CConstaterende datMeppel
Koppel je AI →
Document · PDF

1.12.1 Bijlage - Raad Openbaar Bestuur - Advies 'Eerst programmeren, dan prioriteren'

1 - RAADSVERGADERING 22 oktober 2026, gemeente MeppelBij agendapunt: Categorie 1: Voor kennisgeving aannemen27.263 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

Follow the Money 51 becijfert dat net - beheerders tussen 2014 en 2024 ruim € 2,5 miljard uitkeerden. Alliander – actief in onder andere Gelderland, Noord-Holland en Friesland – keerde in negen jaar ruim € 1 miljard aan dividend uit aan zijn aandeelhouders. Enexis, dat het zuiden en oosten van Nederland bedient, kwam tot een vergelijkbaar bedrag. Hoewel al vrij lang duidelijk was dat de energietransitie en elektrifi - cering om verzwaring van het net vragen, wat gepaard gaat met de nodige investeringen, werd jaarlijks dividend uitgekeerd ter waarde van miljoenen euro’s (in tien jaar tijd dus € 2,5 miljard). Het dividendbeleid is nog niet zo lang geleden veranderd. Waar eerder standaard 50% van de winst werd uitgekeerd, geldt sinds 2023 een afspraak waarbij de uitkeringen stapsgewijs dalen. De afgelopen jaren hebben netbeheerders zich ervoor ingezet om meer aan - deelhouderskapitaal bij overheden aan te trekken, om daarmee de groeiende vraag en ambities te bekostigen. Diverse gemeenten stapten als nieuwe aandeelhouder in met – voor hen – grote bedragen, mede uit oogpunt van het bijdragen aan de energietransitie. Maar niet alle gemeenten deden dat, Utrecht bijvoorbeeld niet. Deze gemeente neemt dus financieel niet deel aan 50 Artikel 3.14, tweede lid, Energiewet. 51 Follow the Money, Stroomnet overbelast, terwijl miljarden naar aandeelhouders gingen, 3 juni 2025.

58 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

de vennootschap, maar wordt door de netbeheerder wel bediend als ‘klant’. Gemeenten zijn dus ook begunstigden met ambities, bijvoorbeeld om een aardgasvrije wijk te bouwen. Netbeheerders mogen geen onderscheid maken tussen gemeenten, of ze nu wel of niet aandeelhouder zijn. De netbeheerders zullen de komende jaren fors moeten investeren om de kli- maatdoelen te halen en economische groei te faciliteren. In totaal verwach - ten de drie grootste netbeheerders tot 2030 ongeveer € 30 miljard te moeten investeren om het regionale elektriciteits- en gasnet uit te breiden en te ver - zwaren. Op de lange termijn verdienen de netbeheerders de efficiënte investe- ringen plus een redelijk rendement terug via de nettarieven, maar op de korte termijn moeten zij deze investeringen voorfinancieren met een combinatie van vreemd en eigen vermogen. De Staat voelt zich samen met de andere aan- deelhouders verantwoordelijk voor een goede en efficiënte financiering van de regionale netbeheerders om de energietransitie verder mogelijk te maken.

Daarom hebben de Staat, Alliander, Enexis en Stedin en hun aandeelhouders een afsprakenkader gemaakt waarin staat hoe de Staat een mogelijk verzoek om extra kapitaal zal beoordelen en welke voorwaarden gelden als de Staat als nieuwe aandeelhouder zou toetreden.52 In zijn advies ‘Deelnemen zonder dogma’s’53 gaat de Raad voor de leefomge - ving en infrastructuur (Rli) in op de vraag hoe overheidsdeelnemingen binnen het domein van de fysieke leefomgeving, zoals aandeelhouderschap bij net - beheerders, kunnen bijdragen aan het waarborgen van publieke belangen. De Rli constateert dat het publiek belang niet altijd leidend is in de sturing van ondernemingen waarvan de overheid aandeelhouder is. De potentie die deze bedrijven hebben om publieke belangen in de leefomgeving te waar - borgen wordt nog niet optimaal benut, aldus de Rli. Dit komt onder meer doordat meestal een heldere formulering van de relevante publieke belan - gen ontbreekt. Dat is opvallend, want de behartiging van publieke belangen vormt in theorie juist de reden waarom de overheid deelnemingen aangaat. Deze belangen zouden richtinggevend moeten zijn voor het handelen van een deelneming én voor het handelen van de overheid. In haar samenwer - king met deelnemingen richt de overheid zich in de praktijk in hoge mate op de financiële prestaties van de bedrijven in kwestie.

Een gesprek over de lan- getermijndoelen die een bedrijf moet realiseren in het licht van het publieke belang, vindt maar weinig plaats, aldus de Rli. Hierbij speelt mee dat de over- heid in haar relatie met deelnemingen twee petten draagt: (1) die van aan - deelhoudende partij en (2) die van beleidsverantwoordelijke partij. Doorgaans hebben de aandeelhoudende overheidsvertegenwoordigers het voortouw in de gesprekken met een deelnemingsbestuur. Het beleidsverantwoordelijke 52 Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 813, nr. 1147. 53 Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (2025). Deelnemen zonder dogma’s. 59 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

perspectief is dan vaak niet aan tafel vertegenwoordigd. Daarmee is niet gezegd dat financieel verantwoordelijke overheidsvertegenwoordigers per definitie geen aandacht hebben voor beleidsinhoudelijke thema’s, zo stelt de Rli. Maar de praktijk wijst wel uit dat de aandacht hiervoor wisselend is. Bovendien ziet de Rli dat er vaak weinig interne afstemming plaatsvindt tus- sen de aandeelhoudende en de beleidsverantwoordelijke overheidsonderde- len. Dit kan ertoe leiden dat deelnemingen worden geconfronteerd met een overheid die tegenstrijdige boodschappen afgeeft. Aan de ene kant eist ze aanzienlijke investeringen om netcongestie aan te pakken, aan de andere kant verwelkomt ze de dividendinkomsten voor de eigen begroting. Dividend is de vergoeding voor inzet van kapitaal en een aandeelhouder is dus gebaat bij rendement. De ACM heeft de wettelijke taak om tarieven van netbeheerders te reguleren, zodat netbeheerders doelmatig opereren en afne- mers niet te veel betalen. Daarbij is een randvoorwaarde dat netbeheerders in staat zijn en blijven om hun diensten met gewenste kwaliteit aan te bieden. De ACM baseert de tariefinkomsten van netbeheerders op vooraf verwachte efficiënte kosten, inclusief een redelijk rendement.

Dit redelijke rendement is een inschatting van het rendement dat netbeheerders nodig hebben om de verschaffers van vermogen zoals aandeelhouders en banken, te vergoe - den voor het beschikbaar stellen van kapitaal. Door tariefinkomsten op deze manier te bepalen, weegt de ACM alle drie de genoemde doelstellingen (doel- matigheid, betaalbaarheid en kwaliteit) mee in haar reguleringskeuzes. De ACM berekent voor de regulering alleen kosten van gereguleerde taken van netbeheerders. De kostenberekening van ACM leidt tot een winstbedrag dat kan afwijken van wat een netbeheerder publiceert.54 De ACM wil naar een regulering waarmee ze vooraf kan toetsen welke tarieven netbeheerders mogen vragen. De huidige methode om de tarieven te bepalen kijkt op dit moment terug naar hoe netbeheerders het hebben gedaan. Dat gebeurt op hoofdlijnen en op dat moment zijn de werkzaamheden al uitge - voerd en daarmee ook de kosten gemaakt. Hierdoor is het voor de ACM niet mogelijk om daarop te sturen. In de nieuwe methode krijgen de netbeheer - ders hun kosten vergoed met daarbovenop een redelijk rendement.55 54 Zie ook: ACM (2015), Winsten van gereguleerde energienetbeheerders. Een toelichting van ACM op de verschillende winstbegrippen en de rol van winsten in de regulering, maart 2015. 55 Zie ook: ACM werkt nieuwe reguleringsmethode voor netbeheerders uit | ACM.

