Rekenkameronderzoek Eenzaamheid Meierijstad

Welke middelen zet de gemeente Meierijstad in om eenzaamheid te bestrijden en hoe draagt dat bij aan het verminderen van eenzaamheid in Meierijstad? 48 48 onderzochte onderzochte interventies, interventies, uitgevoerd uitgevoerd binnen binnen de de netwerksamenwerking netwerksamenwerking Coalitie Coalitie tegen tegen Eenzaamheid Eenzaamheid

81%van de interventies richt zich op zowel sociale als emotionele eenzaamheid.

65+ plussers 40-45% Is sociaal eenzaam in de periode 2012-2020. Grofweg een derde is emotioneel eenzaam.

18-64 jarigen Ruim een derde is (36-39%) is sociaal eenzaam in de periode 2012-2020. Een kwart is emotioneel eenzaam.

Conclusies - Veel interventies met grote verwachte impact, maar geen zicht op (gecombineerde) werkelijke effecten. - Geen concrete doelen gesteld door gemeenteraad. - Onvoldoende sturing op een doeltreffende subsidieverstrekking.

- Weinig sturingsmogelijkheden voor gemeenteraad op doelmatigheid van toegepaste interventies door gebrek aan informatie op juiste niveau. - Gemeenteraad kan controlerende rol op zowel inzet als effect van interventies niet vervullen.

, Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

Eenzaamheid Meierijstad

Colofon Projectnummer: 289 Auteurs: Demet Akpinar Sabine Bernard Esra van Koolwijk B&A B.V. Bezuidenhoutseweg 161 Postbus 829 2501 CV Den Haag t 070 - 3029500 f 070 - 3029501 e-mail: info@bagroep.nl http: www.bagroep.nl Den Haag, 8 april 2022

© Copyright B&A B.V. 2022. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Op alle opdrachten en werkzaamheden zijn de Algemene voorwaarden van B&A B.V. van toepassing, gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel Haaglanden onder dossiernummer: KvK Haaglanden 27177844. De Algemene voorwaarden treft u als bijlage aan en kunt u tevens inzien op onze website, www.bagroep.nl. B&A is gevestigd in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam. 19-4-2022 10:55:00

Inhoudsopgave 1

1. Visuele samenvatting van het rapport

5

2. Inleiding

7

2.1

Aanleiding

7

2.2

Vraagstelling

7

2.3

Afbakening onderzoek

8

2.4

Onderzoeksopzet

9

2.5

Normenkader

9

2.6

Leeswijzer

10

3. Staat van eenzaamheid Meierijstad

13

3.1

Inleiding

13

3.2

Eenzaamheid in Meierijstad

14

3.3

Doelgroepen met verhoogde kans op eenzaamheid

19

3.4

Ontwikkeling en prognoses eenzaamheid

22

4. Inrichting eenzaamheidsbeleid

27

4.1

Inleiding

27

4.2

Eenzaamheidsbeleid Meierijstad

27

4.3

Toetsing normenkader

30

5. Toepassing eenzaamheidsbeleid

33

5.1

Inleiding

33

5.2

Eenzaamheidsbeleid vertaald naar uitvoeringsinstrumenten

34

5.3

Eenzaamheidsbestrijding in de praktijk

38

5.4

Ervaringen inwoners en wensen

45

5.5

Good-practices andere gemeenten

46

5.6

Toetsing normenkader

49

6. Conclusies en aanbevelingen

53

6.1

Inleiding

53

6.2

Conclusies

53

6.3

Aanbevelingen

55

7. Bestuurlijke reactie en nawoord

57

Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording

59

Bijlage 2: Gegevens staat van eenzaamheid

62

Bijlage 3: Buurten per wijk

70

Bijlage 4: Assenstelsel

72

Inhoudsopgave

3

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

1

VISUELE SAMENVATTING VAN HET RAPPORT

Visuele samenvatting van het rapport

4

1. Visuele samenvatting van het rapport

Visuele samenvatting van het rapport

5

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

2 INLEIDING

Visuele samenvatting van het rapport

6

2. Inleiding 2.1

Aanleiding

De problematiek van eenzaamheid staat steeds hoger op de maatschappelijke- en politieke agenda. Eenzaamheid leidt tot grote gezondheidsproblemen, uiteenlopend van hartfalen tot vroege dementie. Eenzaamheid bestrijden is daarmee zinvol geworden. Het vermindert gezondheidsproblemen en is kostenbesparend; mensen die zich onderdeel voelen van een geheel en een breed netwerk om zich heen hebben, doen minder beroep op (gezondheids)zorg. Volgens diverse onderzoeken nemen eenzaamheidsgevoelens de laatste jaren toe. Niet alleen omdat de doelgroep senioren toeneemt en ouder wordt, maar ook omdat eenzaamheid onder jongeren vaker voorkomt. De coronacrisis versterkt deze gevoelens, omdat minder sociale contacten mogelijk waren. Daardoor is de problematiek van eenzaamheid een nog grotere bedreiging voor de volksgezondheid geworden. Een eenduidige visie op eenzaamheidsbestrijding is lastig. Eenzaamheid is hardnekkig en een veelkoppig monster; een complex probleem, met veel verschillende ervaringen en oorzaken. Het is niet verwonderlijk dat zowel professionals op beleidsniveau, als professionals in de uitvoering worstelen met de vraag hoe zij eenzaamheid op een duurzame en systematische manier kunnen aanpakken. De meeste toegepaste eenzaamheidsinterventies zijn ‘goed’ bedoeld en doen allemaal ‘iets’ met eenzaamheid.

Alle goed bedoelde intenties ten spijt, is niet altijd even goed duidelijk in hoeverre het effect heeft op de vermindering van eenzaamheid van de mensen die bereikt worden met de interventies. Bovendien is een andere belangrijke vraag of de mensen die zich eenzaam voelen überhaupt bereikt worden met de interventies. De fractievoorzitters van de gemeenteraad van Meierijstad hechten daarom grote waarde aan onderzoek naar eenzaamheid in Meierijstad en de manier waarop de gemeente dit tegen kan gaan. Het doel van dit onderzoek is dan ook te achterhalen of de gemeente Meierijstad het ‘juiste’ doet om eenzaamheid tegen te gaan.

2.2

Vraagstelling

De centrale vraagstelling is: Welke middelen zet de gemeente Meierijstad in om eenzaamheid te bestrijden en hoe draagt dat bij aan het verminderen van eenzaamheid in Meierijstad? Deze vraag is opgedeeld in deelvragen: Staat van eenzaamheid Meierijstad 1. In welke mate komt eenzaamheid voor binnen de gemeente Meierijstad? 2. Welke doelgroepen hebben een verhoogde kans op eenzaamheid en hoe verhoudt zich dat tot de inwonerpopulatie binnen de gemeente? 3. Hoe heeft eenzaamheid zich in de afgelopen jaren ontwikkeld, wat zijn de prognoses en hoe verhoudt zich dit tot vergelijkbare regio’s? Beleid 4. Wat is het beleid van de gemeente Meierijstad op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid onder de verschillende bevolkingsgroepen?

Inleiding

7

Uitvoering en ervaring inwoners 5. Hoe is het eenzaamheidsbeleid vertaald naar uitvoeringsmaatregelen? 6. Welke beleidsinstrumenten zijn er sinds de oprichting van de gemeente in 2017 daadwerkelijk ingezet om eenzaamheid tegen te gaan? 7. Hoe krijgt de bestrijding van eenzaamheid in de praktijk vorm? 8. Welke partners zijn daarbij betrokken en hoe verhoudt zich dit tot de rol van de gemeente? 9. Hoe ervaren inwoners het tegengaan van eenzaamheid van de gemeente Meierijstad? 10. Welke wensen hebben inwoners op het terrein van eenzaamheidsbestrijding? 11. Welke methodes blijken in andere gemeentes succesvol en zijn die ook toepasbaar in Meierijstad? Lessen voor de toekomst 12. In hoeverre sluit de praktijk van eenzaamheidsbestrijding aan bij het beleid en maakt de gemeente haar doelstellingen voor de bestrijding van eenzaamheid waar? 13. Wat zijn aanknopingspunten voor verbetering van het beleid tegen eenzaamheid in de gemeente Meierijstad aan inwoners?

