bijlagenboek Kem-terrein

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein Sint-Oedenrode

Februari 2024

PAGINA 1

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Inhoud 1. Algemeen .................................................................................................................................. 3 1.1 Juridische uitvoerbaarheid ................................................................................................... 3 2. Plangebied................................................................................................................................. 4 3. Stedenbouwkundig plan ............................................................................................................ 5 3.1 Programmering plangebied ................................................................................................. 5 3.2 Plangebied in relatie tot haar omgeving .............................................................................. 6 Kofferen en Emmausstraat .................................................................................................... 6 Mater Lemmensstraat ............................................................................................................ 8 Gewenste sfeer straatbeeld ................................................................................................... 8 3.3 Ontsluiting en parkeren ........................................................................................................

9 3.4 Straatbeeld en groenstructuur ............................................................................................. 9 4. Beeldkwaliteit en architectuur bebouwing ............................................................................... 11 4.1 Sfeer en identiteit ............................................................................................................... 11 4.2 Categorie 1 – levensloopbestendige woningen ................................................................. 13 4.3 Categorie 2 – aaneengebouwde woningen ....................................................................... 15 4.4 Categorie 3 – Rug-aan-rug-woningen ............................................................................... 16

PAGINA 2

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

1. Algemeen De kwaliteit van de gebouwde omgeving speelt een steeds belangrijkere rol. Die gebouwde omgeving is het geheel dat gevormd wordt door de openbare ruimte, de daaraan gelegen gronden en de daarop aanwezige bebouwing. Een beeldkwaliteitsplan is een instrument waarmee richting kan worden gegeven aan de kwaliteit van de gebouwde omgeving. Het is een op de situatie ter plaatse afgestemd toetsingskader dat, bovenop de vastgelegde ruimtelijke kaders van het bestemmingsplan, richtlijnen geeft voor wat betreft de uiterlijke verschijningsvorm. Onder de naam KEM-terrein wordt een nieuwe woonwijk met 26 woningen aan de rand van het centrum van Sint-Oedenrode gerealiseerd. Onderhavig beeldkwaliteitsplan maakt daarbij onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘KEM-terrein Sint-Oedenrode’ en dient als uitgangspuntendocument en inspiratiebron te worden ingezet bij het verdere ontwerp van de woningen en de openbare ruimte binnen dit gebied. Tevens dient het stuk als toetsingskader voor de welstandcommissie bij de beoordeling van de omgevingsvergunning. In onderhavig document komen stedenbouwkundige aspecten zoals situering, massa’s, kapvormen en materiaal- en kleurgebruik aan bod. Tevens wordt aandacht besteed aan de openbare ruimte, waarbij onder meer de inrichting en meubilering van het openbaar gebied aan de orde komen.

1.1 JURIDISCHE UITVOERBAARHEID Een beeldkwaliteitsplan omvat diverse criteria die betrekking hebben op de beeldkwaliteit van een gebied. Daarbij is onderscheid te maken tussen het stedenbouwkundig en architectonisch beeld en de openbare ruimte. Onderhavig document zal als Welstandsnota voor het gebied KEM-terrein worden vastgesteld, waarmee het wettelijk kader voor de welstandstoetsing geborgd is. Bij wet is geregeld dat de welstandscommissie alleen kan toetsen aan de welstandsnota (en dus niet aan een beeldkwaliteitplan). Door het beeldkwaliteitsplan onderdeel van de Welstandsnota uit te laten maken kan hier wel aan worden getoetst, zijnde uitsluitend de architectonische eisen. Er kan enkel goed gemotiveerd van een Welstandsnota worden afgeweken. De aspecten die niet onder de welstandstoets vallen, zoals goot- en bouwhoogten en bebouwingspercentages, worden opgenomen in het bestemmingsplan. Het bestemmingsplan dient als toetsingskader bij omgevingsvergunningen en borgt derhalve tezamen met de Welstandsnota dat de gewenste beeldkwaliteit nageleefd wordt.

PAGINA 3

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

2. Plangebied Het plangebied is gelegen nabij het centrum van Sint-Oedenrode te midden van de straten Kofferen, Emmausstraat en Mater Lemmensstraat. De eerste letters van deze straatnamen vormen de naam het plangebied: KEM-terrein. De ligging van het plangebied in het dorp ten opzichte van het centrum is aangeduid in figuur 1. Het plangebied bestaat uit de gronden zoals aangeduid op figuur 2.

Centrum

Figuur 1: Ligging plangebied (rode pion) ten opzichte van omgeving

Figuur 2: Aanduiding plangebied KEM-terrein met rode omlijning

PAGINA 4

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

3. Stedenbouwkundig plan Bij het bepalen van de beoogde programmering en situering daarvan binnen het plangebied is een stedenbouwkundig plan opgesteld. In samenspraak met het adviesbureau, gemeente Meierijstad en de reacties van omwonenden is het stedenbouwkundig plan uitgewerkt tot onderstaande variant. De ingetekende bouwmassa is indicatief en weergeeft de hoofdlijnen. Ter verduidelijking van hetgeen is getekend, worden in onderstaande paragrafen de hoofdaspecten van het stedenbouwkundig plan nader toegelicht.

Emmausstraat

Figuur 3: Stedenbouwkundig plan KEM-terrein

3.1 PROGRAMMERING PLANGEBIED Het plan KEM-terrein voorziet in de ontwikkeling van een nieuwe woonwijk bestaande uit 26 woningen. Er worden 3 woningtypologieën gerealiseerd; levensloopbestendige woningen (rood en roze), aaneengebouwde woningen (oranje) en rug-aan-rug-woningen (groen). Op figuur 3 zijn de woningen met deze kleuren aangeduid.

PAGINA 5

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Levensloopbestendige woningen Het plan KEM-terrein omvat dertien levensloopbestendige woningen, ook wel patiowoningen genoemd. Bij deze woningen is het volledige woonprogramma op de begane grond gelegen, waarmee deze woningen zeer geschikt zijn voor senioren. De verdiepingen van deze woningen, welke worden uitgevoerd met een kap, omvatten als het ware ‘bonusruimte’; bijvoorbeeld ten behoeve van een extra slaapkamer of hobbyruimte. In 4.2 is nadere informatie over de levensloopbestendige woningen opgenomen. Aaneengebouwde woningen Het plan KEM-terrein omvat een blok van vijf aaneengebouwde woningen, waarvan drie tussenwoningen en twee hoekwoningen. In 4.3 is nadere informatie over deze woningen opgenomen. Rug-aan-rug-woningen Het plan KEM-terrein omvat een blok met acht rug-aan-rug-woningen. Dit zijn woningen die als het ware met hun zij- en achterkant aan elkaar grenzen en waarbij de buitenruimte rondom is gelegen. In 4.4 is hierover meer opgenomen. 3.2 PLANGEBIED IN RELATIE TOT HAAR OMGEVING Het KEM-terrein is gelegen aan de rand van het centrum van Sint-Oedenrode op een inbreidingslocatie. Het plangebied is gelegen tussen twee gebieden met elk hun eigen kenmerken; KOFFEREN EN EMMAUSSTRAAT De omliggende straten Kofferen en Emmausstraat typeren zich als dorpse straten met veel oude, authentieke en karakteristieke bebouwing.

Afwisselend bevinden zich hier aaneengebouwde woningen, vrijstaande woningen en twee-onder-een-kapwoningen. De bebouwing bestaat grotendeels uit één en twee bouwlagen met kap, met wisselende goot- en nokhoogtes en een oriëntatie gericht op de straat. De architectuur heeft als gemene deler dat deze ingetogen is, nergens uitbundig. De materialen die zijn toegepast betreffen voornamelijk baksteen (welke soms gekeimd is) en keramische dakpannen. De materiaalkleuren van de gevels harmoniëren. Wit wordt toegepast als contrastkleur in kozijnen, deurposten of soms in geveldetailleringen of om een bijzonder element in het bouwblok te accentueren. Op navolgende afbeeldingen is een sfeerbeeld van de straten weergeven.