60 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

3 Nadere beschouwing van de verhouding tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle en zeggenschap 75 jaar terug in de tijd: in 1951 ondertekenden Frankrijk, de Bondsrepubliek Duitsland, Italië, België, Nederland en Luxemburg het Verdrag van Parijs, vol- uit het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS). De EGKS vormde de basis voor de huidige samenwerking tussen Europese landen. Energie speelde vanaf het begin een centrale rol in de Euro- pese integratie. In de beginperiode hadden landen nog veel zeggenschap over hun eigen energievoorziening en waren nationale energiemarkten nog sterk afgeschermd. Gaandeweg kwam er steeds meer aandacht voor grensover - schrijdende energiehandel en de integratie van de Europese energiemarkten. Het belang van Europese regelgeving nam toe en vanaf de jaren negentig was het doel van opeenvolgende Europese richtlijnen om de markt voor elektri - citeit (en gas) te liberaliseren, om de machtspositie van monopolisten (net - beheerders) te beperken en om consumenten te beschermen. Door de Europese elektriciteitsrichtlijnen veranderde de rol van nationale overheden ingrijpend. Waar zij eerst veel controle hadden over elektriciteits- productie, transport en levering, verplichtte de eerste Elektriciteitsrichtlijn uit 1996 lidstaten hun elektriciteitsmarkten geleidelijk open te stellen voor con - currentie.

De tweede richtlijn uit 2003 versnelde deze liberalisering: overhe - den moesten zorgen voor meer keuzevrijheid voor consumenten en toegang van verschillende marktpartijen tot het elektriciteitsnet. Toezicht op de energiemarkt is nodig om de complexe regels te handhaven en de consument te beschermen. In de loop der jaren veranderde de rol van toe- zichthouders: ze werden steeds onafhankelijker van de overheid met steeds meer exclusieve bevoegdheden voor het reguleren van markten. Ze ontwikkel- den zich van handhaver tot marktmeester. Over het geheel genomen is er sprake van een duidelijke trend: meer Europa, meer markt, meer toezicht en meer regulering, maar minder nationale politiek. Waar energie eerst een drijvende kracht was voor Europese samenwerking bevindt het zich inmiddels op het kruispunt van geopolitieke conflicten, nati- onale belangen, economische ontwikkelingen, klimaatbeleid en de strijd om schaarse ruimte. Tegelijkertijd verandert ook het energiesysteem: fossiele brandstoffen maken steeds meer plaats voor hernieuwbare energie, terwijl energievoorziening en -distributie decentraler worden ingericht: denk aan 61

zonnepanelen op woonhuizen en buurtbatterijen om het elektriciteitsnet te ontlasten. De adviesvraag van de Tweede Kamer raakt aan een onderliggende kwestie waaraan de ROB enkele beschouwende observaties wil wijden. De wens van het parlement om meer controle en zeggenschap te krijgen over de inrich - ting van het elektriciteitsnet is het directe gevolg van het feit dat netbeheer geen zuiver technisch dossier meer is, maar in toenemende mate een klassiek verdelingsvraagstuk is geworden. Immers, in tijden van netcongestie is net - capaciteit een schaars goed waar diverse maatschappelijke en economische belangen mee zijn gemoeid – en dat vraagt om politieke keuzes. Het feit dat een belangrijk deel van de besluitvorming hierover in handen is van apolitieke en onafhankelijke instanties zoals de ACM – waar het parlement weinig over te zeggen heeft – roept de fundamentelere vraag op naar de balans tussen democratische besluitvorming en onafhankelijk toezicht bij het waarborgen van publieke goederen en belangen. 3.1 de opko Mst v An onAfhAnkelijk toeziCht De opkomst van onafhankelijke instellingen is één van de meest opmerkelijke veranderingen van het openbaar bestuur van de afgelopen vier decennia. 56 Het gaat hier om een complex geheel van ongekozen en gespecialiseerde organen die publiek gezag uitoefenen.

Op afstand van besluitvorming van democratische instituties houden zij zich bezig met beleidsvorming, advies, toezicht, regulering en onderzoek. Denk aan centrale banken, inspecties, auto- riteiten en planbureaus. Bekende voorbeelden in Nederlandse context zijn De Nederlandsche Bank, ACM, AFM, Autoriteit Persoonsgegevens, Commissari - aat voor de Media, Nederlandse Zorgautoriteit, Onderzoeksraad voor Veilig - heid en mogelijk binnenkort de Nederlandse Autoriteit Politieke Partijen. Veel van deze organen zijn ingericht als zelfstandig bestuursorgaan: ze zijn officieel ‘bekleed met openbaar gezag’ en tegelijkertijd buiten de directe invloedssfeer en verantwoordelijkheid van de minister geplaatst. Andere organen – zoals de planbureaus en adviescolleges – hebben formeel gezien geen openbaar gezag, maar zijn inhoudelijk onafhankelijk en oefenen als zodanig een grote invloed uit op het openbaar bestuur en de beleidsvorming. 56 Deze verschuiving wordt ook wel aangeduid als de opkomst van de ‘administrative state’ of ‘regulatory state’. Zie bijvoorbeeld Dawn Oliver, Tony Prosser & Richard Rawlings (red.), The Regulatory State. Constitutional Implications, Oxford University Press 2010. Zie ook: F. Vibert, The Rise of the Unelected: Democracy and the New Separation of Powers, Cambridge University Press 2007; Zie specifiek voor markttoezichthouders: K.J.

Cseres, ‘Non-Majori- tarian Regulators in Democratic Systems: The Case of Competition Authorities’, European Papers 2026 (11/1), p. 371-393. 62 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

De gemene deler van al deze instituten is dat ze hun gezag primair ontlenen aan een neutraal, technisch en expertgedreven grondslag. Hun legitimiteit berust niet op de wil van het volk, maar op hun ‘deskundigheid’, die tot uiting komt in de kwaliteit, doeltreffendheid en effectiviteit van hun analyses en besluiten. Door deze besluitvorming bewust te onttrekken aan de alledaagse politieke waan van de dag, wordt beoogd om niet alleen neutraliteit, continu- iteit en kwaliteit in het openbaar bestuur te borgen, maar bovenal fundamen- tele publieke belangen – zoals marktwerking, veiligheid, rechtszekerheid en financiële houdbaarheid – op de lange termijn te beschermen tegen de gril - len van politieke opportuniteit. Het resultaat is dat ongekozen experts buiten de democratische arena een grote invloed hebben op de kaders waarbinnen democratische politiek zich mag bewegen. De oorzaak van deze groei aan ongekozen machten in de democratie ligt in een samenloop van bestuurskundige, economische en politieke ontwikke - lingen vanaf de jaren tachtig. 57 Ten eerste speelde de privatiseringsfilosofie van het New Public Management een sleutelrol: de overheid trok zich terug en besteedde publieke diensten uit aan de markt, onder voorwaarde dat hier streng toezicht op werd gehouden.

Europese integratie was een belangrijke aanjager van deze ontwikkelingen: via Europese richtlijnen werd onafhanke- lijk toezicht op veel gebieden verplicht gesteld om een transparante interne markt te waarborgen. Het reguleren van deze diverse sectoren – zoals ener - gie, het bankwezen of de telecom – vroeg om specialistische en technische expertise, die niet altijd aanwezig was bij politici en ambtenaren op de depar- tementen. Door toezicht en inspectie op afstand van de politiek te plaatsen, werden bovendien de continuïteit en geloofwaardigheid van het beleid op de lange termijn gewaarborgd: het beschermt burgers, bedrijven en organisa - ties tegen wisselvallig beleid en voorkomt dat lobby of populisme de publieke belangen al te veel kan schaden. Tot slot zijn ongekozen en onafhankelijke instellingen een aantrekkelijke vluchtheuvel voor politici en bestuurders om maatschappelijk gevoelige en onpopulaire besluiten bij neer te leggen. Op zijn best functioneert dit systeem dan ook als een vorm van tegenmacht die de kwaliteit van democratisch bestuur vergroot. Maar tegelijkertijd zijn er ook keerzijden: als het waarborgen van publieke belangen steeds meer bij onafhankelijke en ongekozen instellingen komt te liggen, ontstaat het risico op een democratisch tekort. 58 De wens tot deskundig, stabiel en ‘neutraal’ 57 Deze historische analyse is grotendeels ontleend aan M. Bovens & T.

