Rekenkameronderzoek Eenzaamheid Meierijstad

Om de speerpunten van het Gezondheidsbeleid ‘Samen Gezond in Meierijstad 2018-2021’ te bepalen, is een analyse gemaakt van de gezondheidssituatie in Meierijstad. In het gezondheidsbeleid staat beschreven dat de door de GGD verzamelde gezondheidsinformatie een goed beeld geeft van de gezondheid van de inwoners van Meierijstad. Het geeft daarmee aanknopingspunten voor het Gezondheidsbeleid. Om te komen tot speerpunten is dit cijfermatig beeld aangevuld met opbrengsten uit sessies met inwoners en

Inrichting eenzaamheidsbeleid

30

professionals, het landelijk en regionaal beleid en de uitgangspunten van Meierijstad. Het thema ‘eenzaamheid’ is onderdeel van het gezondheidsprofiel en benoemd als ‘speerpunt’. In andere beleidsdocumenten is geen analyse gemaakt en wordt niet gesproken over de staat van eenzaamheid. Norm: Meierijstad kent beleidsdoelen die voortvloeien uit de analyse. Voldoet deels. In het Gezondheidsbeleid staan speerpunten waar Meierijstad zich de komende jaren op focust. Deze speerpunten vloeien voort uit de sessies met inwoners en professionals, het landelijk en regionaal beleid en de uitgangspunten van Meierijstad. Eenzaamheid is een van de speerpunten waar Meierijstad zich op focust. In het uitvoeringsplan (zie paragraaf 5.2) van het Gezondheidsbeleid zijn deze speerpunten verder uitgewerkt. Norm: De doelen van het eenzaamheidsbeleid zijn SMART: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden. Voldoet deels. Meierijstad kent weinig SMART geformuleerde doelstellingen die betrekking hebben op het thema eenzaamheid. De programma’s in het mijlpalen programma zijn dan wel opgebouwd volgens een ‘ambitie’ op hoofdlijnen, vervolgens ‘wat willen we bereiken?’, ‘wat gaan we er voor doen?’ (inclusief tijdspad) en ‘wat zijn de kosten?’. Echter wordt ‘eenzaamheid’ verder niet direct genoemd in het mijlpalenprogramma en kent daarmee geen SMART geformuleerde doelstellingen.

Het Gezondheidsbeleid verwijst naar het uitvoeringsplan voor een verdere uitwerking van de speerpunten. Deze uitwerking is niet volledig SMART (zie paragraaf 5.2). In het beleidskader Sociaal Domein beschrijft Meierijstad wat ze wil bereiken op het thema ‘eenzaamheid’. De genoemde ‘voornemens’ (zie paragraaf 5.2) zijn niet volledig SMART. De beleidsnota’s bij het preventief jeugdbeleid en armoedebestrijding kent eveneens geen SMART geformuleerde doelstellingen die met eenzaamheid te maken heeft. Norm: De beleidsdoelen zijn voorzien van indicatoren en prestaties waarmee het doelbereik kan worden bepaald. Voldoet niet. Uitvoerende organisaties rapporteren niet op eenzaamheid (zie ook hoofdstuk 5). Daardoor ontbreken indicatoren en prestaties en wordt het lastig uitspraken te doen over het doelbereik.

Inrichting eenzaamheidsbeleid

31

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

5

BEVINDINGEN TOEPASSING EENZAAMHEIDSBELEID

Inrichting eenzaamheidsbeleid

32

5. Toepassing eenzaamheidsbeleid 5.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de inrichting van het eenzaamheidsbeleid in Meierijstad. De volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: 5. 6.

Hoe is het eenzaamheidsbeleid vertaald naar uitvoeringsmaatregelen? Welke beleidsinstrumenten zijn er sinds de oprichting van de gemeente in 2017 daadwerkelijk ingezet om eenzaamheid tegen te gaan? 7. Hoe krijgt de bestrijding van eenzaamheid in de praktijk vorm? 8. Welke partners zijn daarbij betrokken en hoe verhoudt zich dit tot de rol van de gemeente? 9. Hoe ervaren inwoners het tegengaan van eenzaamheid van de gemeente Meierijstad? 10. Welke wensen hebben inwoners op het terrein van eenzaamheidsbestrijding? 11. Welke methodes blijken in andere gemeentes succesvol en zijn die ook toepasbaar in Meierijstad? Gestart is met de samenvattende bevindingen in antwoord op de onderzoeksvragen. De navolgende paragrafen bevatten de onderbouwing. Paragraaf 5.6 bevat de toetsing van het normenkader. Samenvattende bevindingen Eenzaamheidsbeleid vertaald naar uitvoeringsmaatregelen (paragraaf 5.2) Meierijstad kent diverse uitvoeringsplannen die het thema eenzaamheid raken. Het uitvoeringsplan gezondheid is een uitwerking van het gezondheidsbeleid ‘Samen Gezond in Meierijstad’ 2018-2021. Het wordt jaarlijks bijgewerkt en aangevuld met acties of ontwikkelingen. Daarnaast is de coalitie tegen eenzaamheid een veelgenoemde beleidsinterventie.

Waar de landelijke 5 pijlers vooral gericht zijn op de lange termijn doelen, wil de coalitie ook een aantal concrete doelstellingen formuleren die gericht zijn op de korte termijn (2021-2022). Deze doelstellingen zijn vooral gericht op vindbaarheid van het aanbod, bewustwording, signalering en preventie. Binnen het Beleidskader Sociaal Domein’ zijn voornemens beschreven bij het beleidsonderwerp eenzaamheid. Bijvoorbeeld het stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan. Tot slot is in Meierijstad een samenwerking tussen welzijnsorganisaties onder de noemer Coöperatie Sociaal Werk Meierijstad. Binnen deze samenwerking zijn de welzijnsorganisaties Welzijn de Meierij en ONS Welzijn betrokken bij eenzaamheidsbestrijding. De opdracht die gemeente Meierijstad aan hen geeft is dat ze een actieve bijdrage leveren aan eenzaamheidsbestrijding. Het genoemde doel en ambitie voor 2022 is het voorkomen, signaleren, normaliseren en terugdringen van eenzaamheid onder alle leeftijden. Inzet beleidsinstrumenten (paragraaf 5.2) Coalitie tegen Eenzaamheid is een beleidsinstrument dat is ingezet. Doelstellingen van de Coalitie tegen Eenzaamheid zijn vooral gericht op vindbaarheid van het aanbod, bewustwording, signalering en preventie.

Bestrijding eenzaamheid (paragraaf 5.3) Uit het assenstelsel blijkt dat veel activiteiten zich richten op zowel het bestrijden van sociale- als emotionele eenzaamheid. Een veelvoud bezit meer dan 7 werkzame bestanddelen. Wat betreft de omvang en impact, kennen de meeste activiteiten meer dan 6 deelnemers en is de verwachte impact groot. Betrokken partners (paragraaf 5.2) De volgende partijen maken deel uit van de netwerksamenwerking Coalitie tegen Eenzaamheid: ONS Welzijn, Welzijn de Meierij, GGD, Seniorenraad, KBO, Join Us, Pieter Brueghelhuis, gemeente Meierijstad, Brabantzorg en Buurtzorg. Zij zijn vanuit de coalitie betrokken bij eenzaamheidsbestrijding

Toepassing eenzaamheidsbeleid

33

in Meierijstad. Andere partijen zoals kunst- en cultuur, en sportverenigingen werken ook aan eenzaamheidsbestrijding. Vaak onder en andere ‘noemer’ zoals inclusiviteit en ontmoeten. Ervaring inwoners en wensen (paragraaf 5.4) Niet bij alle bewoners is bekend dat er interventies zijn vanuit de gemeente en haar partners om eenzaamheid te bestrijden. Meer informatie over het aanbod zou volgens hen bijdragen aan deelname. Bewoners die al gebruik maken van interventies zijn veelal via mond tot mond reclame terecht gekomen bij de activiteit. Ook wordt het huis aan huis blad genoemd. Deelnemers zijn erg tevreden over de activiteiten in Meierijstad. Wat betreft wensen wordt een aantal elementen genoemd. 1) Betere informatievoorziening: ook gebruik maken van informatiebronnen en plekken waar bewoners veel komen, zoals supermarkten, huisartsen, scholen (mentor in het bijzonder), jongerenwerk, wijkverpleegkundigen et cetera. 2) Vooral jongeren geven aan activiteiten te missen. 3) Duurzaamheid aanbod: kwetsbare bewoners en senioren geven aan relatief vaak mee te maken dat activiteiten komen te vervallen of van locatie wisselen. Dat vinden zij niet prettig. 4) Betere bereikbaarheid: activiteiten organiseren in nabijheid of zorgen voor goed vervoer. 5) Behoefte aan laagdrempelige ontmoetingscentra is groot.