PAGINA 6

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Figuur 4: Referentiebeelden omgeving plangebied Emmausstraat en Kofferen, Sint-Oedenrode

PAGINA 7

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

MATER LEMMENSSTRAAT De te bebouwen gronden binnen het plangebied die grenzen aan de Mater Lemmensstraat voorzien in de afronding van de traditionele dorpskern. Daarmee is het contrast met de overzijde van de weg groot; hier is enkele jaren geleden een grootschalig, modern appartementengebouw gerealiseerd bestaande uit gedeeltelijk twee en gedeeltelijke drie bouwlagen met een plat dak. Dit complex contrasteert in maat en volume met de dorpsbebouwing aan de kant waar het plangebied is gelegen en kenmerkt zich als modern met eigentijdse en strakke architectonische elementen en een paars-rode kleurstelling. Op navolgende afbeeldingen is het betreffende appartementencomplex weergeven.

Figuur 5: Referentiebeelden omgeving plangebied Mater Lemmensstraat, Sint-Oedenrode

GEWENSTE SFEER STRAATBEELD Zoals eerder benoemd vormt het plangebied KEM-terrein het laatste bouwblok binnen de traditionele dorpskern. Middels het bebouwen van deze gronden wordt als het ware de dorpskern aan deze wijze afgerond. Voor wat betreft de sfeer en identiteit van de te realiseren bebouwing dient dan ook te worden aangesloten bij de zijde ‘Kofferen – Emmausstraat’. Ofwel de bebouwing en openbare ruimte dient aan de hand van een dorpse uitstraling vormgegeven te worden, met een fijnmazige structuur en traditionele en rustige, eenvoudige architectuur. De bebouwing weerspiegelt een dorps karakter, met bebouwing voornamelijk bestaande uit één bouwlaag met kap In hoofdstuk 4 wordt nader ingegaan op de architectonische eisen ten aanzien van de gewenste beeldkwaliteit. De binnen het KEM-terrein te realiseren verbindingsweg tussen Kofferen en de Mater Lemmensstraat krijgt een smal straatprofiel waarbij de woningen grotendeels op gelijke rooilijn en op korte afstand van het voetpad/de straat gepositioneerd worden. Er is veel aandacht voor een groene, landschappelijke inpassing. De rijbaan wordt voorzien van wegversmallingen in de vorm van groenvakken en krijgt aan één zijde een ruim voetpad. De overige zone binnen het beschikbare straatprofiel wordt voorzien van groen, waardoor over de gehele lengte van de straat een groene laan zal ontstaan.

In het stedenbouwkundig plan in figuur 3 is dit straatprofiel zichtbaar en in onderstaande paragrafen wordt de beoogde sfeer en uitstraling van de landschappelijke inpassing nader toegelicht. Het parkeren vind niet in de straat plaats, maar wordt gecentreerd op de in het plan opgenomen

PAGINA 8

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

parkeervoorzieningen aan het Kofferen en aan de Mater Lemmensstraat. Hierdoor kan de straat maximaal vergroend worden. 3.3 ONTSLUITING EN PARKEREN Binnen het KEM-terrein wordt een nieuwe weg gerealiseerd, welke een verbinding vormt tussen de Mater Lemmensstraat en de Emmausstraat. Door het smalle profiel en de toepassing van een drempel en wegversmallingen wordt getracht sluipverkeer te voorkomen. Bewoners kunnen wel met hun auto de woningen bereiken. Zowel aan de zijde Kofferen als aan de zijde Mater Lemmensstraat worden parkeervoorzieningen gerealiseerd ten behoeve van het parkeren van bewoners en bezoekers van het KEM-terrein. Navolgende afbeeldingen weergeven een referentiekader voor het beoogde materiaalgebruik en sfeerbeeld voor de openbare ruimte.

Figuur 6: Referentiebeelden sfeerbeeld en materialen openbare ruimte (IJsvogel, Sint-Oedenrode)

3.4 STRAATBEELD EN GROENSTRUCTUUR De bebouwing en de infrastructuur van het KEM-terrein zal worden ingepast door middel van hagen, struiken en ‘kleine’ bomen. In de straat mogen auto’s rijden, maar deze zijn te gast. De parkeerplaatsen worden uitgevoerd met graskeien en worden rondom voorzien van hagen. Een sfeerimpressie voor de straat en landschappelijke inpassing is hieronder weergegeven.

PAGINA 9

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Figuur 7: Gewenste sfeer straatbeeld (excl. parkeren in de straat) en landschappelijke inpassing

PAGINA 10

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

4. Beeldkwaliteit en architectuur bebouwing In voorgaand hoofdstuk zijn het stedenbouwkundig plan en de uitgangspunten waarop deze gebaseerd is kort toegelicht. Het stedenbouwkundig plan beperkt zich voor wat betreft de vormgeving van de bebouwing enkel tot de hoofdmassa en de situering daarvan binnen het plangebied en haar omgeving. De daarmee verband houdende bepalingen, zoals bouwvlakken en goot- en bouwhoogten, zijn opgenomen in de bestemmingsplanregels. In onderhavig beeldkwaliteitsplan wordt het ontwerpkader van de bebouwing nader gespecificeerd. 4.1 SFEER EN IDENTITEIT De nieuwe woonwijk KEM-terrein dient een dorps karakter te hebben, passend bij haar omgeving en met een fijnmazige structuur. De architectuur is traditioneel en rustig, af en toe met eigentijdse elementen. De drie woningtypologieën vormen één ‘familie’, maar kennen elk hun eigen, subtiele architectonische stempel. Qua beeldkwaliteit wordt het KEM-terrein conform de woningtypologieën opgedeeld in drie categorieën. De beeldkwaliteitseisen zijn voor de hele wijk grotendeels overkoepelend, met nuances in de verschillende categorieën. De overkoepelde beeldkwaliteitseisen voor alle woningen zijn als volgt: -

-

De bouwmassa’s en woningtypologieën van het KEM-terrein vormen één ensemble; Dorps karakter met traditionele, ingetogen architectuur; o Een duidelijke hoofdvorm, bestaande uit volumes met een rechthoekige grondslag, welke (uitzondering daargelaten) niet wordt aangetast door ondergeschikte toevoegingen en bijzondere vormen; o Kapvorm woningen afhankelijk van het woningtype. In geval van hellend zadeldak of mansardekap zijn zowel dwarskappen als incidenteel een gedraaide kap toegestaan. Dakkapellen zijn toegestaan, mits ondergeschikt; o Een zorgvuldig ontwerp van de zijgevels en erfafscheidingen die grenzen aan het openbaar gebied, waarbij de oriëntatie (ook) op deze gevel is gericht door middel van bijvoorbeeld raamopeningen of (indien mogelijk) de positionering van de voordeur. (Eigentijdse) elementen die contrasteren in kleur of materialisatie: o (Eigentijdse) elementen in de gevel of het dak, zoals kozijnen of detailleringen, die contrasteren in kleur of materiaal zijn toegestaan, mits deze ondergeschikt zijn aan de hoofdmassa en in harmonie zijn met het ensemble en de daartoe kenmerkende traditionele dorpse uitstraling. De nadruk dient te liggen op de begane grondlaag. Het accentueren van elementen in de daklaag is toegestaan indien dit stedenbouwkundige meerwaarde heeft; o Raampartijen uitvoeren met een verticale oriëntering.