Schillemans, ‘Non- Majoritarian Institutions and Representation’, in: R. Rohrschneider & J. Thomassen (red.), The Oxford Handbook of Political Representation in Liberal Democracies, Oxford University Press 2020, p. 511-525. 58 A. Bovens & T. Schillemans (2020); K.J. Cseres (2026). Voor een vroege analyse van dit probleem, zie: G. Majone, ‘The Regulatory State and its Legitimacy Problems’, IHS Political Science Series 1998 (nr. 56). 63 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

beleid overschaduwt in dat geval het fundamentele democratische uitgangs- punt dat politieke keuzes over de publieke zaak via een kiezersmandaat tot stand moeten komen en verantwoord moeten worden. Als ongekozen experts via ogenschijnlijk neutraal en deskundig advies eigenlijk politieke afwegingen en besluiten maken, ontstaat het risico van een technocratisch bestuursmodel zonder afdoende democratische legitimiteit en verantwoording. 3.2 h et sp Anningsveld tussen deM oCrA tie en te ChnoCrA tie Het spanningsveld tussen onafhankelijk toezicht en democratische controle laat zich in de kern begrijpen als een keuze tussen twee sturingsfilosofieën: een democratisch en een technocratisch bestuursmodel. Waar het democra - tische ideaal uitgaat van een publiek debat, diverse conflicterende belangen en gekozen politici en bestuurders die hier keuzes in moeten maken op basis van hun mens- en wereldbeeld, stoelt de technocratische benadering op wetenschappelijke expertise, stabiliteit voor de lange termijn en objectieve oplossingen voor technische problemen. Het uitgangspunt van democratie is dat inspraak, controle en verantwoording mogelijk zijn bij besluiten over de publieke zaak; het uitgangspunt van technocratie is dat besluitvorming wordt gerechtvaardigd door effectiviteit en kwaliteit.

In de dagelijkse praktijk van het openbaar bestuur lopen deze vormen in elkaar over en vullen ze elkaar aan. Toch hebben ze een fundamenteel andere logica en grondslag, die in het geval van netcongestie van belang is. Zonder de tegenstelling uit te vergroten en zonder de pretentie van volledigheid of wetenschappelijke nauwkeurig - heid geeft tabel 4 enkele eigenschappen. De tabel kan als richtsnoer voor de discussie dienen. Tabel 4: eigenschappen van het democratisch en technocratisch model Democratie Technocratie Legitimiteit Ontleend aan de wil van het volk via ver- kiezingen en volksvertegenwoordiging. Ontleend aan deskundigheid, expertise en kwaliteit van besluitvorming. Besluitvormers Gekozen politici en bestuurders met een kiezersmandaat. Ongekozen experts en deskundigen met specialistische kennis. Verantwoording Aan de kiezer, via verkiezingen, parlemen- taire controle en het publieke debat. In een rechterlijke procedure en op basis van procedurele en inhoudelijke eisen. Beslislogica Politieke afweging van diverse belan- gen gebaseerd op een bepaald mens- en wereldbeeld. Objectieve analyse op basis van weten- schappelijke kennis en inzichten. Rol van waarden Expliciet: politieke keuzes reflecteren maatschappelijke voorkeuren en erkennen dat waardenconflicten nooit één oplossing hebben.

Impliciet: ogenschijnlijk waardenvrij, maar nooit helemaal neutraal; besluitvorming wordt geregeld gepresenteerd zich als logisch en onvermijdelijk. 64 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

3.3 h et rob-wegingsk Ader goed openb AAr bestuur De opkomst van onafhankelijke toezichthouders, autoriteiten en inspecties markeert een staatsrechtelijke verschuiving die duidelijk zichtbaar wordt als we dit bekijken door de lens van het ROB-wegingskader goed openbaar bestuur.59 In dit kader onderscheidt de ROB drie pijlers: rechtsstaat, democra- tie en bestuurlijk vermogen. Deze pijlers zijn onderverdeeld in verschillende waarden die gezamenlijk bijdragen aan goed openbaar bestuur. Die waarden kunnen onderling botsen en hoe die balans eruitziet – welke waarden priori- teit krijgen – kan per geval verschillen. Waarden van goed openbaar bestuur Rechtsstaat: mag het? Goed openbaar bestuur is rechtsstatelijk: mag het? In al haar handelen is de overheid gebonden aan regels van de rechtsstaat. Rechtsstatelijke beginselen zijn onder meer het legaliteitsbeginsel, het verbod van mis- bruik van bevoegdheid, het rechtszekerheidsbeginsel en het vertrou- wensbeginsel. Rechtsstatelijke waarden zoals het gelijkheidsbeginsel, het fair play-beginsel en het verbod van willekeur dragen de overheid 59 ROB (2024), Wegingskader goed openbaar bestuur. Democratie Technocratie Rol van burger Kiezer, deelnemer, tegenmacht: de burger is een machtsfactor en heeft invloed en zeggenschap via verkiezingen en participatie.

Belanghebbende, rechthebbende of consument: de burger wordt beschermd en bediend maar heeft geen invloed of zeggenschap. Voordelen Draagvlak, inclusiviteit en responsivi- teit: besluitvorming is ingebed in een maatschappelijk debat en moet rekening houden met uiteenlopende belangen en voorkeuren. Die diversiteit aan stemmen voorkomt tunnelvisie en kan de kwaliteit van besluitvorming verbeteren. Door trans- parantie en toegankelijkheid begrijpen mensen waarom keuzes worden gemaakt. Continuïteit, kwaliteit en zekerheid: besluitvorming is gericht op de lange termijn en is minder gevoelig voor elec- torale cycli, lobby en compromissen. De technische expertise draagt bij aan de inhoudelijke kwaliteit van beleid. Boven- dien biedt de onafhankelijkheid van politiek burgers en marktpartijen zeker- heid en stabiliteit voor de lange termijn. Nadelen Gevoelig voor de invloed van lobby, en de grillen van populisme. De noodzaak van breed draagvlak maakt impopulaire maar noodzakelijke beslissingen moeilijk. Besluitvorming is weinig toekomstgericht als de kosten nu genomen moeten worden maar de baten pas later volgen. Democratisch draagvlak voor ingrijpende besluiten ontbreekt, er is geen band met de kiezer. De complexiteit maakt besluit- vorming ontoegankelijk en ondoorzichtig.

Het streven naar neutraliteit en objectivi- teit kan politieke keuzes en conflict tussen waarden en belangen maskeren. 65 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

op eenieder eerlijk te behandelen. Verschillende rechtsstatelijke waar- den zijn uitgewerkt via de algemene beginselen van behoorlijk bestuur (abbb). Deze beginselen normeren het gedrag van de overheid. Hieronder valt ook de gebondenheid van de overheid aan internationale verdragen. Democratie: willen we het? Goed openbaar bestuur is democratisch: willen we het? Dit betekent onder meer dat besluitvorming op democratisch legitieme wijze plaats- vindt en burgers en volksvertegenwoordigers het genomen besluit en de uitvoering ervan kunnen controleren en bijsturen. Bestuurlijk vermogen: werkt het? Goed openbaar bestuur creëert publieke (meer)waarde: werkt het? Burgers en bedrijven mogen van het openbaar bestuur verwachten dat het op een effectieve en efficiënte manier resultaten levert, waarbij oog is voor neveneffecten van beleid. Daarbij is het belangrijk dat het open- baar bestuur deze resultaten kan blijven leveren tijdens veranderende omstandigheden. Ten slotte is het belangrijk dat de overheid ook inves- teert in haar toekomstige bestuurlijk vermogen (innovatie en zelflerend vermogen). De ACM ontleent bevoegdheden aan de Europese Elektriciteitsrichtlijn.