Bewoners geven aan dat zij hopen dat de gemeente ontmoetingsinitiatieven en -locaties blijft faciliteren Good-practices andere gemeenten (paragraaf 5.5) Movisie heeft een methodische routekaart geschreven om eenzaamheid van inwoners te voorkomen en te verminderen. Deze bestaat uit twee elementen: 1) ‘Hoe organiseer je dat?’ (verkenning, plan van aanpak, commitment, sterk netwerk en monitoren en evalueren) en 2) ‘Wat kun je doen?’ (bewustwordingscampagne, preventie, signaleren en bespreken, ondersteunen en activeren)

5.2

Eenzaamheidsbeleid vertaald naar uitvoeringsinstrumenten

Meierijstad kent diverse uitvoeringsplannen die het thema eenzaamheid raken. De coalitie tegen eenzaamheid is een veelgenoemde beleidsinterventie. Sinds 2020 is Join Us aangesloten bij de coalitie, waardoor de doelgroep is uitgebreid van volwassenen/ ouderen naar jongeren. Uit interviews blijkt dat de coalitie in de lead is wat betreft activiteiten gericht op eenzaamheid. In Meierijstad is geen apart budget voor eenzaamheidsbestrijding. Aangegeven wordt dat de gemeente het wel weet te creëren als dat nodig is. Als uit de coalitie (of andere manier) mooie initiatieven ontstaan, wordt altijd eerst intern nagegaan of hiervoor middelen beschikbaar zijn. Als blijkt dat de activiteit een duidelijke meerwaarde is, dan probeert de gemeente daar budget voor vrij te maken. Bijvoorbeeld via het gezondheidsbudget. Daarnaast worden door de partners van de coalitie soms collectieve activiteiten georganiseerd specifiek gericht op eenzaamheid. Uit interviews met organisaties blijkt dat vanuit het sociaal domein bij subsidieaanvragen niet heel specifiek aandacht wordt besteed aan ontmoeting en eenzaamheid, en of een aanvraag daaraan bijdraagt. Zo missen organisaties een eenduidige visie met bijpassende doelen en indicatoren. Meierijstad kent daarnaast 4 buurtadviseurs. Zij komen fysiek in de buurt en werken actief aan ontmoeting.

Zij hebben het niet over eenzaamheid, maar ontmoeting hangt hier sterk mee samen. Zij hebben bestrijden van eenzaamheid niet als concrete target meegekregen. Hieronder lichten we de relevante uitvoeringsplannen betreffende eenzaamheidsbestrijding nader toe. Uitvoeringsplan gezondheid 2021 Het uitvoeringsplan is opgesteld samen met collega’s van verschillende beleidsterreinen (sport, jeugd, zorg & veiligheid, onderwijs) en betrokken professionals van GGD, Welzijn de Meierij, ONS Welzijn, Novadic Kentron en JOGG Meierijstad. Het uitvoeringsplan is een uitwerking van het gezondheidsbeleid ‘Samen Gezond in Meierijstad’ 2018-2021. Elk jaar wordt het uitvoeringsplan bijgewerkt en aangevuld met acties of ontwikkelingen. De opzet, prioritering en budgettering verandert niet gedurende de doorlooptijd van het gezondheidsbeleid (2018 – 2021). In dit plan staan interventies waar in 2021 de focus op ligt. Een groot deel van de interventies die in 2019 of 2020 van kracht waren, worden voortgezet in 2021. Naast de

Toepassing eenzaamheidsbeleid

34

gemeente zijn in Meierijstad andere partijen en burgerinitiatieven die zich individueel of samen inzetten voor een bepaald thema, zonder inmenging van de gemeente. Deze komen niet terug in voorliggend uitvoeringsplan, maar hebben ook een bijdrage aan positieve gezondheid. Het uitvoeringsplan beschrijft dat de thema’s en bijbehorende prioriteiten in het gezondheidsbeleid al in 2018 zijn bepaald, onder meer op basis van cijfers en input van professionals en de gemeenteraad. Het speerpunt ‘eenzaamheid’ is in dit uitvoeringsplan door eerder genoemde partners gekenmerkt met een bovengemiddelde prioritering. Figuur 8 | Prioritering in het gezondheidsbeleid

Eenzaamheid

Onderstaande tabel geeft de uitwerking van het speerpunt eenzaamheid weer. Hierin staan de interventies, samenwerkende partijen en eventuele aanvullingen. Tabel 9 | Uitvoeringsplan gezondheid 2021 speerpunt eenzaamheid Interventies Samenwerkende Aanvullingen partijen Voortzetten coalitie 1 tegen Pieter Brueghelhuis, Sinds 2020 is Join Us aangesloten bij eenzaamheid Seniorenraad, KBO, de coalitie, waardoor de doelgroep is Hierin worden interventies, BrabantWonen, GGD, uitgebreid van volwassenen/ ouderen projecten en activiteiten bedacht ASD, welzijnspartijen, naar jongeren. Eenzaamheid komt ten voor het hele jaar. In plaats van Join Us. slotte onder de hele gemeenschap eenzaamheid wordt de naam voor. ‘Omzien naar elkaar’ aangehouden, wat een meer positievere insteek is. Doelen voor 2021, gezamenlijk opgesteld met de coalitie: Kartrekkers ▪ Naast jongeren en ouderen ook Alle deelnemers zijn kartrekker in de middengroep en kwetsbaren coalitie. Er is niet één bereiken; netwerkorganisator of projectleider. ▪ Opstellen communicatieplan om taboe eenzaamheid verder te doorbreken; ▪ Input leveren voor op te stellen gezondheidsbeleid 2022-2025; ▪ Updaten boek met sociale voorzieningen eenzaamheid. Aanvullend op gemeentelijke sociale kaart; ▪ Deskundigheidsbevordering. Voorbeeld: Walking sports Doelgroep: senioren.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

35

Tabel 9 | Uitvoeringsplan gezondheid 2021 speerpunt eenzaamheid Interventies Samenwerkende Aanvullingen partijen Doel: ontmoeten en samen bewegen Kartrekkers buurtsportcoach gemeente Coalitie tegen Eenzaamheid De gemeente Meierijstad heeft de intentieverklaring ondertekend van het landelijke actieprogramma ‘Eén tegen eenzaamheid’7. De vijf pijlers in dit programma zijn de start van de lokale aanpak tegen eenzaamheid. De 5 pijlers bestaan uit: 1. Bestuurlijk commitment 2. Creëer een sterk netwerk 3. Betrek mensen, eenzamen zelf 4. Werk aan duurzaam aanpakken 5. Monitoring en evaluatie Met deze 5 pijlers richten lokale partijen een duurzame aanpak in waarin iedereen verantwoordelijkheid neemt. In Meierijstad is de ‘Coalitie Eenzaamheid’ sinds 5 oktober 2018 opgezet om aan de slag te gaan met deze pijlers. Dat is een netwerksamenwerking van de volgende 10 partijen: ONS Welzijn, Welzijn de Meierij, GGD, Seniorenraad, KBO, Join Us, Pieter Brueghelhuis, gemeente Meierijstad, Brabantzorg en Buurtzorg. Doel is om te zorgen voor samenwerking tussen de drie kernen in Meierijstad, en om ervaringen uit te wisselen. Op die manier weten partijen van elkaar wat wordt gedaan aan eenzaamheidsbestrijding. De coalitie werkt aan de hand van een plan van aanpak met jaarlijkse doelen. Ze promoot en faciliteert de activiteiten die lokale organisaties uitvoeren.

De coalitie staat niet zelf aan het roer om activiteiten op te zetten. Echter komt het voor dat activiteiten gezamenlijk worden opgepakt. Uit gesprekken met beleidsmakers blijkt dat alle aangesloten partijen uit de coalitie subsidie of een opdracht krijgen, waarin is opgenomen dat ze deel zijn van de coalitie en financiële middelen ontvangen om iets te organiseren. De KBO ontvangt bijvoorbeeld financiën om activiteiten te organiseren zoals biljartavonden. Waar de landelijke 5 pijlers vooral gericht zijn op de lange termijn doelen, wil de coalitie ook een aantal concrete doelstellingen formuleren die gericht zijn op de korte termijn (2021-2022). Deze doelstellingen zijn vooral gericht op vindbaarheid van het aanbod, bewustwording, signalering en preventie: 1. Communicatieplan opstellen en daarmee meer PR geven aan eenzaamheid: bewustwordingscampagne, bijkomend effect: taboe rond eenzaamheid doorbreken 2. Bereikbaarheid en beschikbaarheid bestaand aanbod inzichtelijk maken 3. Meer aandacht voor doelgroep 30-60-jarigen, o.a. door samenwerking met bedrijfsleven: omdat veel interventies al zijn gericht op ouderen en jongeren wil de coalitie in de periode 2021-2022 met name inzetten op deze groep. Ondernemers in de gemeente zouden een faciliterende, informerende en signalerende rol kunnen spelen.

