Document · PDF

Bijlage 7 Toelichting De Kuilen 12a en 13 (inclusief bijlagen)

Raadsvergadering 29 september 2022, gemeente MeierijstadBij agendapunt: Gewijzigde vaststelling bestemmingsplan 'Ontwikkelplan sanering varkenshouderij'26.313 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01); beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02); beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03); beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (LS04); opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).

SIKB.

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 1 van 18

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:             2.3

het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket); literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25.000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Noord-Brabant; de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Meierijstad; plaatselijke (amateur-)archeoloog c.q. heemkundevereniging. Afbakening en huidige situatie van het plangebied

Afbakening Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 1.000 meter rondom het plangebied.4 Het plangebied (oppervlakte circa 1,35 hectare) ligt aan De Kuilen 12a en 13, ongeveer 1,5 kilometer ten zuidwesten van de kom van Veghel in de gemeente Meierijstad (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 10,5 meter +NAP. Huidige situatie Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens. Het plangebied is momenteel deels in gebruik als grasland. Het oostelijke deel van het plangebied is bebouwd met een agrarisch bedrijf (zie figuur 3). Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan.

In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures.

Binnen deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de archeologische verwachting van het plangebied.

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 2 van 18

Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Buitengebied (2015). Volgens dit bestemmingsplan heeft het oostelijke deel van het plangebied een dubbelbestemming Waarde – Archeologie 3 en het westelijke deel van het plangebied een dubbelbestemming Waarde – Archeologie 4. Volgens de bijbehorende planregels is bij Waarde – Archeologie 3 archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 250 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld. Bij Waarde – Archeologie 4 is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 10.000 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld 5 De dubbelbestemming is afgeleid van de archeologische verwachtingskaart van de (voormalige) gemeente Veghel en de bijbehorende beleidsnota. Volgens de verwachtingskaart (Figuur 4) ligt het oostelijke deel van het plangebied in een zone met een middelhoge archeologische verwachting. De rest van het plangebied heeft geen archeologische verwachting als gevolg van bodemverstoringen. 6 Bodemloket De overheid initieert middels het Bodemloket inzicht te geven in maatregelen die de afgelopen jaren getroffen zijn om de bodemkwaliteit in Nederland in kaart te brengen (bodemonderzoek) of te herstellen (bodemsanering). Ook laat het Bodemloket zien waar vroeger (bedrijfs-) activiteiten hebben plaatsgevonden die extra aandacht verdienen.

Ook worden op het Bodemloket voormalige potentieel bodembedreigende bedrijfsactiviteiten weergegeven. Gegevens van het Bodemloket dienen als indicatief te worden beschouwd. Binnen het plangebied zijn voor zover bekend binnen het Bodemloket van de Provincie Noord-Brabant geen milieuhygiënische onderzoeken uitgevoerd.7 2.4

Toekomstige situatie

Het toekomstige gebruik/inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied zullen vier kavels worden gerealiseerd waarin vier woningen met bijgebouw zullen worden gerealiseerd. Hiervoor zal alle bestaande bebouwing in het (oosten van het) plangebied worden gesloopt. Het totale oppervlak en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw zijn nog niet bekend (zie bijlage 6). 2.5

Aardwetenschappelijke gegevens

Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel I.

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied

Type gegevens

Gegevensomschrijving

Geologie8

Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek (Bx6)

Geomorfologie9

Noordelijke deel: Dekzandvlakte (2M51) Zuidelijke deel: Dekzandwelvingen (3L51)

Portaal voor Ruimtelijke Plannen. Buesink, 2014 7 Bodemloket Noord-Brabant 8 De Mulder et al., 2003. 9 Wageningen Environmental Research, 2017. 6

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 3 van 18

Bodemkunde10

Hoge zwarte enkeerdgronden (zEZ21) en (langs de oostelijke rand) Beekeerdgronden (pZg21)

