Bijlage 1 Plan van Aanpak SPUKGALA 2024-2026 Meierijstad

Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis  De lokale coalitie Kansrijke Start maakt afspraken om kwetsbare gezinnen effectief te ondersteunen, zodat meer kinderen een kansrijke start krijgen. Daarbij is de inzet van de sociale basis en het eigen sociaal netwerk belangrijk. Een gezonde leefstijl  Voldoende regie op de kinderwens bij inwoners in de vruchtbare leeftijd (die in een kwetsbare situatie verkeren). 8 Verloskundigen Samenwerkingsverband KIEM is een samenwerkingsverband tussen meerdere beroepsgroepen die zich

bezighouden met geboortezorg in de omgeving Maashorst en de Meierij. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

21

 Voldoende bekendheid met de mogelijkheden voor preconceptiezorg (preconceptieconsult) bij inwoners in de vruchtbare leeftijd (die in een kwetsbare situatie verkeren). Betere mentale weerbaarheid en mentale gezondheid  Voorkomen van zwaardere zorg en medicalisering.  Ouders krijgen vaardigheden om zelf de regie te voeren over hun leven en gezin. 4.6 Aanpak  We betrekken doelgroepen bij de planvorming;  We zetten interventies in die bijdragen aan een Kansrijke Start: laagdrempelig, onderbouwd en effectief;  We behouden, versterken en verbreden de lokale coalitie naar de regionale coalitie Kansrijke Start;  We maken regionale samenwerkingsafspraken rondom Kansrijke Start;  We stellen een regionale coördinator aan;  We maken een plan om te monitoren en evalueren.

5. Mentale gezondheid 5.1 Waarom een belangrijk thema? Mentale gezondheid is de manier waarop een persoon zich verhoudt tot zichzelf en tot anderen en hoe die persoon omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Mentale gezondheid is een onlosmakelijk onderdeel van onze algehele gezondheid. Mensen die mentaal gezond zijn, voelen zich niet alleen beter, maar voelen zich ook vaker verbonden met elkaar, zorgen over het algemeen goed voor hun kinderen, en zijn productief en van betekenis voor hun directe omgeving en de maatschappij. Bij ouderen zorgt een goede mentale gezondheid daarnaast voor meer kwaliteit van leven en een langere levensverwachting. Mensen met een goede mentale gezondheid hebben een 15 tot 20 jaar langere levensverwachting dan mensen met een slechte mentale gezondheid, onder meer omdat mensen met een goede mentale gezondheid sneller herstellen van lichamelijke ziekten. Wat betreft de mentale gezondheid van jongeren was er landelijk tussen 2017 en 2021 een enorme stijging in de mentale problemen, deels veroorzaakt door de coronacrisis. Vrijwel alle deelnemende jongvolwassenen aan de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 vertellen dat zij zich op enig moment angstig, gestrest of eenzaam hebben gevoeld, en dat zij in meer of mindere mate psychische problemen hebben ervaren tijdens de coronaperiode.

Hoewel de meeste jongvolwassenen intussen hun leven weer hebben opgepakt, kampt een deel van de jongvolwassenen in Nederland nog met de gevolgen van de coronaperiode, en vindt het moeilijk om de draad weer op te pakken9. De gevolgen waren met name meer eenzaamheid, meer depressieve gevoelens, ontwikkelachterstanden, moeite met ‘normaal’ en sociale druk. Ook in Meierijstad zijn veel zorgen (onder andere bij huisartsen) over toegenomen mentale klachten bij jongeren. Factoren die daarbij, naast corona, een grote rol lijken te spelen zijn sociale media en prestatiedruk. Mensen met een migratieachtergrond hebben een hoger risico op psychische problematiek. Tussen de 13 en 25% van de vluchtelingen krijgt te maken met psychische aandoeningen (Gezondheidsraad, 2016). De klachten komen deels voort uit ervaringen in het land van herkomst of tijdens de vlucht (zoals oorlogsgeweld, vervolging, marteling, seksueel geweld, verlies van dierbaren of gedwongen migratie) en worden vaak versterkt door zogeheten postmigratiefactoren. Verschillende onderzoeken en rapporten laten zien dat PTSS relatief vaak voorkomt bij vluchtelingen in Nederland. 5.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Jongeren  Inzet praktijkondersteuners jeugd-GGZ bij huisartsenpraktijken is uitgebreid, omdat het leidt tot inhoudelijk betere jeugdhulp en een gedeeltelijke vervanging van de inzet van (duurdere) BasisGGZ.

In iedere kern in Meierijstad is tenminste één praktijkondersteuner jeugd-GGZ werkzaam;  Preventief signaleringsoverleg jeugd;  Inzet aansluitfunctionarissen van ONS Welzijn op scholen om onder andere kortdurende hulp aan leerlingen en ouders te bieden en zwaardere hulp te voorkomen;

9 Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting

Alexander © PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

22

 Inzet jeugdhulp op school (Elde College), schoolmaatschappelijk werk (EBC Noord) en Verbinding Pluss om snel in te kunnen spelen op problematiek en soms zelfs kinderen terug te laten keren van het speciaal onderwijs of tweedelijns jeugdhulp naar het reguliere onderwijs (Sint-Oedenrode);  STORM-preventieaanpak tegen suïcidegevoelens;  Young Leaders: project om jongeren in gevarenzone meer vaardigheden te leren en in zonnetje te zetten;  Ypse Preventie met trainingsaanbod jeugd;  Jeugdmaatschappelijk werk en inloopactiviteiten jongerenwerk;  Lotgenotencontactgroepen zoals Join Us, jonge mantelzorger en jongeren met speciale problematiek (autisme en LHBTI+). Mensen met een migratieachtergrond Bij de statushouders werken we met sleutelfiguren, welke ook een signalerende rol kunnen hebben bij het opmerken van mentale klachten. En daarnaast vindt er voor statushouders, zodra zij in de gemeente komen wonen, ook een brede intake plaats om te inventariseren wat iemand zijn achtergrond is en welke wensen er liggen ten aanzien van werk en scholing. Ook hierin worden vragen gesteld over hun mentale gesteldheid. Daarnaast zijn er vrijwilligers van Vluchtelingenwerk die nieuwkomers helpen om een nieuw bestaan op te bouwen en begeleiding bieden met huisvesting, taal en werk. Via een verwijzing is soms reguliere GGZ-hulp mogelijk, maar daarvoor zijn lange wachtlijsten zijn.

Inwoners met een migratieachtergrond (nieuwkomers en oudkomers) vallen verder onder de brede welzijnsopdracht waarmee voor alle inwoners van Meierijstad door Coöperatie Welzijn wordt ingezet op het welzijn en het welbevinden. Volwassenen algemeen Voor volwassenen met mentale problematiek zijn er Wmo-voorzieningen (begeleiding, dagbesteding, beschermd wonen en maatschappelijke opvang). Daarnaast is er sinds 2020 het aanbod Welzijn op Recept in Meierijstad (zie verder GALA-onderdeel 13). Verder is er het Team crisis- en outreachende zorg (COZ) van ‘Samenvijf’ voor outreachende zorg (voor mensen met complexe psychosociale problematiek). Dit wordt verzorgd door verschillende partijen, waaronder de GGD vanuit de openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ). 5.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Mentale gezondheid jongeren In Nederland zeiden met name meisjes in het voortgezet onderwijs in 2022 dat ze zich onder meer zenuwachtig voelen, bang of ongelukkig en dat ze zich slecht kunnen concentreren. En ruim een derde van de jongens op de middelbare school zei last te hebben van concentratieproblemen, 14 procent van emotionele problemen en iets meer dan de helft van psychosomatische klachten. Bij meisjes ging het om 48 procent met concentratieproblemen, 46 procent emotionele problemen en 75 procent psychosomatische klachten10.