2.3

Afbakening onderzoek

Dit onderzoek hanteert de volgende definitie voor eenzaamheid: “eenzaamheid is het subjectieve gevoel van een onplezierig tot ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties” (De Jong Gierveld, 1998). In navolging van Movisie1 richt dit onderzoek zich op twee ‘soorten’ eenzaamheid: sociale eenzaamheid en emotionele eenzaamheid. De laatste jaren wordt ook veel gesproken over existentiële eenzaamheid. Existentiële eenzaamheid legt de nadruk meer op zingeving en minder op sociale contacten. Het wordt omschreven als een verloren en zwervend gevoel, geen eigen plek of rol in het leven kennen, een gevoel van zinloosheid. Het is nog niet goed onderzocht hoe emotionele en sociale eenzaamheid en existentiële eenzaamheid zich tot elkaar verhouden. Het onderzoek laat daarom existentiële eenzaamheid buiten beschouwing. Onder sociale- en emotionele eenzaamheid vallen in totaal vier subdoelen, die voortkomen uit een studie over 21 reviews van eenzaamheidsinterventies met in totaal 119 unieke interventies 3. Onderstaand is weergegeven welke doelen met een interventie op deze soorten eenzaamheid worden nagestreefd: Sociale eenzaamheid ▪ Het verbeteren (of vergroten) van het sociale netwerk. Het aangaan van nieuwe relaties of het onderhouden van bestaande relaties. ▪ Het vergroten van het gevoel erbij te horen.

Het gevoel ervaren dat er iemand is waarop je kan terugvallen of dat je (vanzelfsprekend) deelneemt aan gezamenlijke activiteiten. Emotionele eenzaamheid ▪ Het vergroten van intimiteit. De ervaring van ‘gehechtheid’ en het gevoel hebben van een intieme relatie met een ander die er speciaal voor jou is. ▪ Het vergroten van het gevoel betekenis te hebben. Het hebben van een doel in het leven en bijdragen aan een sociaal of maatschappelijk verband. Om deze subdoelen te bereiken, worden volgens Bouwman en Van Tilburg (2020)2 bepaalde elementen in eenzaamheidsinterventies ingezet: Bezigheden, Ontmoeten, Praktisch ondersteunen, Betekenisvol contact, Sociale vaardigheden, Realistische verwachtingen, Betekenisvolle rol.

1 2

Handreiking over de aanpak van eenzaamheid (Movisie, 2020) Bouwman, T. E., & Van Tilburg, T. (2020). Naar een gerichte aanpak van eenzaamheid: Zeven werkzame elementen in eenzaamheidsinterventies. Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, 51.

Inleiding

8

2.4

Onderzoeksopzet

Het onderzoek is door een onafhankelijk onderzoeksbureau uitgevoerd. Staat van eenzaamheid: De gebruikte gegevens zijn afkomstig uit verschillende bronnen: GGD Jeugdmonitor 12 t/m 18-jarigen (2019), GGD Gezondheidsmonitor Ouderen en Volwassenen (2012, 2016, 2020), CBS kerncijfers wijken en buurten (2020). Alle gebruikte gegevens in het onderzoek bevinden zich in de bijlage 2, waarin de achterliggende gegevens voor geheel Meierijstad en op wijkniveau 3 zijn opgenomen. Documentenanalyse: Verschillende documenten zijn verzameld en geanalyseerd om tot een beschrijving te komen van het huidige beleid en uitvoering. In bijlage 1 staan alle geraadpleegde documenten. Interviews: In totaal is gesproken met 2 wethouders, 4 beleidsambtenaren, 17 professionals/bestuurders informele- en formele organisaties en 97 bewoners. In bijlage 1 staat de respondentenlijst en is bovendien een overzicht te zien van de locaties waar bewoners zijn gesproken. Assenstelsel interventies Meierijstad: Het assenstelsel geeft activiteiten weer die werken aan eenzaamheidsbestrijding. Om tot het assenstelsel te komen, hebben 7 organisaties een Excellijst ingevuld.

Vragen hadden betrekking op: 1) Het doel van de activiteit (richt het zich op sociale eenzaamheid, emotionele eenzaamheid of allebei?), 2) In hoeverre de werkzame bestanddelen van toepassing zijn binnen een interventie, 3) De omvang (bereik: <5, 6-15, >16) en impact (klein, middel, groot) van de interventie. In bijlage 4 staan volledige de opbrengsten. Analyse: Ten slotte zijn de bevindingen geanalyseerd en getoetst aan het normenkader.

2.5

Normenkader

Het onderzoek hanteert onderstaand normenkader. Tabel 1 | Normenkader Beleid

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Uitvoeringsstrategie

▪ ▪

3

Uitvoering

▪

Resultaten (doeltreffendheid)

▪

In Meierijstad is eenzaamheidsbeleid. Meierijstad heeft hiervoor een analyse gemaakt. Meierijstad kent beleidsdoelen die voortvloeien uit de analyse De doelen van het eenzaamheidsbeleid zijn SMART: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden. De beleidsdoelen zijn voorzien van indicatoren en prestaties waarmee het doelbereik kan worden bepaald. Meierijstad heeft een aanpak gekozen samen met partners die leidt tot interventies met werkzame bestanddelen Meierijstad heeft een vindstrategie van eenzame bewoners opgesteld en deze onderbouwd. De uitvoeringstrategie wordt uitgevoerd in de praktijk door gemeenten en partners De effecten van de uitvoering leiden onderbouwd tot het doelbereik

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hanteert voor gemeente Meierijstad de volgende wijken: Schijndel-West, Schijndel-Centrum, Schijndel-Oost, Sint-Oedenrode, Sint-Oedenrode (Nijnsel, Boskant, Olland), Veghel-Oost (Mariaheide), Veghel-West 1 (Zijtaart), Veghel-West 2, Erp

Inleiding

9

2.6

Leeswijzer

Hoofdstuk 3 bevat de staat van eenzaamheid. Hierin worden onderzoeksvragen 1 tot en met 3 beantwoord. Hoofdstuk 4 beschrijft het beleid op het gebied van eenzaamheidsbestrijding en de beantwoording van onderzoeksvraag 4. In hoofdstuk 5 treft u vervolgens de uitvoering (eenzaamheidsbestrijding in de praktijk), de ervaring van bewoners en good-practices van andere gemeenten. Onderzoeksvragen 5 tot en met 11 worden in dit hoofdstuk beantwoord. Ten slotte bestaat hoofdstuk 6 uit de conclusies en aanbevelingen. De beantwoording van onderzoeksvragen 12 en 13 worden hierin meegenomen. In bijlage 1 staat de onderzoeksverantwoording (respondentenlijst en geraadpleegde documentatie). Bijlage 2 bevat alle gebruikte gegevens over de ‘staat van eenzaamheid’. Bijlage 3 gaat in op de verschillende buurten die onder iedere wijk in Meierijstad vallen. Bijlage 4 bevat een lijst met alle eenzaamheidsactiviteiten- en interventies (en bijbehorende scores) onderliggend aan het assenstelsel.

Inleiding

10

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

3

STAAT VAN EENZAAMHEID MEIERIJSTAD

Inleiding 12

3. Staat van eenzaamheid Meierijstad 3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de staat van eenzaamheid in Meierijstad. De volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: 1. 2. 3.

In welke mate komt eenzaamheid voor binnen de gemeente Meierijstad? Welke doelgroepen hebben een verhoogde kans op eenzaamheid en hoe verhoudt zich dat tot de inwonerpopulatie binnen de gemeente? Hoe heeft eenzaamheid zich in de afgelopen jaren ontwikkeld, wat zijn de prognoses en hoe verhoudt zich dit tot vergelijkbare regio’s?

Gestart is met de samenvattende bevindingen in antwoord op de onderzoeksvragen. De navolgende paragrafen bevatten de onderbouwing. Samenvattende bevindingen Eenzaamheid in Meierijstad (paragraaf 3.2) Vergeleken met de regio Hart voor Brabant zijn in Meierijstad relatief minder mensen eenzaam4 en zijn de buurtgevoelens positiever. Dat geldt voor beide leeftijdsgroepen (18-64 jaar en 65-plussers). Naarmate buurtgevoelens positiever zijn betekent dit dat inwoners gemiddeld meer sociale samenhang in de buurt ervaren, regelmatig contact hebben met buren en zelfstandig sociale contacten kunnen leggen en onderhouden. Inzoomend op de leeftijdsgroepen in Meierijstad blijkt dat 65-plussers zich vaker eenzaam voelen dan 18-64-jarigen. Daarentegen zijn de buurtgevoelens over het algemeen positiever onder de 65-plussers dan onder 18-64-jarigen. Dat onder de 18-64-jarigen minder mensen zich eenzaam voelen is opvallend, omdat de regio Hart voor Brabant een stijging in eenzaamheid laat zien. Inzoomend op de soorten eenzaamheid blijkt dat in Meierijstad de emotionele eenzaamheid5 onder beide leeftijdsgroepen toeneemt. Binnen buurtgevoelens blijkt dat het zelfstandig contact kunnen leggen en onderhouden aanzienlijk is afgenomen. Vooral onder de leeftijdsgroep 18-64jarigen. Meierijstad wijkt daarin niet af van het regionale gemiddelde.