Grondwatertrap

VII en (langs de oostelijke rand) V

Landschappelijke ontwikkeling Gedurende de laatste ijstijd had de wind vrij spel in het verplaatsen van zand en silt. In deze periode werd over een groot deel van Nederland, waaronder ook de omgeving van het plangebied, een pakket dekzand afgezet. De dekzanden zijn onderverdeeld in het Oude en Jonge dekzand. Het Oude dekzand is tijdens het Pleniglaciaal afgezet in horizontaal gelaagde pakketten. Door verspoeling komen er vaak lemige of (zwak) grindige banden in het Oude dekzand voor. Het Jonge dekzand is tijdens het Laat Glaciaal afgezet in de vorm van dekzandruggen. Het Jonge dekzand is uitsluitend eolisch afgezet en bevat daardoor geen leem- en grindfractie. Het Jonge dekzand wordt ook wel het Laagpakket van Wierden genoemd, welke behoort tot de Formatie van Boxtel waaronder ook het Oude dekzand valt. Volgens de geologische kaart bevindt het plangebied zich in een uitgestrekt gebied met afzettingen van de Formatie van Boxtel met een dek van het Laagpakket van Wierden; fluvioperiglaciale afzettingen (leem en zand) met een zanddek (Bx6). 11 In het Holoceen (vanaf circa 10.000 jaar geleden) zijn door verwaaiing van de dekzanden lokaal stuifzandgebieden gevormd.

Bij het ontstaan hiervan speelde de mens een belangrijke rol, door beweiding, afbranden en het steken van plaggen op de heidevelden dat voornamelijk plaatsvond in de Nieuwe tijd.12 De stuifzanden worden gerekend tot het Laagpakket van Kootwijk, welke behoort tot de Formatie van Boxtel. Volgens de geomorfologische kaart is het westelijke deel van het plangebied onderdeel van zo’n stuifduinencomplex (zie figuur 5). Daarnaast zijn er in (lokale) beekdalen in de omgeving van Schijndel afzettingen gevormd bestaande uit leem, veen en zand. Deze afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven, welke tevens behoren tot de Formatie van Boxtel. Het dichtstbijzijnde beekdal, het dal van de Aa, bevind zich op circa 3.000 meter ten noordoosten van het plangebied. DINO13 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO.

In het Dinoloket is een boring op 300 meter ten zuiden van het plangebied bestudeerd.14 Hieruit blijkt dat de ondergrond ter plaatse bestaat uit matig fijn zand tot circa 2 meter -mv op leemafzettingen. Geomorfologie15 De geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied op de overgang van vier landschappelijk eenheden. Het noordelijke deel van het plangebied ligt op een dekzandvlakte (2M51) en het zuidelijke deel op dekzandwelvingen (3L51). Iets ten westen van het plangebied liggen landduinen met bijbehorende vlakte (4L54) (gevormd in het Holoceen tot heden) en

Stichting voor Bodemkartering, 1969. De Mulder et al. 2003, Berendsen, 2008. 12 Berendsen, 2008 13 Dinoloket. 14 DINO boornummers B45G0475 15 Wageningen Environmental Research, 2017. 11

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 4 van 18

iets ten zuidwesten van het plangebied een dekzandrug (3B53). Deze onderverdeling geeft dat aan dat de zandafzettingen in het plangebied in een groot deel van het plangebied gedurende de Jonge Dryas zijn afgezet. Alleen de landduinen iets ten westen van het plangebied zijn later in het Holoceen afgezet als stuifzandafzettingen (zie figuur 5). Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)16 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN ligt het plangebied op een vlakte direct ten oosten van een hoger gelegen (stuif)duinenrug. De grond ter plaatse van de boerderij in het oosten van het plangebied bevindt zich ongeveer een halve meter hoger dan de rest van het plangebied en de directe omgeving. Vermoedelijk is dit door ophoging ontstaan (zie figuur 6). Vergraven gronden17 Uit de ontgrondingsgegevens van de Provincie Noord-Brabant blijkt dat het uiterste noordwestelijke punt van het plangebied onderdeel uitmaakt van een ontgronding uit de periode 1950-1998 ontstaan door delfstoffenwinning. Vermoedelijk betreft het een afgraving van het nu nog ten westen hiervan gelegen stuifduinencomplex.