De overkoepelende beeldkwaliteitseisen ten aanzien van de kleuren en materialisatie van de bebouwing binnen het KEM-terrein dient te voldoen aan navolgende bepalingen: -

Passend bij het karakter van de wijk en dorpse omgeving (Kofferen – Emmausstraat); Rustige kleuren, bij voorkeur warme aardetinten: o Gevels: rood-roodbruine baksteen als eerstaangewezen materiaal; o Daken: keramische dakpannen in de kleuren zwart, antraciet en/of rood;

PAGINA 11

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

o o

o

Zonnepanelen: de plaatsing van zonnepanelen meenemen in het ontwerp, waarbij de zonnepanelen een vergelijkbare kleur als de dakpan hebben; (Eigentijdse) elementen die contrasteren in kleur of materialisatie: Qua kleurstelling voor deze elementen zijn wit, zwart, grijs, beige en/of donkere tinten blauw en groen passend. Het is niet de bedoeling een grote verscheidenheid in kleuren toe te passen; de genoemde kleuren geven enkel aan welke keuzes er zijn. Het combineren van enkele kleuren is wel toegestaan, onder de voorwaarde dat het ontwerp een eenheid vormt. Qua materialen zijn bijvoorbeeld hout, keimwerk en prefab beton toegestaan. Het toepassen van materialen zoals kunststof voor deurposten en kozijnen is alleen toegestaan als deze uitstraling vergelijkbaar is met dat van houten kozijnen; Bijgebouwen/bergingen in het zicht: metselwerk of gepotdekseld in hout in de kleurstelling van de kozijnen van de woning;

Navolgend komen de beeldkwaliteitseisen per categorie aan bod. Onderstaande afbeelding weergeeft de verschillende categorieën.

Figuur 8: Aanduiding deelcategorieën beeldkwaliteit

PAGINA 12

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

4.2 CATEGORIE 1 – LEVENSLOOPBESTENDIGE WONINGEN Categorie 1 bestaat uit de levensloopbestendige woningen (patiowoningen). Deze woningen zijn gepositioneerd aan de nieuw te realiseren straat tussen de Mater Lemmensstraat en Kofferen. Het woonprogramma is bij deze woningen volledig op de begane grond gelegen. De woningen krijgen een hoogteaccent in de vorm van een gedeeltelijke etage om in extra ruimte te voorzien. Aanvullend op de overkoepelende beeldkwaliteitseisen zoals beschreven in paragraaf 4.1 zijn voor deze woningen de ontwerpuitgangspunten als volgt: -

-

-

Een volledig woonprogramma op de begane grond; De (gedeeltelijke) etage (twee-laags volume) wordt uitgevoerd met een kap (zadeldak of mansarde kap). Zowel dwarskappen als incidenteel een gedraaide kap zijn toegestaan; Het hoogteaccent in de vorm van een (gedeeltelijke) etage dient gesitueerd te zijn aan de straatzijde; Zoals een straatje met een dorpse uitstraling kenmerkt is variëteit in bouwmassa’s en positionering daarvan ten opzichte van elkaar toegestaan. De levensloopbestendige woningen zouden bijvoorbeeld als rijwoningen ontworpen kunnen worden (doorlopend twee-laags volume), maar ook in de vorm van een soort twee-onder-een-kapwoning of semi-vrijstaande woning waarbij de etage (kap) van de woningen aan elkaar gespiegeld worden of op zichzelf staan en de begane grondlaag van de woningen zijn geschakeld aan de buurwoningen. In het stedenbouwkundig plan is dit indicatief weergeven en de referenties weergeven deze verschillende uitwerkingsmogelijkheden. Indien van toepassing, wordt het gedeelte van de woning dat aan de straatzijde niet is voorzien van een etage (de begane grondlaag met plat dak) integraal in het ontwerp meegenomen.

Navolgende beelden weergeven een referentiekader van de gewenste beeldkwaliteit voor de levensloopbestendige woningen. De teksten onder de referenties benadrukken de belangrijkste beeldkwaliteitselementen van die referenties.

Kap, witte contrasterende elementen, kleine voortuin; wonen kort op de straat.

Kap, ondergeschikte dakkapel, witte contrasterende elementen, oriëntatie ook op kopgevel.

PAGINA 13

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Kap, geïntegreerde zonnepanelen, gekoppelde woningen met geschakelde laagbouw.

Kap, ondergeschikte dakkapel, gekoppelde woningen met geschakelde laagbouw wit keimwerk als stedenbouwkundig contrast.

Kap, ondergeschikte dakkapel, zwarte contrasterende elementen, vrijstaande geschakelde bouwmassa (afgebeelde ramen tot grond niet in beeldkwaliteit opgenomen).

Kap, ondergeschikte dakkapel, vrijstaande bouwmassa, geen voortuin; wonen ‘op’ de straat.

Kap, incidenteel gedraaide kap, witte contrasterende elementen, verscheidenheid in bouwmassa’s. Figuur 9: Referentiekader levensloopbestendige woningen

PAGINA 14

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

4.3 CATEGORIE 2 – AANEENGEBOUWDE WONINGEN Categorie 2 bestaat uit de aaneengebouwde woningen. Aanvullend op de overkoepelende beeldkwaliteitseisen zoals beschreven in paragraaf 4.1 zijn voor deze woningen de ontwerpuitgangspunten als volgt: -

De bouwmassa bestaat uit twee bouwlagen en een kap; De kapvorm bestaat uit een hellend zadeldak, waarbij een incidenteel gedraaide kap is toegestaan. Zowel een rode, zwarte als antracietkleurige dakpan is denkbaar; mits passend bij de kleurstelling van de andere woningtypologieën.

Navolgende beelden weergeven een referentiekader behorende bij de aaneengebouwde woningen. De teksten onder de referenties benadrukken de belangrijkste beeldkwaliteitselementen van die referenties.

Kap, witte en grijze contrasterende elementen, eenvoud.

Dak, kleurstelling dakpan, witte contrasterende elementen, eenvoud.

Kap, geïntegreerde zonnepanelen, oriëntatie ook op kop, zwart contrasterende elementen.

(Incidenteel gedraaide) kap, detaillering in metselwerk, witte en beige contrasterende elementen.

PAGINA 15

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Kop, witte en groene contrasterende elementen, detaillering in metselwerk. Figuur 10: Referentiekader aaneengebouwde woningen

4.4 CATEGORIE 3 – RUG-AAN-RUG-WONINGEN Tot categorie 3 behoren de rug-aan-rug-woningen. Deze woningen grenzen met hun zij- en achterkanten aan elkaar. De tuinen van deze woningen liggen rondom het blok. De woningen tezamen worden als het ware als één gebouw ontworpen, met een bij de rest van het KEMterrein passende architectuur. Het gebouw/de woningen bestaan uit één bouwlaag met een kap. Aanvullend op de overkoepelende beeldkwaliteitseisen zoals beschreven in paragraaf 4.1 zijn voor deze woningen de ontwerpuitgangspunten als volgt: -

-

-

-

De bouwmassa bestaat uit een bouwlaag met een kap. De kap is relatief groot, doordat deze een diepte van twee woningen overspant. De bouwhoogte is vergelijkbaar met de aaneengebouwde woningen; De kap uitvoeren als zadeldak. Accenten en dakkapellen in het dakvlak zijn toegestaan (en noodzakelijk) ten behoeve van de bereikbaarheid en indeelbaarheid van het programma op de verdieping; Het gebouw dient een alzijdige uitstraling te hebben; De buitenruimten liggen aan de voorzijde van de woningen, als het ware rondom het gebouw; Bakstenen gevels, bij voorkeur een roodbruine, oranjebruine of geelbruine variant, welke harmoniseert met het ensemble van het KEM-terrein en contrasteert met de paars-rode kleurstelling van het moderne appartementengebouw aan de overzijde van het plangebied aan de Mater Lemmensstraat; De bergingen kunnen worden geïntegreerd in het hoofdgebouw ofwel als losse buitenbergingen worden voorzien.

Navolgende beelden weergeven een referentiekader voor de rug-aan-rug-woningen. De tekst benadrukt de belangrijkste beeldkwaliteitselementen van die referenties.