In de regio Hart voor Brabant zijn over het algemeen (op de eenzaamheidsgevoelens na) dezelfde trends te constateren. Kijkend naar de wijken in Meierijstad (zie bijlage 2) zijn de eenzaamheids- en buurtgevoelens gemiddeld negatiever in Schijndel-West, Schijndel-Oost, Veghel-Oost (Mariaheide) en Veghel-West 1 en 2 dan in de rest van de wijken van Meierijstad. Doelgroepen met verhoogde kans op eenzaamheid (paragraaf 3.3) De kans op het ervaren van eenzaamheid is niet voor iedereen even groot. Uit verschillende onderzoeken (zie paragraaf 3.3 voor de bronvermeldingen) blijkt dat de volgende vier factoren een invloed uitoefenen op de kans op het ervaren van eenzaamheid: ▪ Leeftijd: Jongeren en ouderen hebben een verhoogde kans op eenzaamheidsgevoelens ▪ Burgerlijke staat: Alleenstaanden, personen die gescheiden zijn, weduwen/weduwnaars en alleenstaande ouders hebben een verhoogde kans op eenzaamheidsgevoelens ▪ Sociaal economische status (SES): Personen met een lagere SES hebben een verhoogde kans op eenzaamheidsgevoelens.

4

5

Iemand is eenzaam wanneer diegene op 3 of meer items van de eenzaamheidsschaal van de Jong-Gierveld ongunstig scoort Iemand is emotioneel eenzaam wanneer diegene op 2 of meer items behorende bij emotionele eenzaamheid van de eenzaamheidsschaal van de Jong-Giereld ongunstig scoort

Staat van eenzaamheid Meierijstad

13

▪

Migratieachtergrond: Personen met een migratieachtergrond hebben een verhoogde kans op eenzaamheidsgevoelens. Dit geldt met name voor personen met een niet-westerse migratieachtergrond.

Vervolgens is bekeken hoe bovengenoemde 4 factoren zich verhouden tot de inwonerspopulatie in de gemeente Meierijstad. Op basis van de demografische gegevens is de verwachting als volgt: In de gemeente Meierijstad krijgt gemiddeld hetzelfde (of zelfs een lager) percentage bewoners te maken met eenzaamheid vergeleken met de regio Hart voor Brabant. Veghel-West 2, Sint-Oedenrode (zie bijlage 3 voor buurten per wijk) en Schijndel-centrum worden op basis van hun demografische gegevens aangewezen als de wijken waar naar verwachting gemiddeld meer eenzame bewoners wonen (in vergelijking met de rest van de wijken in de gemeente). Ontwikkeling eenzaamheid en prognoses (paragraaf 3.4) Uit de cijfers van de GGD blijkt eenzaamheid niet te zijn toegenomen de afgelopen jaren. Het laatste meetmoment dateert van zomer 2020. Gezien de landelijke trends kunnen de eenzaamheidsgevoelens, als gevolg van de coronamaatregelen, weer zijn toegenomen. Op dit moment ontbreken nog cijfers die dat kunnen onderbouwen. De prognoses zijn gebaseerd op de gehouden interviews. De afgelopen jaren is eenzaamheid toegenomen volgens de gesproken respondenten. Dit komt met name door maatschappelijke ontwikkelingen (digitalisering, individualisering) en een toenemende maatschappelijke aandacht voor het thema eenzaamheid.

Uit de interviews komt naar voren dat er meer aandacht is voor het thema eenzaamheid en de zojuist beschreven trend versterkt is door de coronacrisis. De verwachting is dat de mate van eenzaamheidsgevoelens sterk afhankelijk zijn van de toekomstige coronamaatregelen. Bovendien neemt de mate van individualisering en digitalisering naar verwachting ook de komende jaren verder toe. In combinatie met landelijk beleid om ouderen langer thuis te laten wonen en de toenemende vergrijzing leidt dit naar verwachting tot meer eenzaamheidsgevoelens. De verwachting is dat Veghel-West 2, Sint-Oedenrode en Schijndel-Centrum vanwege hun demografie ook de komende jaren sterker te maken zullen hebben met eenzame bewoners.

3.2

Eenzaamheid in Meierijstad

Demografische gegevens Meierijstad kent op 1-1-2020 81.194 inwoners. De verdeling naar leeftijd wijkt niet bijzonder af van het regionale gemiddelde in Hart voor Brabant. In Meierijstad wonen relatief meer inwoners met een Nederlandse (migratie)achtergrond (86%) dan gemiddeld in Hart voor Brabant (81%). Verder zijn in Meierijstad relatief weinig eenpersoonshuishoudens (30% Meierijstad t.o.v. 36% Hart voor Brabant) en veel huishoudens met kinderen (37% Meierijstad t.o.v. 33% Hart voor Brabant). Kijkend naar de wijken valt op dat het percentage inwoners met een Nederlandse achtergrond in de meeste wijken erg hoog is (> 86%). Veghel-West 2 wijkt hier als enige wijk met 76% aanzienlijk van af. Hier wonen relatief veel inwoners met een (niet-)Westerse migratieachtergrond. Senioren (65-plussers) lijken vooral te wonen in Sint-Oedenrode (24%). De eenpersoonshuishoudens bevinden zich vooral in Schijndel-Centrum (37%) en Veghel-West 2 (32%). Alle demografische gegevens bevinden zich in bijlage 2. Eenzaamheidsgevoelens Meierijstad (t.o.v. regio Hart voor Brabant) Vergeleken met de regio Hart voor Brabant voelen in Meierijstad minder bewoners zich eenzaam (zie onderstaand tekstkader voor uitleg). Dat geldt voor alle leeftijdsgroepen (12-18 jaar, 18-64 jaar en 65-

Staat van eenzaamheid Meierijstad

14

plussers). Inzoomend op de verschillende leeftijdsgroepen in Meierijstad voelen 65-plussers zich vaker eenzaam dan 18-64-jarigen. De eenzaamheidscijfers van de GGD zijn gebaseerd op de eenzaamheidsschaal van de Jong-Gierveld. De eenzaamheidsschaal bestaat uit elf uitspraken over emotionele eenzaamheid en sociale eenzaamheid. De uitspraken zijn deels positief en deels negatief geformuleerd. Respondenten geven aan in hoeverre een uitspraak op hen van toepassing is. Dat betekent: > 3 ongunstige scores op alle items = iemand is eenzaam > 9 ongunstige scores op alle items = iemand is (zeer ernstig) eenzaam > 2 ongunstige scores op items behorend bij sociale eenzaamheid = iemand is sociaal eenzaam (heeft minder contact dan gewenst) > 2 ongunstige scores op items behorend bij emotionele eenzaamheid = iemand is emotioneel eenzaam (mist een hechte, intieme band) Van de leeftijdsgroep 12-18-jarigen is 2019 het enige meetpunt, waardoor trends niet zichtbaar zijn. Voor deze groep is daarom apart tabel 2 opgenomen. De overige tabellen in dit hoofdstuk geven de trends in eenzaamheidsgevoelens weer voor de leeftijdsgroepen 18-64 jaar en 65-plussers. Alle gegevens bevinden zich in bijlage 2. Tabel 2 | Eenzaamheidsgevoelens 12-18 jaar (2019) Is eenzaam Is (zeer) ernstig eenzaam Hart voor Brabant 33% 5%

Is emotioneel eenzaam 26%

Is sociaal eenzaam 31%

Meierijstad

21%

28%

28%

4%

*Alle cijfers uit deze tabel zijn afkomstig uit het jaar 2019

Tabel 3 geeft de trend weer voor 18-64 jaar. In de dorpen behorende bij het tegenwoordige Meierijstad is tussen 2012 en 2020 een afname van bewoners die zich eenzaam voelen (-2%). Dat wijkt af van de geconstateerde gemiddelde toename in de regio (+5% Hart voor Brabant). De emotionele eenzaamheid kent tussen 2012 en 2020 een toename (+6%), maar stijgt minder hard dan gemiddeld (+12% Hart voor Brabant). De sociale eenzaamheid neemt tussen 2016 en 2020 met 2% licht af. Kijkend naar de wijken in Meierijstad (zie bijlage 2) zijn de eenzaamheidsgevoelens gemiddeld groter in Schijndel-West, SchijndelOost, Veghel-Oost (Mariaheide) en Veghel-West 2 ten opzichte van de andere wijken in Meierijstad. Tabel 3 | Eenzaamheidsgevoelens 18-64 jaar

Hart voor Brabant: 18-64 jaar 37% 39% 42%

25% 28%

7% 10% 10% Is eenzaam

37%

Is (zeer) ernstig eenzaam Is emotioneel eenzaam 2012

2016

39% 39% 38%

Is sociaal eenzaam

2020

Staat van eenzaamheid Meierijstad

15

Meierijstad: 18-64 jaar 38% 37% 36%

26% 26% 32%

7% 10% 8%

Is eenzaam

Is (zeer) ernstig eenzaam Is emotioneel eenzaam 2012

2016

38% 39% 36%

Is sociaal eenzaam

2020

Noot 1: In Nederland voelt 11,2% van de bevolking zich in 2020 (zeer) ernstig eenzaam. Zowel in Hart voor Brabant als in Meierijstad voelen minder mensen zich (zeer) ernstig eenzaam dan het landelijk gemiddelde van 11,2%. Noot 2: Gemeente Meierijstad is per 1 januari 2017 ingesteld door een fusie van drie Oost-Brabantse gemeenten in de regio Meierij. De cijfers uit 2012 en 2016 zijn gebaseerd op drie voormalige gemeenten’