De westelijke rand van de ontgronding komt namelijk precies overeen met de oostelijke rand van de stuifduinen. Verder valt op dat in het gebied ten westen van de stuifduinen nagenoeg alle percelen ontgrond zijn (zie figuur 7). Volgens de huidige eigenaar van het plangebied is de humeuze bovengrond van het onbebouwde deel van het plangebied in het verleden afgeschoven, waarna de top van het gele zand is afgegraven en de humeuze grond weer is teruggestort. Bodemkunde18 Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied grotendeels gekarteerd als hoge zwarte enkeerdgronden (zEZ21). Alleen de oostelijke rand ligt binnen een gebied met beekeerdgronden (pZg21) (zie figuur 8). Enkeerdgronden zijn oude bouwlanden, die vanaf de Late Middeleeuwen op de Pleistocene zandgronden zijn ontstaan door het opbrengen van mest (uit potstallen) vermengd met plaggen, die gestoken werden op de woeste gronden (zoals heide, bossen en beekdalen). Dergelijke gronden zijn eerst ontstaan op de hogere delen van het landschap en hebben zich later uitgebreid tot de lagere delen. Ze bestaan uit dikke lagen leemarme en humusrijke gronden. Het belang van een enkeerdgrond ligt in de beschermende kwaliteiten van het dek. Eventuele archeologische waarden worden in de regel door het dikke dek beschermd tegen verstoring door onder andere agrarische activiteiten.

Sinds de jaren ‘80 van de 20e eeuw is er een grotere en meer systematische aandacht voor plaggenbodems in Nederland. In veel gevallen bleken de betreffende terreinen een hoge dichtheid aan verhoudingsgewijs goed geconserveerde archeologische overblijfselen te bevatten, soms zelfs complete archeologische landschappen. De vaak opmerkelijke resultaten vormen de belangrijkste bron voor de beschrijving van de bewoning en het landgebruik in de zandlandschappen voor de periode vanaf de Midden-Bronstijd tot in de Nieuwe tijd. Veel hiervan representeert de vroegere geschiedenis van de dorpen die tussen de 9e en de 12e eeuw naast de essen kwamen te liggen. De rijkdom aan archeologische resten heeft er toe geleid dat de hoger en droger gelegen plaggendekken of enkeerdgronden over het algemeen een hoge indicatieve archeologische waarde kregen.19

AHN. Provincie Noorrd-Brabant 18 Stichting voor Bodemkartering, 1969. 19 Doesburg et al., 2007. 17

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 5 van 18

Beekeerdgronden zijn bodems met een humushoudende bovengrond met hydromorfe kenmerken (gleysporen) onder de A-horizont. Het humushoudende dek kan tot 50 cm dik zijn. Als het dikker is dan 30 cm dan is het meestal opgehoogd met een eerddek. Als het dikker is dan 50 cm behoort de bodme tot de enkeerdgronden. In de omgeving rond het plangebied zijn deze bodems ontstaan in de uitgestrekte vlakke en laaggelegen delen buiten de beekdalen. Boringen en/of sonderingen In het plangebied zijn in het kader van andere bodemonderzoeken (nog) geen boringen dan wel sonderingen gezet waarvan de resultaten gebruikt kunnen worden voor dit bureauonderzoek. Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) weergegeven. Tabel II geeft een overzicht van de klassengrenzen die worden aangehouden bij de indeling van de grondwatertrappen. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII van respectievelijk extreem nat tot extreem droog.