PAGINA 16

Beeldkwaliteitsplan KEM-terrein te Sint-Oedenrode

Opzet en uitstraling gebouw, alzijdigheid, buitenruimten, kap met ramen, kleurstelling

Opzet en uitstraling gebouw, alzijdigheid, buitenruimten, kap, dakkapellen, kleurstelling

Kleurstelling, opzet gebouw, geïntegreerde bergingen

Figuur 11: Referentiekader rug-aan-rug-woningen

PAGINA 17

6500 voor Chr.

RAAP-NOTITIE 5240

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode

3750 voor Chr.. 37

Gemeente Sint-Oedenrode Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek 2200 voor Chr.

700 voor Chr.

150 na Chr.

320 na Chr.

Archeologisch

Adviesbureau 250 na Chr.

1650 na Chr.

Colofon Opdrachtgever: Okko Projectontwikkeling Titel: Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Status: eindversie Datum: 10 februari 2016 auteur: R.E.E. Roggen MA Projectcode: OEKEM Bestandsnaam: NO5240_OEKEM.docx projectleider: R.E.E. Roggen MA projectmedewerker: drs. M.H.P.M. Ruijters ARCHIS-vondstmeldingsnummer: niet van toepassing ARCHIS-waarnemingsnummer: niet van toepassing ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer: 3977371100 Bewaarplaats documentatie: RAAP vestiging Zuid Autorisatie: ir. M.M. Peeters Bevoegd gezag: gemeente Sint-Oedenrode

ISSN: 0925-6369

RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. Leeuwenveldseweg 5b

telefoon: 0294-491 500

1382 LV W eesp

telefax: 0294-491 519

Postbus 5069

E-mail: raap@raap.nl

1380 GB W eesp

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2016 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Samenvatting In opdracht van Okko Projectontwikkeling heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd in plangebied KEM-terrein te SintOedenrode. Het doel van dit onderzoek was het verkrijgen van inzicht in de archeologische resten die in het plangebied verwacht worden en de te verwachten fysieke kwaliteit daarvan. Middels het bureauonderzoek zijn gegevens verzameld over de landschappelijke en archeologische context van het plangebied, op basis waarvan een archeologische verwachting is opgesteld. Deze gegevens zijn middels een booronderzoek in het veld getoetst. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied landschappelijk gezien op een dekzandvlakte ligt, ten westen van een dekzandkop. De bodem bestaat waarschijnlijk uit een relatief goed ontwaterde hoge zwarte enkeerdgrond. Rondom het plangebied zijn vele archeologische vindplaatsen bekend die wijzen op de archeologische rijkdom van het gebied. Historisch gezien maakt het plangebied deel uit van de historische kern ‘aan de Kofferen’. Volgens historisch kaartmateriaal was het zuidelijke deel van het plangebied in gebruik als tuin. Ten westen van het plangebied lag het voormalige domein Emmaus.

Op basis van het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen (archeologische resten) van landbouwers (Neolithicum t/m Nieuwe tijd). Tussen 1865 en 1949 was op het noordelijke deel van het plangebied een gasfabriek actief. Op de locatie van deze voormalige fabriek is de bodem gesaneerd. Tijdens het veldonderzoek zijn geen archeologische resten aangetroffen. De hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen van landbouwers is wel bevestigd door de aanwezigheid van een hoge zwarte enkeerdgrond. Het archeologisch niveau, de bovenzijde van de C-horizont, bevindt zich vanaf 1 m -Mv. In het noordelijke deel van het plangebied is de bodem verstoord door toedoen van de bodemsanering. Hier worden geen intacte archeologische resten meer verwacht. De aanbeveling voor archeologisch vervolgonderzoek is tweeledig. Voor de locatie waar de bodem afgegraven is (noordelijke deel plangebied; zie figuur 4) wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. In de zuidelijke deel van het plangebied kunnen bij toekomstige graafwerkzaamheden archeologische vindplaatsen verstoord worden. Indien graafwerkzaamheden dieper dan 80 cm -Mv gepland zijn en planaanpassing niet mogelijk is, adviseert RAAP voor deze zone een vervolgonderzoek in de vorm van waarderend onderzoek. Dit onderzoek kan bestaan uit een proefsleuvenonderzoek.

Eventueel kan in overleg met de bevoegde overheid (gemeente) bekeken worden of een archeologische begeleiding van de werkzaamheden tot de mogelijkheden behoort. Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Om deze te laten bekrachtigen in een selectiebesluit, kan contact worden opgenomen met de bevoegde overheid (gemeente Sint-Oedenrode).

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[3 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

1 Inleiding 1.1 Administratieve gegevens • typeonderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek • bevoegde overheid: gemeente Sint-Oedenrode • onderzoekskader: omgevingsvergunning uitgebreide procedure • datum veldonderzoek: 13 november 2015 • locatie (figuur 1): - naam plangebied: plangebied KEM-Terrein - plaats: Sint-Oedenrode - gemeente: Sint-Oedenrode - provincie: Noord-Brabant - toponiem: KEM-terrein - oppervlakte plangebied: 5.168 m² - kaartblad topografische kaart van Nederland, schaal 1:25.000: 51B - centrumcoördinaten (X/Y): 159840/396894 • afbakening onderzoekszone: straal van 500 m rondom het plangebied • ARCHIS-vondstmeldingsnummer: niet van toepassing • ARCHIS-waarnemingsnummer: niet van toepassing • ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer: 3977371100

1.2 Aanleiding en doelstelling Dit onderzoek kadert in een omgevingsvergunning, uitgebreide procedure ten behoeve van de verkaveling van het KEM terrein te Sint-Oedenrode. Conform de richtlijnen van de gemeente Sint-Oedenrode is een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd. Het doel van dit onderzoek was het verkrijgen van inzicht in de archeologische resten die in het plangebied verwacht worden en de verwachte diepteligging en fysieke kwaliteit daarvan.

1.3 Onderzoeksvragen Bureauonderzoek 1. 2.

Hoe ziet de geo(morfo)logische en bodemkundige opbouw van het plangebied eruit? Welke gegevens met betrekking tot archeologische waarden zijn over het plangebied bekend?

3.

Wat was het historisch landgebruik van het plangebied, wat is het landgebruik nu en wat is de invloed daarvan op de (verwachte) archeologie en (bodem)gaafheid?

4.

Wat is de gespecificeerde verwachting ten aanzien van nog onbekende archeologische waarden in het gebied?

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[4 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Verkennend booronderzoek 5.

Stemt de geo(morfo)logische en/of bodemkundige opbouw in het plangebied overeen met hetgeen op basis van het bureauonderzoek verwacht werd?

6.

Is de bodemopbouw in (delen van) het plangebied intact en wat zegt dit over de gaafheid van eventuele archeologische resten?

7.

Op welke diepte bevindt zich de archeologische interessante laag / het niveau waarop archeologische resten bewaard zijn gebleven?

8.

Dient op basis van de resultaten van het veldonderzoek de gespecifieerde archeologische verwachting te worden bijgesteld?

Algemeen 9.

Wat is de invloed van de toekomstige inrichting op eventuele archeologische resten?

