvoorbeeld voor woningbouw en de verduur - zaming van wijken. Publiek aandeelhouderschap biedt op zichzelf dan ook geen garantie dat het publieke belang centraal staat.