Het Europese Hof van Justitie neemt in zijn uitspraak van 2 september 2021 aan dat de ‘aan de [regulerende instanties] voorbehouden bevoegdheden (…) immers van uitvoerende aard [zijn] en de uitvoering geschiedt op basis van een gespecialiseerde technische beoordeling van de realiteit’.60 Hieruit is af te leiden dat besluiten van de ACM technocratisch van aard zijn. 3.3.1 De rechtsstatelijke dimensie De rechtsstatelijke vraag levert voor het netbeheer een helder, maar voor de Tweede Kamer misschien een ongemakkelijk antwoord op. De gebondenheid aan rechtsstatelijke beginselen brengt met zich mee dat de overheid gehou - den is aan internationale verdragen en Europees recht waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd. In dit geval betekent dit dat de regering en het parlement de bepalingen uit de Europese Elektriciteitsrichtlijn strikt moeten opvolgen. En zoals we hebben gezien, volgt hieruit dat er niet mag worden getoornd aan de onafhankelijkheid van de ACM; de toezichthouder moet besluiten volstrekt zelfstandig kunnen nemen, los van politieke inmenging. Rechtsstatelijke waarden als het rechtszekerheids- en vertrouwensbeginsel hebben hier prioriteit: marktpartijen, netbeheerders en burgers mogen erop vertrouwen dat de ACM haar besluiten onafhankelijk en consistent neemt. 60 HvJ EU, 02-09-2021, nr. C-718/18, overweging 132.

66 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Ook rechtsstatelijke waarden van fair play en het gelijkheidsbeginsel spelen hier een belangrijke rol. Om een gelijke behandeling en een zorgvuldige belan- genafweging te garanderen, moet de ACM transparante en objectieve criteria hanteren op basis waarvan zij besluiten neemt over het elektriciteitsnet. 3.3.2 De democratische dimensie De democratische dimensie van dit vraagstuk legt het spanningsveld bloot. De keuzes over het elektriciteitsnet in tijden van netcongestie zijn niet langer zuiver technisch van aard.61 Dat wil zeggen: er is niet één juiste oplossing of juist antwoord, maar er zijn meerdere routes mogelijk, die elk om een andere belangenafweging vragen en dus ook tot andere uitkomsten leiden. Wie voor- rang krijgt op het net, welke tarieven worden gehanteerd en hoe schaarse capaciteit wordt verdeeld, zijn vragen van politieke aard geworden. Dat is bij uitstek het terrein van de gekozen volksvertegenwoordiging, en het onge - mak van de Tweede Kamer dat in de adviesvraag naar voren komt, is dan ook goed te volgen. Hoewel de directe sturingsruimte van de politiek over keuzes rondom netbeheer staatsrechtelijk zeer beperkt is, hebben we wel gezien dat er via omwegen toch politieke sturing mogelijk is. Dat kan bijvoorbeeld via het ruimtelijke domein en de instrumenten van de Omgevingswet, of door eraan te werken dat Europese regelgeving wordt aangepast.

Daarnaast kan het parlement via de minister (of staatssecretaris) zienswijzen en adviezen meegeven voor de ACM, die op haar beurt met de Kamer in gesprek kan gaan. Democratische waarden van legitimiteit, controle en verantwoording staan hier dus niet volledig buitenspel, maar worden wel op een indirecte en gefrag- menteerde manier ingevuld. Om het spanningsveld binnen deze democratische dimensie beter te begrij - pen, helpt het om de besluitvorming over het netbeheer te ontleden langs verschillende vormen van legitimiteit. 61 Zie voor een kritische bespreking van de besluitvorming van toezichthouders inzake de energiemarkt naar aanleiding van de uitspraak van het Europese Hof van Justitie: L. Kaschny & S. Lavrijssen, ‘The Independence of National Regulatory Authorities and the European Union Energy Transition’, International and Comparative Law Quarterly 2023 (72/3), p. 715-736. 67 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Democratische legitimiteit nader beschouwd62 Democratische legitimiteit is een begrip met vele aspecten. In de kern bestaat het beginsel democratische legitimiteit uit drie delen: 1. De eis van algemeen (actief en passief) kiesrecht: burgers moeten op gelijke wijze invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van ver- tegenwoordigende lichamen. 2. De eis van democratische sturing: vertegenwoordigende lichamen moeten richting kunnen geven aan het overheidsoptreden. 3. De eis van democratische verantwoording: vertegenwoordigende lichamen moeten in staat zijn om het overheidsoptreden te controle- ren en betrokkenen te vragen hierover verantwoording af te leggen. Tussen verschillende soorten van legitimiteit kan conceptueel onder- scheid worden gemaakt in input-, troughput-, output- en feedbacklegi- timiteit. Bij inputlegitimiteit zijn keuzes legitiem als de wil van het volk wordt weerspiegeld. Bij troughputlegitimiteit gaat het om proceslegiti- miteit: transparantie, kenbaarheid en voorspelbaarheid van het besluit- vormingsproces verlenen legitimiteit aan de gemaakte keuzes. Vanuit het outputperspectief zijn keuzes legitiem wanneer deze effectief het algemeen welzijn bevorderen en als rechtvaardig worden ervaren. Feed- backlegitimiteit bestaat uit verantwoording en terugkoppeling.

Er wordt dan aan democratische organen en kiezers rekenschap afgelegd over de uitoefening van publieke bevoegdheden en de besteding van publieke middelen, en overheidsoptreden kan dan worden beoordeeld en zo nodig bijgestuurd. Vanuit een democratisch perspectief staat traditioneel de inputlegitimiteit centraal: het idee dat besluiten hun gezag ontlenen aan de betrokkenheid van een democratisch gekozen parlement. In de casus van het netbeheer – en specifiek bij instrumenten zoals het prioriteringskader van de ACM – wringt daar de schoen. Omdat de ACM een onafhankelijke en ongekozen toezicht - houder is, ontbreekt de rechtstreekse band met de kiezer, wat de legitimiteit op het eerste gezicht problematisch maakt. Dat wil echter niet zeggen dat er geen input is. Zorgvuldige openbare voorbereidingsprocedures op grond van de Algemene wet bestuursrecht borgen dat maatschappelijke feiten en belan- gen worden opgehaald. Het meewegen van zienswijzen en adviezen van de verantwoordelijke bewindspersoon kan de democratische inbedding verster- ken zonder de toezichthoudende onafhankelijkheid aan te tasten. De ACM kan haar gezag ontlenen aan de andere drie legitimiteitsvormen. Op het punt van throughputlegitimiteit is de besluitvorming legitiem wan - 62 Zie ook: ROB (2015), Adviesrapport Wisselwerking, p. 64 e.v.

68 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

neer het proces transparant, zorgvuldig en voorspelbaar is: marktpartijen en netbeheerders weten welke objectieve criteria gelden voor het verdelen van netcapaciteit, wat willekeur voorkomt. Daaraan schortte het volgens het CBb bij het eerste besluit uit 2024 over het prioriteringskader. 63 De ACM had ten onrechte geen zelfstandige, zorgvuldig gemotiveerde afweging van alle betrokken belangen gemaakt en niet genoeg de standpunten van andere par- tijen daarbij betrokken. Het CBb bepaalde dat de ACM (opnieuw) de uniforme openbare voorbereidingsprocedure van de Algemene wet bestuursrecht op het nieuwe prioriteringskader moet toepassen, zodat burgers en bedrijven vooraf goed kunnen meepraten over besluiten van de overheid. Deze eisen van throughputlegitimiteit heeft de ACM toegepast op het tweede besluit uit 2025 over het prioriteringskader. Vanuit het oogpunt van outputlegitimiteit schuilt de rechtvaardiging in het behalen van het beoogde doel: de ACM levert doeltreffende, technisch onderbouwde oplossingen om schaarse netcapaci - teit zo goed mogelijk te verdelen en het energiesysteem betrouwbaar te hou- den. Ten slotte waarborgt feedbacklegitimiteit dat er achteraf verantwoording wordt afgelegd, bijvoorbeeld via het jaarverslag, via rechterlijke toetsing – zie bijvoorbeeld de uitspraak van het CBb – of in een gesprek met het parlement.