10. Op welke wijze kan bij de planvorming met archeologische resten worden omgegaan?

1.4 Randvoorwaarden Het onderzoek is uitgevoerd volgens de normen van de archeologische beroepsgroep (zie artikel 24 van het Besluit archeologische monumentenzorg). De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 3.3), beheerd door de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; www.sikb.nl), geldt in de praktijk als richtlijn. RAAP beschikt over een opgravingsvergunning, verleend door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Zie tabel 1 voor de dateringen van de in deze notitie genoemde archeologische perioden.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[5 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Archeologische perioden Datering

Tijdperk

Recente tijd

- 1945

C

Nieuwe tijd

- 1850

B

- 1650

A Laat B Laat A D: Ottoonse tijd

Vroeg

Middeleeuwen

C: Karolingische tijd B: Merovingische tijd

A: Volksverhuizingstijd Laat

Romeinse tijd

Midden Vroeg Laat

IJzertijd

Midden Vroeg Laat

Bronstijd

Midden

Prehistorie

Vroeg

Neolithicum (Nieuwe Steentijd)

Laat Midden Vroeg

Mesolithicum (M idden Steentijd)

Paleolithicum (Oude Steentijd)

Laat Midden Vroeg Laat Jong B Jong A Midden Oud

- 1500 - 1250 - 1050 - 900 - 725 - 525 - 450 - 270 - 70 na Chr. - 15 voor Chr. - 250 - 500 - 800 - 1100 - 1800 - 2000 - 2850 - 4200 - 4900/5300 - 6450 - 8640 - 9700 - 12.500 - 16.000 - 35.000 - 250.000

tabel1_standaard_Archeologisch_RAAP_2014

Tabel 1. Archeologische tijdschaal.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[6 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

2 Bureauonderzoek 2.1 Methode Het bureauonderzoek dient om op basis van verschillende bronnen inzicht te krijgen in de genese van het landschap, de bodemopbouw en de sporen die het menselijk gebruik in de loop der tijd heeft achter gelaten. Met behulp van deze gegevens wordt een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Voor de geraadpleegde bronnen wordt verwezen naar de literatuurlijst.

2.2 Geo(morfo)logie en bodem Onderstaande gegevens zijn onder andere afgeleid van de geomorfologische kaart (ARCHIS3; figuur 2), de bodemkaart (ARCHIS3; figuur 3) en het AHN (http://ahn.maps.arcgis.com). De historische kern van Sint-Oedenrode ligt grotendeels op een niet gekarteerde dekzandkop (bebouwd), die door het Dommeldal van oost naar west wordt aangesneden. Het plangebied ligt ten zuidwesten van deze kop op een (dekzand)vlakte (gekarteerd als bebouwd). Het beekdal van de Dommel ligt circa 100 m ten westen van het plangebied. De actieve bedding van de Dommel ligt 300 m ten noordwesten van het plangebied. De ondergrond in het plangebied bestaat uit zand dat tijdens het Pleistoceen is afgezet door de wind. Deze afzettingen worden gerekend tot de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden (Weerts e.a., 2006). Het plangebied behoort tot de bebouwde kern van Sint-Oedenrode. De bodem is in deze kern niet gekarteerd (ARCHIS3; figuur 3). Op de dekzandvlakte ten westen van het plangebied is een goed ontwaterde, lemige, fijnzandige, hoge zwarte enkeerdgrond (code zEZ23-VI) bodem gekarteerd. Waarschijnlijk zijn deze gronden ook in het plangebied aanwezig. Hoge enkeerdgronden betreffen vaak de van oorsprong best ontwaterde en vruchtbaarste zandgronden die vanwege hun gunstige kenmerken al relatief vroeg in cultuur zijn gebracht.

Door langdurige bemesting hebben deze gronden een (minimaal 50 cm) dikke, humushoudende bovengrond gekregen. Vanaf de Middeleeuwen, maar vooral in de Nieuwe tijd, werd door gemengde boerenbedrijven plaggenbemesting toegepast op de akkers. Elk jaar werd deze mest, die naast organisch materiaal ook veel minerale bestanddelen bevatte, op de akkers gebracht. Op deze manier kon de vruchtbaarheid van de gronden op peil worden gehouden. In de loop van de tijd ontstonden op deze wijze akkers met een dik, humeus dek, ook wel essen of esdekken genoemd. In de ondergrond kunnen de podzolkenmerken van het oorspronkelijk bodemprofiel nog (deels) bewaard zijn gebleven (Peeters, 2012). Op basis van het AHN (http://ahn.maps.arcgis.com; figuur 7) blijkt dat er twee laagtes voorkomen in het plangebied. In het centrum van het plangebied ligt een poel en in het zuiden een slootvormige laagte.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[7 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

2.3 Archeologische gegevens • Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart (Genabeek & Tebbens, 2007): het noordelijke deel van het plangebied ligt in zone 3. Voor deze zone geldt de archeologische verwachting ‘oude kern’. Het zuidelijke deel van het plangebied is aangeduid als categorie 5: voor deze zone geldt een hoge verwachting voor archeologische vindplaatsen. • Bekende archeologische monumenten en vindplaatsen volgens het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS2) in een straal van 500 m rond het plangebied: zie tabel 2.

monument

complex

datering

beschrijving

2130

nederzetting

MESO, IJZ en LME

terrein van hoge archeologische waarde

16802

stad

LME-NT

terrein van hoge archeologische waarde

5232

nederzetting

IJZ-ROM, ME

terrein van hoge archeologische waarde

2525

kasteel

LME

terrein van hoge archeologische waarde

2091

nederzetting

IJZ

terrein van hoge archeologische waarde

2138

nederzetting

PALEOB-MESO, IJZ-NT

terrein van hoge archeologische waarde

waarneming complex

datering

materiaal

verzamelwijze

30152

onbekend

BRONS

brons en vuursteen

onbekend

31337

versterkt huis

LME-NT

keramiek

onbekend

33245

urneveld

BRONS-IJZ

keramiek

onbekend

44784

versterkt huis

ME-NT

sporen en keramiek

onbekend

48307

nederzetting/onbepaald

IJZ en LME

sporen en keramiek

begeleiding

49833

onbekend

ME-NT

glas, keramiek en bot

graafwerken

50606

onbekend

BRONS, LIJZ-

sporen

begeleiding

ROM, ME-NT 414364

kasteel

ME-NT

sporen

onbekend

414375

kasteel

ME-NT

sporen

onbekend

418101

nederzetting/onbepaald

LME

Sporen en keramiek

opgraving

418622

nederzetting/onbepaald

ME-NT

sporen, keramiek en metaal

opgraving

423904

nederzetting, percelering NEO, MT,

vuursteen, keramiek en sporen opgraving

ROM, ME 429469

waterburcht, depot, nederzetting

MT, ROM, ME

bot, metaal en sporen

29811

onbekend

NEO

vuursteen

onbekend

44611

stad

LME-NT

sporen en aardewerk

onbekend

48309

onbekend

LME-NT

keramiek en glas

onbekend

416662

percelering

LME-NTB

sporen

onbekend

426246

onbekend

PALEO-NTC

keramiek, metaal en bot

onbekend

426413

molen

LME-NTC

keramiek

onbekend

434680

stad

LME-NTC

keramiek

onbekend

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

MESO, NEO,

vuursteen, keramiek, metaal,

opgraving

[8 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

waarneming complex

datering

materiaal

verzamelwijze

442190

nederzetting/onbepaald

LME-NT

keramiek

onbekend

442781

nederzetting/onbepaald

LME-NT

keramiek

onbekend

vondstmelding

complex

datering

opmerking

423789

onbekend

LME-NT

Keramiek van begeleiding

Tabel 2. Overzicht van de bekende archeologische monumenten en vindplaatsen in de omgeving van het plangebied.