Tabel 4 geeft de trend weer voor de 65-plussers. In de dorpen behorende bij het tegenwoordige Meierijstad is tussen 2016 en 2020 een sterkere afname (-4%) van bewoners die zich eenzaam voelen dan gemiddeld (-2% Hart voor Brabant). Dat ligt in Meierijstad in 2020 weer op hetzelfde niveau als 2012. De emotionele eenzaamheid kent tussen 2012 en 2020 een toename (+5%) en stijgt iets minder hard dan gemiddeld (+6% Hart voor Brabant). De sociale eenzaamheid neemt tussen 2012 en 2020 met 4% harder af dan gemiddeld (-1% Hart voor Brabant). Kijkend naar de wijken in Meierijstad (zie bijlage 2) zijn de eenzaamheidsgevoelens gemiddeld groter in Schijndel-West, Schijndel-Oost, Veghel-Oost (Mariaheide) en Veghel-West 2 ten opzichte van de andere wijken in Meierijstad. Tabel 4 | Eenzaamheidsgevoelens 65-plussers

Hart voor Brabant: 65+ jaar 46% 49% 47%

31% 34% 37%

9% 11% 11% Is eenzaam

Is (zeer) ernstig eenzaam Is emotioneel eenzaam 2012

2016

46% 47% 45%

Is sociaal eenzaam

2020

Meierijstad: 65+ jaar 44% 48% 44%

30% 33% 35%

44% 45% 40%

8% 11% 9% Is eenzaam

Is (zeer) ernstig eenzaam Is emotioneel eenzaam 2012

2016

Is sociaal eenzaam

2020

Staat van eenzaamheid Meierijstad

16

Noot 1: In Nederland voelt 10,3% van de bevolking zich in 2020 (zeer) ernstig eenzaam. In Hart voor Brabant voelen meer mensen zich (zeer) ernstig eenzaam dan het landelijk gemiddelde van 10,3%. In Meierijstad voelen minder mensen zich (zeer) ernstig eenzaam dan het landelijk gemiddelde van 10,3%. Noot 2: Gemeente Meierijstad is per 1 januari 2017 ingesteld door een fusie van drie Oost-Brabantse gemeenten in de regio Meierij. De cijfers uit 2012 en 2016 zijn gebaseerd op de dorpen die tegenwoordig vallen onder gemeente Meierijstad

Buurtgevoelens Meierijstad (t.o.v. Hart voor Brabant) Vergeleken met de regio Hart voor Brabant scoort Meierijstad vergelijkbaar of beter (positiever) op buurtgevoelens. Dat betekent dat bewoners in Meierijstad gemiddeld meer sociale samenhang in de buurt ervaren, regelmatig contact hebben met buren en zelfstandig sociale contacten kunnen leggen en onderhouden. Dat geldt voor beide leeftijdsgroepen (18-64 jaar en 65-plussers). De buurtgevoelens zijn over het algemeen positiever onder de 65-plussers dan onder 18-64-jarigen. Over de leeftijdsgroep 12-18 jaar zijn geen gegevens over buurtgevoelens beschikbaar. Tabel 5 geeft de trend voor 18-64 jaar weer. Opvallend is dat in deze periode het zelfstandig contact kunnen leggen en onderhouden aanzienlijk is afgenomen. Dat geldt zowel in Meierijstad als in de regio Hart voor Brabant (beiden -22%). Ten opzichte van 2016 wordt in 2020 minder sociale samenhang in de buurt ervaren (-4%). Deze afname is sterker dan gemiddeld (-1% Hart voor Brabant). Ook het contact met de buren is afgenomen ten opzichte van 2016, maar wijkt niet bijzonder af van het gemiddelde. Kijkend naar de wijken in Meierijstad (zie bijlage 2) zijn de buurtgevoelens gemiddeld negatiever in SchijndelWest, Schijndel-Oost, Veghel-Oost (Mariaheide) en Veghel-West 1 en 2 vergeleken met de andere wijken in Meierijstad. Tabel 5 | Buurtgevoelens 18-64 jaar

Hart voor Brabant: 18-64 jaar 91%

74% 78% 76%

73% 69%

44% 47% 46% 25% 20% 22%

15% 13% 14%

Ervaart veel sociale Ervaart Heeft regelmatig Heeft weinig Kan zelfstandig samenhang in de onvoldoende contact met buren contact met buren sociale contacten buurt sociale samenhang leggen en in de buurt onderhouden 2012

2016

2020

Staat van eenzaamheid Meierijstad

17

Meierijstad: 18-64 jaar 93%

76% 78% 76%

74% 71%

39% 42% 38%

23% 20% 22%

19% 17% 18%

Ervaart veel sociale Ervaart Heeft regelmatig Heeft weinig Kan zelfstandig samenhang in de onvoldoende sociale contact met buren contact met buren sociale contacten buurt samenhang in de leggen en buurt onderhouden 2012

2016

2020

Noot: Gemeente Meierijstad is per 1 januari 2017 ingesteld door een fusie van drie Oost-Brabantse gemeenten in de regio Meierij. De cijfers uit 2012 en 2016 zijn gebaseerd op de dorpen die tegenwoordig vallen onder gemeente Meierijstad

Tabel 6 geeft de trend voor de 65-plussers weer. Het zelfstandig contact kunnen leggen en onderhouden is minder hard afgenomen dan de leeftijdsgroep 18-64 jaar; -6% in Meierijstad en -5% Hart voor Brabant. Het contact met de buren is respectievelijk toegenomen sinds 2012; +2% in Meierijstad en +3% Hart voor Brabant. De ervaren sociale samenhang kent over de jaren heen weinig fluctuatie. Kijkend naar de wijken in Meierijstad (zie bijlage 2) zijn de buurtgevoelens gemiddeld negatiever in Schijndel-West, SchijndelOost, Veghel-Oost (Mariaheide) en Veghel-West 1 en 2 vergeleken met de rest van de wijken in Meierijstad. Tabel 6 | Buurtgevoelens 65-plussers

Hart voor Brabant: 65+ jaar 81% 85% 84% 20% 21%

75% 66% 70%

38% 37%

19% 15% 16%

Ervaart veel sociale Ervaart Heeft regelmatig Heeft weinig Kan zelfstandig samenhang in de onvoldoende contact met buren contact met buren sociale contacten buurt sociale samenhang leggen en in de buurt onderhouden 2012

2016

2020

Staat van eenzaamheid Meierijstad

18

Meierijstad: 65+ jaar 82% 85% 84% 25% 26%

77%

32% 32%

66% 71%

18% 15% 16%

Ervaart veel sociale Ervaart Heeft regelmatig Heeft weinig Kan zelfstandig samenhang in de onvoldoende contact met buren contact met buren sociale contacten buurt sociale samenhang leggen en in de buurt onderhouden 2012

2016

2020

Noot 1: Cijfers over 2012 zijn niet beschikbaar bij de variabelen ‘Ervaart veel sociale samenhang in de buurt’ en ‘Ervaart onvoldoende sociale samenhang in de buurt’. Noot 2: Gemeente Meierijstad is per 1 januari 2017 ingesteld door een fusie van drie Oost-Brabantse gemeenten in de regio Meierij. De cijfers uit 2012 en 2016 zijn gebaseerd op de dorpen die tegenwoordig vallen onder gemeente Meierijstad

3.3

Doelgroepen met verhoogde kans op eenzaamheid

Uit voorgaand wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat groepen met bepaalde kenmerken een verhoogde kans hebben op het ervaren van eenzaamheid. Deze paragraaf licht voor de meest relevante kenmerken toe waarom deze een invloed uitoefenen op eenzaamheidsgevoelens. Dit zijn de factoren leeftijd, burgerlijke staat, sociaal economische status en migratieachtergrond. Leeftijd Lange tijd werd gedacht dat eenzaamheid vooral onder ouderen voorkomt, maar de laatste jaren blijkt dat de leeftijdsverdeling in Nederland in een (zwakke) U-vorm loopt; de groep jonger dan 25 jaar en ouder dan 75 jaar ervaart in vergelijking tot de andere leeftijdsgroepen vaker eenzaamheid (Lasgaard, Friis, & Shevlin, 2016; Gezondheidsmonitor Volwassenen GGD’en, CBS en RIVM, 2016). Ouderen ervaren met name emotionele eenzaamheid, terwijl jongeren meer sociale eenzaamheid ervaren (Gezondheidsmonitor GGD'en, CBS en RIVM, 2016). Verklaringen jongeren als risicogroep In mei 2021 bracht Movisie het rapport “Eenzaamheid onder jongeren” uit waarin meer aandacht wordt gevraagd voor eenzaamheid onder jongeren. Dit rapport benoemt verschillende verklaringen voor eenzaamheid onder jongeren op basis van verschillende wetenschappelijke onderzoeken. Movisie concludeert dat jongeren een verhoogde kans hebben op eenzaamheidsgevoelens.