Bovendien kunnen ze een rol spelen in organisatie en financiering van activiteiten gericht op preventie/bestrijding van eenzaamheid. Denk aan lokale supermarkten (kletskassa’s of koffiehoekjes)

7

Beleidsontwikkeling op het gebied van welzijn en zorg kan het niet stellen zonder kennis. Om die reden heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een Wetenschappelijke Adviescommissie voor het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid in het leven geroepen. Deze commissie zorgt ervoor dat relevante wetenschappelijke kennis over eenzaamheid beschikbaar gesteld wordt voor beleid en praktijk.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

36

Figuur 10 | Visualisatie netwerk Coalitie tegen Eenzaamheid In de afbeelding hiernaast is gevisualiseerd dat rondom de coalitie een groeiend netwerk van partners wordt opgebouwd, die op de hoogte worden gehouden van de activiteiten en/of zelf uitvoering geven aan de activiteiten. Daaromheen zit een brede schil van sleutelfiguren in de wijken en kernen.

De coalitie evalueert jaarlijks het plan in december. Tijdens deze evaluatie wordt besproken welke doelen al behaald zijn, waar goede voortgang wordt gemaakt, en welke punten uit het plan wellicht extra aandacht behoeven. Op basis van deze jaarlijkse evaluatie kan het plan worden bijgesteld. Voornemens bij beleidsonderwerp eenzaamheid in ‘Beleidskader Sociaal Domein’ In onderstaande tabel staan de voornemens uit het Beleidskader Sociaal Domein over het beleidsonderwerp ‘eenzaamheid’ beschreven. Tabel 11 | Voornemens bij beleidsonderwerp Eenzaamheid Gedaan ▪ Gezondheidsbeleid is vastgesteld door de raad; ▪ Aftrapbijeenkomst en oprichting stuurgroep coalitie tegen eenzaamheid; ▪ Stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan zoals voor jongeren Join Us , voor uitkeringsgerechtigden via de PIM projecten of via inloopvoorzieningen zoals Pieter Bruegelhuis of Damiaancentrum. Lopend ▪ Stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan; ▪ Boekje met lokale voorzieningen en initiatieven die eenzaamheid tegengaan.

Startend ▪ Ad 1 taboe doorbreken: – Opstellen communicatieplan ▪ Ad 2 en 3 deskundigheidsbevordering en informeren: – Elke bijeenkomst van de coalitie tegen eenzaamheid bevat presentaties van lokale voorzieningen en initiatieven in dat deelgebied van Meierijstad; – Aanvullen en actualiseren van boekje met lokale voorzieningen en initiatieven die eenzaamheid tegengaan. En die later digitaal beschikbaar stellen; ▪ Mocht er rijkssubsidie beschikbaar komen voor lokale coalities tegen eenzaamheid dan subsidieverzoek indienen. Werkplan 2022: Coöperatie Sociaal Werk Meierijstad Meierijstad wil op een samenhangende manier uitvoering geven aan het welzijnswerk en maatschappelijk werk. Op deze manier wordt samengewerkt aan de ambities en doelstellingen van Meierijstad, zoals opgenomen in de visie Sociaal domein. Doel is dat de hernieuwde samenwerking vanaf 1-1-2020 tussen

Toepassing eenzaamheidsbeleid

37

gemeente Meierijstad als opdrachtgever en de welzijnsorganisaties als opdrachtnemer gerealiseerd is. Om de samenwerking vorm te geven wordt een maatschappelijke opdracht opgesteld. De Coöperatie Sociaal Werk Meierijstad bestaat uit 5 organisaties: Welzijn de Meierij, ONS Welzijn, Lumens, Farent (Sociaal Werk), MEE. Het werkplan ‘Breder kijken: Een integrale aanpak van maatschappelijke vraagstukken’ beschrijft het gezamenlijk doel: “we willen dat inwoners van Meierijstad kunnen meedoen, zelfredzaam zijn en regie hebben over hun leven. Daarbij richten we ons primair op kwetsbare inwoners en risicogroepen met een ondersteunings- of zorgbehoefte.” In dit werkplan staat de inzet en plannen voor 2022 op grond van de kaders en vraagstelling van de gemeente Meierijstad. Signalen en conclusies uit onze tussentijdse evaluatie van 2021 zijn verwerkt in speerpunten en werkdoelen. Het werkplan is opgesteld op basis van veertien deelopdrachten. De thema’s van de deelopdrachten zijn verschillend. In de uitwerking staat dat de coöperatie expliciet uitgaat van een integrale benadering, naast het uitvoeren van gerichte activiteiten conform de opdracht. Als voorbeeld voor 2022 is de nieuwe opdracht Eenzaamheid (deelopdracht 14) een vraag aan het sociaal werk om dit thema specifiek te adresseren.

Ook binnen andere deelopdrachten zoals het Jongerenwerk, bij Mantelzorgondersteuning en Buurtondersteuning is aandacht voor eenzaamheid. Bij deelopdracht 14 ‘Eenzaamheid’ zijn de welzijnsorganisaties Welzijn de Meierij en ONS Welzijn direct betrokken. De opdracht die gemeente Meierijstad aan hen geeft is dat ze een actieve bijdrage leveren aan eenzaamheidsbestrijding. Het genoemde doel en ambitie voor 2022 is het voorkomen, signaleren, normaliseren en terugdringen van eenzaamheid onder alle leeftijden. De organisaties in Sociaal Werk Meierijstad leveren hun bijdrage aan de ‘Coalitie Eenzaamheid’ door het stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan. Hiervoor hebben de twee partijen € 49.386 (600 uur) beschikbaar. De welzijnsorganisaties ondersteunen vrijwilligers in de uitvoering van hun werkzaamheden om eenzaamheid terug te dringen. Een voorbeeld hiervan is het preventieve en activerende huisbezoek bij (eenzame) ouderen. De KBO’s hebben vrijwillige ouderen adviseurs (voa’s) in dienst en die verrichten ook huisbezoeken. Die hebben hetzelfde doel als de preventie huisbezoeken vanuit de welzijnspartijen. Tijdens dit huisbezoek worden bewoners geattendeerd op activiteiten in Meierijstad. Daarnaast worden verjaardagskaarten opgestuurd wanneer iemand 75 wordt, met de tekst dat zij gebeld worden door een vrijwilliger.

In dat telefoongesprek wordt iemand ook gewezen op beschikbare activiteiten in Meierijstad. Welzijn de Meierij en ONS Welzijn hebben een ambassadeursrol om het onderwerp bij al hun gesprekspartners, organisaties en bedrijven bespreekbaar te maken. Op die manier werken ze taboedoorbrekend. De deelopdracht Eenzaamheid heeft veel raakvlakken met de andere deelopdrachten. De welzijnsorganisaties zorgen voor verbinding hiermee en spelen in op de wensen en behoeften van de inwoners. Een terugkoppeling naar de gemeente over het resultaat bestaat uit het aantal preventieve huisbezoeken , de waargenomen signalen, trends en ontwikkelingen. Uit interviews blijkt dat het lastig is om hier streefwaarden aan te koppelen om twee redenen: 1. Wat doe je als deze streefwaarden niet gehaald worden? 2. We werken met veel vrijwilligers, je kan vrijwilligers ook niet te veel pushen.