3.3.3 Bestuurlijk vermogen De derde pijler – het bestuurlijk vermogen – stelt de vraag of het openbaar bestuur in staat is daadwerkelijk publieke waarde te leveren. Op dit punt is de diagnose voor de casus netbeheer zorgelijk. Het oplossen van netconges - tie is afhankelijk van een samenhangende reeks van keuzes over het energie- systeem, de energieplanologie en de ruimtelijke ordening: het doorvertalen van visies en ambities naar concrete projecten om congestie tegen te gaan, de afstemming tussen gemeenten, provincies, Rijk en netbeheerders, het ver- snellen van vergunningverlening en het maken van keuzes over waar ener - gie-intensieve activiteiten wel en niet wenselijk zijn. Vergunningverlening is een hardnekkig knelpunt, de samenhang tussen energiesysteem en ruimte - lijke ordening is nog onvoldoende geborgd, en het aandeelhouderschap van overheden in netbeheerders wordt sterk gedomineerd door financiële over - wegingen ten koste van het publieke belang. Daar komt bij dat een groot deel van de uitvoering ligt bij decentrale overheden, die niet altijd over de midde- len en capaciteit beschikken om die rol waar te maken.

3.4 v orMen v An verAntwoording Een groot deel van dit advies gaat over mogelijkheden om het parlement meer invloed en zeggenschap te geven over de inrichting van het elektriciteitsnet en de mogelijkheid om het maatschappelijke probleem van netcongestie via democratische in plaats van technocratische weg aan te pakken. Maar naast de mogelijkheid van invloed bestaat ook de weg van verantwoording: de 63 Zie ook ECLI:NL:CBB:2025:145, overweging 6.14. 69 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

instrumenten waarmee achteraf rekenschap wordt gevraagd over de wijze waarop bevoegdheden zijn gebruikt en besluiten zijn genomen. Het zal niet verbazen dat met de opkomst van onafhankelijke toezichthouders en regule- rende instanties ook de verantwoording onder druk is komen te staan. Het gebrek aan verantwoording bij toezichthouders werd in 2020 door de Afdeling Advisering van de Raad van State onder woorden gebracht, in een ongevraagd advies over ministeriële verantwoordelijkheid waarin een aparte paragraaf was gewijd aan de ‘groeiende rol van onafhankelijke instellingen’. Deze ontwikkeling beschrijft de Raad van State in termen van een ‘substanti- ele verandering van ons staatsbestel’, met een bijzondere rol voor de markt - toezichthouders, die meer nog dan andere zelfstandige bestuursorganen veel verschillende publieke taken uitoefenen: ‘uitvoering, sanctionering, geschil - beslechting en (pseudo)regelgeving’. De afdeling vervolgt: Ook als het gaat om beleidsvorming, oorspronkelijk bij uitstek het domein van de politiek, hebben deze toezichthouders (‘regulators’) een juridisch gewaarborgde onafhankelijkheid. Mede door de verdergaande Europese regulering en de daaruit voortvloeiende institutionele inbedding dreigt de uitoefening van deze bevoegdheden aan de nationale staatsrechtelijke structuur te worden onttrokken.

De ministeriële verantwoordelijkheid voor de taakuitoefening door marktautoriteiten is zeer beperkt tot nihil.64 De Raad van State roept regering en parlement in zijn advies op om bij de voorbereiding van Europese wetgeving meer aandacht te hebben voor de institutionele inbedding van deze vormen van onafhankelijk toezicht die op het EU-recht zijn gebaseerd. De Raad van State concludeert in klare taal: Daarbij zou het uitgangspunt moeten zijn dat in nieuwe wetgeving geen bevoegdheden bij onafhankelijke toezichthouders worden belegd als de publieke verantwoording over hun handelen niet duidelijk is geregeld. Met betrekking tot bestaande toezichthouders moet nader worden bezien hoe de publieke verantwoording kan worden verbeterd.65 Mede naar aanleiding van dit ongevraagde advies hebben drie onderzoekers van de Universiteit Utrecht – Van der Heijden, Overman en Schillemans – een wetenschappelijk artikel geschreven waarin ze voor beleidsmakers enkele 64 Raad van State, Ongevraagd advies Raad van State over ministeriële verantwoordelijkheid, Den Haag: RvS (2020) : Ongevraagd advies over de ministeriële verantwoordelijkheid. | Raad van State. 65 Ibidem. 70 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

lessen over moderne vormen van verantwoording trekken. 66 Hun conceptu - ele analyse en hun inkijkje in hedendaagse (internationale) ontwikkelingen over verantwoording van toezichthouders biedt waardevolle inzichten voor het vraagstuk van netcongestie. Om meer grip te krijgen op het fenomeen van verantwoording, benadruk - ken de onderzoekers dat het noodzakelijk is om enkele conceptuele kaders te hanteren. Ze laten zien dat er vier vragen of dimensies schuilgaan achter het begrip ‘verantwoording’: doel, niveau, object en aard van verantwoording. • Het doel: is verantwoording een doel op zich – inherent waardevol voor de democratische rechtsstaat, ongeacht het effect dat het sor- teert – of is het een middel dat een doel dient, zoals ervaren legitimi- teit, kwaliteit van beleid, effectieve tegenmacht? • Het niveau: komt verantwoording primair tot stand in een één-op-één relatie tussen bewindspersoon en toezichthouder of tussen parle- ment en bewindspersoon (dyadisch niveau, tussen twee actoren), of vindt er ook verantwoording plaats tussen individuele professionals binnen de organisatie (operationeel niveau) en via het hele netwerk aan sociale, politieke en maatschappelijke relaties waarbinnen een toezichthouder opereert (verantwoordingsregime)? • Het object: waar kijken we naar als we naar verantwoording kijken? Gaat het om geschreven regels en rapportageplichten (formele ver-

antwoording), om de daadwerkelijke interactie in de praktijk (feitelijke verantwoording), of om de psychologische anticipatie en het verant- woordingsbesef van de toezichthouder (gevoelde verantwoording)? Als verantwoording juridisch is geregeld, zegt dit nog lang niet alles over hoe verantwoording in de praktijk wordt gebracht of wordt ervaren. • De aard: binnen welk domein vindt de verantwoording plaats? Hier maken de onderzoekers een onderscheid tussen politieke, juridische, professionele en maatschappelijke sfeer. De onderzoekers merken op dat er een beweging is waarin toezichthouders zich breder willen ver- antwoorden richting de burger. 66 M. van der Heijden, S. Overman & T. Schillemans, ‘Verantwoording door toezichthouders. Lessen voor Nederland uit internationaal onderzoek’, Tijdschrift voor Toezicht 2022/2-3, p. 78-88. 71 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

3.5 governAnCe v An de ACM In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) en de ACM heeft PwC een onderzoek uitgevoerd, waarna op 11 februari 2025 het advies ver - scheen van de bestuurlijk adviseurs De Leeuw en Borstlap over de sturing en governance van de ACM. 67 Volgens de adviseurs is er is een gebrek aan hel - derheid over de rollen en verantwoordelijkheden, zowel tussen eigenaar en opdrachtgever als tussen eigenaar en opdrachtnemer. Bovendien ontbreekt een consistente invulling van deze rollen. Deze situatie gaat steeds meer knel- len, aldus de adviseurs: dit wordt veroorzaakt door de wijze waarop de rol - len en verantwoordelijkheden ooit zijn vastgelegd in wetten en regelingen. Die vastlegging past niet meer bij de huidige praktijk en inzichten. Onderdeel van deze praktijk is dat de rol van regulator van de ACM steeds prominen - ter is geworden. Naar verwachting zet deze ontwikkeling zich verder voort. Daar hoort volgens de adviseurs een andere governance bij met meer verant- woordelijkheid voor de eigen organisatie – en een dito verantwoording. De steeds scherper wordende verdeling van de twee rollen van toezichthouder en regulator vraagt wellicht ook op een ander vlak om verandering, zo vinden de adviseurs. Denkbaar is dat er naast het ministerie van EZ ook andere gespreks- partners zijn als het gaat om de ordenende rol die de ACM steeds meer krijgt.