Eenzaamheid onder jongeren ontstaat door een combinatie van onder meer persoonlijkheidsfactoren, relationele factoren en omgevingsfactoren. Persoonlijkheidsfactoren als (ernstige) verlegenheid, een laag zelfvertrouwen, introversie, de subjectieve ervaring van een gebrek aan sociale acceptatie en wantrouwen richting leeftijdsgenoten vormen risicofactoren voor eenzaamheid onder jongeren. Wanneer gekeken wordt naar relationele verklaringen blijkt uit onderzoek dat sociale steun een buffer vormt tegen eenzaamheidsgevoelens, omdat het stress verminderend werkt. Sociale contacten zijn belangrijk voor jongeren, de aanwezigheid van hechte vriendschappen speelt een rol in het vinden van bevestiging, sociale acceptatie en begrip. Jongeren blijken sterke gevoelens van eenzaamheid te ervaren als zij weinig frequent contact hebben met familie, vrienden of buren. Tot slot kunnen bepaalde dominante culturele en maatschappelijke opvattingen, normen en waarden een invloed uitoefenen op de eenzaamheidsgevoelens van jongeren. Een voorbeeld

Staat van eenzaamheid Meierijstad

19

dat wordt genoemd is negatieve beeldvorming over bepaalde groepen, zoals mensen met een verstandelijke beperking, mensen met een migratieachtergrond of een LHBTI-achtergrond. Negatieve beeldvorming kan het maken en onderhouden van sociale contacten en vriendschappen beperken en pestgedrag in de hand werken (Movisie, 2021). Verklaringen ouderen als risicogroep Het percentage Nederlanders dat zich eenzaam voelt neemt gemiddeld genomen toe naarmate men ouder wordt. Specifiek geldt dat voor sociale eenzaamheid. Emotionele eenzaamheid neemt met name toe vanaf 75 jaar. Deze toename is te verklaren door ingrijpende levensgebeurtenissen (verlies van partner, gezondheidsproblemen, verminderde mobiliteit, verlies van de ervaren eigen regie) in de individuele levensloop van ouderen die het risico op eenzaamheid verhogen (Van Tilburg, Iedema & Klok, 2018). Ouderen die een goede mentale gesteldheid hebben, extravert zijn, informeel contact hebben en waarbij sprake is van een goede persoonlijke beheersing hebben juist minder kans om eenzaam te zijn (Ejlskov et al., 2018). Burgerlijke staat Ook zijn de burgerlijke staat en relaties die iemand onderhoudt met anderen van invloed op de kans op eenzaamheidsgevoelens.

Uit landelijke cijfers van de Gezondheidsmonitor Volwassenen van de GGD, CBS en RIVM (2016) blijkt dat mensen die alleen wonen, gescheiden zijn, weduwen of weduwnaars en alleenstaande ouders zich vaker (sterk) eenzaam voelen dan mensen die samenwonen met een partner. Verklaringen alleenstaanden, gescheiden personen, weduwen/weduwnaars en alleenstaande ouders als risicogroep De relaties die je aangaat met anderen geven sociale steun en structureel contact. Wanneer een partner wegvalt (bijvoorbeeld door scheiding of het overlijden van een partner) valt een stuk sociale steun weg en vermindert de mate van informeel contact. Van Tilburg & De Jong-Gierveld (2007) geven aan dat emotionele eenzaamheid kan ontstaan door een sterk gemis van een intieme relatie, zoals bijvoorbeeld een emotioneel hechte band met een partner. Sociaal economische status (SES) De sociaal economische status (SES) van een individu wordt bepaald aan de hand van inkomen en opleiding. Naarmate de SES lager is, neemt de kans op eenzaamheid toe. Dit is terug te zien in landelijke cijfers. Mensen met een laag opleidingsniveau, een laag inkomen of mensen die te maken hebben met werkloosheid, hebben een grotere kans op eenzaamheid (Gezondheidsmonitor Volwassenen GGD’en, CBS en RIVM, 2016).

Verklaringen lage SES groep als risicogroep Een verklaring is dat mensen met een lage SES meer kans hebben in een sociaal isolement terecht te komen. Door een gebrek aan geld is het lastiger om sociale activiteiten te ondernemen buiten de deur en bovendien kan schaamte voor de eigen (financiële) situatie een grote rol spelen om sociaal contact uit de weg te gaan (Gallie, Paugam & Jacobs, 2003). Mensen die niet of minimaal participeren op de arbeidsmarkt hebben bovendien minder structurele sociale contacten. Op het werk is immers sprake van structureel contact met collega’s en worden vaak ook andere contacten gelegd (Paul & Batinic, 2010). Migratieachtergrond De landelijke cijfers laten zien dat eenzaamheid vaker voorkomt onder Nederlanders met een nietwesterse migratieachtergrond dan onder Nederlanders met een westerse migratieachtergrond en Nederlanders zonder een migratieachtergrond (Gezondheidsmonitor Volwassenen GGD’en, CBS en RIVM, 2016). Bovendien blijkt de groep oudere migranten extra kwetsbaar te zijn. Uit onderzoek blijkt dat onder deze groep eenzaamheid (zeer) vaak voorkomt.

Staat van eenzaamheid Meierijstad

20

Verklaringen migrantengroep als risicogroep In onderzoek is met name veel aandacht uitgegaan naar de groep migrantenouderen. Van Tilburg & Fokkema (2018) tonen aan dat migrantenouderen - ondanks dat zij gemiddeld genomen meer sociale contacten hebben (met familie, buren, vrienden/bekenden) dan Nederlandse ouderen zonder een migratieachtergrond - gemiddeld meer last hebben van eenzaamheidsgevoelens. De verhoogde mate van eenzaamheid onder migrantenouderen wordt verklaard door een gemiddeld slechtere sociaaleconomische positie, lagere maatschappelijke participatie, lagere ervaren eigen regie en een slechtere gezondheid (Van Tilburg & Fokkema, 2018). Een onderzoek van Ten Kate, Bilecen en Steverink (2020) laat bovendien zien dat migrantenouderen minder vaak deelnemen aan sociale activiteiten buitenshuis of bij een vereniging. Ook kan het niet (goed) spreken van de Nederlandse taal een belemmering zijn om sociale contacten aan te gaan. Hoe verhouden de risicogroepen zich tot de inwonerspopulatie binnen de gemeente? In paragraaf 3.2 staan de demografische gegevens van de gemeente Meierijstad beschreven. Deze demografische gegevens zijn afgezet tegen de vier factoren die de kans op eenzaamheid verhogen.

In de gemeente Meierijstad wonen in vergelijking met de regio Hart voor Brabant: ▪ Een vergelijkbaar aantal ouderen en jongeren ▪ Minder inwoners met een (niet-westerse)migratieachtergrond ▪ Minder eenpersoonshuishoudens De verwachting op basis van bovenstaande demografische gegevens is als volgt: In de gemeente Meierijstad krijgt gemiddeld hetzelfde (of zelfs een lager) percentage inwoners te maken met eenzaamheid vergeleken met de regio Hart voor Brabant. De beschikbare cijfers (zie paragraaf 3.2 tabel 2, 3 en 4) zijn in lijn met deze verwachting en laten zien dat Meierijstad minder eenzame inwoners telt vergeleken met de regio Hart voor Brabant. Door de jaren heen (in 2012, 2016 en 2020) ligt het percentage eenzame inwoners gemiddeld lager in de gemeente Meierijstad dan in de regio Hart voor Brabant. Het laatste meetmoment dateert echter van zomer 2020, waardoor geen zicht is op de cijfermatige ontwikkelingen in de afgelopen twee jaar. Bovendien is in paragraaf 3.2 gekeken naar de demografische gegevens van de verschillende wijken in Meierijstad. Ook deze gegevens zijn afgezet tegen de vier factoren die de kans op eenzaamheid verhogen.

