Bijlage 1 Plan van Aanpak SPUKGALA 2024-2026 Meierijstad

PLAN VAN AANPAK GEZOND EN ACTIEF LEVEN in het kader van de Brede Specifieke Uitkering - regeling 2024-2026

Samenwerken aan een gezonder Meierijstad

Managementsamenvatting Alle gemeenten doen mee aan het werken aan een gezonde generatie in 2040 De regeling Brede SPUK maakt het voor de gemeente Meierijstad en alle andere Nederlandse gemeenten mogelijk om een forse samenhangende impuls te geven aan het bevorderen van gezondheid, sport en bewegen, preventie én het versterken van de sociale basis. Dit zijn doelstellingen die voortkomen uit het Gezond Anders Leven Akkoord (GALA) dat op 3 februari 2023 ondertekend is door de VNG, VWS, ZN en GGD GHOR Nederland. Het beoogde resultaat is het bereiken van een gezonde generatie in 2040: weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. GALA onderscheidt 15 onderdelen. Er zijn middelen beschikbaar Het Plan van Aanpak is een voorwaarde voor het verkrijgen van zogeheten brede SPUK-middelen. Voor de uitvoering van het Plan van Aanpak heeft het Ministerie van VWS aan Meierijstad voor de jaren 2024 en 2025 ieder jaar € 1,4 miljoen toegekend en voor 2026 € 1,2 miljoen. Deze middelen zijn met vaste budgetten en voorwaarden voor de besteding per GALA-onderdeel vastgesteld. Een Plan van Aanpak in gezamenlijkheid en met onderbouwing opgesteld De gemeente Meierijstad heeft dit Plan van Aanpak opgesteld met input van diverse vertegenwoordigers van organisaties uit het sociale domein, het zorgdomein en het fysieke domein.

Het Plan van Aanpak borduurt voort op het beleid zoals die de afgelopen jaren in Meierijstad is ontwikkeld en de uitvoering ervan. Er is in het document veel aandacht voor de grote inzet die nu al plaatsvindt. Elk GALA-onderdeel start met de huidige situatie: Wat doen we nu al in Meierijstad? Met de extra (tijdelijke) middelen zijn we in staat om aan de gezondheidsbevorderende activiteiten impulsen te geven, zowel in het meer doen wat we nu al goed doen als in het anders doen wat nu nog ontbreekt. Dat kunnen we gerichter doen doordat we ook over veel cijfers beschikken over doelgroepen, hun gezondheid en factoren die die gezondheid beïnvloeden. Die cijfers hebben we ook in het Plan van Aanpak weergegeven, zowel in het algemeen als per GALA-onderdeel. Brede integrale aanpak met speerpunten Het Plan van Aanpak betreft alle 15 GALA-onderdelen, zoals die vanuit het akkoord zijn geformuleerd en waar ook per ook per onderdeel vastgestelde middelen voor zijn. De gemeente Meierijstad heeft op basis van de speerpunten in het collegeprogramma en vanuit brainstormsessie met vele vertegenwoordigers van organisaties en domeinen zeven opgaven als prioriteit aangemerkt: 1. Meer inwoners bewegen meer door een breder, aantrekkelijk en goed aanbod sport- beweeg- en culturele activiteiten; 2. Een aantrekkelijk en aangepast aanbod uniek sporten; 3.

Voorkomen en terugdringen van mentale klachten bij jongeren, jongvolwassenen en nieuwkomers; 4. Bereiken van inwoners met een gezondheidsachterstand; 5. Het versterken van de sociale basis voor meer omzien naar elkaar en het sociaal en fysiek mooier maken van de buurt; 6. Het ontmoedigen van alcohol- en drugsgebruik bij jongeren voor gezond en veilig opgroeien; 7. Het structureel beïnvloeden van ruimtelijke ordeningsvraagstukken vanuit het gezondheidsperspectief. De aanpak & uitgangspunten Uit analyse van recente beleidsdocumenten en gesprekken met inhoudelijk deskundigen kwamen acht uitgangspunten naar voren: positieve gezondheid, preventief, integraal, bereikbaar, op maat met gelijke kansen op gezondheid, persoonsgericht en betrokken, innovatief en lange adem. De inhoud van deze uitgangspunten is nader omschreven. De aanpak & onderbouwing Voor alle 15 GALA-onderdelen is de aanpak nader onderbouwd: waarom is het GALA-onderdeel maatschappelijk zo belangrijk? Wat doen we nu al in de gemeente Meierijstad? Welke kwantitatieve gegevens hebben we over de doelgroepen en de wijken waar ze wonen? Welke doelgroepen specificeren we voor dit GALA-onderdeel? Welke doelen beogen we? En tenslotte welke aanpak willen we uitvoeren? Deze aanpak is in bijlage 2 gedetailleerd en concreet (met resultaten) uitgewerkt voor alle 15 GALA-onderdelen. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

2

De aanpak & randvoorwaarden De aanpak vraagt om draagvlak, samenwerking, inzicht en coördinatie. Het Plan van Aanpak van de gemeente Meierijstad is getiteld Samenwerken aan een gezonder Meierijstad. Het is in de eerste plaats tot stand gekomen in samenwerking met vertegenwoordigers van verschillende domeinen. Ten tweede zal het ook uitgevoerd worden in samenwerking met vele partners en de doelgroepen zelf. Daarnaast is het van belang om goed te meten hoe de voortgang is van het Plan van Aanpak: worden activiteiten ingezet zoals beoogd? Wat zijn de resultaten? Bereiken we de beoogde doelen en ambities? Voor dit alles is coördinatie nodig: het aanjagen van initiatieven, het bewaken van de voortgang, het bevorderen van het samenwerken met diverse partijen en het betrekken van doelgroepen en het verantwoorden van de bestede brede SPUK-middelen. Plan van aanpak & het vervolg Dit plan van aanpak dient met een positief advies van de kerngroep VNG/VSG vóór 31 oktober 2023 opgestuurd te worden naar DUS-I1. Vanaf 2024 kan het plan dan uitgevoerd worden. In 2024 gaat de gemeente Meierijstad het gezondheidsbeleid herijken. Er zullen dan nog extra accenten gelegd en verlegd kunnen worden ten aanzien van het huidige gezondheidsbeleid. Dit Plan van Aanpak voor het GALA geeft daartoe vele inzichten en financiële mogelijkheden.

Besluitvorming over een nieuwe herijkte visie Gezondheid vindt door de gemeenteraad plaats in het eerste kwartaal van 2024. Een speerpunt bij zowel dit Plan van Aanpak als de nieuwe visie Gezondheidsbeleid zal de integrale insteek zijn: meerdere jaren op een samenhangende manier samenwerken aan meerdere factoren die de gezondheid van onze inwoners bevorderen. De visie Gezondheidsbeleid zal vervolgens weer een plek krijgen in de Toekomstvisie Meierijstad 2035 waarin alle langere termijn ambities van de gemeente (bestuurlijk, economisch, ruimtelijk en sociaal-maatschappelijk) worden vastgelegd (1e helft 2024).

1 Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen van het Ministerie van VWS PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

3

Inhoud Managementsamenvatting ______________________________________________ 2 Inhoud _______________________________________________________________ 4 DEEL A – ALGEMEEN __________________________________________________ 5 1. Inleiding ___________________________________________________________ 6 2. Waar staat de gemeente Meierijstad? ___________________________________ 8 3. Wat wil de gemeente Meierijstad bereiken? _____________________________ 10 DEEL B - DE 15 GALA-ONDERDELEN ____________________________________ 13 1. Lokaal sportakkoord ________________________________________________ 14 2. Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) ______________________________ 15 3. Terugdringen gezondheidsachterstanden ______________________________ 18 4. Kansrijke Start _____________________________________________________ 20 5. Mentale gezondheid ________________________________________________ 22 6. Aanpak overgewicht en obesitas ______________________________________ 24 7. Valpreventie _______________________________________________________ 26 8. Leefomgeving _____________________________________________________ 27 9. Opgroeien in een kansrijke omgeving en vroegsignalering alcoholproblematiek 29 10. Versterken sociale basis ____________________________________________ 31 11. Mantelzorg _______________________________________________________ 33 12.