Gedacht kan worden aan het ministerie van Financiën en de AFM. Ook de wijze van financiering van de ACM past niet meer bij de aard en omvang van de strategische afwegingen die de ACM als onafhankelijk toezichthouder en als regulator moet maken, aldus de adviseurs. Zij concluderen dat de huidige sturings- en governance-instrumenten van de ACM, gegeven maatschappe - lijke, politieke, beleids- en organisatieontwikkelingen, onvoldoende effectief en onvoldoende toekomstbestendig zijn. De huidige organisatorische inrichting van de ACM als een zogenaamde ‘kleine ZBO’ waarbij alleen het bestuur zelfstandig is en het personeel en bud- get door de minister ter beschikking worden gesteld, leidt tot grote verweven- heid tussen de toezichthouder en het ministerie en zorgt voor ambiguïteit over verantwoordelijkheid en onafhankelijkheid, zo stellen de adviseurs. Het rapport merkt onder andere op dat de ACM door de huidige organisatorische structuur onvoldoende in staat is om publieke verantwoording af te leggen die past bij haar onafhankelijke rol. Dit sluit onvoldoende aan bij de steeds belangrijkere rol die de ACM naast toezichthouder ook heeft als regulerende instantie. Juist door de ACM op grotere afstand van de minister te positione- ren, ontstaat de ruimte om directer publieke verantwoording af te leggen. 67 Advies sturing en governance Autoriteit Consument en Markt | Rijksoverheid.nl.

72 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Volgens de adviseurs vragen een toekomstbestendige governance en sturing om een wettelijk verankerde, democratisch gelegitimeerde positionering van zowel bestuur als organisatie en een bedrijfsvoering die op orde is. De verant- woordelijkheid van de minister van Economische Zaken en Klimaat voor het stelsel blijft hierbij onverminderd van belang. De adviseurs adviseren onder meer: 1. een volwaardige publiekrechtelijke ZBO met eigen personeel en eigen rechtspersoonlijkheid; 2. benoeming en ontslag bestuur bij Koninklijk Besluit; 3. eigen begroting, transparantie en verantwoording; 4. herijking sturingsrelatie eigenaar, opdrachtgever, opdrachtnemer; 5. de Raad van Advies als wettelijk verankerde toezichthouder en adviseur; 6. herijking uitzonderingen Kaderwet ZBO’s die op de ACM van toepassing zijn. In reactie op het advies laat de toenmalige minister van EZ de verdere besluit- vorming over het organisatiemodel gezien zijn demissionaire positie over aan zijn opvolger.68 68 Brief van 16 juli 2025 aan de Tweede Kamer: Kamerbrief over diverse onderwerpen ACM | Rijksoverheid.nl. 73 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

4 Conclusie: de vragen beantwoord In antwoord op de vragen van de Tweede Kamer komt de ROB tot de volgende conclusies. 4.1 AlgeMeen De ACM is de Nederlandse regulerende instantie als bedoeld in de Elektri - citeitsrichtlijn. De lidstaten (hun regering en parlement) waarborgen de onafhankelijkheid van de regulerende instantie. De ACM moet zelfstandig besluiten kunnen nemen, onafhankelijk van enig politiek orgaan over alle relevante reguleringskwesties, in volledige onafhankelijkheid van alle andere publieke of particuliere belangen. Wel is er rechterlijke toetsing en parlemen- tair toezicht en controle mogelijk. De Elektriciteitsrichtlijn ontneemt landen niet de mogelijkheid om hun nationaal energiebeleid te voeren, maar dit beleid mag geen afbreuk doen aan de onafhankelijkheid of autonomie van de ACM. 4.2 ACM stelt MAA tsChAppelijk prioriteringsk Ader v Ast voor verdeling v An de sChAArse trAnsport CApACiteit De ACM beschikt op grond van artikel 59, zevende lid, van de Elektriciteits - richtlijn over de bevoegdheid om de voorwaarden vast te stellen voor aanslui- ting op en toegang tot nationale netten. De ACM mag de Netcode elektriciteit wijzigen en daarmee het prioriteringskader vaststellen. De Nederlandse rech- ter (het CBb) heeft geoordeeld dat de ACM zelfstandig bevoegd is een prio - riteringskader op te stellen en hierin een eigen keuze te maken.

Volgens de rechter is dit niet in strijd met artikel 59, zevende lid, van de Elektriciteits - richtlijn. Het gaat hier om prioritering van de transportcapaciteit. Maar de ACM moet haar besluit volgens de rechter wel zorgvuldig voorbereiden en vol- doende motiveren door een zelfstandige, zorgvuldig gemotiveerde afweging van alle betrokken belangen te maken. Wat de Nederlandse rechter betreft staat het de ACM vrij om de minister (of staatssecretaris) advies te vragen over het prioriteringskader. Bezien vanuit de bevoegdheden op grond van de Elektriciteitsrichtlijn gaat het bij het vaststellen van het prioriteringskader om een technocratisch besluit. Maar omdat het bij het prioriteringskader gaat om de verdeling van schaarste, schuurt dit met de verantwoordelijkheid van politieke organen om te beslis - sen over wie wat wanneer krijgt en waarom. Het is dan ook goed te volgen dat Tweede Kamerleden zich de vraag stellen: wat is onze rol bij de verdeling van schaarste door middel van het prioriteringskader? Die rol is zeer beperkt, zo 74

concludeert de ROB. Daarin staat de ROB niet alleen, eerder kwam de Weten- schappelijke Klimaatraad (WKR) tot een vergelijkbare conclusie, namelijk: [D]at de Tweede Kamer en de regering geen invloed kunnen uitoefenen op prioritering voor transportcapaciteit. Om dit wel mogelijk te maken zou een aanpassing van Europese regelgeving nodig zijn. Daarvoor is veel tijd nodig, terwijl prioriteren op nettoegang gericht is op de korte termijn. Daarnaast is het gehele raamwerk van EU-wetgeving rondom energie gestoeld op uitgangspunten van een open markt, eerlijke concurrentie en consumentenbescherming, omdat deze factoren de betrouwbaarheid en betaalbaarheid van de elektriciteitslevering helpen garanderen.69 4.3 ACM bep AAlt nett Arieven (inClusief kortingen d AArop) en regels over flexibiliteit Het vaststellen van nettarieven is een exclusieve bevoegdheid van de ACM, eveneens op grond van artikel 59, zevende lid van de Elektriciteitsrichtlijn. Het Europese Hof van Justitie heeft bevestigd dat landen (in dit geval Duitsland) geen regelgeving mogen invoeren over tarieven, dat is voorbehouden aan de regulerende instantie. Kortingen op tarieven en regels over flexibiliteit van tarieven vallen daar zonder twijfel ook onder. Landen mogen dus geen regels opstellen voor tarieven en berekeningsme - thoden, want dan treden ze in de exclusieve bevoegdheid van de regulerende instantie.