Het resultaat is onderstaande tabel met hierin de wijken waar (vanwege hun demografische gegevens) naar verwachting gemiddeld meer eenzame bewoners wonen: Tabel 7 | Wijken met verhoogde kans op eenzaamheid Wijk Demografische gegevens (die de kans op eenzaamheid verhogen) In vergelijking met de rest van de wijken in de gemeente: Veghel-West 2 ▪ een hoger percentage inwoners met een (niet-)westerse migratieachtergrond ▪ én hoger percentage eenpersoonshuishoudens In vergelijking met de rest van de wijken in de gemeente: Sint-Oedenrode ▪ een hoger percentage senioren Schijndel-Centrum In vergelijking met de rest van de wijken in de gemeente: ▪ een hoger percentage eenpersoonshuishoudens De cijfers zijn voor het grootste gedeelte niet in lijn met de verwachting. Paragraaf 3.2 (zie ook bijlage 2) laat zien dat de eenzaamheidsgevoelens gemiddeld groter zijn in Schijndel-West, Schijndel-Oost, VeghelOost (Mariaheide) en Veghel-West 2 ten opzichte van de andere wijken in Meierijstad. Op basis van de demografische gegevens behoorden Schijndel-West, Schijndel-Oost en Veghel-Oost (Mariaheide) echter niet tot de wijken met een hogere kans op eenzaamheid onder bewoners. Alleen voor Veghel-West 2 geldt dat de cijfers overeen komen met de verwachting. Gezien het laatste meetmoment dateert van

Staat van eenzaamheid Meierijstad

21

zomer 2020 kunnen nog geen uitspraken worden gedaan over de meest recente eenzaamheidscijfers in de verschillende wijken in Meierijstad.

3.4

Ontwikkeling en prognoses eenzaamheid

Ontwikkeling Zoals beschreven in paragraaf 3.2 blijkt uit de cijfers van de GGD gemiddeld eenzaamheid niet te zijn toegenomen in de afgelopen jaren. Het laatste meetmoment dateert echter van zomer 2020. Gezien de landelijke trends kunnen de eenzaamheidsgevoelens, als gevolg van de coronamaatregelen, weer zijn toegenomen. Op dit moment ontbreken nog cijfers die dat kunnen onderbouwen. Aan beleidsmedewerkers (en wethouders) van de gemeente, professionals en bestuurders en bovenal bewoners is daarom gevraagd wat hun inschatting is van de ontwikkelingen van eenzaamheidsgevoelens onder bewoners in de gemeente Meierijstad. Uit de interviews is gebleken dat alle drie de groepen het idee hebben dat het gevoel van eenzaamheid de afgelopen twee jaar is toegenomen in de gemeente Meierijstad. Beleidsmakers geven hierover aan dat ze dat niet zeker weten, omdat er nog geen recente cijfers beschikbaar zijn. Zij kunnen het gevoel dus niet staven zeggen ze. Wel horen zij relatief vaak in de gesprekken met samenwerkende partners signalen over een toename van gevoelens van eenzaamheid. Bewoners die we hebben gesproken in de gemeente Meierijstad zijn stelliger. Nagenoeg alle bewoners, van jong tot oud, hebben het idee dat eenzaamheid is toegenomen. In de gesprekken die zij met hun familie en vrienden voeren wordt dit gevoel bevestigd.

De ouderen noemen als belangrijkste groep waar zij zich zorgen over maken de ouderen zelf en dan met name de alleenstaanden, maar noemen ook jongeren en bewoners die ziek zijn of door een andere reden kwetsbaar zijn. Ook jongeren zijn stellig, zij hebben in hele sterke mate het gevoel dat naast ouderen hun leeftijdsgenoten zich de afgelopen jaar eenzaam hebben gevoel. In de gesprekken met hun vriendenkring en op school merken ze dat ook bij andere jongeren. Zij noemen vaak ook de term ‘depressief’ en ‘geïsoleerd' om het gevoel kracht bij te zetten. Professionals in de zorg, welzijnswerk en scholen schetsen eenzelfde beeld. Zij zien in de dagelijkse uitvoeringspraktijk dat eenzaamheid is toegenomen. Een van de zorgprofessionals zegt hierover: ‘Eenzaamheid is naar mijn idee toegenomen. De pandemie heeft hier een grote rol in gehad, zowel intramuraal als in de wijken. Fysieke en mentale gezondheid is onder veel groepen afgenomen. Door thuis isolatie en gebrek aan sociale contacten, (somberheid, angstiger, gestrester, hebben slaapproblemen). We zien dat mensen betekenisvol contact hebben gemist.

We zien veel mensen die geen (sterk) netwerk meer hebben.’ Ook de welzijnsprofessionals geven aan dat het lastig in te schatten is omdat je niet iedereen in beeld hebt maar zien een directe relatie met het stopzetten van de activiteiten en de toename in eenzaamheid onder de grote groep bewoners waar contact mee is: ‘Ik denk wel dat eenzaamheid is toegenomen (ook vanwege corona). Met name omdat veel activiteiten zijn stilgezet. Als alle activiteiten niet door gaan wordt de ontmoeting niet gestimuleerd. Veel ouderen zijn best afhankelijk van organisaties die iets voor hen organiseren. Je hoort terug van ouderen dat ze blij zijn dat er bij onze organisaties aandacht voor ze is. Als deze activiteiten niet doorgaan zijn deze mensen sneller eenzaam. Ik zie een toename in aanvragen voor dagbesteding, er is behoefte aan activiteiten.’ De welzijnsprofessionals noemen naast de ouderen en de jongeren met name ook de groep die daar tussen zit, de groep tussen de 30 en 60 jaar. Zij hebben het idee dat er in die groep meer verborgen eenzaamheid. Een van de welzijnsprofessionals zegt hierover: ‘ Als sociaal werker krijg ik veel vragen voor een stukje dagbesteding, bij ouderen kan ik altijd voldoende activiteiten aanbieden, maar voor personen van 30-60 jaar is er minder aanbod. Ik zie wel dat er veel

Staat van eenzaamheid Meierijstad

22

mensen boven de 30 met een lichamelijke of fysieke beperking op zoek zijn naar een maatje/lotgenotengroep.’ De zorgcoördinatoren van school zien dat er steeds meer zichtbaar geworden is voor ze. Een van die respondenten zegt hierover: ‘De eenzaamheid is toegenomen over de hele linie en we merken vooral dat het meer zichtbaar is. Dit kwam omdat veel vrije tijdsbesteding stil kwam te liggen. Toen scholen ook dicht gingen vielen de schrijnende gevallen meer op.’ Een van de andere gesproken respondenten van school zegt: We hebben twee groepen waar we ons extra zorgen over maken. De eerste groep zijn leerlingen met een lager IQ (geldt voor veel leerlingen van het praktijkonderwijs). Deze groep heeft van zichzelf meer moeite met het leggen en onderhouden van sociale contacten. De coronamaatregelen hebben hun eenzaamheid vergroot. De tweede groep zijn leerlingen die Nederlands als tweede spreken (vooral meiden). Bij jongeren in het algemeen hebben we een verhoogde kans op eenzaamheid gezien, mede door Corona.’ Verschillende personen hebben met name hun zorgen geuit over de groep ouderen, jongeren, alleenstaanden en andere kwetsbare bewoners. Tijdens de lockdowns zijn dit de groepen die volgens hen het zwaarste zijn getroffen.

Respondenten geven de volgende drie oorzaken van de toename van eenzaamheidsgevoelens de afgelopen jaren: Coronacrisis De coronacrisis wordt genoemd als de voornaamste reden van de toename van eenzaamheidsgevoelens. Hier wordt met name gerefereerd aan het sluiten van de scholen en (openbare) ontmoetingsruimten en activiteiten die geen doorgang konden vinden. Een van de coördinatoren van het Pieter Brueghelhuis zei hierover het volgende: ‘Na de lockdown zagen we dat bewoners hunkerden naar contact, we voerden iedere dag tientallen gesprekken met bewoners die behoefte hadden aan een praatje’. 1.

Maatschappelijke veranderingen Bovendien is sprake van een toenemende mate van individualisering en digitalisering, waardoor de hoeveelheid vluchtig contact toeneemt. Ook maken veel bewoners (met name jongeren) gebruik van sociale media, wat oppervlakkig contact stimuleert. Dit is een trend die ook landelijk terug te zien is. Een aantal gesproken respondenten geeft aan dat veel netwerken die van oudsher aanwezig waren, nu niet meer als vanzelfsprekend aanwezig zijn. Als voorbeeld wordt de kerk een paar keer genoemd. De kerkgemeenschap is voor veel mensen niet meer een vanzelfsprekend netwerk. Ook geven respondenten aan dat de familierelaties zijn veranderd en het lijkt alsof er minder tijd is voor elkaar. Het volgende citaat van een oudere bewoonster uit Veghel illustreert de toenemende individualisering: ‘Vroeger gingen wij ieder weekend naar opa en oma, mijn kleinkinderen doen dit niet meer. Ik vind dit geen probleem, maar het betekent wel dat ik vaker alleen zit in de weekenden.’ Dit soort maatschappelijke verschuivingen hebben effect gehad op onderlinge verbindingen. Alhoewel niet iedereen vindt dat onderdeel zijn van een netwerk per definitie betekent dat je je niet meer eenzaam voelt, wordt dit wel als een belangrijke factor van invloed gezien. 2.