Eén tegen eenzaamheid ____________________________________________ 35 13. Welzijn op Recept _________________________________________________ 36 14. Versterking kennis-en adviesfunctie GGD _____________________________ 38 15. Coördinatiekosten regionale aanpak preventie _________________________ 39 DEEL C – Goed onderbouwd aan de slag _________________________________ 40 1. Draagvlak _________________________________________________________ 41 2. Samenhang en samenwerken ________________________________________ 42 3. Inzicht ____________________________________________________________ 43 4. Coördinatie en planning _____________________________________________ 43 Bijlage 1. Gezamenlijke doelen _________________________________________ 45 Bijlage 2. Nadere uitwerking Plan van Aanpak _____________________________ 46 Bijlage 3. Nota kunst en cultuur Meierijstad _______________________________ 60

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

4

DEEL A – ALGEMEEN

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

5

1. Inleiding 1.1 Aanleiding De regeling Brede SPUK maakt het voor gemeenten mogelijk stevig en meer in samenhang in te zetten op preventie. De SPUK-regeling bundelt geldstromen die zich richten op het stimuleren van gezondheid, sport en bewegen, preventie en het versterken van de sociale basis. Daarmee worden afspraken gefinancierd die zijn gemaakt het in Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). GALA vormt het bestuurlijke kader waaronder de te stimuleren activiteiten en interventies worden uitgevoerd. Voor de uitvoering van het Plan van aanpak heeft het Ministerie van VWS aan Meierijstad voor de jaren 2024 en 2025 ieder jaar € 1,4 miljoen toegekend en voor 2026 € 1,2 miljoen. Deze middelen zijn met vaste budgetten en voorwaarden voor de besteding per GALA-onderdeel vastgesteld. Eén van de voorwaarden van toekenning van het brede SPUK-budget is het schrijven en indienen van een integraal plan van aanpak voor de periode 2024-2026. Dat moet gericht zijn op een samenhangende en domeinoverstijgende preventie-aanpak. Het beoogde resultaat is het bereiken van een gezonde generatie in 2040: weerbare, gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Ook in het Integraal Zorgakkoord (IZA) zijn afspraken gemaakt over preventie.

Preventie is naast het doel van gezondheid voor inwoners ook belangrijk voor de toegankelijkheid en de betaalbaarheid van de zorg. Immers groeit de vraag naar zorg en stijgen de zorgkosten. Het document dat voor u ligt is het Plan van Aanpak GALA ‘Samenwerken aan een gezonder Meierijstad’. Het is tot stand gekomen door het raadplegen van diverse personen die beleidsmatig of uitvoerend te maken hebben met gezondheidsbevordering in de verschillende domeinen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie. 1.2 Werken aan gezondheid voor alle inwoners In het collegewerkprogramma ‘Thuis in Meierijstad Mijlpalen 2023-2026’ is wat betreft gezondheid het volgende geformuleerd: ‘De coronacrisis leerde ons dat gezondheid het belangrijkste is in een mensenleven. Dat geldt voor onze lichamelijke én psychische gezondheid. Door gezondheidsbescherming en gezondheidsbevordering, met een focus op leefstijl en leefomgeving, maken onze inwoners bewust gezonde(re) keuzes. Belemmeringen die mensen ervaren om gezond te kunnen leven nemen we weg voor zover dat tot onze competentie behoort’.

In hetzelfde programma zijn de volgende ambities opgenomen:  Verbetering van factoren in de leefomgeving met een positieve invloed op de luchtkwaliteit;  Gezondheidswinst door de focus op preventie;  Vermindering van alcohol- en drugsgebruik;  Herijking van het gezondheidsbeleid met een focus op mentale gezondheid;  Eenzaamheidbestrijding, gezonde leefstijl en een gezonde leefomgeving;  Meer inwoners sporten en bewegen om hun gezondheid te bevorderen. In eerste instantie richten we ons op alle inwoners. We zetten ons als gemeente Meierijstad hard in voor aan preventieve en positieve gezondheid waarbij we de gezondheid en het welbevinden van onze inwoners centraal stellen. Van goede voorlichting, van het faciliteren van leefstijlverbeteringen (bewegen, gezonde voeding, verantwoord middelengebruik), van een gezonde sociale basis en een gezonde fysieke leefomgeving profiteren álle inwoners of álle inwoners van een bepaalde leeftijdsgroep. In het bijzonder richten we ons op inwoners met een verhoogd risico op gezondheidsklachten. Uit cijfers blijkt dat inwoners met minder opleiding een minder inkomen en ook inwoners met een migratieachtergrond vaker gezondheidsklachten hebben. Ook inwoners die het qua welbevinden moeilijk hebben door actuele schulden, actuele mentale klachten, overbelasting, stress of eenzaamheid hebben vaker problemen met hun gezondheid.

Met preventie richten we op deze groepen om verergering van de situatie te voorkomen en de klachten te doen verminderen. Daarmee kunnen we in onze gemeente veel gezondheidswinst boeken. Tot slot hebben we in Deel B voor elk GALA-onderdeel de specifieke doelgroepen benoemd op basis van:  De aard van dat specifieke onderdeel (bijvoorbeeld jonge ouders als doelgroep bij onderdeel 4. Kansrijke Start);  Cijfers van de GGD en de Leefbaarheidsmonitor ten aanzien van dat onderdeel;  Ervaringen met het onderdeel (wat we al doen).

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

6

1.3 Werken aan een samenhangende aanpak Dit Plan van Aanpak bouwt voort op het ambitieuze gezondheidsbeleid dat de gemeente Meierijstad sinds haar oprichting in 2017 heeft ingezet. Vanuit de visie ‘Samen gezond in Meierijstad, Gezondheidsbeleid 2018-2021 zijn tal van maatregelen en interventies ingezet, samen met heel veel partners. Dit gezondheidsbeleid wordt op dit moment herijkt op basis van de ervaringen in Meierijstad en ook op basis van de akkoorden IZA en GALA en het opstellen van dit Plan van Aanpak. Besluitvorming over een nieuwe herijkte visie Gezondheid vindt door de gemeenteraad plaats in het eerste kwartaal van 2024. Een speerpunt bij zowel dit Plan van Aanpak als de nieuwe visie Gezondheidsbeleid zal de integrale insteek zijn: meerdere jaren op een samenhangende manier samenwerken aan meerdere factoren die de gezondheid van onze inwoners bevorderen. 1.4 Beoogd proces Dit plan van aanpak dient met een positief advies van de kerngroep VNG/VSG vóór 31 oktober 2023 opgestuurd te worden naar DUS-I2. Vanaf 2024 kan het plan dan uitgevoerd worden aan de hand van een uitvoeringsplan 2024-2026 per GALA-onderdeel. 1.5 Leeswijzer Dit Plan van Aanpak GALA 2024-2026 van de gemeente Meierijstad is opgebouwd uit drie delen: A.

Algemeen deel met de belangrijkste cijfers over gezondheid van inwoners in Meierijstad en hoe de gemeente Meierijstad al werkt aan preventie en gezondheidsbevordering en samenwerking met tal van organisaties. B. De 15 GALA-onderdelen, verdeeld over de drie hoofdthema’s sport en bewegen, gezondheid en sociale basis, ondersteunende diensten. Elk GALA-onderdeel is systematisch opgebouwd met de volgende zes paragrafen: 1. Waarom een belangrijk thema? 2. Wat doen we nu al in Meierijstad? 3. Cijfers algemeen, groepen en wijken 4. Doelgroepen 5. Doelen 6. Aanpak Onderdeel B.6 (Aanpak) is in bijlage 2 gedetailleerd en concreet uitgewerkt voor alle 15 GALAonderdelen. C. Goed onderbouwd aan de slag: met een uitwerking over draagvlak (door het betrekken van inwoners bij het beleid), samenhang (integraliteit door samenwerking), inzicht (door goede monitoring van inzet en resultaten) en coördinatie (door aanstellen van een GALA-coördinator).