• eerder uitgevoerd onderzoek in de omgeving volgens ARCHIS2: zie tabel 3 meldingsnr.

resultaat/advies

opmerking

4620

complex: Kasteel en nederzetting

Kerkstraat, type onderzoek onbekend

6333

onbekend

St-Martinuskerk, type onderzoek onbekend

6478

onbekend

Mariendaal, begeleiding

7202

onbekend

Odendaal, booronderzoek

7243

onbekend

Mariendaal, begeleiding

7374

complex: nederzetting onbepaald, datering

Mariendaal, begeleiding

onbepaald, datering: VMED-NT

IJZ-LME 4009

complex: kasteel/nederzetting onbepaald,

Kerkstraat, proefsleuven

datering: ME 19270

nederzetting vanaf de 13e eeuw

Kofferen-Hoge Vonderstraat, type onderzoek

19514

onbekend

Kerkplein, begeleiding

22002

complex: nederzetting, datering NEO-NTC

De Heuvel, proefsleuven met doorstart naar

onbekend

opgraving 22529

onbekend

Kerkstraat, begeleiding

29283

onbekend

Kofferen 38, booronderzoek

44151

onbekend

Mariendaal, begeleiding

47836

onbekend

Laan van Henkenshage, booronderzoek

51359

onbekend

Laan van Henkenshage, begeleiding

5873

complex: nederzetting, datering IJZ-NT

Odendaal, opgraving

6038

onbekend

Borchmolendijk 31, booronderzoek

13363

onbekend

Borchmolendijk, proefsleuven

19971

onbekend

Borchmolendijk, opgraving

21553

onbekend

Markt 10, booronderzoek

24027

onbekend

Boskantseweg 22, booronderzoek

24839

onbekend

Dommel corridor, proefsleuven met doorstart naar opgraving

35975

Complex: nederzetting, datering ROM-ME

Markt 10, begeleiding

40371

onbekend

Borchmolendijk, begeleiding

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[9 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

meldingsnr.

resultaat/advies

opmerking

45390

onbekend

Corridor 9, begeleiding

56381

onbekend

Leerlooierspad, proefsleuven

63653

onbekend

onbekend

65190

onbekend

Cathalijnenpad 4, booronderzoek

65677

onbekend

Heuvel 40-42

65679

onbekend

Markt 12

65870

onbekend

Boskantseweg 41-43A, booronderzoek

Tabel 3. Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in de omgeving van het plangebied.

Uit tabel 2 blijkt dat in een straal van 500 m rondom het plangebied vindplaatsen voorkomen uit het Neolithicum, Mesolithicum, Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De meest voorkomende meldingen dateren echter uit de Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De historische datering van deze waarnemingen is gerelateerd aan bewoning in de oude kern van Sint-Oedenrode. Het betreft sporen van bewoning en hieraan gerelateerde vondsten van keramiek, glas, metaal en bot. Het plangebied behoort tot de historische kern van Sint-Oedenrode, dat is aangegeven als een AMK-terrein (code 16802). In de onmiddellijke omgeving van het plangebied bevinden zich verschillende archeologische vondstmeldingen en onderzoeken. Circa 40 m ten westen van het plangebied zijn sporen en keramiekvondsten gemeld, die gerelateerd zijn aan het adellijk huis Emmaus. Sporen van een urnenveld uit de metaaltijden worden vermeldt op circa 50 m ten zuidwesten van het plangebied. Sporen en keramiek uit dezelfde periode en uit de Middeleeuwen zijn tijdens een begeleiding op circa 50 m ten zuidoosten van het plangebied aangetroffen. Uit deze meldingen blijkt dat de onmiddellijke omgeving van het plangebied rijk is aan archeologische resten uit de metaaltijden en de Middeleeuwen/Nieuwe tijd.

Een hoge archeologische waardering blijkt ook uit het bureau- en booronderzoek dat uitgevoerd is voor het zuidelijk aan het plangebied grenzende terrein. Voor dit terrein werd een nader archeologisch onderzoek aanbevolen (onderzoeksnummer 63653).

2.4 Historische situatie Op basis van een analyse van historisch kaartmateriaal (http://www.watwaswaar.nl) blijkt dat het plangebied in het begin van de 19e eeuw bestond uit vier kavels en als tuin ingericht was. Aan de straatzijde (Kofferen) zijn vanaf 1900 twee gebouwen (in lijn met de straat) afgebeeld. Uit het saneringsonderzoek van de Grontmij blijkt dat in het plangebied tussen 1865 en 1949 een particuliere gasfabriek stond. De gasfabriek bestond uit een zuiveringskamer, teerput, afvoergreppel, bezinkput, werkplaats, kolenloods, stokerij, een dienstwoning (rijksmonument) en twee gashouders. Deze gasfabriek lag in het noordelijke deel van het plangebied (figuur 6). Op de locatie van de gasfabriek (de huidige parkeerplaatsen) is in de tweede helft van de 20e eeuw een brandweerkazerne gebouwd. Op historische kaarten ligt ten oosten van het plangebied een omgracht terrein (figuur 8). De westelijke gracht van het terrein wordt door het plangebied aangesneden. Op de gemeentelijke erfgoedkaart is dit terrein afgebeeld als plaats van Emmaus, een adellijke woning. De eerste

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 0 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

vermelding onder de naam Emmaus dateert uit de 16e eeuw (http://www.bhic.nl). Voor deze periode stond het huis/slotje bekend onder de naam ‘het hoge huijs’. Vanaf 1766 werd de oude woning vervangen door een pastorie. In de jaren 30 van de 20e eeuw is deze afgebroken. De tuinen binnen het plangebied behoorden mogelijk tot het adellijk domein en pastorie.

2.5 Bodemsanering Op de locatie van de oude gasfabriek was de bodem zwaar verontreinigd. In het begin van de jaren 90 van de 20e eeuw heeft ter plaatse een bodemsanering plaatsgevonden (Grontmij, 1991). De locatie (zoals aangegeven op figuur 6) zal tot grote diepte afgegraven zijn. Volgens mededeling van Jos van Nuenen, bewoner aan Kofferen 45, is de bovengrond van de achterliggende tuinen ook ontgraven.

2.6 Huidige situatie Tegenwoordig is het plangebied onbebouwd. Het noordelijke deel is ingericht als een kleine parkeerplaats (bestrating met klinkers). Het overgrote deel van het plangebied bestaat uit verschillende tuinen. Er is sprake van een vlak reliëf met een gemiddelde hoogteligging van 10,90 m +NAP. Enkel de parkeerplaats ligt 20 cm lager dan dit peil.

2.7 Toekomstige situatie Een definitief inrichtingsplan is nog niet opgesteld. De huidige plannen (een goedgekeurde inrichtingsschets) voorzien in de bouw van 21 woningen en 42 parkeerplaatsen. De graafwerkzaamheden ten behoeve van deze ontwikkelingen (woningen, bijgebouwen, bestrating, nutsvoorzieningen e.d.) zullen de ondergrond op grote schaal verstoren.

2.8 Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de verzamelde gegevens is het mogelijk een gespecificeerde archeologische verwachting op te stellen ten aanzien van aard, ouderdom, diepteligging en gaafheid. Aard en ouderdom Het verspreidingspatroon van archeologische vindplaatsen is voor een groot deel gerelateerd aan de fysieke eisen die de mens stelde aan de leef- en woonomgeving. Meest markant zijn de verschillen tussen jager-verzamelaars enerzijds en landbouwers anderzijds. In de Steentijd (Paleolithicum t/m Neolithicum) leefde de mens voornamelijk van de jacht, visvangst en het verzamelen van eetbare planten en vruchten. Deze zogenaamde jager-verzamelaars trokken door het landschap en verbleven alleen tijdelijk op een plek. Uit een ruimtelijke analyse blijkt dat hun kampementen in vrijwel alle gevallen zijn gesitueerd op de overgang van nat naar droog. Nabij dergelijke gradiëntzones waren namelijk de meeste voedselbronnen voorhanden en was (drink)water bereikbaar.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 1 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

In het plangebied doet zich geen gradiëntsituatie voor. Zodoende worden geen vindplaatsen van jager-verzamelaars verwacht; er geldt voor het plangebied derhalve een lage archeologische verwachting voor vindplaatsen van jager-verzamelaars. Met de introductie van de landbouw (vanaf het Neolithicum) werd de mate waarin gronden geschikt waren om te beakkeren een steeds belangrijker factor in de locatiekeuze van de mens. De eerste akkergronden werden op de van nature vruchtbaarste gronden aangelegd. Bovendien moesten de gronden goed ontwaterd zijn. In het plangebied komt een hoge zwarte enkeerdgrond voor. Deze kenmerkt zich door een goede ontwatering en hoge vruchtbaarheid. Het aanwezige esdek getuigt van langdurig landbouwkundig gebruik. Dit wordt bevestigd door de historische context van het plangebied als tuingrond nabij het huis Emmaus. Voor het plangebied geldt een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen (archeologische resten) van landbouwers (Neolithicum t/m Nieuwe tijd). Diepteligging In het plangebied komt een jong afdekkend pakket voor (esdek) dat een ouder loopvlak afdekt. Dit afdekkende pakket dateert vanaf de Late Middeleeuwen. Oudere resten worden zodoende door het pakket afgedekt en bevinden zich op meer dan 50 cm -Mv. Sporen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd kunnen ook in het esdek aanwezig zijn.