5.3

Eenzaamheidsbestrijding in de praktijk

Om de impact van een eenzaamheidsinterventie te bepalen, dient gekeken te worden naar (1) het doel van de interventie (richt het zich op sociale eenzaamheid, emotionele eenzaamheid of allebei), (2) in hoeverre de werkzame bestanddelen van toepassing zijn binnen een interventie, (3) de omvang en impact van de interventie. Bij partners uit de Coalitie Eenzaamheid is opgevraagd welke interventies zij organiseren in het kader van eenzaamheidsbestrijding. Vervolgens de mate waarin deze interventies zich richten op sociale- en/of emotionele eenzaamheid, in hoeverre die ‘werkzame bestanddelen’ bezitten en

Toepassing eenzaamheidsbeleid

38

wat de impact is. Op die manier is een ‘assenstelsel’ ontstaan dat weergeeft hoe de bestrijding van eenzaamheid in de praktijk vorm krijgt. Voordat we de bevindingen presenteren, lichten we eerst elementen uit het assenstelsel en de werkwijze van de analyse toe. Soorten eenzaamheid Dit onderzoek richt zich op twee soorten eenzaamheid (zie ook paragraaf 2.3). Sociale eenzaamheid ▪ Het verbeteren (of vergroten) van het sociale netwerk. Het aangaan van nieuwe relaties of het onderhouden van bestaande relaties. ▪ Het vergroten van het gevoel erbij te horen. Het gevoel ervaren dat er iemand is waarop je kan terugvallen of dat je (vanzelfsprekend) deelneemt aan gezamenlijke activiteiten. Emotionele eenzaamheid ▪ Het vergroten van intimiteit. De ervaring van ‘gehechtheid’ en het gevoel hebben van een intieme relatie met een ander die er speciaal voor jou is. ▪ Het vergroten van het gevoel betekenis te hebben. Het hebben van een doel in het leven en bijdragen aan een sociaal of maatschappelijk verband. Werkzame bestanddelen eenzaamheidsinterventies Volgens Kenniscentrum Vilans is het hoofddoel van eenzaamheidsinterventies het verminderen, aanpakken, bestrijden of leren omgaan met eenzaamheid. Kenniscentrum Vilans komt met negen algemene werkzame bestanddelen voor eenzaamheidsinterventies. Deze zijn samengesteld op basis van factoren die zijn benoemd in 13 reviewstudies.

Deze algemene werkzame elementen zijn basisvoorwaarden voor succesvolle eenzaamheidsinterventies. Deze zijn in onderstaande box weergegeven. 1.

Theoretische onderbouwing. Eenzaamheidsinterventies waaronder een doordacht theoretisch, methodisch fundament ligt met betrekking tot eenzaamheid en eventueel een andere (sociale) theorie (bijvoorbeeld met betrekking tot sociaal leren, hechting of groepsontwikkeling) zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is.

2.

Onderzoekende benadering. Eenzaamheidsinterventies waarbij evaluatie structureel plaats vindt en waarbij een vorm

3.

Selectie van deelnemers. Eenzaamheidsinterventies waarbij deelnemers een meer overeenkomstige problematiek

van (proces)onderzoek is ingebouwd, zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. hebben en er dus met een homogene, specifieke groep wordt gewerkt, zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. Eenzaamheidsinterventies waarbij deelnemers zichzelf (na doorverwijzing) bewust aanmelden voor een activiteit gericht op eenzaamheid zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is.

4.

Inbreng van deelnemers. Eenzaamheidsinterventies waarbij deelnemers actief inbreng hebben in het verloop van de interventie (inclusief de planning, implementatie en evaluatie) zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. Eenzaamheidsinterventies waarbij deelnemers bereid zijn tijd en energie te investeren in het aanpakken van de eigen eenzaamheid zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is.

5.

Kwaliteit van uitvoerders. Eenzaamheidsinterventies waarbij aandacht is voor selectie, training en ondersteuning van aanbieders (professionals en vrijwilligers) zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. Er dient draagvlak te zijn voor de interventie vanuit verschillende lagen van de organisatie. Eenzaamheidsinterventies waarbij er sprake is van professionele inzet zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is.

6.

Maatwerk benadering. Eenzaamheidsinterventies waarbij gericht gewerkt wordt aan een specifieke oorzaak van eenzaamheid – en waarbij dus maatwerk geleverd wordt – zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is.

7.

Looptijd, duur en frequentie. Eenzaamheidsinterventies die een langere looptijd hebben en waarbij sprake is van meer

8.

Meervoudige aanpak. Een aanpak waarbij gewerkt wordt met een combinatie van eenzaamheidsinterventies is eerder

en meer frequente contactmomenten, zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. succesvol dan een op zichzelf staande interventie.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

39

9.

Inzet technologie. Eenzaamheidsinterventies waarbij (nieuwe) technologie als hulpmiddel wordt ingezet zijn succesvoller dan interventies waarbij dit niet het geval is. Anders dan bij de andere genoemde werkzame elementen is technologie geen basisvoorwaarde, maar een pré

Impact interventie De impact van de interventie is een combinatie van een door partners gemaakte schatting van 1) de omvang van de bereikte doelgroep en 2) hoe groot de gevolgen zijn bij het eventueel wegvallen van een initiatief (impact). De gevolgen (en daarmee impact) zijn (relatief) klein als veel soortgelijke activiteiten worden georganiseerd waar een deelnemer kan aansluiten. De gevolgen (en daarmee impact) zijn (relatief) groot als weinig soortgelijke activiteiten worden georganiseerd. Assenstelsel eenzaamheidsinterventies Meierijstad In onderstaand tekstblok lichten we de werkwijze van de analyse toe. Toelichting en leeswijzer assenstelsel

Y

X

De positie op de x-as geeft de mate weer waarin de interventie zich richt op sociale- of emotionele eenzaamheid. Een score op de ‘0’ (verticale rode lijn in het midden) betekent dat een interventie zich zowel richt op sociale- als op emotionele eenzaamheid. Hoe verder een interventie links ligt, hoe meer het zich richt op sociale eenzaamheid. Andersom geldt dat hoe verder een interventie rechts ligt, hoe meer het zich richt op emotionele eenzaamheid. De positie op de y-as geeft de mate van aanwezigheid van de werkzame bestanddelen weer. De 9 werkzame bestanddelen zijn volgens onderstaande opsomming geoperationaliseerd. Een aantal bestanddelen is uitgesplitst in 2 vragen, waardoor in totaal 12 vragen zijn gesteld. De horizontale groene lijn in het midden betekent dat op 6 van de 12 antwoordopties met ‘ja’ is beantwoord. Hoe verder een interventie onder de horizontale lijn ligt, hoe minder sprake is van werkzame bestanddelen. Andersom geldt dat hoe verder een interventie boven de horizontale lijn ligt, hoe meer sprake is van werkzame bestanddelen.

1.

Theoretische onderbouwing:

2.

Onderzoekende benadering:

a.

3.

Ja / Nee (of minimaal): De activiteit is theoretisch onderbouwd (gebaseerd op een methodiek, bijvoorbeeld)

a.

Ja / Nee (of minimaal): De activiteit wordt geëvalueerd in totaliteit.

b.

Ja / Nee (of minimaal): De activiteit wordt geëvalueerd door deelnemers (op individueel niveau)

Selectie van deelnemers: a.

Ja / Nee (of minimaal): De deelnemers hebben overeenkomstige problematiek (homogene, specifieke groep?)

b.

Ja / Nee (of minimaal): Deelnemers melden zichzelf aan (vrijwillig)

Toepassing eenzaamheidsbeleid

40

4.

Inbreng van deelnemers: a.

5.

Ja / Nee (of minimaal): De deelnemers hebben een actieve inbreng in het verloop van de activiteit

Achtergrond van uitvoerders: a.

Ja / Nee (of minimaal): Er is sprake van professionele inzet (betaalde krachten)

b.

Ja / Nee (of minimaal): Professionals / vrijwilligers worden getraind

6.

Maatwerk benadering:

7.

Looptijd, duur en frequentie:

8.

Meervoudige aanpak

9.

Inzet technologie:

a. a. a. a.

Ja / Nee (of minimaal): Tijdens de activiteit wordt gewerkt aan een specifieke oorzaak van eenzaamheid Ja / Nee (of minimaal): De activiteit vindt structureel plaats (vaker dan 1 keer) Ja / Nee (of minimaal): Er wordt samengewerkt met andere interventies / activiteiten Ja / Nee (of minimaal): Tijdens de uitvoering van de activiteit worden technologische hulpmiddelen ingezet

De grootte van de bol zegt iets over de impact van de interventie. Hoe groter de omvang van de bol, hoe groter de omvang van de groep en impact van de interventie is. De impact wordt berekend door respondenten een schatting te laten maken van:

1.

2.

De omvang van de bereikte doelgroep: Hoe veel deelnemers sluiten aan bij deze activiteit? a.

1-5

b.

6-15

c.

16 of meer

De verwachte impact van de interventie a.

Groot (de impact voor de deelnemers is groot, omdat de gevolgen (relatief) groot zijn als deze activiteit weg zou vallen)

b.

Middel

c.