2 Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen van het Ministerie van VWS PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

7

2. Waar staat de gemeente Meierijstad? 2.1 De belangrijkste cijfers over gezondheid Als we de gemiddelde GGD-cijfers van Meierijstad op de diverse gezondheidsthema’s vergelijken met die met de cijfers van heel de regio Hart voor Brabant dan komt onze gemeente er aardig positief uit. Als we verder en dieper kijken naar de gezondheidscijfers van specifieke groepen en wijken, dan vallen er toch wel een aantal zaken op. We hebben de GGD gevraagd om uit de vele cijfers vanuit monitoren die er zijn, de meest opvallende naar boven te halen3. Sport en bewegen: in sommige wijken meer belemmeringen om te sporten en te bewegen Als we kijken naar de vraag waarin ouders aangeven dat zij 1 of meer belemmeringen ervaren voor hun kind (0-11) om buiten te spelen zien we dat de wijken Schijndel-West, Schijndel-Oost en VeghelWest hierin hoog scoren. Hier zou de gemeente extra op in kunnen zetten. Sport en bewegen: volwassenen bewegen de laatste jaren minder Het is positief om te zien dat veel mensen lid zijn van een club of vereniging. Hiermee is het voor volwassenen en ouderen aantrekkelijker om te gaan bewegen. Echter zien we ook dat het percentage volwassenen (18-64 jaar) die aan de beweegrichtlijn voldoet is gedaald ten opzichte van eerdere jaren.

Versterken sociale basis: we hebben relatief veel vrijwilligers, maar er lijken weinig bij te komen in de leeftijd 18-64 jaar Het percentage inwoners wat vrijwilligerswerk doet is hoger dan in de GGD-regio Hart voor Brabant. Wat echter een aandachtspunt is voor de gehele regio is de nieuwe aanwas van vrijwilligers. Er is een groot verschil te zien tussen de leeftijdscategorie 18-65 en 65+ (resp. 23% en 36% doet vrijwilligerswerk in Meierijstad). Er komen weinig nieuwe vrijwilligers bij vanuit de jongvolwassenen. Eenzaamheid: er zijn wijken met relatief veel eenzaamheid. Heel veel jongvolwassenen 16-24 zijn eenzaam, namelijk 63% Bij de leeftijd 18-64 jaar is dit in de gemeente Meierijstad 43 procent. Veghel West 2 scoort opvallend hoog met een percentage van 56%. Gemiddeld scoren de inwoners van Meierijstad 28% op emotionele eenzaamheid, en opnieuw is Veghel-West 2 een uitschieter met een percentage van 41%. Voor de eenzaamheid in de leeftijdscategorie 16 tot 25 jaar zijn alleen regionale cijfers bekend. Onder jongvolwassenen is 63% eenzaam: een opvallend hoog cijfer. Mentale gezondheid: psychische klachten en angststoornissen stijgen regio breed In Meierijstad heeft 10% een hoog risico op een angststoornis of depressie (18-64 jaar). De kern Erp wijkt hier zeer positief van af met maar 0,8%.

Wat gaat daar zo goed? Het percentage inwoners met een migratieachtergrond dat psychische klachten heeft is hoog vergeleken met niet-migranten. Mentale gezondheid jongeren: ruim een derde van de jongeren voelt zich gestrest Jongeren in Meierijstad (2/4VO) lijken zich minder vaak gestrest te voelen dan jongeren in de GGDregio maar dit is nog altijd 36%. Ook op veerkracht scoren ze in Meierijstad iets beter dan de regio. Opvallend is de stijgende suïcide cijfers in de afgelopen jaren voor de doelgroep 18-64 en 65+, zowel in de gemeente Meierijstad als in de GGD-regio. Overgewicht blijft een belangrijk aandachtspunt We zien dat in 2022 in de leeftijdscategorie 18-64 jaar gemiddeld 49% overgewicht (incl. obesitas) heeft. De kern Sint-Oedenrode wijkt hier op een positieve manier vanaf met 36%. Alcohol: ondanks NIX18 drinken veel minderjarigen alcohol Opvallend bij de jongeren 2/4VO in 2021 is dat 33% in de afgelopen 4 weken alcohol heeft gedronken. In heel de regio Hart voor Brabant is dat percentage 31% . Qua leeftijd mogen zij nog allemaal niet drinken in het kader van NIX18. We zien dat ouders het alcoholgebruik vaak goedkeuren (45% van ouders in Meierijstad vinden 16-17 jaar verantwoorde leeftijd om eerste glas te drinken, tegen 40% in de regio). 3 De cijfers m.b.t. volwassenen en ouderen komen uit monitoren betreffende het jaar 2022. Die van jeugdigen en

jongvolwassenen betreffen het jaar 2021. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

8

Fysieke leefomgeving – luchtkwaliteit: relatief veel fijnstof Gemiddelde blootstelling aan fijnstof is in Meierijstad hoger in vergelijking met GGD Hart voor Brabant. Twee derde van de inwoners is hier bezorgd over, maar relatief lage bezorgdheid ten opzicht van buurtgemeenten met eenzelfde blootstelling. Meierijstad is wel aangesloten bij het Schone Lucht Akkoord. Fysieke omgeving – een openbare ruimte die beweegvriendelijk is en groen Relatief goede beweegvriendelijke omgeving. Je zou hopen dat dit in relatie zou staan met het voldoen aan de beweegrichtlijn. Interessant om uit te zoeken waar inwoners dan nog drempels ervaren om aan de beweegnorm te voldoen. In de wijken van Veghel is men relatief minder tevreden over de hoeveelheid groen. Eén op de tien ouderen kan moeilijk rondkomen 10% van de ouderen in de doelgroep 65+ in Meierijstad heeft moeite met rondkomen (en 0,7% grote moeite met rondkomen). Opvallend is dat dit in Schijndel-West significant afwijkt namelijk 18% heeft moeite met rondkomen (en 0% grote moeite). In enkele wijken meer dan een kwart van de inwoners die moeilijk rondkomen Ook bij de doelgroep 18-64 jaar zie je een hoger percentage van 28% in Schijndel-West (ten opzichte van 21% in Meierijstad) die moeite heeft met rondkomen (niet significant) en Veghel-Oost / Mariaheide 26% (niet significant).

Je kunt zien in de trend van de cijfers dat er veel fluctuatie zit in de cijfers. Ook is deze GGD-monitor in het najaar van 2022 afgenomen, tijdens de energiecrisis. Maar wel goed om verschillen tussen wijken te zien. 2.2 Wat doen we al in de gemeente Meierijstad aan gezondheidsbevordering? Veel ambities, veel inzet In de volgende hoofdstukken beschrijven we voor alle 15 GALA-onderdelen wat de gemeente Meierijstad al doet. En dat is heel veel op alle gebieden. Dat is ook in de lijn met de ambities van Meierijstad in de afgelopen jaren en nu. Veel samenwerken In vele uiteenlopende samenwerkingsverbanden trekt de gemeente op met organisaties, verenigingen, bedrijven en actieve inwoners om gezondheid en welbevinden te bevorderen. En dat lukt veelal ook. Vaak heeft de gemeente een regisserende of faciliterende rol. Belangrijke samenwerkingsverbanden zijn4:  Sportraad;  Kopgroep Vitaliteitsakkoord;  Overeenkomst met onderwijs en kinderopvang over de inzet van sportcoaches;  Een culturele basisinfrastructuur van Meierijstad met vijf dragende kernvoorzieningen en structurele samenwerking met onder andere onderwijs, welzijn en bedrijfsleven.