Fysieke kwaliteit Vanwege het jonge afdekkende pakket is het prehistorisch loopvlak in het plangebied mogelijk goed geconserveerd. Eventuele archeologische resten zijn zodoende goed beschermd tegen recente diepe bodembewerking en kennen naar verwachting een hoge gaafheid. Op de locatie van de bodemsanering zal de ondergrond (en daarmee het archeologisch vlak) naar verwachting verstoord zijn. Gezien de goede ontwatering (grondwatertrap VI) zullen organische resten vergaan zijn, anorganische resten zullen goed bewaard zijn.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 2 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

3 Veldonderzoek 3.1 Methode Het inventariserend veldonderzoek (IVO) bestond uit een verkennend booronderzoek. Het verkennend veldonderzoek had tot doel het verkrijgen van inzicht in de bodemgesteldheid en mate van bodemverstoring in het plangebied. Daarmee wordt de gespecificeerde archeologische verwachting getoetst en kunnen uitspraken worden gedaan over de gaafheid van eventuele archeologische vindplaatsen. Daartoe zijn vier boringen gezet. Er is geboord tot maximaal 1,9 m -Mv met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm en een gutsboor met een diameter van 3 cm. De boringen zijn tijdens het veldwerk lithologisch conform NEN 5104 (Nederlands Normalisatie-instituut, 1989) digitaal beschreven in het boorbeschrijvingssysteem van RAAP (Deborah2; bijlage 1) en met GPS ingemeten (x/y-coördinaten). Van alle boringen is de hoogte bepaald met behulp van een GPS. De uitgebreide boorbeschrijvingen (inclusief lithologisch profiel) zijn opgenomen in bijlage 1.

3.2 Resultaten Geologie en bodem Tijdens het veldonderzoek zijn in het plangebied twee verschillende bodems aangetroffen. In de boringen 1 en 2 is een verstoord bodemprofiel opgetekend. De verstoring is gerelateerd aan de bodemsanering. De verstoring is in boring 1 minimaal 1,75 m -Mv diep en in boring 2 minimaal 1,2 m -Mv diep. In de boringen 3 en 4 is een hoge zwarte enkeerdgrond aangetroffen. In het gebied is een tot 1 m dik, donkerbruingrijs esdek aanwezig (A-horizont). Onder dit esdek bevindt zich een zwak siltig, matig fijn, lichtgeel zandpakket: de C- horizont. Het archeologisch niveau, de bovenzijde van de C-horizont, bevindt zich op circa 1 m -Mv. Archeologie Tijdens het onderzoek zijn geen archeologische resten gevonden. Een verkennend booronderzoek heeft echter ook niet tot doel deze op te sporen Synthese De resultaten van het veldonderzoek zijn tweeledig (zie figuur 4). In het noordelijke deel van het plangebied is de bodem verstoord. Archeologische resten worden in dit deel van het plangebied niet meer verwacht. In het zuidelijke deel is een relatief onverstoorde bodem aangetroffen. De aangetroffen bodem komt overeen met een hoge zwarte enkeerdgrond. De hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen van landbouwers blijft daarmee gehandhaafd. Het archeologisch vlak bevindt zich vanaf 1 m -Mv.

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 3 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

4 Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusies In deze paragraaf worden de conclusies gegeven in de vorm van de antwoorden op de specifieke onderzoeksvragen (zie § 1.3). Bureauonderzoek 1.

Hoe ziet de geo(morfo)logische en bodemkundige opbouw van het plangebied eruit? Het plangebied ligt ten westen van een dekzandkop in een dekzandvlakte. De bodem bestaat waarschijnlijk uit een goed ontwaterde, lemige, fijnzandige, hoge zwarte enkeerdgrond. Deze wordt gekenmerkt door een meer dan 50 cm dikke humushoudende bovengrond (esdek).

2.

Welke gegevens met betrekking tot archeologische waarden zijn over het plangebied bekend? Rondom het plangebied zijn vele archeologische vindplaatsen bekend die wijzen op de archeologische rijkdom van het gebied. Het noordelijke deel van het plangebied is op de gemeentelijke beleidskaart gekarteerd als oude kern. Voor het zuidelijke deel geldt een hoge archeologische verwachting voor archeologische vindplaatsen.

3.

Wat was het historisch landgebruik van het plangebied, wat is het landgebruik nu en wat is de invloed daarvan op de (verwachte) archeologie en (bodem)gaafheid? Op historische kaarten is het plangebied afgebeeld als tuin. Ten westen, grenzend aan het plangebied is op historische kaarten het adellijk domein Emmaus afgebeeld. Vanaf het midden van de 19e eeuw stond in het noordelijke deel van het plangebied een particuliere gasfabriek. Het fabrieksterrein en de achterliggende tuinen zijn in de jaren 90 van de 20e eeuw gesaneerd. Door toedoen van landbouwkundig gebruik van het plangebied is ter plaatse een esdek aanwezig. Dit jong afdekkend pakket heeft het prehistorisch loopvlak afgedekt. Archeologische vindplaatsen kunnen onder dit pakket relatief goed bewaard zijn. Op de locatie van de bodemsanering zal het archeologische vlak verstoord zijn. Door de afgraving worden hier geen archeologische resten meer verwacht.

4.

Wat is de gespecificeerde verwachting ten aanzien van nog onbekende archeologische waarden in het gebied? Voor het plangebied geldt een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen (archeologische resten) van landbouwers (Neolithicum t/m Nieuwe tijd).

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 4 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Verkennend booronderzoek 5.

Stemt de geo(morfo)logische en/of bodemkundige opbouw in het plangebied overeen met hetgeen op basis van het bureauonderzoek verwacht werd? Overeenstemmend met het bureauonderzoek is tijdens het booronderzoek een hoge zwarte enkeerdgrond aangetroffen. In de boringen 3 en 4 is het donkerbruingrijze esdek circa 1 m dik. In het noordelijke deel, in de boringen 1 en 2, is het bodemprofiel verstoord.

6.

Is de bodemopbouw in (delen van) het plangebied intact en wat zegt dit over de gaafheid van eventuele archeologische resten? In de boringen 3 en 4 is een donkerbruingrijs esdek boven een lichtgele C-horizont aangetroffen. Sporen en resten die ingegraven zijn tot in de C-horizont, kunnen op deze locatie bewaard zijn. Gezien de goede ontwatering, zullen organische resten niet bewaard zijn. Op de locatie van de bodemsanering is het bodemprofiel volledig verstoord. Het archeologisch vlak is door toedoen van de sanering verdwenen.

7.

Op welke diepte bevindt zich de archeologische interessante laag / het niveau waarop archeologische resten bewaard zijn gebleven? Op circa 1 m -Mv bevindt zich de bovenzijde van de C-horizont. Vanaf deze diepte zijn eventuele archeologische sporen goed leesbaar. In het noordelijke deel is de bodem zodanig verstoord dat het archeologisch niveau verdwenen is.

8.

Dient op basis van de resultaten van het veldonderzoek de gespecifieerde archeologische verwachting te worden bijgesteld? Tijdens het veldonderzoek zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. Verkennend booronderzoek heeft echter ook niet tot doel deze op te sporen. De hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen van landbouwers is wel bevestigd door de aanwezigheid van een hoge zwarte enkeerdgrond in de boringen 3 en 4. In het noordelijke deel van het plangebied is de bodem verstoord (boringen 1 en 2). In dit deel van het plangebied worden geen (relatief intacte) vindplaatsen meer verwacht.