Klein (de impact voor de deelnemers is klein, omdat in Meierijstad soortgelijke activiteiten worden georganiseerd)

Onderstaand rekenvoorbeeld geeft weer hoe de X en Y in het voorbeeld hierboven is geplot. Interventie

Sociale eenzaamheid

Emotionele

Werkzame bestanddelen

Omvang en impact

eenzaamheid Verbeteren,

Vergroten

Vergroten

Vergroten

Inschatting

Inschatting

vergroten

van het

van

gevoel

omvang

impact

sociale

gevoel

intimiteit

betekenis

doelgroep

netwerk

erbij te

Score int. Y

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

hebben

Verbeteren,

Vergroten

Vergroten

Vergroten

Inschatting

Inschatting

vergroten

van het

van

gevoel

omvang

impact

sociale

gevoel

intimiteit

betekenis

doelgroep

netwerk

erbij te

te

horen

hebben

X

Score int. X Int. Y

2

te

horen

Int. X

1

X

x

2 x sociale eenzaamheid = -2 x

x

1

X

2

x

3

x

4

5

6

x

7

x

8

9

x

10

11

x

x

x

x

12

> 16 (3)

8/12 werkzame bestanddelen = 0,7 x

2 x sociale + 2 x emotionele eenzaamheid = 0

x

x

x

x

x

x

x

x

11/12 werkzame bestanddelen = 0,9

Middel (2)

5/6 impact = 0,8 x

< 5 (1)

Middel (2)

3/6 impact = 0,5

Assenstelsel eenzaamheidsinterventies Meierijstad Op bladzijde 44 staat het assenstelsel. Het assenstelsel is gebaseerd op 48 (samengevoegde) activiteiten

Toepassing eenzaamheidsbeleid

41

vanuit 7 organisaties8. Meierijstad kende in 2020 229 inloopvoorzieningen9. Daarom zijn vergelijkbare activiteiten, zoals inlopen, geclusterd. Dat betekent dat bijvoorbeeld een inloop georganiseerd door dezelfde organisatie voor dezelfde doelgroep, maar 1 keer voorkomt in het assenstelsel. Het assenstelsel omvat daarmee een veelvoud van 48 (samengevoegde) activiteiten in Meierijstad die zich richten op eenzaamheidsbestrijding. Soorten eenzaamheid Het assenstelsel laat zien dat: ▪ 39 (samengevoegde) activiteiten zich richten op beide vormen van eenzaamheid ▪ 5 (samengevoegde) activiteiten zich richten op enkel sociale eenzaamheid ▪ 1 (samengevoegde) activiteit zich richt op enkel emotionele eenzaamheid ▪ 3 (samengevoegde) activiteiten zicht richten op beide vormen van sociale eenzaamheid en 1 vorm van emotionele eenzaamheid (‘de activiteit vergroot het gevoel van hechting’) Werkzame bestanddelen Het assenstelsel laat zien dat: ▪ 12 (samengevoegde) activiteiten 6 of minder werkzame bestanddelen bezit ▪ 36 (samengevoegde) activiteiten 7 of meer werkzame bestanddelen bezit Onderstaande tabel geeft weer hoe vaak ieder werkzaam bestanddeel voorkomt. Tabel 12 | Frequentie per werkzame bestanddeel Werkzame bestanddelen

Antwoord = ‘ja’

1. Theoretische onderbouwing: a. De activiteit is theoretisch onderbouwd (gebaseerd op een methodiek, bijvoorbeeld) 2. Onderzoekende benadering: a. De activiteit wordt geëvalueerd in totaliteit. b. De activiteit wordt geëvalueerd door deelnemers (op individueel niveau) 3. Selectie van deelnemers: a. De deelnemers hebben overeenkomstige problematiek (homogene, specifieke groep?) b. Deelnemers melden zichzelf aan (vrijwillig) 4. Inbreng van deelnemers: a. De deelnemers hebben een actieve inbreng in het verloop van de activiteit 5. Achtergrond van uitvoerders: a. Er is sprake van professionele inzet (betaalde krachten) b. Professionals / vrijwilligers worden getraind 6. Maatwerk benadering: a. Tijdens de activiteit wordt gewerkt aan een specifieke oorzaak van eenzaamheid 7. Looptijd, duur en frequentie: a. De activiteit vindt structureel plaats (vaker dan 1 keer) 8. Meervoudige aanpak a. Er wordt samengewerkt met andere interventies / activiteiten 9. Inzet technologie: a. Tijdens de uitvoering van de activiteit worden technologische hulpmiddelen ingezet

35 39 34 15 47 36 18 34 27 46 32 2

Zie bijlage 4 voor een overzicht van alle 48 (samengevoegde) activiteiten en de bijbehorende scores waar het assenstelsel op is gebaseerd. 9 Verkenning van Trends en Ontwikkelingen als onderdeel van het onderzoek ‘Rentree door Entree’ naar ‘laagdrempelige inloopvoorzieningen, daginvulling en dagbesteding in Meierijstad, juni 2020’ 8

Toepassing eenzaamheidsbeleid

42

De verwachte impact van de interventie Het assenstelsel laat zien dat: ▪ 5 (samengevoegde) activiteiten een bereik hebben van 5 deelnemers of minder ▪ 21 (samengevoegde) activiteiten een bereik hebben van 6 tot 15 deelnemers ▪ 19 (samengevoegde) activiteiten een bereik hebben van 16 deelnemers of meer Daarnaast laat het assenstelsel zien dat: ▪ 8 (samengevoegde) activiteiten een middelmatige verwachtte impact hebben ▪ 40 (samengevoegde) activiteiten een grote verwachte impact hebben

Toepassing eenzaamheidsbeleid

43

Toepassing eenzaamheidsbeleid

44

5.4

Ervaringen inwoners en wensen

Ervaring inwoners eenzaamheidsbestrijding Meierijstad Bewoners die geen gebruik maken van aanbod Veel gesproken bewoners geven aan dat eenzaamheid een belangrijk thema is. Niet bij alle bewoners is bekend dat vanuit de gemeente en haar partners interventies zijn om eenzaamheid te bestrijden. Onder bewoners die nog geen gebruik maken van interventies is veel onbekendheid over de mogelijkheden. Zij kennen het aanbod niet of onvoldoende. Op de vraag of zij het idee hebben dat veel bewoners gebruik maken van aanbod, geven ze aan dat niet te weten. Wel geven zij aan dat meer informatie over het aanbod zou bijdragen aan deelname. De groepen die zij noemen waar zij zich het meeste zorgen over maken is erg divers. Naast ouderen en jongeren worden ook alleenstaanden, mensen met een kleine portemonnee en mensen met een fysieke/ mentale beperking en mensen met een ziekte genoemd. Bewoners die wel gebruik maken van aanbod Bewoners die al gebruik maken van interventies komen veelal via mond-tot-mond reclame terecht bij de activiteit. Ook wordt het huis aan huis blad genoemd. Bewoners geven aan dat als ze eenmaal deelnemen aan een activiteit, ze ook in aanraking komen met andere mogelijkheden en geïnformeerd worden over wat nog meer beschikbaar is in Meierijstad.

Zij geven aan dan te zien dat op verschillende plekken in Meierijstad veel en diverse activiteiten worden georganiseerd voor bewoners om eenzaamheid te bestrijden. Bewoners geven allemaal aan dat ze blij zijn met de interventies waar zij aan deelnemen. Bovendien geven de gesproken deelnemers overwegend aan dat deelname aan activiteiten in grote mate bijdraagt aan het verkleinen van gevoelens bij eenzaamheid. Een van de bewoners zegt hierover: “We hebben een vast clubje op de dinsdagochtend. Als ik er een keer niet ben dan word ik gebeld. Ik heb zo echt het gevoel dat ik onderdeel ben van een groep. We hebben ook wel eens contact buiten deze ochtenden om, dat is eigenlijk net zo belangrijk. Als ik heel eerlijk ben is dat nog belangrijker dan de activiteit zelf. Sinds ik mijn partner ben verloren is mijn wereld een stuk kleiner geworden. Ik voel me onderdeel van een grotere groep.” Wensen inwoners op het terrein van eenzaamheidsbestrijding Betere informatievoorziening Gesproken bewoners geven aan dat de gemeente ten aanzien van het informeren van bewoners nog slagen kan maken. Een groot deel van de bewoners die gebruik maakt van interventies, geeft aan dat zij via mond-tot-mond reclame bij de activiteit terecht zijn gekomen. Dezelfde bewoners geven aan dat het zou helpen om op allerlei verschillende manieren bewoners te informeren over activiteiten en mogelijkheden die er zijn.