De gemeente Meierijstad, Cultuurkade Meierijstad, Elde College, Zwijsen College en Fioretti College hebben een samenwerkingsovereenkomst afgesloten voor de inzet van een Cultuurcoördinator Voortgezet Onderwijs;  Coalitie Eén tegen eenzaamheid;  JOGG-netwerk;  Lokale coalitie Kansrijke Start;  Lokale Inclusie Agenda 2022 – 2023;  Dementievriendelijke gemeente: regiegroep, stuurgroepen en netwerkgroepen;  Adviesraad Sociaal Domein is een formeel adviesorgaan van de gemeente Meierijstad;  Seniorenraad Meierijstad stelt zich ten doel een vraagbaken te zijn voor alle senioren van Meierijstad en advisering op het gebied van wonen, veiligheid, zorg, welzijn en dienstverlening;  LeefGoed Veghel is een initiatief van 11 organisaties vanuit zorg, welzijn, wonen, leren en de gemeente Meierijstad om wederkerigheid, sociale betrokkenheid en aandacht te bieden voor mensen die ondersteuning nodig hebben;  De Formulierenbrigade is een samenwerking van gemeente Meierijstad en ONS welzijn;  De coöperatie Sociaal Werk Meierijstad: Farent, Lumens, MEE De Meent Groep, ONS welzijn en Welzijn De Meierij werken samen in Coöperatie Sociaal Werk Meierijstad. Het gezamenlijke doel is

4 In deze opsomming zijn we zeker niet volledig. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

9

     

dat de inwoners van Meierijstad zo zelfstandig mogelijk hun leven kunnen leiden in hun eigen omgeving; Structureel overleg gemeente – huisartsenpraktijken Meierijstad; RNOB (Regio Noordoost Brabant) is een samenwerking van en door de 11 gemeenten en 2 waterschappen in de regio Noordoost-Brabant (maatschappelijk en economisch). RNOB werkt met de Samenwerkingsagenda 2030; GGD-Hart voor Brabant: met een dagelijks bestuur en een algemeen bestuur vanuit collegeleden van de 19 gemeenten in Midden-Brabant en Brabant-Noord; Pact wonen, welzijn en zorg; samenwerking tussen tal van partijen gericht op betere levensbestendige wijken en kernen waar inwoners langer zelfstandig kunnen wonen en zorg-opmaat kunnen krijgen; Samenwerking Regio de Meierij bij inkoop van Wmo-aanbod: begeleiding, dagbesteding, beschermd wonen en maatschappelijke opvang (gemeenten Boxtel, Meierijstad, ’s-Hertogenbosch, Sint-Michielsgestel en Vught); De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld en draagt met tal van initiatieven bij aan de beweging naar een gezonde leefstijl en vitaliteit voor haar medewerkers (voeding, bewegen, ontmoedigen van roken).

Visievorming In 2024 gaat de gemeente Meierijstad het gezondheidsbeleid herijken. Er zullen dan nog extra accenten gelegd en verlegd kunnen worden ten aanzien van het huidige gezondheidsbeleid. Dit Plan van Aanpak voor het GALA geeft daartoe veel inzichten en financiële mogelijkheden. Het herijkte Gezondheidsbeleid zal vervolgens weer een plek krijgen in de Toekomstvisie Meierijstad 2035 waarin alle langere termijn ambities van de gemeente (bestuurlijk, economisch, ruimtelijk en sociaalmaatschappelijk) worden vastgelegd (1e helft 2024).

3. Wat wil de gemeente Meierijstad bereiken? 3.1 De zeven belangrijkste opgaven Vanuit de speerpunten in het collegeprogramma en vanuit enkele brainstormsessies met vele vertegenwoordigers van organisaties en domeinen, kwamen zeven opgaven als belangrijkste naar voren. De belangrijkste opgaven op het gebied van sport, bewegen en cultuur 1. Meer inwoners bewegen meer door een breder, aantrekkelijk en goed aanbod sportbeweeg- en culturele activiteiten  Betaalbare sportvoorzieningen behouden en (door)ontwikkelen  Uitbreiding van het aantal sporttoestellen in de openbare ruimte  Verbreding activiteitenaanbod met name voor ouderen en kwetsbare groepen, meer samenhang met andere gezondheidsactiviteiten en een groter bereik (persoonlijke benadering) door meer formatie buurtsportcoaches en cultuurcoaches 2. Een aantrekkelijk en aangepast aanbod uniek sporten  Ontwikkeling Centrum voor Uniek Sporten, zowel qua accommodatie als qua organisatie en sportaanbod De belangrijkste opgaven op het gebied van gezondheid en sociale basis 3. Voorkomen en terugdringen van mentale klachten bij jongeren, jongvolwassenen en nieuwkomers  Een goede gezamenlijke signalering en vraagverheldering  Ontwikkeling van een ondersteuningsaanbod voor jongeren en nieuwkomers 4.

Bereiken van inwoners met een gezondheidsachterstand  Nader selecteren van wijken waar opvallend veel achterstand is qua gezondheid en daar meer preventie – en gezondheidsbevorderende activiteiten doen. Werken aan het vinden en bereiken van deze groepen. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

10

 Extra aandacht voor het gezond en evenwichtig opgroeien van zeer jonge kinderen die te maken hebben met een achterstandssituatie 5. Het versterken van de sociale basis voor meer omzien naar elkaar en het sociaal en fysiek mooier maken van de buurt  Zorgen voor ontmoetings- en inloopplekken in alle wijken en buurten  Stimuleren van inwonersinitiatieven om de buurt mooier te maken (groenbeheer) en gezelliger (activiteiten en ontmoeting). Dat gaat eenzaamheid tegen en bevordert inclusie 6. Het ontmoedigen van alcohol- en drugsgebruik bij jongeren voor gezond en veilig opgroeien  Doorgaan met voorlichting en bewustwordingsactiviteiten voor jongeren en ouders  Nieuwe interventies opzetten in de lijn van het IJslands model (meer activiteiten en sport om eenzaamheid en alcohol- en drugsgebruik tegen te gaan) 7.

Het structureel beïnvloeden van ruimtelijke ordeningsvraagstukken vanuit het gezondheidsperspectief  Gezondheidsparagraaf in alle (her)inrichtingsplannen opnemen (omgevingsvisie – omgevingsplannen)  Klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzaamheid, energietransitie, voedselbewustzijn, circulariteit hebben invloed op de gezondheid  Meer aandacht voor het in beweging brengen, spelen, ontmoeten en ontspannen van inwoners in de buurt 3.2 Algemene visie en uitgangspunten ten aanzien van onze aanpak Uit analyse van recente beleidsdocumenten en gesprekken met inhoudelijk deskundigen kwamen de volgende acht uitgangspunten naar voren: a. Positieve gezondheid We werken met een brede blik op gezondheid, waarbij gezondheid veel meer is dan niet ziek zijn. Het gaat nog meer om de veerkracht van inwoners om zich aan te passen aan wat zich in het leven voordoet. Dat is een meer dynamische benadering dat meer recht doet aan inwoners en aan wat voor hen betekenisvol is. b. Preventief Een belangrijk doel van het gemeentelijk beleid is het voorkomen van gezondheidsproblemen.

Dat kan door het vroegtijdig signaleren van gezondheidsrisico’s en leefstijlproblemen op scholen, de jeugdgezondheidszorg, de huisartsenpraktijk (waaronder huisartsen en praktijkondersteuners) en andere paramedici, het bevorderen van een gezonde leefstijl bij inwoners, door het bevorderen van een goede sociale context voor de inwoners (sociale basis) en een goede fysieke omgeving. c. Integraal Gezond zijn en gezond blijven is een combinatie van meerdere factoren zoals persoonlijke kenmerken, leefstijl, sociale context, medische zorg en fysieke leefomgeving. Meerdere domeinen zijn nodig voor gezondheidsbevordering en daarom is voor de gemeente Meierijstad het verder opbouwen én onderhouden van de samenwerking met meerdere domeinen, met de regio en met het bedrijfsleven van groot belang. Alleen een brede samenhangende aanpak geeft een grote kans op gezondheidswinst. d. Bereikbaar We vinden dat het belangrijk is dat voorzieningen die de gezondheid bevorderen (preventief én curatief) goed bereikbaar zijn voor de inwoners die ze nodig hebben. Dat betekent dat inwoners goed en op tijd geïnformeerd zijn over de mogelijkheden én goed en op tijd in staat zijn om gebruik te kunnen maken van zorg, voorlichting en activiteiten. Het aanbod moet dus laagdrempelig en dichtbij georganiseerd zijn.

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

11

e. Op maat – gelijke kansen op gezondheid Inwoners verschillen in de kansen die ze hebben in een gezond leven. Qua doelgroepen is het van belang, zoals in de gehele regio, om aandacht te hebben voor mensen met een lager inkomen, lagere/praktische opleiding, moeite hebben met rondkomen en/of met een migratieachtergrond. Deze groepen hebben vaker een lagere levensverwachting, meer chronische aandoeningen, een ongezonde leefstijl, meer psychische klachten en voelen zich ongezonder. Ook mensen met een migratieachtergrond lopen meer risico op gezondheidsklachten. Daarom houden we in onze aanpak rekening met verschillen tussen mensen en groepen en differentiëren we de soort en de intensiteit van de inzet. Alleen door mensen ongelijk te behandelen, kom je tot meer gelijkheid. Dat betekent ook: meer doen voor mensen die minder hebben en daardoor minder lang gezond leven. We houden ook rekening met de verschillen tussen wijken. f. Persoonsgericht en betrokken We willen samenwerken met de mensen om wie het bij de gezondheidsbevordering gaat. Het is belangrijk om goed te kunnen aansluiten bij de belevingswereld, de dagelijkse zorgen en de leefsituatie van de inwoners op wie een aanpak zich richt. We stellen de persoon centraal. En we betrekken inwoners bij het ontwikkelen, organiseren en evalueren van activiteiten. g.