4.2 Aanbevelingen 9.

Wat is de invloed van de toekomstige inrichting op eventuele archeologische resten? In het noordelijke deel van het plangebied is de bodem reeds verstoord. Graafwerkzaamheden zullen op deze locatie dan ook niet verstorend zijn ten opzichte van eventuele archeologische vindplaatsen. In het zuidelijke deel van het plangebied kunnen graafwerkzaamheden die dieper reiken dan het esdek archeologische resten verstoren.

10. Op welke wijze kan bij de planvorming met archeologische resten worden omgegaan? De aanbeveling voor archeologisch vervolgonderzoek is tweeledig. Op de locatie waar de bodem afgegraven is (noordelijke deel plangebied), wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd (figuur 4).

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 5 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

In het zuidelijke deel van het plangebied kunnen bij toekomstige graafwerkzaamheden archeologische vindplaatsen verstoord worden. Indien graafwerkzaamheden dieper dan 80 cm -Mv gepland zijn en planaanpassing niet mogelijk is, adviseert RAAP voor deze zone een vervolgonderzoek in de vorm van waarderend onderzoek. Dit onderzoek kan bestaan uit een proefsleuvenonderzoek en biedt inzicht in de aard, omvang, datering, diepteligging, gaafheid, conservering en waarde van aanwezige archeologische resten. Eventueel kan in overleg met de bevoegde overheid (gemeente) bekeken worden of een archeologische begeleiding van de werkzaamheden tot de mogelijkheden behoort. Een waarderend onderzoek dient uitgevoerd te worden conform een vooraf opgesteld Programma van Eisen (PvE). Het PvE dient te zijn goedgekeurd door de bevoegde overheid. Tot slot Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Om deze te laten bekrachtigen in een selectiebesluit, kan contact worden opgenomen met de bevoegde overheid (gemeente Sint-Oedenrode). RAAP kan u daarbij assisteren. Indien behoud niet mogelijk is kan RAAP u ook uitgebreid adviseren over de mogelijkheden van een nader onderzoek en de daaraan gekoppelde kosten en doorlooptijd. Indien u vragen heeft kunt u contact opnemen met de projectleider van dit project, R. Roggen MA (0495 513 555).

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 6 ]

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Literatuur R.J.M. van & L. Tebbens, 2007. Archeologiebeleid gemeente Sint Oedenrode. BAAC, ’s-Hertogenbosch. Grontmij nv, 1991. Saneringsonderzoek bodemverontreiniging voormalige gasfabriek aan de Kofferen. Grontmij, Nieuwegein. Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. Peeters, M. M., 2012. Plangebied Hugten 19 te Maarheeze, gemeente Cranendonck; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAPnotitie 4121. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp. Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland. TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht.

Overzicht van figuren, tabellen en bijlagen Figuur 1.

Ligging plangebied (rood); inzet: ligging in Nederland (ster).

Figuur 2.

Geomorfologische kaart met aanduiding van het plangebied (zwarte stippellijn).

Figuur 3.

Bodemkaart met aanduiding van het plangebied (zwarte stippellijn).

Figuur 4.

Resultaten booronderzoek.

Figuur 5. Kaart met Archis2 waarnemingen binnen een straal van 500 m rondom het plangebied (zwarte stippellijn). Figuur 6.

Onderzoeksgebied bodemsanering oude gasfabriek (bron: Grontmij).

Figuur 7.

Uitsnede uit het AHN van de omgeving van het plangebied.

Figuur 8.

Uitsnede uit het Bonneblad circa 1832, met aanduiding van het plangebied (rood omkaderd).

Tabel 1.

Archeologische tijdschaal.

Tabel 2.

Overzicht van de bekende archeologische vindplaatsen in de omgeving van het plangebied.

Tabel 3.

Overzicht van eerder archeologisch onderzoek in de omgeving van het plangebied.

Bijlage 1. Boorbeschrijvingen (inclusief lithologisch profiel).

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[1 7 ]

gje

160

159

398

Sint-Oedenrode Sint-Oedenrode

398

d

161

N617

Ollandsew eg

ndijk Linde

Sint-Oedenrode Sint-Oedenrode

397

397

Co rrid or

Rijsingen

Eerschot

g we

396

eiendonk

lse se jn Ni

Bo 396 sk a tse © Dienst voor het kadaster en de openbare registers, nApeldoorn, 2015 we g

A50

8 8

159

160

Figuur 1. Ligging plangebied (rood); Inzet: ligging in Nederland (ster).

161

159600

159800

160000

160200

160400

159600

159800

160000

160200

160400

396400

396400

396600

396600

396800

396800

397000

397000

397200

397200

397400

397400

159400

0

100

200 m

ML1/oekem_ml

159400

300 1:7500

Figuur 2. Geomorfologischekaart met aanduiding van het plangebied (zwarte stippellijn).

159600

159800

160000

160200

160400

160200

160400

396400

396400

396600

396600

396800

396800

397000

397000

397200

397200

397400

397400

159400

0

100

200 m

ML1/oekem_ml

159400

159600

159800

300 1:7500 160000

Figuur 3. Bodemkaart met aanduiding van het plangebied (zwarte stippellijn).

159800

159850

159900

396950

boring (met een Edelmanboor diam. 7 cm.)

396950

legenda met een esdek op C-horizont met een verstoord bodemprofiel 2

boornummer

overig geen vervolgonderzoek vervolgonderzoek

396850

396850

396900

396900

grens plangebied

0

10

20

30 m

ML1/oekem_ml

40

50 1:1000

159800

Figuur 4. Resultaten booronderzoek.

159850

159900

159600

159800

160000

160200

160400

159600

159800

160000

160200

160400

396400

396400

396600

396600

396800

396800

397000

397000

397200

397200

397400

397400

159400

0

100

200 m

ML1/oekem_ml

159400

300 1:7500

Figuur 5. Kaart met Archis2 waarnemingen binnen een straal van 500 m rondom het plangebied (zwarte stippellijn).

Figuur 6. Onderzoeksgebied bodemsanering oude gasfabriek (bron: Grontmij).

Figuur 7. Uitsnede uit het AHN van de omgeving van het plangebied.

159800

160000

159800

160000

0

50

100

150

200 1:4000

m ML1/oekem_ml

396600

396600

396800

396800

397000

397000

159600

159600

Figuur 8. Uitsnede uit het Bonneblad circa 1832, met aanduiding van het plangebied (rood omkaderd).

Plangebied KEM-terrein te Sint-Oedenrode, gemeente Sint-Oedenrode; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek.

Bijlage 1: Boorbeschrijvingen (inclusief lithologisch profiel)

RAAP-notitie 5240 / eindversie, 10 februari 2016

[2 6 ]

boring: OEKEN-1

beschrijver: MRU, datum: 13-11-2015, X: 159.844,08, Y: 396.911,19, precisie locatie: 1 cm, coördinaatsysteem: Rijksdriehoeksmeting, kaartblad: 51B, hoogte: 11,32, precisie hoogte: 1 cm, referentievlak: Normaal Amsterdams Peil, methode hoogtebepaling: GPS, boortype: Edelman-7 cm, doel boring: archeologie - verkenning, landgebruik: grasland, vondstzichtbaarheid: geen, provincie: Noord-Brabant, gemeente: Sint-Oedenrode, plaatsnaam: Sint-Oedenrode, opdrachtgever: Van der Aa Juristen, uitvoerder: RAAP Zuid, opmerking: niet fixed ingemeten

0 cm -Mv / 11,32 m +NAP Lithologie: zand, zwak siltig, matig humeus, donkerbruingrijs, matig fijn Bodemkundig: A-horizont, interpretatie: verstoord Opmerking: enkel grindje