Bij sommige grondwatertrappen is een * weergegeven: het gaat hier om tussenliggende grondwatertrappen die een drogere variant vertegenwoordigen. Grondwatertrappenindeling20

Tabel II. Grondwatertrap

II'

III'

VII"

VIII

GHG (cm -mv)

<40

>40

<40

40-80

>80

> 140

GLG (cm -mv)

<50

50-80

80-120

>120

') ")

Bij deze grondwatertrappen wordt een droger deel onderscheiden Een met een * achter de code als onderverdeling aangegeven "zeer droog deel" heeft een GHG dieper dan 140 cm beneden maaiveld

Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI, VII en VIII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom, vooral in het verleden, een aantrekkelijk vestigingsgebied. Ook is het grondwaterpeil een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten, hoe beter de ontwatering hoe slechter de conservering. Het plangebied bevindt zich grotendeels in een gebied dat wordt gekenmerkt met een grondwatertrap VII. De oostelijke rand van het plangebied valt in een gebied met grondwatertrap V. Omdat het plangebied op zand ligt en de toekomstige bebouwing maar op een beperkt deel van het plangebied zal plaatsvinden wordt niet verwacht dat het toekomstig grondwaterpeil zal worden beïnvloed. 2.6

Archeologische waarden

Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erf-

Locher & De Bakker, 1990.

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 6 van 18

goed (RCE).21 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 9. Hierop staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 1.000 meter weergegeven. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant22 In de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant heeft de provincie het ‘provinciaal belang’ aangeduid. Dit belang bestaat uit 21 cultuurhistorische en 16 archeologische landschappen. In de 21 cultuurhistorische landschappen heeft de provincie verschillende cultuurhistorische vlakken gedefinieerd. Van al deze landschappen en vlakken zijn beknopte beschrijvingen gemaakt. De 16 archeologische landschappen hebben tot doel om het bodemarchief in de bewuste gebieden duurzaam en in samenhang te behouden. Het plangebied ligt niet in een cultuurhistorisch landschap. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap Dommeldal Nuenen-Gestel (landschap 22).

Dit landschap omvat het rivierdal van de Dommel tussen Sint-Michielsgestel en Nuenen, almede de hierin uitwaterende beken de Groote Beek bij Son, de Grote Waterloop bij Liempde en de Kleine Aa/Smalwater onder Boxtel. Langs beide zijden van de rivier- en beekdalen, op de overgang naar het hoger gelegen dekzandlandschap, ligt een aaneenschakeling van oude bouwland-complexen. Deze zijn ook tot landschap 22 gerekend, evenals de met oude bouwlanden bedekte dekzandrug tussen Best en Nijnsel en een vergelijkbare rug ten noorden van Sint-Oedenrode. Landschap 22 is één van de archeologisch rijkste landschappen van Noord-Brabant. Dit blijkt vooral uit het grote aantal AMK-terreinen die meer dan 3% van het gebied bedekken en die als een kralensnoer van noord naar zuid langs het Dommeldal liggen. Vanwege het verhoudingsgewijs grote areaal aan oude bouwlanden (circa 50% van oppervlak) is de kans op goed geconserveerde archeologische waarden bijzonder hoog. De chronologische samenstelling van het bestand aan waarnemingen en terreinen komt goed overeen met het algemene beeld van Noord-Brabant. In detail is te zien dat de jongere perioden (IJzertijd tot Late Middeleeuwen) overwegend licht oververtegenwoordigd zijn en de oudere perioden (Paleolithicum tot Bronstijd) licht ondervertegenwoordigd.

Onder de Archiswaarnemingen komen alle complextypen voor met nederzettingsterreinen als overheersende categorie. Ook bij de AMK-terreinen bepaalt de categorie nederzettingen het beeld. Opvallend is hier het ontbreken van de complextypen depotsvondsten en infrastructuur. In een landschap waar een rivierdal beeldbepalend is, mag je juist deze typen verwachten. AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied23 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Binnen zowel het plangebied als het onderzoeksgebied liggen geen AMK-terreinen (zie Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. en figuur 9).