Innovatief en lerend We blijven steeds op zoek naar kansen om nog meer gezondheidswinst te boeken. Daarom blijven we op de hoogte van de mogelijkheden van erkende en effectieve maatregelen en interventies en leren we van onze eigen ervaringen (goede én mindere) door periodieke monitoring en evaluaties. h. Lange adem We weten dat grote veranderingen in de gezondheidssituatie van inwoners niet op korte termijn te realiseren zijn. Het is doorgaans een kwestie van vele jaren van ambitieus en flexibel beleid: zich qua doelen en aanpak regelmatig aanpassen aan veranderingen en dynamieken in de omgeving.

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

12

DEEL B - DE 15 GALA-ONDERDELEN

PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

13

1. Lokaal sportakkoord 1.1 Waarom een belangrijk thema? Sporten en bewegen is zeer belangrijk voor de gezondheid van inwoners, onder andere voor:  Fysieke gezondheid: een kleinere kans op ziektes zoals aandoeningen aan hart- of bloedvaten, obesitas, diabetes. Personen die regelmatig bewegen hebben bovendien een lager risico van 30 procent om vroegtijdig te overlijden;  Mentale gezondheid: minder kans op somber zijn of dementie;  Persoonlijke ontwikkeling en leren sociale vaardigheden, betere leerprestaties;  Sociale samenhang, ontmoeting, sociaal netwerk, gevoel erbij te horen. 1.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? We werken met twee akkoorden: Sportakkoord 2.0 We werken in het verlengde van het landelijk sportakkoord II ‘Sport versterkt’ (2023-2026) wat een vervolg is op het vorige Sportakkoord I: ‘Sport verenigt Nederland’ (2018-2021). De grote ambitie van het Sportakkoord II is dat we door samen te werken aan een stevig document een groter bereik en meer (zichtbare) betekenis van sport realiseren. In Sportakkoord II staan 6 thema’s centraal waaronder weer verschillende opgaven hangen.

De 6 thema’s zijn:  Inclusie en diversiteit (voorheen: Inclusief sporten en bewegen);  Sociaal veilige sport (voorheen: Positieve sportcultuur);  Vitale sportaanbieders (voorheen: Vitale sport- en beweegaanbieders);  Vaardig in bewegen;  Ruimte voor sport en bewegen (voorheen: Duurzame sportinfrastructuur);  Maatschappelijke waarde van topsport (voorheen: Topsport die inspireert). De gemeente Meierijstad heeft inmiddels de sportnota ‘Sportief in beweging naar 2030’ (opgesteld 2018) en loopt van 2023 tot 2026 herijkt en een kernteam opgericht met vertegenwoordigers uit diverse geledingen: de Sportraad, het onderwijs, de kinderopvang, de GGD, welzijnsorganisaties en de gemeente zelf. De coördinator Sport en Preventie coördineert en is de schakel tussen het kernteam en de uitvoering. Onder regie van de gemeente gaan we doortastend en effectief te werk. Er zijn drie ambities: 1. Door sporten en bewegen staan nog meer inwoners gezonder, en hierdoor ook prettiger en actiever in het leven; 2. Vitale verenigingen pakken een maatschappelijke rol; 3. Er zijn voldoende, kwalitatief goede en betaalbare sportvoorzieningen. Vitaliteitsakkoord Dit akkoord is ons preventieakkoord en loopt tot en met 2023. Vanaf 2024 zijn alle doorgaande activiteiten onderdeel van het GALA-plan van aanpak. Samenwerkingspartners zijn dezelfde als bij het sportakkoord.

Met een kerngroep en vier werkgroepen werken we aan de volgende vier vitaliteitsthema’s die een sterke relatie hebben met het Sportakkoord en geënt zijn op ‘vindplaatsen’ waar we inwoners nog meer in beweging kunnen krijgen en een gezondere leefstijl kunnen bevorderen: 1. Een gezonde sportvereniging; 2. Vitale buurten; 3. Vitale werkvloer; 4. Onderwijs en kinderopvang: lerend bewegen en bewegend leren. 1.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Bewegen  Inwoners 18 t/m 64 jaar die voldoen aan de Beweegrichtlijn5: 44% (landelijk 50%);  Inwoners 65+ die voldoen aan de Beweegrichtlijn: 44% (landelijk 39%);

5 Beweegrichtlijnen (2017) van de Gezondheidsraad: ten minste 2,5 uur per week matig intensieve inspanning en ten minste 2x/

week spier- en botversterkende activiteiten) PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

14

 86% van de volwassenen in Meierijstad vindt zijn buurt aantrekkelijk om in te bewegen. In de kernen Nijnsel, Boskant, Olland is dit zelfs 96%. In Veghel West – Zijtaart is dit percentage veel lager 76%;  Kinderen 1 t/m 11 jaar die gemiddeld meer dan 3,5 uur per week buiten spelen: 92% (91% HvB). In de wijken Schijndel-West, Schijndel-Oost en Veghel-West geven ouders relatief veel aan dat zij daarbij belemmeringen ervaren voor hun kind;  Kinderen 4 t/m 11 jaar die 5 dagen per week of vaker min 1 uur per dag bewegen: 76% (77% HvB);  Jeugdigen VO die 5 dagen per week of vaker min. 1 uur per dag bewegen: 46% (43% HvB). Sporten  Veel inwoners zijn lid van een club of vereniging. Hiermee is het voor volwassenen en ouderen aantrekkelijker om te gaan bewegen;  Inwoners 18 t/m 64 jaar die wekelijks sporten: 62% (landelijk 59%);  Inwoners 65+ die wekelijks sporten: 40% (39% landelijk);  Jeugdigen VO die wekelijks sporten bij club, vereniging of sportschool: 90% (90% HvB);  Kinderen 4 t/m 11 jaar die gemiddeld tot veel sporten (>1 uur p.w.): 71% (78% HvB).

1.4 Doelgroepen  We werken gemeente breed in alle kernen voor alle inwoners;  Daarbij hebben we extra aandacht voor inwoners in bepaalde wijken, dorpskernen en leeftijdsgroepen die weinig sporten en bewegen;  Daarbij hebben we ook extra aandacht voor specifieke doelgroepen zoals inwoners met een beperking, jongeren met mentale problemen, volwassenen met overgewicht en ouderen met valrisco’s of dementie. 1.5 Doelen  Sport en bewegen als middel voor een meer gezonde leefstijl van inwoners daarmee voorkomen/terugdringen van overgewicht, problematisch middelengebruik;  Meer sporten en bewegen door de inwoners van de gemeente. Wij willen nog meer inwoners bereiken en stimuleren om te gaan sporten of bewegen;  Een inclusieve samenleving, waarin alle inwoners, jong of oud, met of zonder beperking kunnen sporten of bewegen;  Bereiken van groepen mensen die te weinig sporten en bewegen;  Iedereen moet kunnen genieten van sport. Vitale verenigingen met een positief en veilig sportklimaat.

1.6 Aanpak  We zorgen voor een breed, aantrekkelijk en goed aanbod sportaccommodaties en sporttoestellen;  We werken aan een breed, aantrekkelijk en goed aanbod sport- en beweegactiviteiten;  We blijven buurtsportcoaches inzetten;  We streven naar vitale, open en veilige verenigingen;  We bereiken meer inwoners met het aanbod zodat ze gaan sporten en bewegen;  We organiseren meer mogelijkheden voor uniek sporten;  We werken wijkgericht;  We verkennen en onderzoeken mogelijkheden om meer doelgroepen meer te laten sporten of bewegen;  We faciliteren een goede sportinfrastructuur en een goede samenwerking tussen alle sport- en bewegen-partners.

2. Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) 2.1 Waarom een belangrijk thema? Combinatiefunctionarissen zijn buurtsport- en cultuurcoaches die sporten, bewegen en deelnemen aan cultuur voor iedereen mogelijk maken in het dagelijkse leven. Ze combineren sport of cultuur met ten minste één andere sector zoals onderwijs, zorg, welzijn of het bedrijfsleven. Deze buurtsport- en cultuurfunctionarissen zijn laagdrempelig en outreachend: ze versterken het sport- en cultuuraanbod niet alleen, ze leiden inwoners er ook naar toe. Zij investeren in een omgeving die uitdaagt tot beweeg-, sport- en culturele activiteiten. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

15

Bij het gezondheidsonderdeel ‘Sport en Bewegen’ hebben we al het belang van sport en bewegen uitgebreid beschreven. Er is óók een groot belang aan deelname aan cultuur. Talloze onderzoeken tonen aan dat kunst en cultuur bijdraagt aan een goede gezondheid en de sociale cohesie in wijken en dorpen. Deelname aan culturele activiteiten kan de negatieve effecten van sociaal isolement tegengaan, voor verlichting zorgen en bijdragen aan fysiek welzijn. Het kan ook bijdragen aan het bespreekbaar maken van thema’s. Cultuur verbindt mensen met elkaar, vergroot hun veerkracht en draagt bij aan persoonlijke ontwikkeling. De gezondheidseffecten van cultuurdeelname komen steeds meer in de belangstelling te staan sinds de World Health Organisation deze in kaart bracht. ‘Kunst en cultuur’ is een belangrijk thema binnen de gemeente Meierijstad. 2.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? De gemeente Meierijstad werkt al vele jaren met combinatiefunctionarissen, zowel buurtsportcoaches als cultuurcoaches. De combinatiefunctionarissen worden deels gefinancierd op basis van de Brede regeling combinatiefuncties die per 2023 onderdeel is geworden van de brede SPUK. Buurtsportcoaches Het doel van de sportcoaches is om iedereen in beweging te krijgen. Daarom organiseren zij in de buurt diverse sportactiviteiten. De sportcoaches werken verspreid door de gemeente.

Zo zijn ze op verschillende plekken te vinden, zoals in de wijk op de zogeheten mixxveldjes in Schijndel, op het gemeentehuis in Veghel, bij verenigingen, bij scholen en de kinderopvang. De sportcoach is de schakel tussen sport- en beweegaanbieders en andere sectoren zoals zorg, welzijn, jeugdzorg, kinderopvang en onderwijs. Er zijn vier interne coaches (bij de gemeente in dienst) en 2,5 fte externe coaches voor scholen en kinderopvangcentra. Er zijn samenwerkingsovereenkomsten tussen de gemeente Meierijstad en het onderwijs en de kinderopvang over de organisatie en inzet van de externe coaches.

De interne coaches zijn als volgt verdeeld:  Drie sport- beweegcoaches voor senioren (walking sports, Meierijstad vitaal on tour) en jeugd en jongeren (sportinlopen, zomeractiviteiten, ondersteuning kindervakantieweken);  Een JOGG-regisseur voor de coördinatie van de JOGG-aanpak (sinds 2010);  Een verenigingsadviseur voor krachtige sportverenigingen; is aan de slag met collectieve verenigingsadvisering en heeft een verbindende rol tussen verenigingen en gemeente;  Twee leefstijladviseurs voor hulpvragen, sporten- en bewegen kleurrijke dames, voorlichting nieuwkomers, organisatie gezond- en fitdagen, ondersteuning Sjors Sportief (schriftelijke en digitale promotie van alle sportieve en creatieve activiteiten voor alle doelgroepen in Meierijstad;  Een sportcoach Uniek Sporten sinds september 2023. Cultuurcoaches De kunst- en cultuursector, het onderwijs, het bedrijfsleven en de gemeente zorgen gezamenlijk voor het culturele aanbod in Meierijstad, zowel in de vrije tijd als onder schooltijd. We hebben al een stevige culturele basisinfrastructuur, een bruisende kunst- en cultuursector. We omarmen ook de kansen om ons te onderscheiden en ons te meten met de omliggende gemeenten en op nationaal niveau. Ook de ondernemers in Meierijstad zetten zich met kracht in voor de kunst- en cultuursector.

Het een en ander staat beschreven in de Nota Kunst en Cultuur: ‘Kunst en Cultuur kleuren Meierijstad 2024 – 2030’ (zie ook Bijlage 3. Nota kunst en cultuur Meierijstad). De nota is middels een breed participatieproces met bijeenkomsten, gesprekken, onderzoek en enquêtes met de gehele culturele sector samengesteld. Ook met partners buiten de sector (onderwijs, bedrijfsleven, welzijnsorganisaties) is gesproken. Gezamenlijk wordt er voor gezorgd dat onder schooltijd naast een (basis)aanbod maatwerk wordt gerealiseerd per school, aansluitend bij de eigen behoeften en visies. Kunst en cultuur maken onderdeel uit van het curriculum dat leidt tot meer creativiteit en verdieping. De inzet van cultuurcoaches is als volgt: o CHV Academy (primair onderwijs): 3,2 fte o Cultuurkade Meierijstad (primair en voortgezet onderwijs): 2,4 fte o Cultuurcoördinatoren VO (voortgezet onderwijs): 3,0 fte 2.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Sportdeelname Zie §1.3 PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

16

Cultuurdeelname Vanuit de Leefbaarheidsmonitor van Meierijstad zijn de volgende cijfers beschikbaar. Inwoners van Meierijstad antwoordden in 2022 als volgt op de stelling ‘In mijn buurt zijn voldoende voorzieningen voor culturele activiteiten’:  7% helemaal mee eens (in 2019 7%);  43% mee eens (in 2019 46%);  31% neutraal (in 2019 28%);  12% oneens (in 2019 15%);  7% helemaal oneens (in 2019 4%). Van de 36 onderscheiden wijken zijn er 5 waarin de inwoners het laagst scoorden in hun mening over culturele voorzieningen: Boskant (25% helemaal mee eens en mee eens), Scheifelaar & Veghel Buiten (27%), ’t Ven (28%), Leest (36%) en Boschweg Noordoost (38%). Provinciaal is er de monitor Waarde van cultuur 20226 verschenen met onder andere de volgende bevindingen:  Noord-Brabant neemt een lage middenpositie in ten opzichte van andere provincies qua aantal culturele voorzieningen per inwoner;  De gemeente Meierijstad heeft vergeleken met andere Brabantse gemeenten relatief veel musea en gesubsidieerde locaties op meerdere cultuurdomeinen;  Kunst en cultuur vormen een belangrijke basis voor de samenleving;  Jongeren in Noord-Brabant hechten veel waarde aan cultuur; zijn actieve kunstbeoefenaars en bezoekers. 2.4 Doelgroepen Doelgroepen sport- en beweegstimulering door BRC  Alle leeftijdsgroepen, met name jeugdigen en ouderen.

Doelgroepen cultuur- en kunststimulering door BRC  Met de inzet van kunst en cultuur kan in alle leeftijdsgroepen in de gehele gemeente Meierijstad winst behaald worden. Alle inwoners van Meierijstad kunnen zich artistiek ontplooien dankzij een stevige, samenhangende en complete keten van kennismaken, leren, produceren en presenteren. In het kader van het programma Brede Regeling Combinatiefuncties worden activiteiten uitgevoerd gericht op de leeftijdsgroep 4 tot en met 18 tijdens en na schooltijd. 2.5 Doelen Doelen sport- en beweegstimulering door BRC  Meer kinderen en jongeren in de gelegenheid te stellen om te sporten of te bewegen;  Sterk sport- en beweegaanbod te (laten) ontwikkelen, waarbij kwaliteit, veiligheid en toegankelijkheid geborgd is om samen de omgeving waarin kinderen en jongeren opgroeien structureel gezonder te maken;  Kinderen en jongeren te begeleiden in de combinatie van onderwijs en talentontwikkeling;  Meer ouderen die sporten of bewegen, bijvoorbeeld door walking sports of vormen van valpreventie;  Een sterke verbinding te bewerkstelligen tussen sport, bewegen met andere domeinen en programma’s die bijdragen aan de bovenste drie ambities, zoals sociale basis, opgroeien in een kansrijke omgeving, leefomgeving en mentale gezondheid.