Zij geven aan dat nog grote groepen bewoners niet op de hoogte zijn van de mogelijkheden. De site van de gemeente evenals de huis- aan huisbladen worden vaak genoemd. Over dat laatste geven verschillende bewoners aan dat zij die al enkele maanden niet hebben gekregen. Hiernaast geven zij aan dat plekken waar bewoners veelal komen, zoals de supermarkt en de huisarts, belangrijke plekken zijn waar de gemeente mensen kan informeren. Jongeren benoemen de scholen, de mentor in het bijzonder, en het jongerenwerk als informatiebron. Mensen met een beperking of met een ziekte noemen de professionals, zoals wijkverpleegkundige en de poli waar ze regelmatig komen. Een van de deelnemers zegt hierover: “Voor mijn ziekte werkte ik in de buurtzorg, weliswaar in een andere gemeente. Daarom wist ik dat er aanbod was. Toen ik ziek werd heb ik nog best lang moeten zoeken naar passend aanbod. Als ik met mijn kennis en digitale vaardigheden al zo veel moeite heb met het vinden van iets wat past zal het voor andere bewoners veel moeilijker zijn.

Dat een arts niet op de hoogte is van het lokaal aanbod begrijp ik, maar het zou fijn zijn als een wijkverpleegkundige of maatschappelijk werker de informatie wel heeft” Veel en divers aanbod, maar niet voor alle doelgroepen en niet op alle gewenste momenten Met name volwassen en oudere bewoners die gebruik maken van allerlei vormen van aanbod geven aan dat als ze eenmaal deelnemen aan een activiteit ze zien dat in Meierijstad veel en divers aanbod is. Doorgaans veel meer dan ze in eerste instantie dachten. Zo geven veel bezoekers van het Pieter Bruegelhuis bijvoorbeeld aan dat op die locatie veel wordt aangeboden.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

45

Hoewel veel ouderen enthousiast zijn over het aanbod, worden ook verbeterpunten genoemd. Bij een activiteit van Stichting Met je hart geven drie alleenstaande oudere dames aan dat zij heel blij zijn met de activiteiten vanuit de stichting, maar met name op specifieke momenten zoals in de weekenden en op feestdagen behoefte hebben aan activiteiten. Juist op die momenten voelen zij zich alleen. Een van de dames zei hierover het volgende “Het zou heel erg helpen als er iets georganiseerd zou worden op zondagen en op tweede kerstdag bijvoorbeeld. Op zondag hebben mijn kleinkinderen vaak voetbal of hockey en komen ze minder snel langs. In het weekend voel ik mij extra alleen omdat iedereen leuke dingen doet.” Onder jongeren heerst een ander beeld. Veel jongeren geven aan dat eenzaamheid een groot vraagstuk is en dat zij vinden dat in Meierijstad te weinig aanbod is voor jongeren. Jongeren geven aan dat ze de verschillende inlopen van het jongerenwerk kennen, bijvoorbeeld bij jongerencentrum Bizzi in Schijndel. Ze wensen ook voor hen voldoende gevarieerd aanbod. De afgelopen twee jaar is veel geannuleerd. Een van de jongeren zegt hierover: “Veel jongeren zijn heel eenzaam geweest de afgelopen tijd. Ook nu nog. Nu kunnen we naar school, maar er is nog zo weinig te doen. Alle leuke dingen zoals schoolfeesten, kamp, na schoolse activiteiten zijn afgeschaft.

Nu hangen we na schooltijd rond op het schoolplein, maar daar is het eigenlijk veel te koud voor. Kijk hoe hard ik tril van de kou, maar toch blijf ik. Bij Bizzi chillen sommige jongeren, maar ook daar zijn geen activiteiten. Ik zou ook graag willen dat er op de middelbare scholen activiteiten zijn voor jongeren. Ik wil daar beste in meedenken.” Duurzaamheid belangrijk aandachtspunt Een deel van de gesproken bewoners die gebruik maakt van aanbod geeft aan dat met name voor de wat kwetsbare bewoners en voor senioren het belangrijk is dat aanbod duurzaam is. Ze maken relatief vaak mee dat activiteiten komen te vervallen of van locatie wisselen. Dat was voor een deel Corona gerelateerd, maar ook omdat op eerdere locaties geen plek meer was. Bereikbaarheid Gesproken bewoners geven aan dat door de hele gemeente activiteiten worden georganiseerd. Het belang dat voldoende diverse ontmoetingsplekken in de buurt aanwezig zijn, benadrukken alle gesproken bewoners, van jong tot oud. Een van de bewoners zegt hierover: “Ik begrijp heel goed dat je niet voor iedereen op loopafstand iets kunt organiseren. Niet iedereen houdt van hetzelfde. Wel is het belangrijk dat er een plek is waar je naar toe kunt gaan voor een praatje, een kop koffie en anderen ontmoet. Dat zou je in elke wijk moeten hebben.

Dat je daarnaast voor een activiteit die je echt wil moet reizen is minder erg.” Bewoners geven aan dat op het vlak van bereikbaarheid terrein te winnen is. De mogelijkheden van vervoer (regiotaxi, vervoersprojecten) dienen uitgebreider te worden wat hen betreft. Nu is het voor een groep bewoners niet altijd mogelijk om de stap naar aanbod te maken. Behoefte aan laagdrempelige ontmoetingscentra is groot Onder de gesproken bewoners wordt bevestigd dat voldoende locaties verspreid over de gemeente nodig zijn waar bewoners bij elkaar kunnen blijven komen. Zij hopen dat de gemeente ontmoetingsinitiatieven en -locaties blijft faciliteren. Het Pieter Bruegelhuis wordt vaak genoemd als mooi voorbeeld waar uiteenlopende activiteiten voor uiteenlopende doelgroepen aanbod is. Hiernaast geven met name jongeren aan dat zij de school ook als belangrijke locatie beschouwen. Voor veel bezoekers geldt dat de activiteit die ze bijwonen belangrijk wordt gevonden, maar dat de ontmoeting en het samenzijn voor hen centraler staat. Een van de deelnemers zegt hierover: “Thuis schilder ik ook. Eigenlijk schilder ik thuis nog veel beter dan tijdens de schilderactiviteit. Maar voor mij is deze activiteit erg belangrijk. Thuis ben je zo alleen. Hier komt mijn passie voor schilderen en mijn behoefte aan gezellig samen zijn samen.”

5.5

Good-practices andere gemeenten

Movisie heeft een methodische routekaart geschreven om eenzaamheid van inwoners te voorkomen en te verminderen. Deze bestaat uit de twee elementen ‘Hoe organiseer je dat’ en ‘Wat kun je doen?’. Die worden hieronder nader toegelicht, inclusief good-practises uit andere gemeenten.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

46

Hoe organiseer je dat? Verkenning ▪ Breng cijfers over eenzaamheid in beeld. ▪ Ga in gesprek over de cijfers ▪ Geef aandacht aan specifieke groepen ▪ Heb oog voor broedplaatsen van eenzaamheid (‘live-events’) Voorbeeld gemeente Bernheze De gemeente Bernheze verkent de huidige ondersteuning en behoeft in Bernheze met een vragenlijst. De vragenlijst bestaat uit vragen over activiteiten die organisaties rondom het thema organiseert, voor welke doelgroep dit is, met welk doel en op welke mate van vereenzaming deze activiteit is gericht. Gevraagd wordt per activiteit apart weer de doelgroep, het doel en de mate van vereenzaming aan te geven. Vervolgens is aan organisaties gevraagd wat zij denken dat bewoners in Bernheze nodig hebben t.a.v. activiteiten gericht op het voorkomen van eenzaamheid en wat daarvoor nodig is om dit te realiseren. Plan van aanpak ▪ Ga in co-creatie aan de slag (samen met betrokken partners, vrijwilligers, ervaringsdeskundigen en sleutelfiguren die input kunnen geven over wijken/buurten en doelgroepen in relatie tot eenzaamheid). ▪ Verbind met andere beleidsterreinen (zoals inclusie, gezondheid, sport en jeugd) ▪ Bepaal wie het plan van aanpak schrijft Voorbeeld gemeente ’s-Hertogenbosch De gemeente ’s-Hertogenbosch licht met een infographic het plan van aanpak toe.