Maar landen mogen wél hun eigen regulering van de nationale elek- triciteitsmarkt vaststellen, bijvoorbeeld met als doel de prijzen voor elektrici- teitsdistributie te beïnvloeden (zoals in het geval van Finland). De ROB concludeert: landen mogen dus níet nettarieven, kortingen daarop en regels over flexibiliteit vaststellen (Duitsland), maar wél regels vaststellen om bijvoorbeeld distributieprijzen te beïnvloeden (Finland). 4.4 de rol v An regering en p ArleMent De politieke instituties zoals regering en parlement moeten ervoor zorgen dat de ACM onafhankelijk haar werk kan doen, met voldoende personeel en financiële middelen en bestuurders die onafhankelijk zijn. Het vereiste van onafhankelijkheid laat onverlet dat de overheid algemene beleidsrichtsnoeren mag vaststellen. Maar uit de richtlijn volgt dat deze geen betrekking mogen hebben op regulerende taken en bevoegdheden die exclusief tot de ACM behoren.70 69 Tweede Kamer, vergaderjaar 2024–2025, 29 023, nr. 524, p. 10. 70 Artikel 57, vierde lid, onder b, ii) van de Elektriciteitsrichtlijn. 75 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

De ROB concludeert dat de ACM besluiten over aansluiting op en toegang tot het net en het vaststellen van de nettarieven moet kunnen nemen onafhanke- lijk van enig politiek orgaan, dus onafhankelijk van het parlement, provinciale staten of gemeenteraad, of hun uitvoerende organen. De besluiten kunnen worden getoetst door de rechter en het parlement kan toezicht houden door gebruik te maken van zijn instrumentarium (moties, Kamervragen, uitnodigen van de toezichthouder), ook al is er sprake van bijzondere onafhankelijkheids- waarborgen. Het parlement kan dit bijvoorbeeld doen door het behandelen van het jaarverslag of andere verantwoordingsdocumenten van de ACM of door de bewindslieden aan te spreken op het handelen van de ACM. In het laatste geval echter geldt dat de bewindspersoon slechts verantwoording kan afleggen over de uitoefening van zíjn of haar bevoegdheden: geen verant - woordelijkheid zonder bevoegdheid. De ROB benadrukt dat de politieke, democratische beslissing om bevoegd - heden aan een onafhankelijke regulator op te dragen, niet betekent dat de maatschappelijke keuzes die genomen moeten worden bij de uitoefening van die bevoegdheden per definitie politiek neutraal zijn. Er is echter wel door politieke instituties besloten dat het passender is om de belangenafweging binnen een andere, meer onafhankelijke institutionele context te laten plaats- vinden.

Evident dient ook dergelijke besluitvorming gepaard te gaan met vol- doende zichtbaarheid en verantwoording. 4.5 de verhouding tussen europese en nA tionAle wet- en regelgeving Nederland heeft de Europese Elektriciteitsrichtlijn omgezet in de Elektriciteits- wet 1998, die later is vervangen door de Energiewet, en de ACM kent haar wettelijke grondslag ingevolge Europees recht in de Instellingswet Autoriteit Consument en Markt. De voorwaarden voor aansluiting op en toegang tot nationale netten, inclusief de toepasselijke tarieven, maken deel uit van de bevoegdheden die in de richtlijn rechtstreeks aan de ACM zijn voorbehouden. De nationale wetgever mag (delen van) de bevoegdheden die op grond van de Elektriciteitsrichtlijn aan de regulerende instantie toekomen niet aan de ACM onttrekken om het aan andere politieke instituties toe te wijzen, zo con- cludeert de ROB. Het staat regering en parlement vrij eigen energiebeleid te voeren, maar dit mag niet ten koste gaan van de onafhankelijkheid en autonomie van de ACM. De Energiewet en daarop steunende regelgeving mogen geen regels bevatten over de vaststelling van tarieven, kortingen of om stijgende tarieven tegen te gaan.

Een en ander is bevestigd door de uitspraak van het Europese Hof van Justitie in de zaak waarin de Duitse regering nationale voorschriften wilde vaststellen over onder meer voorwaarden voor toegang tot het net en de tarie- 76 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

ven voor nettoegang. Regering en parlement mogen wél regels vaststellen om bijvoorbeeld distributieprijzen te beïnvloeden (Finse voorbeeld). 4.6 v ergelijking Met Andere eu-lidst Aten Een studie onder verantwoordelijkheid van de Europese Commissie naar ont- wikkelingsplannen voor distributienetwerken, tariefstructuren en afhande - ling van aanvragen voor netaansluiting vergelijkt verschillende landen van de Europese Unie. De studie beschrijft de huidige situatie, identificeert best practices en formuleert aanbevelingen voor de toekomst in de Europese Unie. Maatregelen in geval van capaciteitsgebrek variëren sterk, afhankelijk van de lokale netcongestie en nationale energiebeleidsdoelen. Bijna alle lidstaten hanteren het principe van first come, first served , maar in sommige landen wordt daarvan afgeweken. De studie bevat een tabel met een vergelijking hoe in de landen van de Europese Unie wordt omgegaan met behandeling van aanvragen voor netaansluiting in gevallen van prioritering. Een landenvergelijking kent beperkingen, zo is de conclusie van de ROB. Lidstaten verschillen aanzienlijk (bijvoorbeeld: Nederland telt zes regionale netbeheerders, Duitsland honderden), EU-recht wordt verschillend geïnterpre- teerd, of richtlijnen zijn in sommige lidstaten nog niet volledig omgezet naar nationale regelgeving en daarom mogelijk in strijd met EU-recht.

Verschillen tussen lidstaten zijn historisch verklaarbaar en bovendien laat EU-regelge - ving toe dat regulerende instanties ruimte hebben voor eigen invulling van hun bevoegdheden. Ook het tempo van het nemen van maatregelen verschilt. Zo werkt de ACM, net als de Duitse regulerende instantie, aan de vormge - ving van een invoedingstarief, waar landen als België en Denemarken al een invoedingstarief hanteren (elektriciteitsproducenten betalen op die manier mee aan netwerkkosten).71 Europa zit niet stil. Met het European Grids Package neemt de Europese Com- missie maatregelen om structurele problemen bij de planning en uitvoering van de energie-infrastructuur op te lossen. Voor de aanpak van netcongestie biedt de Europese Commissie niet-bindende richtsnoeren, onder meer over prioritering, flexibiliteit en slimmer gebruik van bestaande netten. Het Neder- landse prioriteringskader van de ACM wordt daarbij expliciet genoemd als best practice. Wel zijn een stevige juridische onderbouwing en transparante criteria vereist om bij het verlenen van voorrang de perceptie van oneerlijk - heid te voorkomen. 71 Zie ook: Reactie ACM - Zorgen over de gevolgen van het invoedingstarief. Een invoedings- tarief is een nog in te voeren vergoeding waarmee grote elektriciteitsproducenten, zoals wind- en zonneparken, meebetalen aan de netwerkkosten.

77 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

4.7 deM oCrA tisChe C ontrole en zeggensChAp bij besluiten over netbeheer Volgens het Europese Hof van Justitie verhindert het beginsel van democratie niet ‘dat er buiten de klassieke hiërarchische administratie overheidsinstanties bestaan die in meerdere of mindere mate onafhankelijk zijn van de regering en vaak regelgevende taken hebben of taken vervullen waarbij er geen politieke beïnvloeding mag zijn, maar de wet blijven naleven en onder toezicht staan van de bevoegde rechter’. Dat de ACM onafhankelijk is van regering en parlement, ontneemt deze instantie op zich niet haar democratische legitimiteit, voor zover zij niet volledig aan parlementaire controle onttrokken is, zo meent het Europese Hof van Justitie.72 De ROB komt tot de conclusie dat de ACM haar democratische legitimiteit ontleent aan verschillende bronnen: • Europese en nationale wettelijke basis, onafhankelijkheid en deskundig - heid; • procedurele legitimiteit; • publieke verantwoording, parlementaire en rechterlijke controle. ACM-besluiten zijn dus niet per definitie ondemocratisch, maar publieke ver- antwoording en democratische controle zijn eerder indirect en minder zicht - baar dan beslissingen die zijn genomen door politieke instituties.