Doelen cultuur- en kunststimulering door BRC  Het behouden en versterken van de culturele basisinfrastructuur;  Iedereen kan meedoen: een inclusieve samenleving; o De ontwikkeling van het creatief vermogen van inwoners; o Bevorderen bereikbaarheid en toegankelijkheid van het culturele aanbod; o Betere zichtbaarheid van kunst- en cultuuraanbod; o Kunst en cultuur als middel om doelen in het sociaal domein te bereiken;  Een goede balans tussen groot en klein: 6 Waarde van cultuur. De staat van de culturele sector in Noord-Brabant (2022) in opdracht van BrabantStad

(samenwerkingsverband van de gemeenten Breda, Eindhoven, ’s Hertogenbosch, Tilburg en Helmond en de provincie NoordBrabant) PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

17

o Het stimuleren en faciliteren van de amateurkunst; o Behoud van de identiteit en leerbaarheid van de kernen;  Ruimte voor vernieuwing en ontwikkeling: o Talentontwikkeling. 2.6 Aanpak Aanpak sport- en beweegstimulering door BRC  We bevorderen sport en bewegen in alle kernen en diverse leeftijdsgroepen, in het bijzonder in kernen waar relatief weinig gesport en bewogen wordt;  We herijken de inzet van externe buurtsportcoaches;  We stellen een buurtsportcoach Uniek Sporten aan voor de ontwikkeling Centrum voor Uniek Sporten. Aanpak cultuur- en kunststimulering door BRC  We ondersteunen de culturele sector;  We ondersteunen de Cultuurkade Meierijstad;  We ondersteunen de CHV Academy Meierijstad en breiden die uit;  We ondersteunen de Cultuurcoördinatoren Voortgezet Onderwijs.

3. Terugdringen gezondheidsachterstanden 3.1 Waarom een belangrijk thema? Niet iedere inwoner heeft dezelfde kansen op gezondheid en een gezond leven. Hoewel inwoners in Nederland bij de rijkste en gezondste mensen ter wereld horen, ze gemiddeld lang en gelukkig leven, zijn er toch grote verschillen. Mensen die leven in armoede, die een laag opleidingsniveau of migratieachtergrond hebben leven gemiddeld veel korter dan anderen. En ze worden eerder en langduriger ziek, lichamelijk en mentaal. Zij hebben vaker te maken met schulden, onveiligheid, uitsluiting, armoede, onzekere arbeidssituatie, te duur of ongezond wonen, ongezonde of onveilige omgeving, onvoldoende toegankelijk(e) voorzieningen (nabijheid, financieel, begrijpelijk, passend) en laaggeletterdheid. Gezondheidsverschillen ontstaan dus niet alleen door individuele leefstijlfactoren. De vermijdbare gezondheidsachterstanden willen en kunnen we terugdringen. Gezondheidsachterstanden zijn maatschappelijk onwenselijk omdat dit een negatieve impact heeft op de kwaliteit van leven van mensen en op de mogelijkheden voor mensen om te participeren in het economisch en maatschappelijk leven. Zowel IZA als GALA vragen extra aandacht voor het terugdringen van vermijdbare gezondheidsachterstanden bij kwetsbare groepen. Alleen door mensen ongelijk te behandelen, komen we tot meer gelijkheid.

Dat betekent ook: meer doen voor mensen die minder hebben en daardoor minder lang gezond leven. En daarvoor bieden alle onderdelen van dit plan van aanpak kansen. 3.2 Wat doen we nu al in Meierijstad?  Minimabeleid met diverse minimaregelingen, waaronder de maatschappelijke participatie regeling: de gemeente Meierijstad heeft een bijdrageregeling voor ouders met een laag inkomen. De vergoeding kan door ouders worden gebruikt voor contributies (sportclubs, verenigingen, muziekles), cursusgelden, abonnementen (bibliotheek, internet), sportkleding, eenmalige activiteiten/uitstapjes en schoolkosten;  Platform Armoede Meierijstad om het integraal samenwerken op het gebied van armoede te versterken en een stevig netwerk te vormen. Lokale maatschappelijke organisaties (Welzijn de Meierij, Ons Welzijn, Algemeen Maatschappelijk Werk Lumens) en vrijwilligersinitiatieven (Vincentiusvereniging, Caritas, Caritas/De Heilige Odaparochie) uit Schijndel, Veghel en SintOedenrode zijn bij elkaar gebracht in het platform. Gemeente Meierijstad faciliteert het platform met budget, advies en praktische ondersteuning.

Tevens gebruikt de gemeente Meierijstad het platform als klankbord voor het lokale armoedebeleid en daarmee voor een goede afstemming tussen uitvoering en beleid;  De Armoedeambassadeur: voor interne en externe partners om voorlichting en advies te geven over armoede en op die manier de inwoner beter te helpen;  Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s): dit zijn laagdrempelige, eerstelijnshulploketten in lokale bibliotheken, waar inwoners en ondernemer terecht kunnen met vragen over de digitale overheidsdienstverlening; PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

18

 Digitaalhuizen in de bibliotheken in Meierijstad: elke dorpskern van Meierijstad heeft een Digitaalhuis. Dit is een fysieke, herkenbare plek waar volwassenen beter kunnen leren lezen, schrijven, rekenen en omgaan met de computer. Inwoners (zowel met Nederlands als moedertaal als Nederlands als tweede taal) kunnen er cursussen volgen, inloopspreekuren bezoeken, oefenen met taal of zo nodig worden doorverwezen naar andere instellingen;  Participatie In Meierijstad (PIM): inwoners die een bijstandsuitkering hebben of al langer maatschappelijk niet-actief zijn, krijgen het aanbod om mee te doen aan één van de zes deelprojecten: PIM Werkt!, PIM Vitaal!, PIM Actief!, PIM Support, PIM Welkom en PIM Academy. PIM Welkom betreft het ondersteunen van vluchtelingen in het opbouwen van een nieuw bestaan. PIM-vitaal is programma waarbij we investeren in de zelfredzaamheid, mentale vitaliteit en weerbaarheid van de deelnemers;  Hartlopenwerkt/ Bullshift.

Arbeidsfit worden voor de doelgroep ex-verslaafden die een uitkering hebben; sport als middel;  De Formulierenbrigade: een team van vrijwilligers die een inloopspreekuur organiseren in meerdere kernen voor mensen die hulp nodig hebben bij het invullen van formulieren en aanvragen van de gemeente;  De Voedselbank: inwoners die onder de armoedegrens leven een aanvulling op boodschappen bieden;  Geld & Zo: een plek voor mensen met vragen over geld en formulieren;  Inzet rolmodellen: een rolmodel is een migrant of vluchteling met ervaringskennis over het overbruggen van cultuurverschillen en het vertrouwen vanuit de eigen gemeenschap. Jaarlijks worden nieuwe rolmodellen opgeleid. 3.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken Algemeen In vergelijking met mensen met een laag inkomen en laag opleidingsniveau, leven mensen met een hoog inkomen en hoog opleidingsniveau gemiddeld genomen niet alleen zes jaar langer, maar ook vijftien jaar langer in goede gezondheid. Gezondheidsverschillen ontstaan niet alleen door individuele leefstijlfactoren. Sociaaleconomische factoren zoals voldoende bestaanszekerheid, het volwaardig kunnen participeren in de samenleving, het beschikken over een sociaal netwerk, een prettige fysieke leefomgeving en voldoende toegang tot passende zorg en ondersteuning spelen een grote rol bij de mate van gezondheid en veerkracht die mensen ervaren.

In kwetsbare wijken/buurten hebben inwoners vaak te maken met een stapeling van problemen. Denk aan financiële zorgen, werkloosheid, laaggeletterdheid en beperkte gezondheidsvaardigheden. Tegelijkertijd spelen er problemen op buurtniveau, zoals onveiligheid, geluidsoverlast en slecht onderhouden woningen en openbare ruimte. Deze factoren in de sociale en fysieke leefomgeving dragen bij aan het ontstaan van chronische stress. Stress is een belangrijke oorzaak voor ongezondheid en een verminderd vermogen om eigen regie te voeren. Wijken en kernen met veel gezondheidsachterstanden  Veghel-West;  Nijnsel/Olland/Boskant;  Schijndel-Oost/Wijbosch;  Veghel-Zuid;  Schijndel-Centrum;  Schijndel-Boschweg;  Schijndel-West. Wijken met inwoners die moeilijk rondkomen In Schijndel-West en Veghel-Oost / Mariaheide is er bij de doelgroep 18-64 jaar een hoger percentage van resp.28% en 26% (t.o.v. 21% in Meierijstad) die moeite heeft met rondkomen (niet significant). Opvallend is ook dat dit in Schijndel-West significant afwijkt ten aanzien van ouderen in de doelgroep 65+ die moeite hebben met rondkomen namelijk 18% (t.o.v.