Meer aandacht voor het thema eenzaamheid Eenzaamheid is mede door de coronacrisis meer onder de aandacht gekomen. Verschillende professionals en beleidsmedewerkers geven aan dat het thema zichtbaarder is geworden en veel maatschappelijke aandacht heeft gekregen. Doordat eenzaamheid zichtbaarder is wordt het sneller gesignaleerd. Zij noemen het principe: ‘Hoe beter je kijkt, hoe meer je ziet.’ Een gedeelte van de toename zou daarom kunnen worden verklaard door de groeiende aandacht voor het thema. 3.

Prognose Volgens respondenten hebben de coronamaatregelen geleid tot een toename van eenzaamheidsgevoelens onder de bewoners van de gemeente Meierijstad. De verwachting is dat deze trend zich zal voortzetten wanneer opnieuw sprake is van (strenge) lockdowns. Of eenzaamheidsgevoelens al dan niet zullen toenemen de komende tijd zal naar verwachting sterk

Staat van eenzaamheid Meierijstad

23

afhankelijk zijn van de mate waarin activiteiten kunnen doorgaan en bewoners elkaar kunnen blijven ontmoeten. De individualisering en digitalisering zullen zich naar verwachting ook de komende jaren verder toenemen. In combinatie met het landelijke beleid om ouderen langer thuis te laten wonen en de vergrijzing (ook in de gemeente Meierijstad) valt te verwachten dat eenzaamheidsbestrijding ook de komende jaren een grote opgave zal blijven in de gemeente. Paragraaf 3.3 laat zien dat de wijken Veghel-West 2, Sint-Oedenrode en Schijndel-Centrum (vanwege hun demografische gegevens) een verhoogde kans hebben op eenzaamheid onder bewoners. De prognose is dat met name deze wijken de komende jaren extra kwetsbaar zijn. Hier wonen immers meer bewoners die behoren tot de risicogroepen; de groepen die een verhoogde kans hebben op eenzaamheidsgevoelens.

Staat van eenzaamheid Meierijstad

24

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

4

BEVINDINGEN INRICHTING EENZAAMHEIDSBELEID

Staat van eenzaamheid Meierijstad

26

4. Inrichting eenzaamheidsbeleid 4.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft de inrichting van het eenzaamheidsbeleid in Meierijstad. De volgende onderzoeksvragen worden beantwoord: 4.

Wat is het beleid van de gemeente Meierijstad op het gebied van het tegengaan van eenzaamheid onder de verschillende bevolkingsgroepen?

Gestart is met de samenvattende bevindingen in antwoord op de onderzoeksvragen. De navolgende paragrafen bevatten de onderbouwing. Paragraaf 4.3 bevat de toetsing van het normenkader. Samenvattende bevindingen Eenzaamheidsbeleid in Meierijstad (paragraaf 4.2) Meierijstad heeft geen apart eenzaamheidsbeleid. Het thema ‘eenzaamheid’ is direct en indirect verweven in verschillende beleidsdoelen en -kaders over verschillende beleidsterreinen. In de beleidskaders ‘Samen Gezond in Meierijstad 2018-2021’, ‘Beleidskader Sociaal Domein’, ‘Preventief Jeugdbeleid Meierijstad’, ‘Beleidsnota Armoedebestrijding Meierijstad 2018-2020’ staat eenzaamheidsbestrijding concreet benoemd als belangrijk thema. Het beleid richt zich op het voorkomen van sociale uitsluiting en eenzaamheid. Meierijstad sluit aan bij de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid onder de lokale noemer: de Coalitie tegen Eenzaamheid. De Coalitie tegen Eenzaamheid (zie ook paragraaf 5.2) heeft een plan van aanpak, maar dat is geen officieel vastgesteld document. De inbreng van de coalitie dient als input voor het beleid, daar zit veel kennis over eenzaamheid. Veel is gericht op inzet vanuit de lokale coalitie tegen eenzaamheid.

4.2

Eenzaamheidsbeleid Meierijstad

Meierijstad heeft geen apart eenzaamheidsbeleid. Het thema ‘eenzaamheid’ is direct en indirect verweven in verschillende beleidsdoelen en -kaders over verschillende beleidsterreinen. Binnen de beleidsterreinen gezondheid (beleidskader ‘Samen Gezond in Meierijstad 2018-2021’), sociaal domein (Beleidskader Sociaal Domein’, ‘Preventief Jeugdbeleid’) en participatie (‘Beleidsnota Armoedebestrijding Meierijstad 2018-2020’) wordt eenzaamheidsbestrijding in de bijbehorende beleidskaders concreet benoemd als belangrijk thema. Binnen andere beleidsterreinen, zoals sport en cultuur, wordt eenzaamheidsbestrijding in de bijbehorende beleidskaders (‘Sportnota Meierijstad sportief in beweging en Nota Kunst- en Cultuur’) indirect onder een andere ‘noemer’ benoemd. Meierijstad zet binnen deze domeinen in op inclusiviteit, ontmoeten en het wegnemen van bepaalde drempels die belemmerend zijn voor participatie. Onder een andere ‘noemer’ wordt dus gewerkt aan eenzaamheidsbestrijding. Tot slot sluit Meierijstad regionaal aan bij een specifieke aanpak op eenzaamheidsbestrijding: de coalitie tegen eenzaamheid (zie ook paragraaf 5.2). Hieronder wordt enkel de inzet op eenzaamheidsbestrijding beschreven voor de beleidskaders waar dat concreet benoemd is.

Mijlpalen van Meierijstad 2017-2022 (collegewerkprogramma van Meierijstad) In de Mijlpalen van Meierijstad (MvM) voor de periode 2017-2022 worden de speerpunten van beleid en de ambities voor de komende bestuursperiode aangegeven. Basis hiervoor is het coalitieakkoord 20172022: ‘Meierijstad zijn we samen!’ Het coalitieakkoord beschrijft ‘wat’ de coalitie de komende periode van 5 jaar wil bereiken. In de Mijlpalen van Meierijstad staat ‘hoe’ de gemeente dat gaat doen en welke activiteiten in gang worden gezet. De leidende thema’s voor alle beleidsterreinen zijn, in willekeurige

Inrichting eenzaamheidsbeleid

27

volgorde: participatie, leefbaarheid, innovatie, duurzaamheid en gezondheid. Deze vijf thema’s vormen de onderlegger voor de 9 programma’s 6 en zijn leidende principes voor het handelen van alle betrokken partners van Meierijstad. In de Mijlpalen van Meierijstad wordt alleen in Programma 6 Sociaal Domein het voorkomen van ‘eenzaamheid’ als belangrijke ambitie genoemd: “De inwoners van Meierijstad geven zelf vorm aan hun leven en aan hun omgeving. Wij stimuleren en ondersteunen dit. Samen met de inwoners versterken we de leefbaarheid in wijken en dorpen. We voorkomen sociale uitsluiting en eenzaamheid.” In de nadere uitwerking van dit programma wordt het thema ‘eenzaamheid’ niet meer specifiek benoemd. Enkele doelen (‘wat willen we bereiken’) hebben wel (indirect) betrekking op eenzaamheidsbestrijding. Bijvoorbeeld: We experimenteren lokaal met verschillende vrij toegankelijke inloopvoorzieningen voor kwetsbare mensen. Gezondheidsbeleid ‘Samen Gezond in Meierijstad 2018-2021’ Het beleidsplan is vastgesteld door de gemeenteraad op 5 juli 2018. Dit lokale gezondheidsbeleid sluit aan op De Wet publieke gezondheid (Wpg), de Landelijke nota gezondheidsbeleid, het regeerakkoord en het provinciaal beleid. Lokaal is gekeken naar aansluiting op de Programmalijn Gezondheid, de raakvlakken met andere beleidsterreinen en de omgevingswet.

Ook is rekening gehouden met het feit dat gezondheid één van de vijf centrale thema’s van het college van Meierijstad is (zie ook Collegewerkprogramma van Meierijstad: ’de Mijlpalen van Meierijstad’ (MvM)). De kern van het thema is dat mensen gezonder gaan leven en bewuster omgaan met hun leefomgeving. Meierijstad gaat hierbij uit van Positieve Gezondheid. Gezondheid wordt daarbij niet meer gezien als de af- of aanwezigheid van ziekte, maar als het vermogen van mensen om met hun fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te gaan en zoveel mogelijk zelf regie te voeren. Het doel van Meierijstad is om gezondheidsachterstanden tussen inwoners / doelgroepen te verkleinen. Speerpunten die naar voren zijn gekomen zijn met name op het gebied van leefstijl, kwaliteit van leven en omgeving. Voor jongeren gaat het om de leefstijlthema’s gezond gewicht, gezonde voeding, voldoende beweging, alcohol, drugs, mediawijsheid en seksualiteit. Voor volwassenen / ouderen gaat het bij leefstijl met name om gezond gewicht, gezonde voeding, voldoende beweging en het tegengaan van problematisch alcoholgebruik. Bij alle doelgroepen komt ondersteuning van mantelzorgers naar voren, evenals eenzaamheid en psychosociaal welbevinden, overbelasting en stress. In het gezondheidsbeleid wordt bij de visie en speerpunten onder ‘mentaal welbevinden’ het thema ‘eenzaamheid’ benoemd als speerpunt.