De ROB concludeert dat de democratische controle door het parlement bij besluiten over netbeheer beperkt is, vooral als het gaat om besluiten van de ACM over tarieven en voorwaarden voor aansluiting op en toegang tot het net, met inbegrip van het prioriteitskader. Toch kan het parlement wel toezicht houden, bijvoorbeeld door het jaarverslag en andere verantwoordingsdocu - menten van de ACM te behandelen. Dit ondanks de bijzondere onafhankelijk- heidswaarborgen die er gelden voor de ACM. Het parlement mag de ACM ook uitnodigen om toelichting te geven op haar handelen, zoals ook in de prak - tijk gebeurt: regelmatig vinden technische briefings plaats. Het parlement kan ook bewindslieden aanspreken en hen bevragen over energieplanologie, namelijk de samenhang tussen het bredere kader van energie- en ruimtelijk beleid. Helder moet wel zijn dat bewindspersonen geen verantwoordelijkheid dragen voor de besluiten van de ACM, aangezien zij niet bevoegd zijn. Democratische zeggenschap heeft het parlement niet als het gaat om de bevoegdheden die de ACM ontleent aan de Elektriciteitsrichtlijn: het vast - stellen van het prioriteringskader, het vaststellen van nettarieven (inclusief kortingen daarop) en regels over flexibiliteit. 72 Zie ook HvJ EU, 02-09-2021, nr. C-718/18, overweging 126. 78 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Democratische zeggenschap is wel aanwezig via de band van de EU. Lidstaten zijn betrokken bij de procedure om een richtlijn vast te stellen. In de voor - bereiding van een richtlijn kunnen ze dus invloed uitoefenen. Nederlandse bewindslieden die daar aan tafel zitten, moeten wel verantwoording afleggen aan het parlement. De praktijk laat zien dat de betrokkenheid van nationale parlementen bij de totstandkoming van Europese wet- en regelgeving beperkt is. Europese wet- en regelgeving komt tot stand in een samenspel van de Europese Commissie, de Europese Raad en het Europees Parlement. De regering vertegenwoor - digt het Nederlandse standpunt in de Raad en onderhandelt daar namens Nederland over Europese voorstellen. Het parlement kan met name invloed uitoefenen op het Europese wetgevingsproces door de Nederlandse inzet in de Europese Raad te controleren en waar nodig bij te sturen. Dit veronderstelt een tijdige, volledige en adequate informatievoorziening over de voortgang van de Europese onderhandelingen. Democratische invloed door het parlement over het door de ACM vastge - stelde prioriteringskader is, zij het indirect, via de minister (of staatssecretaris) mogelijk. Bij het vaststellen van het prioriteringskader mag de ACM de minis- ter (of staatssecretaris) om advies vragen. Op zijn beurt kan het parlement de minister (of staatssecretaris) instructies meegeven.

Ook hiervoor geldt dat dit een tijdige, volledige en adequate informatievoorziening over de voortgang van de totstandkoming van het prioriteringskader veronderstelt. 4.8 politieke invloed viA de oM gevingswet De ruimtelijke component van netcongestie is van groot belang. Hoe in Neder- land de schaarse ruimte wordt verdeeld, is in hoge mate afhankelijk van poli- tieke besluitvorming en beleidsdoelen. De Energiewet stelt regels in het belang van de energievoorziening en regelt zaken als marktordening en de rol van netbeheerders. Op grond van de Ener- giewet is de gemeente niet bevoegd het produceren, transporteren, opslaan of leveren van elektriciteit in het belang van de energievoorziening aan regels te binden. Gemeenten hebben een stimulerende rol. De Omgevingswet stelt regels in het belang van de fysieke leefomgeving en kent instructieregels over hoe een taak of bevoegdheid moet worden uitgeoe- fend en die het Rijk en de provincies kunnen toepassen. Gemeenten hebben hier een regelgevende rol. Waar de ACM bevoegd is tot maatschappelijk prioriteren, biedt de Omge - vingswet (decentrale) overheden de mogelijkheid tot maatschappelijk reser - veren en programmeren van schaarse ruimte. 79 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Het gebrek aan mogelijkheden van politiek en bestuur om te sturen op netaansluiting (exclusieve bevoegdheid ACM) staat in spanning met de vrij - heid om omgevingsrechtelijk te sturen. Energierecht en omgevingsrecht staan in dit opzicht op gespannen voet met elkaar. 73 Dus is de samenhang tussen energiesysteem, energieplanologie en ruimtelijke ordening van groot belang. • Met energiesysteem wordt bedoeld: het energieaanbod, energie-infra - structuur (netverzwaring, maar ook beter benutten van het net), en de verdeling en besparing van energie (de elementen van het Nationaal plan energiesysteem). • Met energieplanologie wordt bedoeld: het inrichten en ontwikkelen van een efficiënt energiesysteem. Het is de brug tussen energie en ruimte: keu- zes maken die ervoor zorgen dat de energiebehoeften op een passende manier gebruik maken van de beschikbare ruimte. Je wilt geen onevenre- dige investeringen in de energie-infrastructuur. En je wilt (decentrale) overheden een rol geven om te sturen op een efficiënt energiesysteem. • Met ruimtelijke ordening wordt bedoeld: het verdelen van schaarse ruimte en het vinden van een balans tussen wonen, werken, landbouw, natuur en infrastructuur. Regering, parlement en decentrale overheden hebben een aanzienlijke ver - antwoordelijkheid om deze samenhang tot stand te brengen.

Energievisies helpen om het energiesysteem te verbinden met de gebouwde omgeving. Daarvoor zijn op zowel landelijk niveau als gebiedsniveau kaders nodig om te bepalen welke ontwikkelingen wel en niet wenselijk zijn bij het gebruik van schaarse ruimte in relatie tot het energiesysteem. Bijvoorbeeld: activitei- ten die een hoog energieverbruik hebben en negatieve effecten hebben op de woningbouwopgave kunnen worden gereguleerd in een omgevingsplan. Energyboards hebben de potentie om beter te functioneren. Democratische zeggenschap heeft het parlement dus als het gaat om samenhangende keu - zes over energiesysteem, energieplanologie en ruimtelijke ordening. Vergunningverlening in het ruimtelijk domein is een knelpunt waar het Rijk en decentrale overheden op kunnen sturen. Het kabinet werkt aan concrete crisiswetgevingsmaatregelen als uitwerking van de in het coalitieakkoord genoemde crisiswet netcongestie. De ROB begrijpt de wens tot snelle(re) pro- cedures, maar wijst erop dat snelheid geen afbreuk mag doen aan zorgvuldige belangenafweging en effectieve rechtsbescherming. Dat de Europese Commissie heeft bepaald dat elektriciteitsinfrastructuur een dwingende reden van hoger openbaar belang (de afweging van belangen van Europeesrechtelijke aard) is, biedt ruimte aan projecten die netcongestie verzachten.

73 Spanning tussen omgevingsrecht en energierecht Hoe pak je dat op? 80 eerst programmeren, dan prioriteren - advies van de raad voor het openbaar bestuur

Tweede Kamer en regering hebben óók bevoegdheden om het afwegingska - der van het MIEK te beïnvloeden en aan te passen, zo adviseerde de Weten - schappelijke Klimaatraad (WKR). 74 De Tweede Kamer kan aangeven welke doelen en andere criteria zij belangrijk vindt. Daarnaast kan zij de bewindsper- soon vragen om nieuwe criteria te ontwikkelen (zoals klimaatbestendigheid) of om bestaande criteria aan te scherpen. Ten slotte kan de Tweede Kamer de bewindspersoon vragen het kader te evalueren op effectiviteit en doelmatig- heid. Inzichten uit zo’n evaluatie zouden input kunnen vormen voor de uitbrei- ding van het prioriteringskader van de ACM. Al met al biedt het ruimtelijk spoor van de Omgevingswet in samenhang met keuzes over het energiesysteem en energieplanologie de regering, parlement en decentrale overheden meer sturingsmogelijkheden dan de mogelijkheid om te sturen op het prioriteren van netaansluitingen. 4.9 AAndeelhoudersChAp Als indire Cte deM oCrA tisChe zeggensChAp Democratische zeggenschap is, zij het wederom indirect, ook aanwezig via deelneming in netbeheerders. De Nederlandse overheid, vooral gemeenten en provincies (maar niet alle!), is voor 100% aandeelhouder. Netbeheerders hebben kapitaal nodig om netverzwaring en -uitbreiding te financieren. De Staat stelt extra kapitaal beschikbaar en heeft daarmee zeggenschap over het publiek belang dat wordt gediend.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://meppel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/faed178d-57ba-443c-a7cd-41f97d134a22?agendaItemId=fa7247f4-9b3b-4f04-a7d7-9fb2a57dbec2