10% in Meierijstad) Inwoners die moeilijk rondkomen In 2021 heeft 4% van de huishoudens in Meierijstad een inkomen op of onder 100% van het sociaal minimum, 8% een inkomen op of onder 120% van het sociaal minimum en 10% van de huishoudens een inkomen op of onder 130% van het sociaal minimum7. De doelgroep van sociale minima in 7 Verwey-Jonker Instituut (juli 2023). Op weg naar een effectieve armoedeaanpak in Meierijstad PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

19

Meierijstad is divers, maar 49% van de mensen met inkomen onder de 120% van het sociaal minimum is 65 jaar of ouder: 10% van de ouderen in de doelgroep 65+ in Meierijstad heeft moeite met rondkomen (en 0,7% grote moeite met rondkomen). 3.4 Doelgroep  Inwoners met een laag inkomen (inkomen 120 of 130% boven uitkeringsgrens);  Inwoners met schulden;  Inwoners met laaggeletterdheid en/of een tekort aan digitale vaardigheden;  Inwoners met een migratieachtergrond en arbeidsmigranten;  Inwoners met een psychische of verstandelijke beperking;  Dakloze inwoners. 3.5 Doelen  Minder gezondheidsachterstanden bij de verschillende kwetsbare groepen;  Effectief bereik van deze kwetsbare groepen;  Meer kennis, vaardigheden en motivatie onder inwoners met gezondheidsachterstanden, om zo ongezonde gewoonten om te zetten in gezonde levensstijlkeuzes. 3.6 Aanpak  We benaderen en ondersteunen individuen met gezondheidsachterstanden door betaalbare, begrijpelijke en passende voorzieningen aan te bieden.

Dit wordt bereikt via een wijkgerichte Aanpak Gezondheidsachterstanden;  We vergroten het bewustzijn van meerdere sleutelorganisaties omtrent het cruciale belang van het verminderen van gezondheidsachterstanden en betrekken hen actief bij de Aanpak Gezondheidsachterstanden;  We stellen KBO in staat om de digitale kloof onder een deel van de oudere inwoners te overbruggen;  We integreren diverse bestaande projecten, zoals PIM Vitaal, Hartlopenwerkt/Bullshift, het deelplan Kansrijke Start en verschillende minimaregelingen, binnen de Aanpak Gezondheidsachterstanden;  We stellen een aandachtsfunctionaris Aanpak Gezondheidsachterstanden aan.

4. Kansrijke Start 4.1 Waarom een belangrijk thema? Ieder kind verdient de best mogelijke start van zijn of haar leven en een optimale kans op een goede toekomst. Dat is waar het Actieprogramma Kansrijke Start voor staat. De eerste 1000 dagen van een kind, van voor de bevruchting tot de tweede verjaardag, blijken cruciaal voor de groei en ontwikkeling van een kind en voor de gezondheid en welzijn op volwassen leeftijd. Daarom zetten we in op het bieden van zorg en ondersteuning aan kwetsbare gezinnen in deze periode. Domein overstijgende samenwerking, en daarmee de verbinding tussen het sociaal-, medisch- en gezondheidsdomein, is daarbij noodzakelijk. Kansrijke Start is opgenomen in het landelijk coalitieakkoord, inclusief extra middelen. Dit heeft ertoe geleid dat Kansrijke Start nu in twee Bestuurlijke akkoorden is opgenomen: het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Vanaf 2023 loopt de financiering van Kansrijke Start via een brede specifieke uitkering (SPUK) aan de gemeenten, bedoeld voor de uitvoering van deze akkoorden.

De SPUK-middelen voor Kansrijke Start dienen gemeenten in te zetten voor de volgende onderdelen:  Het vormen, versterken en behouden van lokale coalities Kansrijke Start;  Het inzetten van interventies Kansrijke Start, ten behoeve van (aankomende) gezinnen in een kwetsbare situatie;  Het maken van regionale samenwerkingsafspraken rondom Kansrijke Start. 4.2 Wat doen we nu al in Meierijstad? In 2021 is de gemeente Meierijstad gestart met het Actieprogramma Kansrijke Start. Er is samen met relevante partners uit het sociaal- medisch- en gezondheidsdomein een lokale coalitie gevormd om zoveel mogelijk kinderen een goede start te bieden. Er is al een aanbod rondom de eerste drie actielijnen van Kansrijke Start. Daarmee zetten we in op het bieden van zorg en ondersteuning aan gezinnen in een kwetsbare situatie in deze periode. PLAN VAN AANPAK GALA 2024-2026 – MEIERIJSTAD

20

Om te kunnen vaststellen of we met de coalitie en samenwerking op de goede weg zijn en om na te gaan wat de acties voor 2024 kunnen zijn, hebben we een enquête uitgezet bij de coalitieleden. Gevolgd door een individueel interview. In totaal zijn er 12 gesprekken geweest. De resultaten van de enquête en de gesprekken worden op 25 september gepresenteerd tijdens de coalitiebijeenkomst. Pijler 1: Gezond Zwanger worden Programma Nu Niet Zwanger. Pijler 2: Gezond zwanger zijn De gemeente heeft vacatiegelden beschikbaar gesteld voor de partners van de geboortezorg (verloskundigen, kraamzorg, kinderarts en gynaecoloog). Dit omdat deze partners de inzet van de uren voor de coalitie niet betaald krijgen vanuit hun organisatie. Ze kunnen een financiële tegemoetkoming aanvragen voor maximaal 3 uur per maand. Er heeft een gesprek plaatsgevonden tussen de gemeente, verloskundigenpraktijk Calamaris en Welkom kraamzorg over de inzet van een kraamverzorgende als 2e begeleider voor Centering Pregnancy en een vergoeding hiervoor vanuit de gemeente. Dit wordt nog vervolgd. Pijler 3: Gezond opgroeien en opvoedondersteuning In juni 2023 was er een webinar over slaap bij jonge kinderen. Regionale samenwerking en samenwerking VSV KIEM8 Er zijn stappen gezet om te komen tot een regionale samenwerking met de gemeenten Oss, Maashorst, Bernheze en Boekel. Dit wordt nog vervolgd.

En er zijn stappen gezet om te komen tot een samenwerking met VSV KIEM. Er is een Onepager ingediend met het voorstel om binnen VSV KIEM een regionale werkgroep Kansrijke Start te gaan oprichten. Dit voorstel wordt 21 september aan het VSV gepresenteerd. Regionaal (Regio Deal Noordoost Brabant) is er een format ontwikkeld voor workshops gezond eten/voedsel voor aanstaande ouders. 4.3 Cijfers algemeen, groepen en wijken In de volgende wijken wonen de meeste gezinnen met nog ongeboren of zeer jonge kinderen in een kwetsbare situatie:  Schijndel Boschweg Noordoost / Zuidwest, deel van Schijndel-West;  Rest van Schijndel West;  Veghel-Zuid 1 en 2, deel van Veghel-West (52% migratie achtergrond);  Rest van Veghel West. 4.4 Doelgroep  Ongeboren kinderen en kinderen tot en met twee jaar (eerste 1000 dagen) in een kwetsbare situatie en grote risico’s op een valse start én hun ouders;  Inwoners in de vruchtbare leeftijd die in een kwetsbare situatie verkeren. 4.5 Doelen Terugdringen gezondheidsachterstanden  Voor elk kind in een kwetsbare situatie is er in de gemeente een ketenaanpak Kansrijke Start die gericht is op de eerste 1000 dagen.  Kinderen in een kwetsbare situatie komen vroegtijdig in beeld door de lokale coalities die structurele (keten)afspraken heeft gemaakt met relevante partijen.