In de regio van Hart voor Brabant had van de jongeren van 16-25 jaar in 202211:  53% psychische klachten;  24% voelde zich in het dagelijks leven vaak tot voortdurend beperkt door psychische klachten;  49% voelde zich (heel) vaak gestrest;  63% is eenzaam;  34% heeft de laatste 12 maanden een enkele keer tot heel vaak serieus gedacht om een eind te maken aan het leven. In de gemeente Meierijstad (tussen haakjes de regio Hart voor Brabant) had van de jongeren in de 2e en 4e klas van het VO in 202112:  19% psychische klachten (25%);  36% zich (zeer) vaak gestrest gevoeld door één of meerdere factoren (43%);  3% de laatste 12 maanden een enkele keer tot heel vaak serieus gedacht om een eind te maken aan het leven (5%); 10 Bron: Universiteit Utrecht en Trimbos Instituut (2023) Jong na corona Welzijn van jongeren tussen 2017 en 2022 en inzet van

NP Onderwijsmiddelen door scholen 11 Bron: GGD Brabantscan (2022) Jongvolwassenen 16-25 jaar 12 Bron: GGD Brabantscan (2021) Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2e en 4e klas VO PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

23

 56% veel vertrouwen in de toekomst, cijfer 8 of hoger (53%);  Op veerkracht scoren de jongeren in Meierijstad iets beter dan de regio. Mentale gezondheid inwoners met een migratieachtergrond Het blijkt dat nieuwkomers bij het krijgen van een huis in een gemeente (na veel onzekerheden en wisselingen van opvangplek) vaak een mentale dip krijgen en enigszins instorten. Zij lopen een groot risico om psychische klachten te ontwikkelen. Dan hebben zij mentale ondersteuning nodig. In het NT2 onderwijs worden veel zorgvragen geconstateerd die over mentale gezondheid gaan. De cijfers van de GGD spreken boekdelen: volwassenen en ouderen met een migratieachtergrond hebben aanzienlijk meer mentale problemen dan mensen die in Nederland (en hun ouders ook) geboren zijn. Mentale gezondheid algemeen In Meierijstad heeft 10% een hoog risico op een angststoornis of depressie (18-64 jaar). De kern Erp wijkt hier zeer positief van af met maar 0,8%. Opvallend is de stijgende suïcide cijfers in de afgelopen jaren voor de doelgroep 18-64 en 65+, zowel in de gemeente Meierijstad als in de GGD-regio. 5.4 Doelgroepen  Jongeren met mentale problematiek;  Mensen met een migratieachtergrond met mentale problematiek.

5.5 Doelen  Minder mentale problemen en uitval bij inwoners, met name bij jongeren en bij ontheemden /nieuwkomers;  Tijdige signalering van mentale problemen zoals gevoelens van eenzaamheid en somberheid. 5.6 Aanpak  We werken nauw samen met zorgorganisaties op het gebied van preventie;  We signaleren nieuwe problemen van inwoners met psychische kwetsbaarheid tijdig;  We breiden lichte begeleiding/coaching jongeren met mentale problematiek uit op vindplekken (huisarts en onderwijs);  We faciliteren het werken met sleutelfiguren;  We doen een onderzoek naar de behoefte aan ondersteuning bij nieuwkomers en oudkomers met mentale problematiek;  We zetten gerichte interventies in voor ondersteuning van nieuwkomers en oudkomers met mentale problematiek;  We sluiten aan bij de in het IZA-Regioplan gemaakte afspraken over cruciale ggz-zorg. Zie voor de aanpak Mentale Gezondheid volwassenen:  GALA-onderdeel 10. Sociale Basis;  GALA-onderdeel 13. Welzijn op Recept.

6. Aanpak overgewicht en obesitas 6.1 Waarom een belangrijk thema? Mensen met overgewicht lopen meer risico op gezondheidsproblemen, zoals diabetes type 2 (suikerziekte), hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten, galstenen, verminderde slaapkwaliteit en slaapapneu, rug- en gewrichtsklachten en bepaalde soorten kanker. Obesitas is een ernstige vorm van overgewicht. De gevolgen daarvan zijn groot. Naast psychologische aandoeningen als depressie en angststoornissen, zorgt een te hoog gewicht voor vele lichamelijke gezondheidsrisico’s. Er is vaak geen duidelijke oorzaak voor overgewicht of obesitas. Doorgaans is er sprake van een combinatie van factoren, zoals een overmatige consumptie, ongezond eten (veel suikers en vet) en te weinig beweging. De omgeving waarin de persoon zich bevindt, ligt hieraan vaak ten grondslag. Soms zijn ernstige gebeurtenissen zoals scheiding, overlijden of ontslag een factor. 6.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Het programma Kind naar Gezonder Gewicht (KNGG) is een programma van JOGG (Jongeren Op Gezond Gewicht) dat wetenschappelijk goed onderbouwd is en potentieel effectief is op de langere termijn. De centrale zorgverlener coördineert het begeleidingstraject maar is hierin niet de uitvoerder. KNGG is voortgebouwd op een ketenaanpak in een samenwerking tussen verschillende partijen zoals PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

24

de diëtiste, sportcoaches en anderen. De centrale zorgverlener heeft goed contact met het gezin en doet een brede anamnese en begeleidt hen verder. De kracht zit in de één-op-één begeleiding door een centrale zorgverlener. Eén centrale zorgverlener coördineert het begeleidingstraject en bouwt een vertrouwensband op met het kind en het gezin. Samen met andere professionals zetten zij zich in om de gezondheid van het kind te verbeteren. Daarnaast is er ook aandacht voor de kwaliteit van leven op korte en lange termijn. We doen heel veel in Meierijstad:  Heel veel sportactiviteiten (zie ook het Herijkte Sportakkoord 2023–2026);  Plein actief;  Deelname JOGG en bijbehorende activiteiten;  Deelname De Gezonde School: vier PO-scholen en een VO-school hebben een Gezonde School Vignet;  Voorlichtingsactiviteiten CJG Meierijstad. 6.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Gewicht (GGD KM 2021)  Gemiddeld Meierijstad ondergewicht: 9%, obesitas 1% . Deze gemiddelden zijn vergelijkbaar tussen Meierijstad en GGD-regio;  Jeugd 0-11 ondergewicht: 13% in de kernen Nijnsel/Boskant/Olland en 13% in Veghel-West;  Jeugd 0-11 overgewicht: 16% in Veghel-zuid 1 en 2 en 14% Veghel-West;  Jeugd 0-11 obesitas: 6% Veghel-zuid 1 en 2 en Erp.

Voeding (GGD KM 2021)  Jeugd 1-11 jaar eet dagelijks fruit: het minste in Schijndel-centrum 73%;  Jeugd 1-11 jaar eet dagelijks groente: het minste in Schijndel-West en Erp (59%) en Veghel-zuid 1+2 (60%);  Jeugd 1-11 jaar ontbijt dagelijks: minste in Veghel/Zijtaart, Veghel-Zuid 1 en 2, Schijndel Boschweg, 92%;  Jeugd 1-11 jaar minste warme maaltijd: Erp en Schijndel Boschweg 90%. Gewicht (GGD VM 2022)  18-64 jaar: meeste ondergewicht Veghel-west-2 5%;  18-64 jaar: meeste overgewicht: de kernen Nijnsel/Boskant/Olland 54% en Veghel-oost 1: 57% en Veghel-west 2: 53%. De kern Sint-Oedenrode wijkt hier op een positieve manier vanaf met 36% (heel Meierijstad 49%). Gewicht (GGD OM 2022)  Ouderen 65+: meeste overgewicht Veghel-Oost (63%) en Schijndel-Centrum (62%). 6.4 Doelgroepen  Jeugdigen met onder- of overgewicht;  Volwassenen met overgewicht;  Ouderen (65+) met overgewicht. 6.5 Doelen Kinderen met een gezonder gewicht  Een gezonde jeugd een gezonde toekomst. Er voor zorgen dat kinderen lekkerder in hun vel zitten;  Een gezonde leefstijl vanzelfsprekend maken voor jeugdigen;  De stijgende trend van steeds meer kinderen met overgewicht stabiliseren. Vitaal ouder worden (65+)  Ouderen (65+) met een gezonder gewicht.

6.6 Aanpak  We voeren het Project Kind naar Gezonder Gewicht uit in samenwerking en breiden het uit naar alle kernen in Meierijstad;  We zorgen dat dit een goed werkende ketenaanpak blijft met een minimaal aanbod in de volgende categorieën: schuldhulpverlening, opvoedondersteuning, sport- en beweegaanbod, activiteiten op het gebied van gezonde voeding en activiteiten op sociaal-emotionele ontwikkeling; PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

25

    

We continueren de Gezonde School-aanpak; We bevorderen het signaleren en gericht doorverwijzen; We bevorderen het sporten en bewegen; We lichten voor over voeding; We monitoren de aanpak van dit deelplan.