Deze infographic gaat in op waarom een aanpak nodig is, waarom eenzaamheid een probleem is, wat de gemeente al doet om eenzaamheid te voorkomen en waar de gemeente zich op gaat richten: Spoor 1: Bewustwording Spoor 2: Kennis krijgen, houden en delen: herkennen van eenzaamheid Spoor 3: Samenwerken en interventies in stad, wijk en buurt Spoor 4: Activiteitenkalender Commitment ▪ Creëer commitment bij de betrokken wethouder(s) ▪ Zorg voor motivatie en tijd ▪ Agendeer eenzaamheid binnen het college van B&W en de gemeenteraad Voorbeeld gemeente Utrecht Raadsinformatiebrieven informeert de gemeente Utrecht haar raad. Bijvoorbeeld in de raadsinformatiebrief van 22 juni 2021 gaat zij in op de stappen die zijn gezet tijdens de coronacrisis, naar aanleiding van de actualiteit maar ook de tussentijdse evaluatie die vorig jaar door Movisie is uitgevoerd.

Daarnaast maken we zichtbaar welke acties de gemeente Utrecht ziet voor het komende jaar Sterk netwerk ▪ Zorg voor een verbindende projectleider en/of netwerkcoördinator met kennis van eenzaamheid ▪ Start een kerngroep van enthousiaste en gemotiveerde mensen ▪ Creëer mede-eigenaarschap (betrek lokale samenwerkingspartners zoveel als mogelijk bij het opstellen van de ambitie eenzaamheid) ▪ Kijk breed en zorg dat je goed zicht hebt op de contactpersonen van verschillende beleidsterreinen ▪ Vind en verleid ondernemers ▪ Blijf samen leren en kennis uitwisselen

Toepassing eenzaamheidsbeleid

47

Voorbeeld gemeente Rotterdam In de inventarisatie ‘Samenwerking bedrijven bij eenzaamheid in Rotterdam’ staan mooie voorbeelden zien hoe ondernemers bijdragen aan de aanpak eenzaamheid. Enkele voorbeelden zijn: – Een vervoerder pakt eenzaamheidssignalen op en speelt door naar welzijnsorganisaties. – Een bank organiseerde bedrijfsuitje waarbij personeel mensen met een beperking meenam naar een tentoonstelling. – Een vervoerder koppelt klanten die een maatje zoeken aan elkaar samen met welzijnsorganisatie. – Een kringloopwinkel doneerde opbrengst van vloerkledenactie voor seniorenwijkfeest. – Sponsoring en financiering van evenementen. – Signaleren en doorverwijzen van buurtwinkelklanten naar welzijnsorganisatie. Monitoren en evalueren ▪ Beantwoord de ‘waarom-vraag’ (Waarom meten? Welke informatie ophalen? Waarvoor worden uitkomsten gebruikt?) ▪ Bepaal wát je wilt monitoren (Houd het behapbaar, zodat het ook realistisch en uitvoerbaar blijft) ▪ Formuleer indicatoren ▪ Verzamel data ▪ Analyseer uitkomsten ▪ Leer en verbeter samen Voorbeeld gemeente Oegstgeest In het jaarjournaal 2020 ‘Samen tegen eenzaamheid Oegstgeest’ staan de behaalde resultaten. Dit document is een samenvatting van het tweede jaar van het project Samen tegen eenzaamheid Oegstgeest.

Aan de hand van 6 bouwstenen, die gezamenlijk een effectieve aanpak verbeelden, laten ze in grote lijnen de belangrijkste resultaten van dit tweede jaar zien. Dit document is ook een vooruitblik: wat kunnen we in 2021 verwachten? Alles natuurlijk voor een belangrijk deel afhankelijk van de ontwikkelingen van de pandemie, en de daaraan gekoppelde maatregelen. Tijdens de vier jaar van project wordt ieder jaar in januari zo’n overzicht gemaakt. Wat kun je doen? Bewustwordingscampagne ▪ Betrek een communicatieadviseur ▪ Kies je doelgroep en doel ▪ Maak een communicatieplan ▪ Kies de juiste middelen ▪ Verspreid je boodschap breed Voorbeeld GGD Brabant Zuidoost De GGD Brabant Zuidoost heeft een toolkit gemaakt voor een regionale publiekscampagne over eenzaamheid. De Toolkit bestaat uit de volgende onderdelen: video, narrowcasting, posters, online banners, content voor social media, voorstel voor een tekst op je website en logo. Preventie ▪ Doorbreek het taboe ▪ Versterk sociale vaardigheden en netwerken ▪ Investeer in positieve gezondheid ▪ Zorg voor gastvrije voorzieningen, dorpen en wijken ▪ Stimuleer in de woonomgeving sociale ontmoeting Voorbeeld gemeente Voerendaal De gemeente Voerendaal organiseert de cursussen ‘Mannen achter de pannen’ en ‘Klussen met zussen’ waarbij de deelnemers hun vaardigheden en eigen sociale netwerk uitbreiden.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

48

Signaleren ▪ Bepaal de belangrijkste signaleerders (Denk bijvoorbeeld aan huisartsen, thuiszorgmedewerkers en huismeesters. Ook postbodes, lokale ondernemers zoals bakkers en kappers, en andere sleutelfiguren in de wijken zien en horen veel). ▪ Train de signaleerders ▪ Meld en volg signalen op ▪ Maak het signaalpunt of informatiepunt bekend ▪ Organiseer huisbezoeken Voorbeeld Rotterdam In Rotterdam zijn in een pilot 15 pakketbezorgers van PostNL geïnstrueerd om op vrijwillige basis melding te maken als zij tijdens hun bezorgronde eenzame Rotterdammers tegenkomen. Ondersteunen en activeren ▪ Zorg voor een luisterend oor en maatwerk ▪ Verdiep je in de behoeften van bewoners ▪ Zorg voor een breed en gevarieerd aanbod ▪ Maak het aanbod bekend en toegankelijk ▪ Bied kwaliteit ▪ Maak verrassende verbindingen (Denk bijvoorbeeld aan het combineren van aanbod voor jeugd en oud, van sport en welzijn of cultuur en welzijn). Voorbeeld gemeente Amsterdam De gemeente Amsterdam gebruikt een checklist voor de selectie van eenzaamheidsinterventies. Deze checklist is gebaseerd op de werkzame bestanddelen, verschillende manieren van ondersteunen, manier van werken, aandachtspunten bij de organisatie van het project.

5.6

Toetsing normenkader

Oordeel normen uitvoeringsstrategie Norm: Meierijstad heeft een aanpak gekozen samen met partners die leidt tot interventies met werkzame bestanddelen Voldoet deels. De gemeente Meierijstad heeft de intentieverklaring ondertekend van het landelijke actieprogramma ‘Eén tegen eenzaamheid’ . De Coalitie tegen Eenzaamheid is op dit moment vooral een netwerksamenwerking en leidt nog niet tot het gezamenlijk detecteren van interventies met werkzame bestanddelen. Norm: Meierijstad heeft een vindstrategie van eenzame bewoners opgesteld en deze onderbouwd Voldoet niet. Meierijstad kent geen gezamenlijke, gestructureerde vindstrategie die is onderbouwd. Wel zijn zowel de formele- als informele organisaties actief in de wijken en zetten zich in voor het bereiken van bewoners. In de Coalitie tegen Eenzaamheid wordt aandacht besteed aan eenzame bewoners. Uit (ambtelijke) interviews blijkt dat nog winst te behalen is in de verdieping van de netwerksamenwerking. Zoals het aanhaken van het bedrijfsleven en woningbouwcorporaties. Zij kunnen een faciliterende, informerende en signalerende rol spelen.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

49

Oordeel normen uitvoering Norm: De uitvoeringsstrategie wordt uitgevoerd in de praktijk door gemeenten en partners Voldoet. De uitvoeringsstrategie wordt uitgevoerd door gemeenten en partners. De gemeente richt zich vooral op het 'wat'. De organisaties gaan over het 'hoe' en worden daarin vrij gelaten. Dit gebeurt wel in samenspraak met de gemeente. Oordeel normen resultaten (doeltreffendheid) Norm: De effecten van de uitvoering leiden onderbouwd tot het doelbereik Voldoet niet. De effecten zijn lastig vast te stellen. Een 0-meting en nameting ontbreekt. Organisaties rapporteren niet apart op eenzaamheid. Partners rapporteren in rapportagemomenten het doelbereik van de activiteit, maar niet het effect.

Toepassing eenzaamheidsbeleid

50

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

6

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Toepassing eenzaamheidsbeleid

52

6. Conclusies en aanbevelingen 6.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de inrichting van het eenzaamheidsbeleid in Meierijstad. De volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: 12. In hoeverre sluit de praktijk van eenzaamheidsbestrijding aan bij het beleid en maakt de gemeente haar doelstellingen voor de bestrijding van eenzaamheid waar? 13. Wat zijn aanknopingspunten voor verbetering van het beleid tegen eenzaamheid in de gemeente Meierijstad aan inwoners? Gestart is met de samenvattende bevindingen in antwoord op de onderzoeksvragen. De navolgende paragrafen bevatten de onderbouwing.