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort Brabant.nl 23 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 22

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 7 van 18

In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied24 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal 13 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij uitsluitend om bureauonderzoeken en booronderzoeken (zie bijlage 2 en figuur 9). De resultaten van de onderzoeken die rondom het plangebied zijn uitgevoerd laten zien dat, vooral buiten de gebieden met stuifduinen, de bodem veelal verstoord is door ontginningen uit de 19e en 20e eeuw. Bij diverse onderzoeken is echter een vervolgonderzoek geadviseerd dat (nog) niet uitgevoerd is. Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied25 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staat één vondstmelding geregistreerd op 700 meter ten noorden van het plangebied (zie bijlage 3 en figuur 9). Het betreffen resten van de St. Antoniuskapel, welke tot midden 20e eeuw in het centrum van Eerde heeft gestaan. 2.7

Beschrijving van het historische gebruik

In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd. Korte bewoningsgeschiedenis van Veghel In deze paragraaf wordt een bespreking van de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage 4. In een lijst van goederen en rechten van de abdij Berne wordt een predium (..) in Vehchele, ofwel ‘een landgoed in Veghel’, vermeld. Het stuk wordt op basis van het handschrift gedateerd op het eerste kwart van de 13e eeuw (1200-1225 na Chr.). Het is de oudst bekende vermelding van de plaatsnaam Veghel. Vermoedelijk stond er toen al een kerk aan de Markt, en werd met Veghel de daarbij gelegen nederzetting aangeduid.

De parochie van Veghel wordt voor het eerst vermeld in een brief van de hertog van Brabant van 5 augustus 1310 na Chr. Hij gaf toen aan zijn lieden van de parochie Veghel het gebruiksrecht in de gemene gronden of wildernis. Nu werd het woord ‘parochie’ in oude oorkonden ook wel eens in overdrachtelijke zin gebruikt om een dorp aan te duiden (dus zonder kerk). Maar hier is zeker dat er toen al een kerk in Veghel stond, omdat in dezelfde brief vermeld staat dat de helft van de boeten van overtredingen van de regels voor het gebruik van de gemene gronden voor de plaatselijke kerk was, en de andere helft voor de hertog van Brabant. Er is nog een indirecte aanwijzing voor een hogere ouderdom van de parochie. In de periode 1190-1230 na Chr. vond de indeling van de wildernis in gemene gronden grotendeels haar beslag. Verschillende gebruikersgroepen bakenden hun rechten af ten opzichte van naburige gebruikersgroepen. In Veghel kwam die gebruikersgroep overeen met de parochie, wat er op wijst dat de parochie omstreeks 1190-1230 na Chr. al bestond.26

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 26 www.zijtaart.nl 25

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 8 van 18

In het gebied Scheifelaar bevindt zich de oudste kerk van Veghel. Hier staat het gebied bekend als Akert (een collectief van 'akker') waarmee men in het algemeen een groot landbouwcomplex nabij een nederzetting aanduidde. Ook lag vlakbij het in 1520 genoemde 'Alden kerkhof' en bevond zich ter plaatse van de huidige Mestbrug, circa 200 meter ten westen van het plangebied, een oversteekplaats in de Aa. Bij de Mestbrug in de woonwijk 't Zuid zijn in juni 2010 een flink aantal stenen funderingen opgegraven die wijzen op de voormalige aanwezigheid van een versterkt huis, een molen of een kerk. Ter plaatse van het huidige winkelcentrum De Boekt lag bovendien de Laarakker, een groot perceel dat tot het oudste bezit van de Veghelse kerk gerekend kan worden. Op een gegeven moment werd de kerk verplaatst naar de plaats van de tegenwoordige bibliotheek aan de markt.27 Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel III.