In het uitvoeringsplan (zie paragraaf 5.2) is dit speerpunt verder uitgewerkt. Beleidskader Sociaal Domein Het thema ‘eenzaamheid’ is een van de beleidsonderwerpen waar Meierijstad zich binnen het sociaal domein mee bezighoudt. Het beleidsonderwerp ‘eenzaamheid’ heeft betrekking op de doelen: 5) Meer inwoners leven gezonder zodat ze beter functioneren en minder zorg nodig hebben, 6) Inwoners zijn zelfredzamer door meer gelijkwaardige, integrale en laagdrempeliger ondersteuning en zorg in eigen omgeving en 8) Inwoners voelen zich meer eigenaar van lokale voorzieningen en hebben hier meer over te zeggen. In het beleidskader Sociaal Domein beschrijft Meierijstad wat ze wil bereiken op het thema ‘eenzaamheid’. Dat is vooral gericht op inzet vanuit de lokale coalitie tegen eenzaamheid. In navolging van het Pact voor Ouderen van het ministerie en één van de speerpunten uit het gezondheidsbeleid – verlichten van eenzaamheid bij jongeren en ouderen-, heeft gemeente Meierijstad samen met lokale professionele en

6

De programma’s bestaan uit: Programma 0 Bestuur en ondersteuning, Programma 1 Veiligheid, Programma 2 Verkeer, vervoer en openbare ruimte, Programma 3 Economie, Programma 4 Onderwijs, Programma 5 Sport, cultuur en vrijetijdseconomie, Programma 6 Sociaal Domein, Programma 7 Volksgezondheid en milieu, Programma 8 Volkshuisvesting, ruimtelijke ontwikkeling, stads- en dorpsvernieuwingen.

Inrichting eenzaamheidsbeleid

28

vrijwillige organisaties de krachten gebundeld en is een lokale coalitie tegen eenzaamheid opgestart (zie ook paragraaf 5.2). Uiteraard heeft het thema eenzaamheid niet alleen raakvlakken met het gezondheidsbeleid maar ook met andere beleidsterreinen binnen welzijn, zoals de inclusieve samenleving, dementievriendelijke gemeente, vrijwilligerswerk, laagdrempelige inloopvoorzieningen en dagbesteding. Wat wil Meierijstad bereiken? ▪ Ambitie van de lokale coalitie tegen eenzaamheid is: versterken en faciliteren van huidige voorzieningen en nieuwe lokale initiatieven die organisaties niet alleen kunnen doen of die gemeentebreed zijn; ▪ Doelen van lokale coalitie tegen eenzaamheid die bijdragen aan het speerpunt eenzaamheid in het gezondheidsbeleid zijn: 1. Taboe doorbreken 2. Deskundigheidbevordering 3. Informeren ▪ Deze activiteiten dragen ertoe bij dat iedereen mee kan doen in Meierijstad (inclusie) en uitsluiting door eenzaamheid wordt verminderd. Wat gaat Meierijstad daarvoor doen? ▪ Gedaan: – Gezondheidsbeleid is vastgesteld door de raad; – Aftrapbijeenkomst en oprichting stuurgroep coalitie tegen eenzaamheid; – Stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan zoals voor jongeren Join Us , voor uitkeringsgerechtigden via de PIM projecten of via inloopvoorzieningen zoals Pieter Bruegelhuis of Damiaancentrum.

▪ Lopend: – Stimuleren en ondersteunen van lokale initiatieven die eenzaamheid tegengaan; – Boekje met lokale voorzieningen en initiatieven die eenzaamheid tegengaan. ▪ Startend: – Ad 1 taboe doorbreken: opstellen communicatieplan – Ad 2 en 3 deskundigheidsbevordering en informeren: o elke bijeenkomst van de coalitie tegen eenzaamheid bevat presentaties van lokale voorzieningen en initiatieven in dat deelgebied van Meierijstad; o aanvullen en actualiseren van boekje met lokale voorzieningen en initiatieven die eenzaamheid tegengaan. En die later digitaal beschikbaar stellen; – Mocht er rijkssubsidie beschikbaar komen voor lokale coalities tegen eenzaamheid dan subsidieverzoek indienen. Uit ambtelijke interviews blijkt dat de Coalitie tegen Eenzaamheid (zie ook paragraaf 5.2) een plan van aanpak heeft, maar dat is geen officieel vastgesteld document. De inbreng van de coalitie dient als input voor het beleid, omdat daar veel kennis zit over eenzaamheid. Preventief Jeugdbeleid Meierijstad: van nul tot later (2019 – 2022) Meierijstad kent een preventief jeugdbeleid, waarbij wordt aangesloten bij de strategische visie sociaal domein. ‘De jeugd heeft de toekomst! In Meierijstad krijgen ze de aandacht die ze verdienen´.

Deze uitspraak verwoordt de ambities vastgelegd in Mijlpalen van Meierijstad: 1) Voor de jeugd zijn in Meierijstad voldoende ontwikkelingsmogelijkheden voor de groei naar volwassenheid door onder andere onderwijs, welzijn en vrijetijdsbesteding. 2) Voor jongeren met problemen is er zorg en ondersteuning, onder andere via de jeugdzorg.

Inrichting eenzaamheidsbeleid

29

Het preventief jeugdbeleid draagt er aan bij dat jeugdigen in Meierijstad A. lichamelijk en psychisch gezond zijn. B. zich gelukkig en tevreden voelen. C. zich thuis en daarbuiten veilig voelen. D. financieel gezond en zelfredzaam zijn. E. actief deel nemen aan de maatschappij. Het professioneel jeugd- en jongerenwerk wordt georganiseerd vanuit de kernen Schijndel, Sint Oedenrode en Veghel. Vanuit deze kernen is het jongerenwerk in heel Meierijstad actief en werken jongerenwerkers samen. Het jongerenwerk speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van problemen als schooluitval, werkloosheid, overlast, uitsluiting en radicalisering. In hun werk staat de persoonlijke vorming van de jongeren en hun talentontwikkeling centraal. Jeugd- en jongerenwerkers hebben daarnaast een belangrijke functie in het creëren van een vertrouwensband met jongeren en in het bereiken van kwetsbare doelgroepen. De Jeugd- en jongerenwerkers hebben daarom ook een belangrijke rol in de eenzaamheidsbestrijding onder jongeren. In het preventief jeugdbeleid staat onder andere benoemd dat de komende jaren wordt ingezet op de voortzetting van Join Us: ontmoetingen tussen kwetsbare jongeren in Veghel, onder meer ter bestrijding van eenzaamheid, en uitbreiden naar Schijndel en Sint Oedenrode.

Beleidsnota Armoedebestrijding Meierijstad 2018-2020 Deze beleidsnota bevat diverse maatregelen gericht op het bestrijden en voorkomen van armoede. Doelstellingen van beleid zijn het terugdringen van sociale uitsluiting en eenzaamheid, het stimuleren van participatie en het zelf vormgeven van het eigen leven door inwoners die het financieel moeilijk hebben.

4.3

Toetsing normenkader

Oordeel normen beleid Norm: In Meierijstad is eenzaamheidsbeleid. Voldoet grotendeels. Meierijstad heeft geen apart eenzaamheidsbeleid. Volgens ambtelijke interviews is het een bewuste keuze geweest van de gemeente om te komen tot een integraal beleidsplan en daarmee het thema ‘eenzaamheid’ te verweven in verschillende beleidsdoelen en -kaders over verschillende beleidsterreinen. In de beleidskaders ‘Samen Gezond in Meierijstad 2018-2021’, ‘Beleidskader Sociaal Domein’, ‘Preventief Jeugdbeleid Meierijstad’, ‘Beleidsnota Armoedebestrijding Meierijstad 2018-2020’ staat eenzaamheidsbestrijding concreet benoemd als belangrijk thema. Het beleid richt zich op het voorkomen van sociale uitsluiting en eenzaamheid. Veel is gericht op inzet vanuit de lokale coalitie tegen eenzaamheid. Binnen andere beleidsterreinen, zoals sport en cultuur, wordt indirect aan eenzaamheidsbestrijding gewerkt. Vaak onder een andere ‘noemer’ zoals inclusiviteit, ontmoeten en het wegnemen van bepaalde drempels die belemmerend zijn voor participatie. Het zijn daarmee ‘gecamoufleerde’ activiteiten die (indirect) bij kunnen dragen aan eenzaamheidsbestrijding. Norm: Meierijstad heeft hiervoor een analyse gemaakt. Voldoet deels. Meierijstad gebruikt de gegevens uit de gezondheidsmonitor van de GGD.