7. Valpreventie 7.1 Waarom een belangrijk thema? Elke 5 minuten belandt in Nederland een 65-plusser op de Spoedeisende Hulp na een valongeval. Dit is slechts 10% van het totaal aantal valongevallen van ouderen. De gevolgen van een val zijn enorm, zowel in persoonlijk leed als maatschappelijke zorgkosten. Een valongeval heeft veel impact op de zelfredzaamheid van ouderen, het langer thuis kunnen wonen en de kwaliteit van leven. De directe medische zorgkosten van valongevallen schoten in 2020 al door de 1 miljard euro. Een valongeval kan veel negatieve gevolgen hebben voor de zelfredzaamheid van ouderen, het thuis kunnen wonen en de kwaliteit van leven. Het is een noodzakelijke opgave om effectieve valpreventie op te zetten en het tij te keren. 7.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Tot nu toe zijn er incidentele initiatieven ten aanzien van valpreventie geweest, zoals:  Voorlichtende lezingen, themamiddagen, workshops en inspiratiebijeenkomsten;  Fit en Gezond dagen voor senioren;  Walking Sports;  Meierijstad Vitaal;  Fysiotherapeuten die gespecialiseerd zijn in valpreventie;  Een onderzoek van de Vrije Universteit Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam en VeiligheidNL naar valpreventie bij 65-plussers in Veghel.

7.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Verhoogd valrisico Schatting/prognose aantal inwoners 65 jaar en ouder met verhoogd valrisico in de gemeente Meierijstad13: In 2020: 3.860 -> Geschatte totale zorgkosten door vallen 65+ € 4,1 miljoen; In 2025: 4.320 -> Geschatte totale zorgkosten door vallen 65+ € 4,8 miljoen; In 2035: 5.170 -> Geschatte totale zorgkosten door vallen 65+ € 7,2 miljoen. 65+ is in of rondom huis gevallen14  Heel Meierijstad 3%;  De kernen Nijnsel/Boskant/Olland: 11 %;  De kern Erp: 5%. 7.4 Doelgroep Dat zijn ouderen met een verhoogd valrisico. In Meierijstad wonen 16.906 inwoners van 65 jaar en ouder. Van hen heeft 23% een verhoogd valrisico. We willen beginnen met ouderen met een verhoogd risico in één wijk, dorp of kern om te kijken waar enthousiasme ligt en welke interventies wel en niet aanslaan. 7.5 Doelen  Verbeteren van evenwicht, spierkracht, motorische vaardigheden, zelfvertrouwen en ontspanning;  Vitaal ouder worden, een gezonde leefstijl;  Minder valletsels bij ouderen;  Effectieve valpreventie;  Minder druk op de zorg;  Minder stijgende zorgkosten.

13 Bron: 1,1 miljoen ouderen heeft een verhoogd valrisico | VeiligheidNL 14 Bron: GGD-Brabantscan 2020 PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

26

7.6 Aanpak  We sporen ouderen op met een verhoogd valrisico;  We geven voorlichting over valpreventie en maken oudere inwoners bewust;  We ontwikkelen en voeren uit erkende effectieve valpreventieve beweeginterventies;  Sportcoaches werken via Walking Sports gericht mee aan lichamelijke coördinatie en valpreventie;  We werken samen met vele partijen in de gemeente aan een ketenaanpak;  We monitoren het aantal valincidenten;  We stellen een projectleider aan die aan de slag gaat met een gezamenlijke werkwijze voor valpreventie.

8. Leefomgeving 8.1 Waarom een belangrijk thema? Er is een nadrukkelijke relatie tussen gezondheid en de fysieke leefomgeving. Daarover wordt de laatste jaren in de aanloop naar de Omgevingswet, waarin gezondheid een nadrukkelijk thema is, steeds meer onderzoek gepubliceerd. Een onderzoek van het PBL15 concludeert: “Zeker in buurten met de laagste inkomens […] is vaker sprake van een stapeling van voor de gezondheid ongunstige kenmerken van de leefomgeving: meer luchtverontreiniging en verkeerslawaai, minder groen in straat en wijk, een geringe sociale samenhang (afgemeten aan verhuisbewegingen, eenzaamheid), meer fastfoodvestigingen en meer verstening (en zo onder andere gevoeliger voor hittestress). Bovendien zijn ook belangrijke aspecten van gezond gedrag, zoals roken en voldoende lichamelijke activiteit in deze buurten ongunstiger.” De kansen voor het sociaal domein op het gebied van de fysieke leefomgeving zijn veelvuldig en gemeentebreed. Het kan gaan om beleidsvorming (zoals milieubeleid en transitie van het landelijk gebied, om ontwikkelingsprojecten of om herontwikkeling van de openbare ruimte. Daarbij is te denken aan de inrichting van de openbare ruimte, zoals straten, parken, pleinen, voorzieningen en groen wat invloed heeft op bewegen, ontmoeting en gezondheid.

8.2 Wat doen we nu al in Meierijstad?16 Vergroten van biodiversiteit Meierijstad heeft in 2022 biodiversiteitsbeleid vastgesteld, met de ambitie om biodiversiteit te behouden en waar mogelijk te versterken in kleine kernen: natuurvriendelijke tuinen en ander bermbeheer van de gemeente. Zowel in de kernen als in het landelijk gebied is al veel gedaan aan het vergroten van de biodiversiteit:  Biodiversiteit vergroten in de kleine kernen: natuurvriendelijke tuinen. In Laarbeek wordt dit door het IVN opgepakt met cursussen;  Ander bermbeheer van de gemeente; eventueel ook de bermen en akkerranden inzaaien met een passend kruiden/graszaadmengsel;  Agrarische ondernemers zijn onder andere bezig met akkerranden, kruidenrijk grasland en slootbeheer. Gezondheidsbescherming In bestemmingsplannen en verordeningen stellen we al normen wat betreft geur en geluid en voldoende afstand tussen bewoners en bedrijvigheid. Dit draagt bij aan gezondheidsbescherming. Gezonde Buurt De Bunders Dit doe-project is gestart in 2022 om de buurt De Bunders in te richten met groene speel- en ontmoetingsplekken en laagdrempelige sportvoorzieningen. Samenwerking sociaal domein en fysiek domein Gemeentelijke adviseurs van het Sociaal Domein worden bij diverse ruimtelijke ontwikkelingen aan de voorkant betrokken.

15 Planbureau van de Leefomgeving (2020), verdeling van gezondheid en leefomgevingskwaliteit over buurten, p. 32 16 De activiteiten en werkzaamheden in het kader van de Leefomgeving is nog veel omvangrijker dan deze selectie. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

27

8.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken17 Luchtkwaliteit De gemiddelde blootstelling aan fijnstof is in Meierijstad hoger in vergelijking met de hele regio GGD Hart voor Brabant. Tweederde van de inwoners is hier bezorgd over, maar er is relatief een lage bezorgdheid ten opzichte van buurtgemeenten met eenzelfde blootstelling. Geluid Er is 12% geluidshinder vliegverkeer vooral in het gebied dichtbij Eindhoven airport. In Veghel is een opvallend stuk wat rood kleurt op de kaart – richting A50 en in het centrum van Veghel. Infectieziekte Er is veel veehouderij, veel mensen wonen in de buurt van een veehouderij, maar ze zijn hier over het algemeen niet heel erg bezorgd over. Hittestress UV straling Je ziet in kern Veghel meer hitte-eilanden dan in de buitengebieden. Gezonde openbare ruimte Er is een relatief goede beweegvriendelijke omgeving. Je zou hopen dat dit in relatie zou staan met het voldoen aan de beweegrichtlijn. Interessant om uit te zoeken waar inwoners dan nog drempels ervaren om aan de beweegnorm te voldoen. Groen in de omgeving In Veghel is er minder tevredenheid over de hoeveelheid groen ten opzichte van andere wijken en Brabantse gemeenten. Aantrekkelijkheid om te bewegen Er is een verschil te zien tussen wijken in hoe aantrekkelijk de inwoners hun buurt vinden om in te bewegen (18-64 jaar).

86% van de volwassenen in Meierijstad vindt zijn buurt aantrekkelijk om in te bewegen. In de kernen Nijnsel, Boskant, Olland is dit zelfs 96%. Maar we zien in Veghel West – Zijtaart dat dit maar 76% is. Het is wenselijk om verder uit te diepen waar dit verschil vandaan komt en of je wijken die minder scoren aantrekkelijk kan maken om in te gaan bewegen. 8.4 Doelgroepen  Alle inwoners;  In het bijzonder de jeugdige inwoners. 8.5 Doelen  Bewustwording bij ruimtelijke ordeningsprojecten dat keuzes invloed hebben op de gezondheid van inwoner;  Een betere biodiversiteit voor schone lucht, fris water, een goede kwaliteit van de bodem en de bestuiving van gewassen;  Meer circulariteit: we gebruiken grondstoffen en materialen telkens opnieuw;  Meer klimaatadaptatie: we bereiden ons beter voor op extremer weer door klimaatverandering;  Beter geïsoleerde woningen, met name in oudere wijken;  Een gezonde vrijetijdsbesteding.