Geraadpleegd historisch kaartmateriaal

Bron

Periode

Kaartblad

Schaal

Omschrijving plangebied

Bijzonderheden/directe omgeving

Kadastrale minuut28

1817

Gemeente Sint Oenderode, Sectie D, blad 01

1:2.500

Bouwland en weiland met bebouwing (boerderij en erf) langs De Kuilen

(voorganger van) De Kuilen ten zuiden van het plangebied al aanwezig. 175 meter ten noorden van het plangebied bevond zich boerderij De Bus

Militaire topografische kaart29 (nettekening)

1850-1864

45 ‘s-Hertogenbosch

1:50.000

Landbouwgrond met bebouwing (boerderij met bijgebouwen) langs De Kuilen, onderdeel van het gehucht Bus

Direct ten westen van het plangebied bosstrook en woeste gronden

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1900

629

1:50.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Direct ten westen van het plangebied onverhard pad en bos en heidegronden

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1910

629

1:50.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1918

629

1:50.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1928

629

1:25.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Topografische kaart

1956

45G

1:25.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Topografische kaart

1967

45G

1:25.000

Akkers en grasland met bebouwing (boerderij) langs De Kuilen

Topografische kaart

1978

45G

1:25.000

(uitgebreide) boerderij en grasland

Door ruilverkaveling zijn veel kleine percelen in de omgeving samengevoegd. De Kuilen verhard.

Van Asseldonk, 2010. Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 29 Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel). 28

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 9 van 18

Topografische kaart

1988

45G

1:25.000

Boerderij en grasland, doorsneden door onverharde weg.

Het Loo ten oosten van het plangebied aangelegd als onverharde weg.

Topografische kaart

1994

45G

1:25.000

Boerderij en grasland, doorsneden door onverharde weg.

Topografische kaart

199

45G

1:25.000

Boerderij en grasland

Op het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat het plangebied vanaf in ieder geval het begin van de 19e eeuw grotendeels in agrarisch gebruik is geweest. De huidige De Kuilen was begin 19e eeuw al aanwezig als (onverharde) weg. Ongeveer ter hoogte van de huidige De Kuilen 14 bevond zich begin 19e eeuw al een huis met erf. In de 19e eeuw zijn er ter plaatse van de huidige boerderij meerdere (bij)gebouwen gerealiseerd. De rest van het plangebied bleef in gebruik als kleine akker- en weilandpercelen. In de 20e eeuw is de boerderij (meerdere malen) vernieuwd en uitgebreid. Bij ruilverkavelingen vanaf de jaren ’60 van de 20 e eeuw zijn de agrarische percelen samengevoegd tot grote percelen. Het gebied ten westen van het plangebied was begin 19 e eeuw nog onderdeel van een woest gebied maar is al snel daarna gecultiveerd voor bosbouw (zie figuur 10-12). Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied Een rijksmonument is in Nederland een zaak (een bouwwerk of object, of het restant daarvan) die van algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde. Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumentenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is.

Naast het gemeentelijk monument is er ook nog het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). De MIP Gemeentebeschrijvingen vormen een verzameling beschrijvingen van de historischgeografische, sociaaleconomische, architectuurhistorische, bouwhistorische en stedenbouwkundige ontwikkelingen van gemeenten in de periode 1850-1940. Het plangebied ligt niet binnen een 750 meter attentiezone van zowel rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten als MIP monumenten. Bouwhistorische gegevens Bij het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC.nl) is het bouwtekeningen-archief geraadpleegd. Tabel IV geeft een opsomming van de bekende bouwvergunningen voor het plangebied. Tabel IV.