6.2

Conclusies

De centrale vraagstelling van het onderzoek luidt als volgt: Welke middelen zet de gemeente Meierijstad in om eenzaamheid te bestrijden en hoe draagt dat bij aan het verminderen van eenzaamheid in Meierijstad? Onderstaand is deze centrale vraag beantwoord in de vorm van een hoofdconclusie. Hoofdconclusie: ▪ In de gemeente Meierijstad ervaren minder mensen eenzaamheid ten opzichte van de GGD-regio Hart voor Brabant en het landelijk gemiddelde. Inzoomend op de wijken in Meierijstad, komt de meeste eenzaamheid voor in: Schijndel-West, Schijndel-Oost, Veghel-Oost en Veghel-West 2. Uit wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat de volgende doelgroepen een verhoogde kans op eenzaamheid hebben: mensen met een migratieachtergrond, jongeren, senioren, alleenstaanden en mensen met een lage SES. ▪ De gemeente Meierijstad zet via partners veel interventies en activiteiten in gericht op de aanpak van eenzaamheid. Bijvoorbeeld inloopspreekuren, beeldbellen en ontmoetingsactiviteiten als gezamenlijk koken, schilderen, sporten en gamen. Deze activiteiten en interventies zijn getoetst aan de door kennisinstituut Movisie opgestelde 12 werkzame bestanddelen. Daaruit blijkt dat bij veel activiteiten en interventies sprake is van 7 of meer werkzame bestanddelen. De verwachte impact van de meeste interventies is daarom groot.

▪ De gemeente zelf heeft onvoldoende zicht op de effecten van de toegepaste interventies ter bestrijding of voorkoming van eenzaamheid. ▪ De raad stelt geen concrete doelen als het gaat om eenzaamheid. Doelen kunnen daardoor niet worden vertaald in de toetsing van subsidieaanvragen. ▪ De raad kan de controlerende taak niet goed uitvoeren. De raad kan op basis van de ontvangen informatie niet toetsen of de gemeente het juiste doet op het gebied van bestrijding van eenzaamheid. De raad kan op basis van de ontvangen informatie ook niet controleren of de subsidies bijdragen aan het doelbereik van de gemeente. Dat komt door het ontbreken van concrete doelen. De hoofdconclusie is uitgewerkt in vier deelconclusies: Deelconclusie 1: Veel interventies met werkzame bestanddelen Veel organisaties, zowel formeel als informeel, voeren interventies uit die een relatie hebben met het bestrijden van eenzaamheid. Er zijn 48 (samengevoegde) interventies beoordeeld op 9 werkzame bestanddelen. Een aantal van deze werkzame bestanddelen is uitgesplitst naar meerdere vragen,

Conclusies en aanbevelingen

53

waardoor de interventies langs 12 componenten zijn beoordeeld. Deze werkzame bestanddelen zijn gebaseerd op onderzoek van Movisie naar de effectiviteit van landelijke eenzaamheidsinterventies. Voorbeelden van werkzame bestanddelen zijn een theoretische onderbouwing van de interventie, ingebouwde evaluatiemomenten en het structureel plaatsvinden van de interventie. Een interventie heeft een grotere kans van slagen als deze de werkzame bestanddelen bevat. Veel activiteiten richten zich op zowel het bestrijden van sociale- als emotionele eenzaamheid. Een veelvoud van de bestudeerde interventies bezit meer dan 7 werkzame bestanddelen. In totaal 8 (samengevoegde) interventies hebben een middelmatige verwachtte impact en 40 (samengevoegde) interventies hebben een grote verwachte impact. De gemeente heeft een Coalitie tegen Eenzaamheid die sinds enkele jaren actief is. Aan deze coalitie neemt naast de gemeente een groot aantal organisaties deel. Deze coalitie kan verbreed worden met andere partners, zoals partners uit het bedrijfsleven (bijvoorbeeld lokale ondernemers, supermarkten en kappers), woningcorporaties en scholen. Er is nog weinig sprake van een gestructureerde leer- en verbetercyclus waarbij op basis van de effecten van interventies en gesignaleerde hiaten een keuze voor interventies en acties wordt gemaakt.

Deelconclusie 2: Geen concrete doelen rondom eenzaamheid, eenzaamheid komt verspreid over plannen en programma’s terug. Een concreet richtinggevend kader voor de aanpak van eenzaamheid ontbreekt in Meierijstad. Er is bovendien geen verdiepende analyse over aard en omvang van de eenzaamheid die heeft geleid tot concrete doelen of streefwaarden. Deelconclusie 3: onvoldoende sturing op een doeltreffende subsidieverstrekking Door het ontbreken van concrete doelen en streefwaarden ontbreken ook concrete handvatten voor welke interventies worden gesubsidieerd om eenzaamheid te bestrijden. De doelen in de verschillende beleidskaders leiden indirect tot het bestrijden van eenzaamheid, maar zijn veelal niet concreet geformuleerd. Dat maakt het lastig om de interventies te toetsen aan doelen. In veel gevallen is ook geen poging gedaan om in subsidieverstrekking een directe koppeling aan te brengen tussen doelen en aanvragen. Mede daardoor is het lastig om te toetsen of eenzaamheid is bestreden met de inzet van interventies. Een specifieke evaluatie van de interventies ontbreekt. Deelconclusie 4: weinig sturingsmogelijkheden op de doelmatigheid van de toegepaste interventies Het beleid en de regelingen van de gemeente bevatten te weinig handvatten en voorschriften om te kunnen sturen op een doelmatige subsidieverstrekking.

Bij de subsidieverlening maakt de gemeente met subsidieontvangers over het algemeen heldere afspraken over de uit te voeren activiteiten, de te realiseren prestaties en/of de besteding van de gelden. De gemeente controleert achteraf ook of de gemaakte afspraken zijn nagekomen. Dit proces geldt niet specifiek voor het thema eenzaamheid, waardoor de doeltreffendheid en doelmatigheid hiervan lastig te toetsen is. In het kader van de sturing op een doelmatige besteding van de middelen, wordt niet geëvalueerd of met een andere verdeling van subsidies misschien betere resultaten behaald kunnen worden. Voorafgaand aan de subsidieverstrekking wordt niet expliciet afgewogen of de toegepaste interventie wel het meest geëigende interventie is om de doelen mee te realiseren. Om het effect van de verschillende interventies op het bestrijden van eenzaamheid te kunnen bepalen, is een beoordeling op doeltreffendheid en doelmatigheid. Deelconclusie 5: Raad kan de controlerende rol op zowel de inzet als het effect van de interventies niet vervullen De raad kan zijn controlerende taak op het effect van de interventies niet goed uitoefenen. De raad wordt enkel geïnformeerd over de toekenning van alle subsidies zonder inhoudelijke toelichting op de relatie met doelstellingen of gewenste danwel behaalde resultaten rondom de aanpak van eenzaamheid.

Een duiding van het effect van de interventie op het doelbereik ontbreekt.

Conclusies en aanbevelingen

54

6.3

Aanbevelingen

Aanbeveling 1: Stel doelen rondom de aanpak van eenzaamheid op met daarin meetbare indicatoren en stel deze als raad vast. Draag het college op om een door de raad vast te stellen ambitie op te stellen waarin het volgende is opgenomen: ▪ Uitgewerkte, SMART geformuleerde doelstellingen en meetbare indicatoren. Betrek hierbij lokale samenwerkingspartners om mede-eigenaarschap te creëren; ▪ Maak het specifiek voor wijken en doelgroepen waar de kans op eenzaamheid groter is (maatwerk); ▪ De wijze waarop data verzameld wordt, uitkomsten geanalyseerd worden en samen geleerd en verbeterd kan worden; ▪ De wijze waarop de raad kan controleren wat de maatschappelijke effecten zijn van de interventies. Aanbeveling 2: Voorzie de subsidieregelingen en -verordeningen van concrete toetsingscriteria die zijn afgeleid van de doelstellingen zoals opgesteld als gevolg van aanbeveling 1. Draag het college op om in subsidieregelingen, specifieke subsidieverordeningen en/of de toelichtingen hierop, het concrete doel van de subsidie aan de bestrijding van eenzaamheid en het daaraan gerelateerde maatschappelijke effect uit het gemeentelijk beleid op te nemen door deze smart te formuleren en te koppelen aan toegekende subsidies.