8.6 Aanpak  We benutten kansen bij de herontwikkeling van locaties rekening houdend met positieve gezondheid;  Bij het herinrichten van oudere wijken willen we een positief effect voor gezondheid bewerkstelligen;  We beschermen en verbeteren de biodiversiteit;  We zetten in op circulariteit;  We zetten in op klimaatadaptatie;  We zetten in goed geïsoleerde woningen;  We zorgen voor speelplaatsen en sporttoestellen voor een gezonde vrijetijdsbesteding;  We bevorderen bewustwording bij de jeugd over gezond eten; 17 Onderstaande cijfers zijn afkomstig van de Brabantse Omgevingsscan (BrOs- https://brabantscan.nl/) PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

28

 We werken met veel betrokkenen samen;  We stellen een projectleider aan.

9. Opgroeien in een kansrijke omgeving en vroegsignalering alcoholproblematiek 9.1 Waarom een belangrijk thema? Jongeren en jongvolwassenen zijn extra kwetsbaar voor de gevolgen van alcoholgebruik, onder meer omdat alcohol een sterker effect heeft op hun lichaam en het extra schadelijk is voor hersenen die nog in ontwikkeling zijn tot zeker de leeftijd van 25 jaar. Er zijn aanwijzingen dat jongeren en jongvolwassenen die op vroege leeftijd drinken een groter risico hebben op problematisch alcoholgebruik op latere leeftijd. Daarnaast kan alcoholgebruik voor jongeren allerlei gezondheidsproblemen opleveren en ook voor de maatschappij heeft het negatieve gevolgen. Gemeenten hebben een verantwoordelijkheid om (overmatig) alcoholgebruik onder jongeren te voorkomen en hiervoor zijn verschillende handvatten beschikbaar. Alcoholgebruik kan allerlei negatieve gevolgen hebben voor jongeren. Op korte termijn gaat het dan over gezondheidsproblemen zoals black-outs, agressie, ruzies, onveilig seksueel gedrag of verkeersongevallen. Op lange termijn kunnen kanker, hart- en vaatziekten, diabetes type-2 en neurologische schade optreden. Bovendien kan alcoholgebruik psychische problemen zoals depressie of angst veroorzaken of verergeren. Alcoholgebruik kan leiden tot alcoholverslaving wat weer leidt tot ernstige sociale en maatschappelijke gevolgen.

Verder willen we in dit thema ook aandacht besteden aan het tegengaan van roken en drugsgebruik. Nog teveel jongeren beginnen met roken en drugs terwijl de negatieve gevolgen onbetwist ernstig zijn. Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) is een Nederlandse preventieaanpak voor gemeenten. De aanpak richt zich op het voorkomen van alcohol, drugs en tabak gebruik door jongeren door een leefomgeving te vormen waarin ze gelukkig en gezond kunnen opgroeien. 9.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Uitvoering Vitaliteitsakkoord 2021-2023 In het Vitaliteitsakkoord is onder ander opgenomen:  Voorlichting en ondersteuning Rookvrije sportparken;  Onderzoek doen naar implementeren van rookverboden bij entrees (buiten) van gemeente binnensportaccommodaties;  Voorlichting en ondersteuning Verantwoord alcohol schenken. Er zijn in samenwerking met Sportraad Meierijstad, GGD, Novadic-Kentron en Team:Fit verschillende webinars en themaavonden georganiseerd rondom dit onderwerp;  Plaatsen borden rookvrije sportplekken openbare ruimte. Periodieke voorlichting over alcohol en drugsgebruik aan ouders  Op diverse VO-scholen. Deelname aan De Gezonde school  Structurele aandacht voor gezondheid en gezonde leefstijl op scholen d.m.v. vier pijlers educatie, schoolomgeving, signaleren en beleid;  Vier PO-scholen en een VO-school hebben een Gezonde School Vignet.

Signaleringsoverleg Meierijstad  Periodiek overleg van de gemeente, politie, welzijnsorganisaties, woningcorporaties en andere kernpartners om zorgelijke signalen te delen. Periodieke voorlichting over alcohol en drugsgebruik aan jongeren  Bobbi B-project vanuit jongerenwerk en Novadic-Kentron verslavingszorg;  Het spel Hosselaar (jongeren wijzen op gevaren drugscriminaliteit) door Novadic-Kentron verslavingszorg;  Onder de naam ‘Uit met ouders’ organiseerde de gemeente Meierijstad kroegentochten voor ouders om hen te informeren over veilig uitgaan voor tieners. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

29

Aansluiting bij denormaliseringsproject SKIP  De gemeente Meierijstad is aangesloten bij het project SKIP dat als korte termijn doel heeft de publieke discussie op gang te brengen en met elkaar in gesprek te gaan over denormalisering van drugs en drugsgebruik. Op langere termijn is het doel versterken van de norm, dat het gebruik van drugs niet normaal is. 9.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Wat betreft alcoholgebruik onder jongeren blijken in een aantal wijken/kernen van Meierijstad er relatief meer ouders positief te staan ten opzichte van alcoholgebruik door minderjarigen: SchijndelCentrum, Nijnsel-Boskant-Olland, Erp en Sint-Oedenrode. Het alcoholgebruik is in Meierijstad duidelijker hoger onder 2e en 4e klassers dan in de rest van Brabant. Er heeft 33% in de afgelopen 4 weken alcohol gedronken (in de regio 31%). Qua leeftijd mogen zij nog allemaal niet drinken in het kader van NIX18. Wat betreft zware drinkers onder volwassen 18-64 jaar springen drie wijken er uit: Schijndel-Centrum 27%, Sint Oedenrode 22% en Veghel-Oost 22%. In Meierijstad was in 2022 een grote stijging van het aantal bekeurde bestuurders die reden onder invloed: van 150 in 2021 naar 245 in 2022. Dat waren er veel meer dan in de rest van Noord-Brabant en Nederland en de provincie en het land. Volgens de grote drugsmonitor ‘Skippen of Trippen?’ in 2021 m.m.v.

11.000 jongeren uit Oost-Brabant is het gebruik van drugs genormaliseerd. Het gebruik van cannabis en XTC wordt van de onderzochte middelen het meest normaal gevonden. 58% van de niet-gebruikers vindt cannabis normaal en van de gebruikers geeft 97% aan het gebruik van cannabis oké te vinden. Dat is meer dan roken (92%). Bij volwassenen zijn er veel verschillen tussen de wijken te zien op het gebied van alcohol drinken. In Meierijstad is 19% een overmatige drinker (gewoontedrinker) 18-64 jaar (2022), in Erp: 30%. Als het gaat om de alcoholnorm, dan zien we dat in Veghel-Oost, Mariaheide 46% voldoet aan deze norm (drinkt niet of drinkt maximaal 1 glas per dag), ten opzichte van 33% gemiddeld in Meierijstad. 9.4 Doelgroep In feite bestaat de doelgroep van dit gezondheidsthema uit alle inwoners vanaf 12 jaar. In te zoomen is op risicogroepen voor roken en problematisch alcohol- en drugsgebruik. Bij jongeren betreft het de leeftijd van 12-25 jaar:  Jongens:  Vmbo-leerlingen als het gaat om bingedrinken18, hoogopgeleide jongvolwassenen wat betreft overmatig en zwaar drinken;  Jongeren die op vroege leeftijd starten met drinken;  Jongeren die drugs gebruiken;  Uitwonende jongvolwassenen;  Kinderen van drinkende ouders;  Jongeren van ouders met psychische problemen, jongeren met een licht verstandelijke beperking en jongeren in het speciaal onderwijs.

Voor de jeugd zijn de ouders een belangrijke doelgroep omdat zij een voorbeeldfunctie hebben. In Meierijstad (en de hele regio) is slechts 23% van de ouders het eens met de volgende stelling: Als ouders een goed voorbeeld voor hun kind(eren) willen zijn, moeten zij geen alcohol drinken in het bijzijn van hun kinderen. Ten aanzien van drugsgebruik is dat 94% (GGD KM2021). 9.5 Doelen  Een gezonde en gelukkige generatie in 2040;  Gezonde leefstijl en gezond opgroeien en gezond ouder worden;  Een positieve opgroeiomgeving;  Minder alcohol- en drugsgebruik;  Minder schoolverzuim bij jeugd en betere leerprestaties;  Bewust omgaan met alcohol bij sportverenigingen;  Minder jeugdgezondheidszorg, jeugdzorg en medische zorg, minder zorgkosten;  Voorkomen van verslavingen door denormalisering van drugsgebruik onder jongeren en jongvolwassenen;  Vanzelfsprekendheid dat kinderen rookvrij opgroeien willen wij vanzelfsprekend maken. Ieder kind dat geboren wordt, moet de kans krijgen om volledig rookvrij op te groeien (Rookvrije Generatie). 18 Binge drinken is een vorm van alcoholgebruik waarbij in korte tijd grote hoeveelheden alcohol genuttigd worden. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

30

9.6 Aanpak  We zetten een samenwerkingsverband op voor het programma OKO;  Voorlichting alcohol- en drugsgebruik bij zowel jongeren als ouders;  We oriënteren ons op de aanstelling van een projectleider OKO;  We stellen een werkgroep vroegsignalering in met als doel netwerk kennen en snel doorverwijzen;  We werken aan handhaving van de leeftijdsgrens alcoholverkoop;  We faciliteren de aanpak drugsgebruik;  We continueren de Gezonde School-aanpak en streven naar deelname van meer scholen;  We continueren het signaleringsoverleg Meierijstad;  We continueren de aanpak Gezonde Sportvereniging zoals gestart is vanuit het Vitaliteitsakkoord.

10. Versterken sociale basis 10.1 Waarom een belangrijk thema? De sociale basis betekent: vrij toegankelijke formele en informele activiteiten en voorzieningen gericht op het elkaar ontmoeten en ondersteunen, ontplooien en ontspannen die zorgen dat mensen kunnen samenleven en meedoen. Een zogenaamde sociale basis die bestaat uit familie, naasten uit het sociaal netwerk, mantelzorgers, vrijwilligers, het welzijnswerk, burgerinitiatieven (waaronder zelfregie – of zelfhulpgroepen) en andere relevante organisaties die een rol hebben en een individu of een gezin helpt als het nodig is19. Een sterke sociale basis is belangrijk voor alle inwoners en in het bijzonder voor kwetsbare inwoners. Een sterke sociale basis zorgt in de wijken, buurten en dorpen voor omzien naar elkaar, leefbaarheid en de mogelijkheid voor kwetsbare inwoners om zelfstandig mee te blijven doen in de samenleving. Uit onderzoek blijkt dat de sociale condities in een buurt invloed hebben op de gezondheid van de inwoners van die buurt. Verder hebben gemeenten sinds 2015 een grotere verantwoordelijkheid gekregen voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Deze verantwoordelijkheid kwam over van de Awbz en ging naar de Wmo. Het beschermd wonen voor deze groep zal per 2025 doorgedecentraliseerd worden van de 43 centrumgemeenten naar alle gemeenten.

Belangrijk voor de participatie en kwaliteit van leven van kwetsbare mensen is de beschikbaarheid en toegankelijkheid van de dienstverlening op meerdere domeinen, namelijk inkomen, wonen, dagactivering en werk, gezondheid en veiligheid. 10.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? De gemeente heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen en in zijn eigen omgeving kan deelnemen aan activiteiten. Inloopvoorzieningen We hebben inmiddels een spreiding van laagdrempelige inloopvoorzieningen over de wijken en kernen. Een inloopvoorziening is een basisvoorziening waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten voor vrije inloop en voor activiteiten op het gebied van creativiteit (kunst/cultuur), bewegen/sport en ontspanning. Dergelijke activiteiten vinden soms ook plaats in de 23 wijk- en gemeenschapshuizen in Meierijstad. Vrijwilligers spelen een belangrijke rol bij het realiseren van deze activiteiten (sociale programmering). Dit staat onder druk. Het kan gaan om vrijwilligers die actief zijn in bestuur, beheer of sociale programmering bij inloopvoorzieningen of bij wijk- en gemeenschapshuizen. Eenzaamheidsbestrijding Daarnaast hebben we diverse activiteiten, maatregelen en interventies op het gebied van eenzaamheidsbestrijding, sociale samenhang, mantelzorg en inclusie (zie ook hoofdstuk 12). Mantelzorgondersteuning Zie hoofdstuk 11.

Welzijn op Recept Zie hoofdstuk 13 Participatie

19 Het GALA-onderdeel Sociale Basis heeft zeer veel raakvlakken met de GALA-onderdelen Mantelzorg (H.11), Een tegen

Eenzaamheid (H.12) en Welzijn op Recept. In feite horen de activiteiten in deze drie onderdelen bij de Sociale Basis. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

31

Met het programma Participeren in Meierijstad (PIM) investeert gemeente Meierijstad in de kracht van de samenleving. Dit doet de gemeente samen met het SW-bedrijf WSD, met inzet op de inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt van Sint-Oedenrode en Schijndel. Dementievriendelijkheid Meierijstad is een dementievriendelijke gemeente, waarbij de uitvoering ligt bij ONS Welzijn en Welzijn de Meierij. De Stichting vrienden van Dementievriendelijk Meierijstad ondersteunt het een en ander. Hiermee streven we naar een gemeente waar inwoners met dementie zolang als mogelijk een normaal leven kunnen leiden in hun vertrouwde huis en buurt. Wijkaanpakken Op basis van de leefbaarheidsmonitor 2020 zijn al twee wijkaanpakken gaande: Schijndel Boschweg en Veghel-Zuid. Deze wijken zijn door het college benoemd als pilotwijken voor de aanpak op leefbaarheid: dit biedt in die wijken experimenteerruimte op beheer & uitvoering om zo een versnelling op gang te brengen. De wijkaanpak krijgt vorm in samenwerking tussen inwoners (waaronder de wijkraden) en maatschappelijke partners – waaronder gemeente, woningcorporatie, maar ook welzijn en politie. 10.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Vrijwilligers In de gemeente Meierijstad zijn relatief veel vrijwilligers (vergeleken met de regio), maar er komen er weinig bij in de leeftijd 18-64 jaar.

Er is een groot verschil te zien tussen de leeftijdscategorie 18-64 en 65+ (resp. 23% en 36% doet vrijwilligerswerk in Meierijstad). Er komen weinig nieuwe vrijwilligers bij vanuit de jongvolwassenen. Wijk- en gemeenschapshuizen

Op deze kaart zijn tientallen wijk- en gemeenschapshuizen alsmede andersoortige inloopvoorzieningen aangegeven. Over het algemeen geven de wijk- en gemeenschapshuizen aan last te hebben van teruglopende interesse en een teruglopend aantal vrijwilligers. Echter dit kan per locatie verschillen. De gebruikers zijn vooral actieve ouderen. Wat vooral ontbreekt is jeugd en mensen met een migratieachtergrond. Deze zijn ondervertegenwoordigd. Volwassenen met mentale problematiek Zie §5.3 Cijfers Mentale Gezondheid. 10.4 Doelgroep De sociale basis is er voor alle inwoners en in het bijzonder voor kwetsbare groepen zoals:  Kwetsbare ouderen; PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

32

 Inwoners met psychische kwetsbaarheid zoals dementie of cliënten in beschermd wonen of maatschappelijke opvang;  Kwetsbare kinderen die ongeremd opgroeien en al op jonge leeftijd risicovol gedrag vertonen (zoals vapen) of overlastgevend gedrag (verhandelen sigaretten, provocerend gedrag);  Inwoners met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. De doelgroep van inloopvoorzieningen is divers. Van oudsher komen er vooral volwassenen, maar met ons beleid en de ondersteuningsstructuur voor vrijwilligers van inloopvoorzieningen willen we ook meer jongeren en mensen met een migratieachtergrond bereiken.

10.5 Doelen  Inwoners kunnen meedoen aan de samenleving door elkaar laagdrempelig, toegankelijk, dichtbij huis te ontmoeten en deel te nemen aan activiteiten op het gebied van kunst/cultuur, bewegen/sport en recreatie/ontmoeting;  Minder eenzaamheid onder inwoners;  Meer vitaliteit bij inwoners;  Meer sociale samenhang en leefbaarheid: omzien naar elkaar, mensen op elkaar kunnen terugvallen;  Zelfredzame en weerbare inwoners die eigen regie ervaren en zelf keuzes kunnen maken (zelfregie) waardoor ze beter in staat zijn om met tegenslagen om te gaan, stress vermindert en het welbevinden bevordert;  Oudere inwoners kunnen langer zelfstandig thuis blijven wonen met ondersteuningsmogelijkheden dichtbij huis, met eigen regie en een sociaal netwerk;  Inwoners met een psychische kwetsbaarheid kunnen, eventueel met passende ambulante begeleiding, zelfstandig in de wijk wonen en leven, met eigen regie en een sociaal netwerk;  Het kunnen doen van vrijwilligerswerk door meerdere inwoners, waarmee zij van onschatbare waarde zijn voor de samenleving én er zelf veel welbevinden uit kunnen halen;  Meierijstad als inclusieve gemeente: meedoen!  Kansengelijkheid door talentontwikkeling en participatie van kinderen;  Vroegsignalering van zorgelijke problemen en ontwikkelingen bij kinderen.

10.6 Aanpak  We stellen een visie sociale basis op;  We stellen projectleider sociale basis aan;  In elke kern of wijk ondersteunen we de bestaande inloopvoorzieningen;  We zorgen voor meer ondersteuning van vrijwilligers in de buurt;  We stimuleren initiatieven vanuit inwoners zelf;  We continueren de twee wijkaanpakken;  We verkennen de samenwerking van professionals in de buurt;  We zetten de ontwikkeling van GGZ wijkgericht werken verder door;  We stellen kinderwerkers aan voor kwetsbare kinderen 6-12 jaar.

11. Mantelzorg 11.1 Waarom een belangrijk thema? De verwachting is dat inwoners met een ondersteuningsvraag, waaronder ouderen 65+, in toenemende mate verstoken zijn van informele en professionele ondersteuning, waardoor er niet alleen een groter maar ook een ander beroep op mantelzorgers ontstaat. 11.2 Wat doen we nu al in Meierijstad?  De Gemeente Meierijstad: o Informatie & Advies via een nieuwsbrief en via Steunpunt Mantelzorg Meierijstad; o Verwijzing naar een aanbod van diverse bijeenkomsten, workshops en trainingen; o De mogelijkheid van een mantelzorgcompliment waarmee de gemeente Meierijstad de mantelzorgers jaarlijks wil bedanken voor al hun goede zorgen. Het mantelzorgcompliment bestaat uit cadeaubonnen met een totale waarde van € 60,-; o Samenwerking organiseren ten aanzien van mantelzorg met Initiatiefgroep mantelzorg Meierijstad , Senior-Rooi, ONS Welzijn, Welzijn de Meierij en Coöperatie Sociaal Werk, VU Brussel en werkgevers; PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

33

o Bieden van de mogelijkheid om (pre)mantelzorgwoningen te plaatsen.  Steunpunt Mantelzorg Meierijstad Welzijn de Meierij (St.Oedenrode en Schijndel) en Steunpunt Mantelzorg Meierijstad ONS Welzijn (Veghel): o Bieden de mantelzorger een luisterend oor, ondersteuning en advies; o Organiseren lotgenotencontacten via Alzheimercafé, Café Brein, bijeenkomsten Aandacht voor verlies/Samen onderweg, bijeenkomsten Omgaan met dementie en Alzheimerkoor De VergeetMe-Nietjes; o Organiseren respijtzorg: inzetten van vrijwilligers voor bijvoorbeeld de vrijwillige oppasdienst of zoeken een maatje waardoor mantelzorgers worden ontlast; o Bieden contactmogelijkheden aan voor jonge mantelzorgers; o Bieden trainingen: ‘De zorg de baas’ om een balans zoeken in zorgen voor een ander en zorgen voor jezelf; ‘Omgaan met Dementie’ voor mantelzorgers die zorgen voor iemand met dementie.  De gemeente Meierijstad bevordert in haar beleid mogelijkheden voor mantelzorgwonen in de vorm van pre-mantelzorgwoningen, bovenop de wettelijke mogelijkheden. 11.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Mantelzorg kan iedereen overkomen en is niet leeftijdsgebonden. Onderlinge verschillen, leeftijden en achtergronden tussen mantelzorgers in Meierijstad variëren door verschillende woon/zorg situaties. Bij de mantelzorgsteunpunten in Meierijstad zijn al 1500 mantelzorgers bekend.

De GGD-monitor laat zien dat 19% van de volwassen inwoners mantelzorg verleent en 5% van de mantelzorgers zwaar belast is. De overbelasting wordt vooral aangegeven door de doelgroep 65+. Gemiddeld verlenen zij 15 uren mantelzorg per week. Vrouwen zijn het sterkst vertegenwoordigd in de groep mantelzorgers. 11.4 Doelgroepen  De groep mantelzorgers in het algemeen: een mantelzorger is iemand die minimaal 8 uur per week gedurende minimaal 3 maanden iemand verzorgt of ondersteunt omdat hij of zij chronisch ziek is, een psychische aandoening of handicap heeft;  Jonge mantelzorgers (12-24 jaar);  Werkende mantelzorgers;  De grootste winst is te behalen bij de doelgroep 65+ omdat zij aangeven overbelast te zijn. 11.5 Doelen  Inzicht in de behoeften en wensen van mantelzorgers in Meierijstad: wat hebben zij nodig om hun werkzaamheden voor de zorgbehoevende goed te kunnen doen?  Een toekomstbestendige mantelzorg: duurzame, volhoudbare mantelzorg, gericht op een goede, of betere kwaliteit van leven en op welzijn van mantelzorgers.

Daarbij is het uitgangspunt dat de goede kwaliteit van leven van mantelzorgers ook ten goede komt aan de zorgbehoevende;  Meer eigen regie over het dagelijks functioneren bij mantelzorgers en met een grotere draagkracht en een lagere draaglast zonder overbelasting;  Een omgeving/cultuur die de voorwaarden creëert voor het doen van volhoudbare mantelzorg. 11.6 Aanpak  We continueren ons ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers;  We voeren een wetenschappelijk onderzoek uit onder mantelzorgers;  We bedden mantelzorgondersteuning in fysieke nabijheid van een ondersteunend netwerk in;  We stimuleren werkgevers om voorwaarden voor hun medewerkers te creëren voor het doen van mantelzorg;  We oriënteren ons op passende vormen van respijtzorg;  We willen jonge mantelzorgers zo vroeg mogelijk signaleren.

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

34

12. Eén tegen eenzaamheid 12.1 Waarom een belangrijk thema? Iedereen kan te maken krijgen met eenzaamheid. De oorzaak kan liggen in life-events zoals scheiding, overlijden/rouw of het verlies van een baan. Het gevoel van ‘erbij horen’ en ‘ertoe doen’ is voor ieder mens een basisbehoefte. Eenzaamheid is niet alleen een naar gevoel. Het is ook lastig om er over te praten. Het leidt tot gezondheidsrisico’s en minder meedoen in de samenleving. Het percentage mensen dat zich eenzaam voelt steeg in de afgelopen jaren in Nederland van 43% (2016) naar 47% (2020). Onder jongeren stijgt dit percentage nog harder: van 39% naar 46%. Daarom is het zo belangrijk dat we ons blijven inzetten voor alle mensen die zich eenzaam voelen. 12.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Landelijk actieprogramma Eén tegen eenzaamheid Meierijstad doet mee aan het landelijk actieprogramma, waar we de laatste jaren al vele stappen in gezet hebben. Coalitie ‘Omzien naar Elkaar’ In Meierijstad hebben we al een coalitie eenzaamheid, hoewel we spreken van de coalitie ‘Omzien naar Elkaar’. Het is een netwerksamenwerking van de volgende partijen: ONS Welzijn, Welzijn de Meierij, GGD, Seniorenraad, KBO, Join Us, Pieter Brueghelhuis, gemeente Meierijstad, Brabantzorg en Buurtzorg. Dit netwerk gebruiken we om elkaar te inspireren, ervaringen te delen en activiteiten bij elkaar te promoten.

We zijn eind 2022 begonnen om dit onderwerp nog verder op de kaart te zetten via twee ‘aanjagers’. Een groot pallet aan activiteiten om naar elkaar om te zien De gemeente Meierijstad zet via partners veel interventies en activiteiten in gericht op de aanpak van eenzaamheid. Bijvoorbeeld inloopspreekuren, beeldbellen en ontmoetingsactiviteiten als gezamenlijk koken, schilderen, sporten en gamen. De verwachte impact van de meeste interventies is groot20. Welzijnswerkers, buurtadviseurs, vitaliteitscoaches, buurtsportcoaches en vrijwilligersorganisaties zijn laagdrempelig actief in alle buurten. Er zijn tientallen wijk- en gemeenschapshuizen in Meierijstad voor ontmoetingsactiviteiten die goed zijn voor 230 laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten. Met name in de kleine kernen zijn enorm veel initiatieven en activiteiten. Die zijn goed tegen de eenzaamheid. 12.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken In de gemeente Meierijstad ervaren minder mensen eenzaamheid ten opzichte van de GGD-regio Hart voor Brabant en het landelijk gemiddelde. Inzoomend op de wijken in Meierijstad, komt de meeste eenzaamheid voor in: Schijndel-West, Schijndel-Oost, Veghel-Oost en Veghel-West 2. Uit wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat de volgende doelgroepen een verhoogde kans op eenzaamheid hebben: mensen met een migratieachtergrond, jongeren, senioren, alleenstaanden en mensen met een lage SES.

In de meest recente GGD Monitor Volwassenen (2022) blijkt er iets meer eenzaamheid te zijn onder 18-64-jarigen in Schijndel-West (50%) en in Veghel-West 2 (56%) in vergelijking met Meierijstad (43%). In Veghel-West 2 is ook de meeste emotionele eenzaamheid (41% t.o.v. Meierijstad 28%). In de meest recente GGD Monitor Ouderen (2022) blijkt er iets meer eenzaamheid te zijn onder 65+ in de kernen Nijnsel/Boskant/Olland (48%) en Schijndel-Oost/Wijbosch (48%) in Schijndel-West (50%) en in Veghel-West 2 (56%). In de Leefbaarheidsmonitor (2022) zijn kernen en wijken met een lage score op ‘Verbondenheid’ Nijnsel, Bloemenwijk Schijndel, en Veghel-Zuid. Uit de GGD Monitor VO2021 blijkt dat er ook jongeren (2VO en 4VO) zijn die met eenzaamheid kampen:  9% voelde zich vaak tot altijd eenzaam in afgelopen jaar;  6% voelde zich vaak tot altijd eenzaam in afgelopen maand.

20 Bron: Rekenkameronderzoek (2022) Eenzaamheid Meierijstad. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

35

Heel veel jongvolwassenen 16-24 in de regio blijken eenzaam te zijn, namelijk 63%21. 12.4 Doelgroepen  Alle inwoners;  In het bijzonder ouderen en andere groepen met een verhoogde kans op eenzaamheid: inwoners met een migratieachtergrond, jongeren, senioren, alleenstaanden en mensen met een lage SES;  Inwoners van 30-60 jaar. 12.5 Doelen  Minder eenzaamheid onder inwoners;  Meer bewustwording in de samenleving over eenzaamheid;  Betere signalering van eenzaamheid;  Inwoners zien meer naar elkaar om. 12.6 Aanpak  We verbeteren de signalering van eenzaamheid middels workshops;  We blijven via de coalitie “Omzien naar Elkaar” meedoen met het landelijk actieprogramma met activiteiten om eenzaamheid te verminderen;  We zetten ons in om meer inwoners te bereiken;  We werken meer samen met het ruimtelijk domein;  We onderzoeken digitale mogelijkheden voor het behouden van een sociaal leven;  We onderzoeken hoe we beter kunnen evalueren en monitoren;  We gaan verder met de aanjagers ‘Omzien naar elkaar’.

13. Welzijn op Recept 13.1 Waarom een belangrijk thema? Klachten als vermoeidheid, pijn in de nek, maar ook stress, angst en somberheid hebben lang niet altijd een medische oorzaak. Vaak spelen onderliggende sociaal maatschappelijke problemen een rol, zoals overlijden van een partner, verlies van werk, eenzaamheid etc. Het is dan belangrijk dat zorg en welzijn nauw met elkaar samenwerken om samen de juiste zorg te kunnen leveren. Via Welzijn op Recept worden patiënten verwezen naar de welzijnscoach. 13.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? Welzijn op Recept loopt al sinds 2020 in Meierijstad. Sinds eind 2022 heeft dit project een boost gekregen. Dat betekent dat betrokkenen ook deel kunnen uitmaken van een zogenaamde leergemeenschap en we een projectleider hebben via Regionaal Ondersteuningsstructuur (ROS) Robuust. Welzijn op Recept heeft veel raakvlakken met eenzaamheid, sociale basis en mentale klachten. Bij Welzijn op Recept worden vooral patiënten vanuit een Huisartsenpraktijk doorverwezen naar welzijnscoach met de volgende vragen/klachten:  Eenzaamheid;  Medisch onverklaarbare klachten;  Rouw;  Somberheid;  Zingevingsproblemen. Op dit moment zijn er drie huisartsenpraktijken in Meierijstad met Welzijn op Recept aan de slag. Die praktijken zijn jaren geleden geselecteerd op basis van motivatie om hiermee aan de slag te gaan.

Het was de bedoeling om het aantal praktijken voor dit project gelijk te houden, dus drie. Mochten we het programma gaan verbreden naar een volgende huisartsenpraktijk kunnen we die gericht selecteren op basis van wijken waar veel psychische ongezondheid ervaren wordt. Aantal verwijzingen in Meierijstad Afgesproken in maatschappelijke opdracht aan de welzijnspartijen om drie verwijzingen per week te realiseren, dus is het totaal per kwartaal 39. Er waren 20 verwijzingen in Q2 2023. 21 Voor de eenzaamheid in de leeftijdscategorie 16 tot 25 jaar zijn alleen regionale cijfers bekend. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

36

13.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Ervaren gezondheid22  65+; wijken waar ‘ervaren gezondheid’ het minste is (en dus meeste gezondheidswinst te boeken): Schijndel-Centrum (53%), Schijndel-West (55%);  18-64 jaar: wijken waar ‘ervaren gezondheid’ het minste wordt ervaart (en dus meeste gezondheidswinst te boeken): Schijndel-West (65%) en Veghel-West 2 (66%). Psychische klachten  65+ heeft chronische psychische klachten: in de kernen Nijnsel-Boskant-Olland (33%);  18-64 jaar heeft chronische psychische klachten: Schijndel-West (44%) en Veghel-Oost 1 (40%) en Veghel-West 1 (39%). Psychische gezondheid  Psychische gezondheid 18-64 jaar: Schijndel-West (27%) heeft psychische klachten;  Psychische gezondheid 18-64 jaar: Veghel-West 2 (18%) heeft hoog risico op angststoornis of depressie;  Psychische gezondheid 65+: Schijndel-Centrum (19%) heeft psychische klachten;  Psychische gezondheid 65+: Veghel-oost 1 en Schijndel-Centrum allebei 6% hebben hoog risico op een angststoornis of depressie. Hier komt naar voren dat in de wijken Schijndel-Centrum, Schijndel-West, Veghel-West 2 en VeghelOost 1 de meeste winst te boeken is. Uit cijfers komt naar voren dat bij de doelgroep 18-64 jaar de meeste winst te behalen valt.

13.4 Doelgroepen  Inwoners die met psychosociale klachten waarvoor geen medische of psychologische behandeling noodzakelijk is, klem zitten in het medische domein;  Oudere inwoners: anno 2023 krijgen vooral 70+-ers een Welzijn op Recept uitgeschreven bij de huisartsen;  Inwoners van 30-60-jaar: de insteek is de doelgroep hiermee te verbreden. Ook bij aanpak eenzaamheid is dat de doelgroep om meer op te focussen. 13.5 Doelen  Verschuiving van ondersteuning aan inwoners met psychosociale klachten van huisarts naar welzijnscoach;  Lager zorggebruik in de eerstelijnszorg; minder druk bij huisartsen;  Hoger welbevinden van patiënten met psychosociale problematiek met een toename van ervaren eigen kracht, zelfvertrouwen, zelfredzaamheid en sociale contacten. 13.6 Aanpak  We voeren Welzijn op recept uit vanuit de drie huisartsenpraktijken waar we al zitten;  We breiden het aantal huisartsenpraktijken uit met Welzijn op recept;  We monitoren de voortgang;  We verbreden de doelgroep naar jongvolwassen inwoners en inwoners met een migratieachtergrond;  We werken breed samen.

22 De bron van al deze cijfers: GGD-Brabantscan 2022 PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

37

14. Versterking kennis-en adviesfunctie GGD 14.1 Waarom een belangrijk thema? Het goed vormgeven van preventiebeleid is complex, vraagt deskundigheid en vergt een goede samenwerking tussen veel verschillende organisaties die werkzaam zijn in verschillende beleidsdomeinen, zoals de Wet maatschappelijk ondersteuning, de Zorgverzekeringswet en Jeugdwet. De GGD heeft als lokale en regionale kennispartner en adviseur veel te bieden op het gebied van gezondheidsbeleid. De GGD is verantwoordelijk voor de publieke gezondheidszorg en heeft brede beleidsmatige en uitvoerende expertise in het beschermen, bewaken en bevorderen de van gezondheid van de inwoners in elke regio. 14.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? De GGD Hart voor Brabant (GGD HvB) is een Gemeenschappelijke Regeling (GR) van gemeenten in Brabant-Noord en Midden-Brabant en voert via een basispakket voor de gemeente Meierijstad wettelijke taken uit in de publieke gezondheid en uit de gemeenschappelijke regeling GGD. Wet publieke gezondheid  Psychosociale hulp bij rampen Gemeenten  Infectieziektebestrijding  Medische milieukundige zorg  Technische hygiënezorg  Preventieprogramma’s  Ouderengezondheidszorg  Analyse van en inzicht in de gezondheid  Adviezen over besluiten met gevolgen voor de gezondheid

Gemeenschappelijke regeling GGD  Jeugdgezondheidszorg  Inzet jeugdgezondheidszorg in het netwerk Ziekteverzuimbegeleiding  Lijkschouwen  Toezicht kinderopvang  Openbare geestelijke gezondheidszorg

In Meierijstad voert de GGD ook aanvullende (plus)taken uit:  Kansrijke start;  Kind naar gezonder gewicht;  Nu niet zwanger;  Trainingen bij het CJG. 14.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken De GGD Hart voor Brabant publiceert periodiek gegevens over gezondheid, gezondheidsbeleving, gezondheidsverschillen, leefomgeving en nog veel met betrekking tot jeugd, jongvolwassenen en volwassenen. 14.4 Doelgroep Directe doelgroep: gemeente Meierijstad (bestuur en medewerkers); Uiteindelijke doelgroep: alle inwoners van Meierijstad. 14.5 Doelen  Inzicht krijgen in de gezondheidssituatie gemeentebreed, in wijken en (leeftijds)groepen;  Beter gezondheidsbeleid door gebruikmaking van landelijke kennis en lokale kennis. Die kennis komt tot stand door samenwerking en voortdurende kennisuitwisseling. Die kennisuitwisseling en kennisontwikkeling vindt plaats tussen gemeenten, tussen GGD-en, tussen domeinen en tussen landelijke partijen en lokale partijen. 14.6 Aanpak  We bevorderen de kennis- en adviesfunctie van de GGD Hart voor Brabant;  We geven de GGD opdracht voor kennisoverdracht en advisering ten aanzien van het fysieke domein;  We geven de GGD opdracht voor dataverzameling en -verspreiding.

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

38

15. Coördinatiekosten regionale aanpak preventie 15.1 Waarom een belangrijk thema? Gezondheidsbevordering wordt steeds meer met verschillende domeinen en partijen georganiseerd. Een goed en preventief gezondheidsbeleid vraagt om een integrale benadering en domeinoverstijgende samenwerking met een samenhang van activiteiten van gemeenten, regio’s, zorgverzekeraars, rijksoverheid en vele anderen. Daarom is samenwerking in preventie en gezondheidsbevordering niet alleen op lokale schaal, maar ook op regionale schaal belangrijk. Samenwerking met andere gemeenten, zorgverzekeraars, zorgaanbieders en cliëntenorganisaties is ingewikkeld en komt niet altijd vanzelfsprekend tot stand. Er is nog te vaak sprake van versnipperde en tijdelijke initiatieven en financiering. Ook in Brabant is het regionale kennisaanbod versnipperd en daardoor niet altijd goed toegankelijk. Voor het versterken van de regionale kennisinfrastructuur is het noodzakelijk dat de bestaande kennispartijen hun aanbod voor gemeenten toegankelijker maken en onderling beter afstemmen met regionale samenwerkingsafspraken tussen gemeenten en zorgpartijen. Dit gebeurt hoofdzakelijk in het kader van IZA. 15.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? De gemeente Meierijstad participeert in de regio Noordoost Brabant. RNOB is een samenwerking van en door de 11 gemeenten en 2 waterschappen in de regio Noordoost-Brabant.

Gezamenlijk pakken we de maatschappelijke en economische uitdagingen op die we alleen door samenwerking voor elkaar krijgen. De RNOB investeert veel in het programma kwaliteit van lucht, water en bodem als fundament voor een fijn en gezond woon- en (ver)blijfklimaat. Ook participeert de gemeente Meierijstad in Regio Deal Noordoost Brabant waarbij rijk, provincie en regio samen meer dan 40 miljoen euro extra investeren in een gezonde en duurzame toekomst van de regio Noordoost Brabant met leefbaarheid en welvaart. De projectinvestering gaat om € 450.000 voor een lesprogramma met de nadruk op belevingsonderwijs. Jaarlijks begroot de regionale samenwerking structureel € 50.000 voor Voedsel & Gezondheid. Dit wordt vermeerderd in samenwerkingsverbanden met genoemde partijen, maar ook met bedrijfsleven of stichtingen. Het betreft onder andere de Gezonde Smikkelweken op BSO-locaties (zo’n 55 in Noordoost Brabant, zomer 2023). Voor de doorontwikkeling in 2024 hiervan wordt nagegaan hoe basisscholen in SES-wijken adequaat kunnen deelnemen. Twee programmalijnen betreffen voedselvaardigheid en voedselverspilling en dat heeft veel raakvlakken met het GALA-thema 6: Aanpak overgewicht en obesitas. Tenslotte wordt er regionaal samengewerkt op het terrein van jeugdzorg, Wmo en maatschappelijke zorg.

15.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken  Er is een regiobeeld Noordoost Brabant 2023 opgesteld (1 juli 2023). Dit geeft inzicht in het aanbod van gezondheidsbevordering, zorg, welzijn en ondersteuning in de regio. 15.4 Doelgroep  Alle inwoners van de regio. 15.5 Doelen  Inwoners gezond en vitaal houden door meer samenhang en verbinding tussen de verscheidenheid aan programma’s en partijen op het gebied van gezondheidsbevordering en preventie (domeinoverstijgende inzet, regionale samenwerking (Zvw, Wmo, Jeugdwet en Wpg);  Een stevige gezamenlijke regionale werkstructuur per 1-1-2025 om de inzet op preventie en gezondheidsbevordering op regionale schaal te organiseren: de regionale preventie-infrastructuur;  Op 1 januari 2024 in de Regio Noordoost-Brabant en Bommelerwaard (RNOBB) starten met de inrichting van de vijf ketenaanpakken. 15.6 Aanpak  We maken samen met de andere 11 gemeenten van de Regio Noordoost-Brabant en Bommelerwaard (RNOBB) een IZA-regioplan en dragen bij aan de intensivering van de regionale samenwerking;  We monitoren de uitvoering van de regioplannen;  We bevorderen samen met andere regiogemeenten een Brabants netwerk van de drie GGD-en én kennispartijen. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

39

DEEL C – Goed onderbouwd aan de slag

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

40

1. Draagvlak Bestaand draagvlak Dit plan van aanpak is in samenwerking met velen tot stand gekomen. In de meeste GALA-onderdelen zijn in de afgelopen jaren al goede stappen gezet en is daarbij ook afstemming geweest met gebruikers (inwoners), vrijwilligers en professionals. Inzicht in de behoeften van inwoners worden structureel en breed verkregen door:  GGD-monitoren (ten aanzien van volwassenen, kinderen, middelbare scholieren en ouderen 65+);  De Leefbaarheidsmonitor;  Cliëntervaringsonderzoeken op basis van de Jeugdwet en de Wmo;  Regelmatige gevraagde en ongevraagde advisering door de Adviesraad Sociaal Domein (ASD) Meierijstad. De ASD is een onafhankelijk adviesorgaan voor de gemeente voor het gemeentelijk sociaal beleid en maakt gebruik van signalen en ervaringen van inwoners;  Inzichten van vier buurtadviseurs;  Kerngroep Sportakkoord (met vertegenwoordigers van Sportraad, Onderwijs, Kinderopvang GGD, Welzijnsorganisaties die goed weten wat er onder inwoners leeft). Daarnaast zijn er ook meer incidentele contacten geweest met inwoners, bijvoorbeeld een vitaliteitsscan met medewerking van veel betrokkenen ten behoeve van het doorontwikkelen van inloop- en ontmoetingspunten in de sociale basis. Of inwonerspanels en reflectiegroepen ten aanzien van specifieke thema’s.