Verleende bouwvergunningen

Jaartal

Omschrijving

Verstoring

1970

Oprichting varkensstal

Oppervlakte circa 300 m2, verstoringsdiepte sterk wisselend van 30-140 cm -mv

1972

Oprichting loopligboxenstal

Oppervlakte circa 270 m2, verstoringsdiepte sterk wisselend van 40-150 cm -mv

1975

Te slopen stal en gierkelder, nieuwbouw varkensstal

Oppervlakte circa 270 m2, verstoringsdiepte sterk wisselend van 30-140 cm -mv

1987

Uitbreiden bestaande varkensstal

Oppervlakte circa 230 m2, verstoringsdiepte 230 cm -mv

2004

Uitbreiden bestaande varkensstal

Oppervlakte circa 1.100 m2, verstoringsdiepte sterk wisselend 110-220 cm -mv

Rapport 13990.001 versie 1

Pagina 10 van 18

Bij het raadplegen van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van de bestaande bebouwing blijkt dat de bebouwing in het plangebied vanaf de jaren ‘60 van de 20e eeuw tot begin 21e eeuw is gerealiseerd.30 Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 31 Veghel maakte deel uit van de operatie Market Garden. Dit was een grootschalig geallieerd offensief met als doel de Duitse troepen in het westen van Nederland af te snijden. Bij de operatie hoorden verschillende luchtlandingsoperaties en een grondoffensief. Bij Operatie Market Garden was het doel dat de Airborne Divisions de belangrijke bruggen over de Nederlandse rivieren zouden innemen. 32 De Operatie Market Garden was een grootschalig geallieerd offensief met als doel de vestiging van een bruggenhoofd ten noorden van de Neder-Rijn tussen Arnhem en het IJsselmeer om de Duitse troepen in het westen van Nederland af te snijden. 101st Airborne Division had de taak om de brug in Veghel te veroveren. Deze divisie landden op de dropzone ten zuidwesten van Veghel.

Er werd enkele dagen hevig gevochten, waarbij er schade werd veroorzaakt aan de huizen en verschillende Duitse en geallieerde soldaten sneuvelden.33 Volgens Heemkundevereniging Vehchele is er in de Tweede Wereldoorlog in dit gebied op 22 en 23 september een confrontatie van de Amerikanen en Engelsen geweest met de Duitse Kampfgruppe Walter. Tanks zijn hier in de aanval gegaan en werden beschoten. Sommige hebben nog lang als wrak op het land gestaan. Er is een verhaal dat soldaten met een tank niet verder konden en toen een onderdeel van hun tank hebben begraven om te voorkomen dat de vijand ermee vandoor zou gaan. In de omgeving van het plangebied zijn enkele ruimrapporten van Conventionele Explosieven bekend, zoals circa 75 meter ten zuidwesten en 250 meter ten oosten van het plangebied.34 Resten uit de Tweede Wereldoorlog kunnen niet worden uitgesloten, maar de kans op het aantreffen daarvan in het plangebied wordt klein geacht. Aanvullende informatie Heemkunde Vereniging Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Heemkundevereniging Vehchele. De heemkundevereniging gaf aan dat de locatie van historisch en archeologisch belang is. Over de locatie een boek geschreven door. M. van Asseldonk.

De informatie afkomstig uit de publicatie is gebruikt bij het schrijven van de archeologische onderzoeks- en vondstmeldingen (zie paragraaf 2.6), bij de hierboven besproken informatie over de Tweede Wereldoorlog en bij de korte bewoningsgeschiedenis van Veghel.

Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) Amersfoort & Kamphuis, 1990/De Jong, 1969 – 1994/ kaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990. 32 Ikme.nl 33 Klep & Schoenmaker, 1995. 34 Ruimingskaart Beobom. 31

Rapport 13990.001 versie 1

Indicatieve

kaart

Militair

Erfgoed/VEO

Bommen-

Pagina 11 van 18

2.8

Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel V.

Gespecificeerde archeologische verwachting

Archeologische periode

Gespecificeerde verwachting

Te verwachten complextype/resten

Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld

(Laat-)Paleolithicum

Laag

Kampementen, vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen