Bijlage 1 Notitie OCO - sept 2022

Notitie onafhankelijke cliëntondersteuning Een terugblik en vooruitblik naar aanleiding van het koploperproject

September 2022/mei 2023

INHOUD

Inhoud ............................................................................................................................... 2 1.

SAMENVATTING ....................................................................................................... 3

2.

AANLEIDING ............................................................................................................ 4 2.2 Inleiding ...................................................................................................................... 5 2.3 Leeswijzer................................................................................................................... 5

2.

BOUWSTENEN VOOR ONAFHANKELIJKE CLIËNTONDERSTEUNING IN MEIERIJSTAD ........... 7 2.1 Wmo ........................................................................................................................... 7 2.2 Onafhankelijke cliëntondersteuning ............................................................................ 7 2.3 Onafhankelijkheid volgens de VNG............................................................................. 8 2.4 Informele en formele onafhankelijke cliëntondersteuning ............................................ 8 2.5 OCO in Meierijstad ....................................................................................................10 2.6 Bijeenkomsten met betrokkenen ................................................................................11 2.7 Samenwerking met koplopergemeenten in de regio ..................................................12 2.8 Specifieke doelgroepen binnen het project ................................................................12

3.

RESULTATEN ......................................................................................................... 14 3.1 Het formuleren van een gezamenlijke visie op OCO ..................................................14 3.2 Het vergroten van de bekendheid en vindbaarheid van OCO ....................................18 3.3 Samenwerking versterken .........................................................................................20 3.4 Kwaliteit en aanbod OCO verbeteren.........................................................................21 4.

Acties.........................................................................................................................24

5.

Bijlagen ......................................................................................................................28

5.1 Wat weten en meten we al? .......................................................................................28 5.2 Overeenkomsten en verschillen OCO en andere rollen/functies ................................30 5.3 Opgeleverde communicatiemiddelen .........................................................................38 5.4 Profielschets onafhankelijk cliëntondersteuner ..........................................................41 5.5 Opgehaalde input specifieke doelgroepen .................................................................43 5.6 Planning 2022.............................................................................................................46

2

1. SAMENVATTING De gemeente Meierijstad wil haar inwoners op een goede en eenduidige wijze ondersteunen. Onafhankelijke cliëntondersteuning (OCO) is een van de manieren om dat te doen. In 2020 heeft gemeente Meierijstad een subsidie toegewezen gekregen van het ministerie van VWS om onafhankelijke cliëntondersteuning door te ontwikkelen. Meierijstad heeft de volgende doelstellingen voor de doorontwikkeling geformuleerd: 1. Onafhankelijke cliëntondersteuning die bestaat uit informatie, advies en korte ondersteuning; 2. Passende cliëntondersteuning en keuzevrijheid voor de inwoners van Meierijstad; 3. Inwoners worden geholpen om zo zelfredzaam mogelijk te zijn en de daarvoor benodigde zorg en ondersteuning te vinden en te krijgen; 4. Zo’n breed mogelijke invulling van de functie van cliëntondersteuning in het sociaal domein; jeugd, Wmo, participatie; 5. Inwoners zijn goed op de hoogte van de mogelijkheden van onafhankelijke cliëntondersteuning. Middels een visietraject met zowel internen als externen en een studie van de theorie is een visie op onafhankelijke cliëntondersteuning ontwikkeld die aansluit bij de praktijk. Om tot een lokale visie op onafhankelijke cliëntondersteuning te komen is met zowel internen als externen verkennend gesproken over o.a.

de thema’s onafhankelijkheid, keuzevrijheid, positionering, reikwijdte, kwaliteit, deskundigheid, communicatie, samenwerking, vindplaats en borging. Daarnaast is er samenwerking gezocht met koplopergemeenten in de regio Noordoost Brabant om samen de naamsbekendheid, herkenbaarheid, de kwaliteit en het gebruik van OCO te vergroten en te verbeteren. Ook is gekeken naar specifieke doelgroepen die net wat extra oog nodig hebben in gemeente Meierijstad: ouderen, jongeren en mensen met een migratieachtergrond. Er is een gezamenlijke visie op onafhankelijkheid geformuleerd: ondersteuning is onafhankelijk als het door de inwoner zo ervaren wordt; het gaat om de inwoner en zijn (hulp)vraag die centraal staat. Het is belangrijk dat de inwoner zich gehoord en gezien voelt. Daarvoor is het belangrijk dat de inwoner zelf keuzevrijheid heeft in door wie hij/zij zich wil laten ondersteunen. De inwoner moet het gevoel hebben dat de onafhankelijke ondersteuner naast hem/haar staat en dat de ondersteuner geen andere belangen heeft. Daarvoor is het nodig dat het losstaat van gemeente(-lijke organisaties) en dat de OCO niet beslist over beschikkingen of indicaties. De OCO heeft geen uitvoeringstaken in het kader van de Wmo, Jeugdwet of Participatiewet in gemeentelijke teams. De onafhankelijk cliëntondersteuner biedt geen inhoudelijke zorg of hulp.

De regie blijft altijd bij de inwoner, maar deze kan hierin wel worden ondersteund. Onafhankelijkheid vraagt van de OCO om te kunnen objectiveren; verder kijken dan de eigen organisatie en de OCO moet de vraag of kwestie van de inwoner in een meerzijdig perspectief kunnen plaatsen. Het is daarbij duidelijk wat de rol en taken van een onafhankelijk cliëntondersteuner wel en niet zijn en hoe e betrokkenheid is afgebakend. Ook is duidelijk geworden hoe OCO is georganiseerd en gepositioneerd ten opzichte van (andere functies binnen) het sociaal domein en is er stil gestaan bij de overlap met andere functies, rollen en taken. Verder is vastgesteld dat niet langer expliciet naar buiten gecommuniceerd wordt over informele en formele OCO. Om de bekendheid en vindbaarheid van OCO te vergroten zijn een beeldmerk en diverse communicatiemiddelen opgeleverd. Verder wordt de inwoner in het eerste contact met de gemeente Meierijstad, door medewerkers van IPSD geïnformeerd over de mogelijkheid om

3

zich te laten ondersteunen door een OCO. De informatie op de gemeentelijke websites over OCO is goed vindbaar en geactualiseerd en in brieven vanuit de gemeente Meierijstad wordt informatie over OCO toegevoegd of geactualiseerd. Daarnaast zijn ook samenwerkingspartners en (potentiële) verwijzers geïnformeerd over OCO. Om de samenwerking te versterken is duidelijk geworden dat gemeente Meierijstad en betrokkenen graag zien dat OCO’s elkaar onderling consulteren, indien nodig de inwoner passend doorverwijzen, en dat als er signalen zijn ten aanzien van lange wachttijden of andere zaken, deze tijdig bespreekbaar worden gemaakt met de gemeente. Daarbij vindt Meierijstad het belangrijk dat de keuzevrijheid van de inwoner behouden blijft. Om dit te bereiken wordt door de werk en adviesgroep bijvoorbeeld geadviseerd om te werken met aanjagers en om periodiek casuïstiek overleg of intervisie te organiseren. Er is een beeldmerk in gezamenlijkheid met andere gemeente in de regio Noordoost Brabant in gebruik genomen om de onafhankelijkheid van OCO te bekrachtigen in identiteit en uitstraling. Er is oog voor het verbeteren van de kwaliteit en het aanbod. Om inwoners passend te ondersteunen bij het aanvragen van een Wlz indicatie is een basistraining Wlz aangeboden aan klantmanagers, omdat zij op dit moment de inwoner ondersteunen bij het aanvragen van de indicatie.

Klantmanagers herkennen nu beter of een inwoner in aanmerking komt en welke stappen zij moeten nemen om met de juiste informatie een aanvraag te doen of te verwijzen. Momenteel bieden meerdere partijen OCO binnen de gemeente en is daarmee de keuzevrijheid van inwoners geborgd. Gemeente Meierijstad vindt het belangrijk dat inwoners levensbreed ondersteund kunnen worden. Er is een profielschets opgesteld om inzichtelijk te maken welke expertise onder OCO’s geborgd is en waar organisaties en gemeente Meierijstad nog in moeten investeren. Aansluitend op de behaalde resultaten is een actielijst gemaakt waaraan de komende periode verder gewerkt zal worden om OCO nog beter op de kaart te zetten in gemeente Meierijstad. Daarbij wordt bijvoorbeeld bekeken hoe onafhankelijke clientondersteuning in Meierijstad beleidsmatig goed geborgd wordt.

2. AANLEIDING Vanaf 2015 heeft iedere gemeente de wettelijke taak om onafhankelijke cliëntondersteuning (OCO) te regelen. Dat is geborgd in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). In de dagelijkse praktijk blijkt landelijk onafhankelijke cliëntondersteuning nog niet voldoende bekend te zijn onder de inwoners (en verwijzers) en is het aanbod nogal versnipperd en met name Wmo-gericht. In de praktijk is er soms ook sprake van fricties tussen onafhankelijk cliëntondersteuners en andere ondersteuners van inwoners. Daarnaast zijn er veel verschillende benamingen voor deze voorziening: variërend van bijvoorbeeld meedenkers en onafhankelijk inwonerondersteuners tot (onafhankelijk) cliëntondersteuners. Op uitvoeringsniveau en in het aanbod worden grote verschillen geconstateerd waardoor een vertroebeld en onduidelijk beeld is ontstaan. Daarom zijn sinds 2017 op initiatief van de VNG, Iederin en Koepel Adviesraden Sociaal Domein de koploperprojecten onafhankelijke cliëntondersteuning gestart. In totaal zijn er landelijk 113 gemeenten als koploper aan de slag om onafhankelijke cliëntondersteuning door te ontwikkelen. Deze projecten worden gesubsidieerd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en worden voor de duur van twee jaar begeleid door Movisie. De gemeente Meierijstad wil haar inwoners op een goede en eenduidige wijze ondersteunen.

Onafhankelijke cliëntondersteuning is een van de manieren om dat te doen. Dit onderwerp

4

heeft zowel beleidsmatig als bestuurlijk de aandacht maar ook vanuit de politiek en cliëntvertegenwoordiging (ASD) wordt aandacht gevraagd voor het op een goede wijze organiseren van deze ondersteuning en het informeren van de inwoners van Meierijstad. In 2019 heeft de raad van Meierijstad een beleidskader Sociaal Domein vastgesteld. In het vastgestelde beleidskader is beschreven dat Meierijstad het belangrijk vindt dat inwoners zich gesteund voelen bij een beroep op zorg of ondersteuning. De inwoner heeft de keuze uit verschillende vormen van onafhankelijke cliëntondersteuning en kan ongeacht waar hij woont kiezen bij welke partij hij zich het prettigst voelt. Meierijstad heeft de volgende doelstellingen geformuleerd: • Onafhankelijke cliëntondersteuning die bestaat uit informatie, advies en korte ondersteuning; • Passende cliëntondersteuning en keuzevrijheid voor de inwoners van Meierijstad; • Inwoners worden geholpen om zo zelfredzaam mogelijk te zijn en de daarvoor benodigde zorg en ondersteuning te vinden en te krijgen; • Zo’n breed mogelijke invulling van de functie van cliëntondersteuning in het sociaal domein; jeugd, Wmo, participatie; • Inwoners zijn goed op de hoogte van de mogelijkheden van onafhankelijke cliëntondersteuning. 2.2

Inleiding

Op 01-04-2020 werd Meierijstad toegelaten tot het koploperproject. Na de voorbereidende fase heeft dit ertoe geleid dat sinds februari 2021 onder begeleiding van een projectleider van MEE De Meent Groep aan deze doorontwikkeling wordt gewerkt tot in ieder geval eind 2022. Er zijn in het kader van een gezamenlijk visietraject diverse bijeenkomsten geweest, zowel intern als met externen. Het doel hiervan was om gezamenlijk een visie te ontwikkelen op onafhankelijke cliëntondersteuning die aansluit bij de (wensen en behoeften in de) praktijk. Het is van belang dat je met elkaar dezelfde taal spreekt; want onafhankelijke cliëntondersteuning, wat is dat nou eigenlijk precies? Wanneer ben je onafhankelijk? Moet je ergens een cliënt zijn? Hoe verhoudt de rol van de OCO zich ten opzichte van al die andere rollen en functies die we kennen binnen het sociaal domein? Kan een tante of buurvrouw ook OCO zijn? Hoe zit het eigenlijk met de informele en formele OCO? Is een OCO een generalist of specialist? En wat doet een OCO niet? Het verduidelijken van de definitie en er betekenis aan geven in de lokale context (het creëren van een gezamenlijke visie) helpt in het formuleren van een aantal uitgangspunten die nodig zijn om richting te bepalen (kaders).

Draagvlak ontstaat en kan worden vergroot, het helpt in het organiseren van integraliteit en samenhang in diverse rollen en functies, levert inzicht op in belangen en complementariteit en onderstreept een gemeenschappelijk doel: de inwoner zo goed en passend mogelijk ondersteunen. 2.3 Leeswijzer In hoofdstuk twee worden de bouwstenen voor onafhankelijke cliëntondersteuning in Meierijstad beschreven. Bouwstenen zijn belangrijke elementen die samen richtinggevend zijn in het vormen van een lokale visie op onafhankelijke cliëntondersteuning. Vervolgens worden in hoofdstuk drie de resultaten (per thema) omschreven. Tot slot staan in hoofdstuk vier concrete acties beschreven voor de periode september tot en met december 2022.

5

Deze notitie helpt om de balans op te maken: waar staan we nu, waar willen we naartoe en wat is er nog voor nodig om het gewenste resultaat te bereiken. Meierijstad ontwikkelt onafhankelijke cliëntondersteuning ook na afloop van het koploperproject verder door.

6

2. BOUWSTENEN VOOR ONAFHANKELIJKE CLIËNTONDERSTEUNING IN MEIERIJSTAD 2.1 Wmo Het eerste kader voor handelen is wat de wet voorschrijft. De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 (artikel 2.2.4) verplicht gemeenten ervoor te zorgen dat er voor ingezetenen cliëntondersteuning beschikbaar is die het belang van de ingezetene centraal stelt. De Wmo geeft de volgende definitie van cliëntondersteuning: “onafhankelijke ondersteuning met informatie, advies en algemene ondersteuning die bijdraagt aan het versterken van de zelfredzaamheid en participatie en het verkrijgen van een zo integraal mogelijke dienstverlening op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, preventieve zorg, zorg, jeugdhulp, onderwijs, welzijn, wonen, werk en inkomen.” Hoewel cliëntondersteuning voor inwoners dus specifiek verankerd is in de Wmo, is deze vorm van ondersteuning levensbreed (op alle leefgebieden) en domeinoverstijgend (over alle wetten en domeinen heen: Wmo, Jeugdwet, Participatiewet, Zorgverzekeringswet en Wet langdurige zorg) beschikbaar. Gemeenten zijn vrij om te bepalen hoe zij invulling geven aan de onafhankelijke cliëntondersteuning. Er is geen harde procesmatige norm en de burger geeft zelf aan of de ondersteuning onafhankelijk genoeg is1.

Gemeenten mogen dus zelf keuzes maken over bijvoorbeeld terminologie, waar het aanbod uit bestaat, of inwoners zelf keuzevrijheid hebben en afspraken over de (breedte van de) taak en rol. Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit de Wlz Wanneer inwoners een indicatie hebben voor de Wet langdurige zorg (Wlz) is onafhankelijke cliëntondersteuning via het Zorgkantoor geregeld. Gemeente Meierijstad valt onder de regio van Zorgkantoor VGZ. VGZ heeft in deze regio onafhankelijke cliëntondersteuning ingekocht bij de volgende organisaties: o Adviespunt Zorgbelang; o Aangenaam Onafhankelijke Co; o CliëntondersteuningPLUS; o MEE De Meent Groep. Als inwoners een Wlz-indicatie willen aanvragen en daarbij ondersteuning willen, kunnen zij zich nu nog beroepen op ondersteuning vanuit de gemeente (of door de gemeente gefinancierde onafhankelijke cliëntondersteuning). De toekomstige Verzamelwet Wlz moet het mogelijk maken dat inwoners voortaan ook bij de aanvraagprocedure al een beroep kunnen doen op een door de Zorgkantoor ingekochte organisaties voor onafhankelijke cliëntondersteuning. Dit zal op zijn vroegst met ingang van 01-07-2023 mogelijk worden.

2.2 Onafhankelijke cliëntondersteuning Onafhankelijke cliëntondersteuning is een (voor de inwoner) gratis gemeentelijke voorziening die bestemd is voor iedereen die vragen heeft over levensdomeinen als zelfstandig leven, zorg en ondersteuning, participatie, wonen, onderwijs en werk en inkomen.

1 Memorie van Toelichting WMO: “Het is van belang dat de cliëntondersteuner daadwerkelijk het

belang van de cliënt dient en dat de cliënt het gevoel heeft dat deze persoon naast hem staat en in de positie is om diens belang te dienen. Indien de cliënt twijfelt aan de objectiviteit van de cliëntondersteuner, mag hij de gemeente daarop wijzen en vragen om een andere ondersteuner”

7

Het doel van OCO is om de inwoner te ondersteunen bij het vinden van passende zorg en ondersteuning. Om ordening aan te brengen in het grote aantal situaties waarin onafhankelijke cliëntondersteuning een belangrijke rol kan vervullen, hanteert VNG de volgende driedeling in de structuur van de OCO2: •

•

•

Reflectie op het eigen leven: het gaat hierbij om de oriëntatie op de eigen ambities, wensen en levensvragen van inwoners die geconfronteerd worden met beperkingen (of die van hun kind, ouder of buur) en die een plek moeten leren geven in hun leven, al of niet met zorg en ondersteuning. Verkrijgen van passende ondersteuning: het gaat hierbij om ondersteuning bij (de voorbereiding van) het gesprek met de gemeente en/of de aanvraag van een voorziening. Bijvoorbeeld hulp bij het in kaart brengen van het sociale netwerk, het goed omschrijven van beperkingen, het formuleren van wenselijke oplossingen en het meegaan naar het gesprek. Het gebruik van ondersteuning/voorzieningen: het gaat hierbij om ondersteuning om te zorgen dat de aanbieder (blijvend) adequate ondersteuning levert: bij herindicatie, bij het opstellen van een persoonlijk plan of een zorg‐ of ondersteuningsplan, bij klachten- en bezwaarprocedures. 2.3 Onafhankelijkheid volgens de VNG

Er wordt in de wettekst nadrukkelijk benoemd dat de ondersteuning onafhankelijk moet zijn. De VNG geeft de volgende uitleg aan onafhankelijkheid in het kader van cliëntondersteuning. De ondersteuning is onafhankelijk als: • de burger het zo ervaart; • het belang van de burger/betrokkene het enige uitgangspunt is; • er geen beschikking of indicatie gesteld wordt door de cliëntondersteuner; • er geen hulpverlening wordt geboden door de cliëntondersteuner zelf. 2.4 Informele en formele onafhankelijke cliëntondersteuning Landelijk wordt het onderscheid op uitvoeringsniveau vaak als volgt gemaakt: informele en formele onafhankelijke cliëntondersteuning. Ofwel: onafhankelijke cliëntondersteuning uitgevoerd door vrijwilligers (met ervaringskennis)/ervaringsdeskundigen (informeel) of door beroepskrachten (formeel). Informele onafhankelijke cliëntondersteuning Informele onafhankelijke cliëntondersteuning wordt vrijwillig en onbetaald aangeboden. Dat kan door een vrijwilliger zijn die OCO biedt, door iemand met ervaringskennis of een ervaringsdeskundige (vanuit cliënten- en familieorganisaties en/of belangenverenigingen). Het perspectief van de leefwereld van de inwoner staat vaak centraal. Informele OCO’s spreken de taal van de inwoner en kunnen zich goed inleven.

Ze maken vaak qua leeftijd of leefsituatie deel uit van de directe omgeving van de inwoner die hulp zoekt en zijn daardoor laagdrempelig en toegankelijk. Informele OCO’s zijn vaak werkzaam vanuit een minder strak kader. Ze worstelen minder met de eisen die organisaties aan beroepskrachten moeten stellen (denk aan: deskundigheid, productiviteit en administratieve verantwoording)3. 2 VNG (2017). Handreiking onafhankelijke cliëntondersteuning.

https://vng.nl/sites/default/files/publicaties/2017/20170124_vng_handreiking_clientondersteuning.pdf 3 Movisie (2020). Handreiking onafhankelijke cliëntondersteuning samenspel formeel en informeel. https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2020-04/handreiking-Movisie-onafhankelijkeclientondersteuning-Samenspel-formeel-informeel_0.pdf

8

Het is gebruikelijk (en wenselijk) dat ook vrijwilligers die OCO bieden, hiervoor (gericht) worden geschoold. Soms krijgen vrijwilligers wel een onkostenvergoeding vanuit de gemeente (bijvoorbeeld een kilometervergoeding), en/of zijn zij gekoppeld aan een organisatie die een subsidierelatie heeft met de gemeente. Vaak (maar niet altijd) zijn informele onafhankelijk cliëntondersteuners meer actief als specialist: gekoppeld aan een specifieke doelgroep, thema en/of wet- en regelgeving. Formele onafhankelijke cliëntondersteuning Formele onafhankelijke cliëntondersteuning wordt verleend door mensen die betaald worden voor de ondersteuning die zij bieden en die opgeleid zijn om beroepsmatig de functie van OCO uit te voeren. Ze zijn vaak hbo-opgeleid (bijvoorbeeld als maatschappelijk werker, verpleegkundigen, sociaal werker of sociaal pedagogisch hulpverlener) en toegerust met een aanvullende specialisatie op OCO. Zij hebben brede kennis en kunnen inwoners ondersteunen bij alle vragen op alle leefgebieden (levensbreed). Formele onafhankelijk cliëntondersteuners onderhouden hun vakkennis door (hun werkgever verplicht gestelde) scholing en reflectie (bijvoorbeeld via de beroepsvereniging BCMB of hun eigen zorgorganisatie). Vaak hebben zij een generalistische blik, aangevuld met een specialisme of dieptekennis op specifieke thema’s, doelgroepen en/of wet- en regelgeving.

Wanneer beroepskrachten ingeschreven staan bij een beroepsregister moeten zij structureel aantonen dat zij voldoen aan gestelde kwaliteitsstandaarden. Sommige registers kennen een wettelijke verplichting (zoals jeugd- en gezinswerkers bij het Stichting Kwaliteitsregister Jeugd, SKJ)4. Informele OCO’s hoeven, net als de formele OCO’s, niet alles te weten. Zij kunnen op basis van kennis, ervaring en affiniteit vragen oppakken en betrekken tijdig aanvullende deskundigheid of verwijzen (indien nodig) door. Het is van belang dat de OCO’s de hiaten in hun kennis erkennen en om hulp durven vragen. Dit vraagt om een zekere mate van zelfreflectie en het vermogen om je kwetsbaar op te durven/kunnen stellen. De informele en formele onafhankelijk cliëntondersteuners vullen elkaar mogelijk op de volgende manieren aan: Meerwaarde van informele OCO

• • • •

•

Ze denken mee vanuit de leefwereld van de inwoner. Inwoners ervaren laagdrempeligheid in het contact. Er zijn geen productiviteitseisen, dus er is meer tijd voor de inwoner. Er zijn geen/andere kwaliteitseisen waardoor er meer ruimte is voor het behouden van authenticiteit. Ze hebben soms betere toegang tot inwoners die niet snel zelf hulp zullen zoeken (andere vindplaatsen en laagdrempelig).

Meerwaarde van formele OCO

• •

• • •

Ze hebben een specifieke relevante beroepsopleiding gevolgd. Ze hebben beroepsmatige kennis van mensen met beperkingen; ze weten welke invloed de beperking heeft op het functioneren van de inwoner op alle leefgebieden. Ze zijn op de hoogte van verschillende methodische aanpakken. Ze hebben een relevant netwerk. Ze werken vanuit professioneel vastgestelde kwaliteitsstandaarden.

4 Movisie (2020). Handreiking onafhankelijke cliëntondersteuning samenspel formeel en informeel.

https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2020-04/handreiking-Movisie-onafhankelijkeclientondersteuning-Samenspel-formeel-informeel_0.pdf

9

•

Ervaringsdeskundigen; kunnen zich door hun eigen ervaring beter inleven en de taal van de inwoner spreken.

•

Ze zijn aanspreekbaar op en verantwoordelijk voor hun ondersteuning aan de inwoner.

Hierbij is het van belang om te vermelden dat bovenstaande weergave niet is bedoeld om te generaliseren of uit te sluiten. Informele onafhankelijke cliëntondersteuners zijn bijvoorbeeld ook in zekere mate aanspreekbaar op hun verantwoordelijkheid voor hun ondersteuning aan de inwoner. Ook zij hebben vaak een relevant netwerk. Andersom kunnen inwoners ook het contact met een formele onafhankelijk cliëntondersteuner als laagdrempelig ervaren. 2.5 OCO in Meierijstad Hoewel de gemeente de verplichting heeft om onafhankelijke cliëntondersteuning te organiseren, kent het voor de inwoner een vrijblijvend karakter. Het doel is dan ook niet zo zeer om het gebruik ervan te laten doen toenemen, maar wel om ervoor te zorgen dat inwoners weten dat deze voorziening er is en dat de inwoners die er gebruik van zouden willen maken, de OCO weten te vinden. Inwoners worden in de afspraakbevestiging voor een keukentafelgesprek geïnformeerd over OCO, en/of als zij contact opnemen met gemeente Meierijstad (bij een vraag rondom zorg of jeugd) hier telefonisch over geïnformeerd. In bijlage 5.1 is te zien dat er nog relatief weinig gebruik wordt gemaakt van onafhankelijke cliëntondersteuning.

Uit het cliëntervaringsonderzoek (CEO) Wmo (respondenten betreffen inwoners die over het afgelopen jaar een Wmo voorziening toegekend hebben gekregen) dat in 2021 is uitgevoerd, blijkt dat 36% van de inwoners wist dat hij of zij gebruik kon maken van een onafhankelijk cliëntondersteuner. De bekendheid is toegenomen ten opzichte van de meting van vorig jaar (31%) en de jaren daarvoor. Ook is de bekendheid groter dan in de referentiegroep (34%). Slechts 5% heeft gebruik gemaakt van een onafhankelijk cliëntondersteuner (ten opzichte van 6% in 2020 en 9% in 2018). Waarschijnlijk heeft de corona pandemie invloed gehad op de mate waarin er gebruik is gemaakt van een OCO. In de praktijk wordt geconstateerd dat inwoners hun hulpvraag uitstelden, dat (keukentafel)gesprekken digitaal of telefonisch (zelfstandig) werden gevoerd en/of inwoners vaker op een andere manier ondersteuning vonden. In Meierijstad zijn op het gebied van OCO zowel formele als informele partijen actief: MEE (formeel) en de KBO’s (informeel). Beide organisaties bieden gratis onafhankelijke cliëntondersteuning aan inwoners. MEE Bij MEE kunnen alle inwoners van gemeente Meierijstad terecht met een ondersteuningsvraag. MEE heeft naast OCO meer ondersteuningsvormen in haar aanbod en profileert zich breed als een organisatie voor mensen met een beperking.

In Meierijstad zijn ook reguliere cliëntondersteuners actief in de sociale basis (vanuit de ondersteuningsvormen: activerende cliëntondersteuning en versterken sociale basis) in de gebiedsteams in Schijndel en Sint-Oedenrode. De onafhankelijk cliëntondersteuners vanuit MEE die actief zijn in Meierijstad, werken in een apart gepositioneerd regionaal (los van gemeenten) team. Zij zijn dus nooit actief in gemeentelijke teams. Bij MEE werken hbo-opgeleide beroepskrachten die ingeschreven staan bij een (of meerdere) beroepsregister(s). Zij moeten dus structureel aantonen dat zij voldoen aan gestelde kwaliteitsstandaarden.

10

Omdat MEE ook is ingekocht door het Zorgkantoor, kan MEE ook inwoners in Meierijstad ondersteunen met een Wlz indicatie. KBO’s Bij de KBO’s kunnen 50+ inwoners van gemeente Meierijstad terecht, zij hoeven geen betalend lid te zijn. Bij de KBO’s zijn geschoolde vrijwilligers actief als cliëntondersteuner. Zij houden hun kennis up-to-date middels (verplichte) nascholing. Zij hebben specifiek als taak om inwoners ondersteuning te bieden bij een aanvraagprocedure Wmo. De vrijwilligers die als cliëntondersteuner actief zijn bij de KBO, hebben in de praktijk soms ook een rol als vrijwillig ouderen adviseur (VOA). In de praktijk wordt gezien dat inwoners vaker eerst contact hebben met een VOA (doordat deze laagdrempelig beschikbaar is), en dat vanuit daar de vraag voor cliëntondersteuning ontstaat. Zie voor meer informatie over beide rollen bijlage 5.2. 2.6 Bijeenkomsten met betrokkenen Gedurende het koploperproject hebben er veel diverse interne en externe bijeenkomsten plaatsgevonden in het kader van het een gezamenlijk visietraject. Bij interne bijeenkomsten waren (afgevaardigden) van de beleidsdomeinen Wmo, Jeugdwet en Participatiewet en wethouders betrokken.

Bij bijeenkomsten met externen waren onder andere (afgevaardigden van) aanbieders van OCO (informeel en formeel) betrokken, de Adviesraad Sociaal Domein (ASD), Movisie, welzijnspartijen, klantmanagers, ervaringsdeskundigen, een kwaliteitsmedewerker, beleidsmedewerker en een communicatie adviseur. Deze bijeenkomsten hebben plaatsgevonden onder leiding van een externe projectleider. De opgehaalde input van deze bijeenkomsten is terug te lezen in hoofdstuk 3. Interne werkgroep Gedurende de afgelopen 1,5 jaar is structureel driewekelijks intern overleg geweest met alle betrokken beleidsdomeinen (Wmo, Jeugdwet en Participatiewet); voorafgaand aan de start bijeenkomsten met de werk- en adviesgroep (externen) en parallel aan deze bijeenkomsten. Het doel van deze bijeenkomsten was: • Inventariseren: wat staat al vast en wat nog niet? Waar moeten we het intern vooraf nog over gaan hebben en wie of wat hebben we daarbij nodig? • Vaststellen van een aantal (voorlopige) uitgangspunten die verdere kaders bieden voor het koploperproject en voor de werk- en adviesgroep (het ‘wat’); • Informeren en afstemmen: door de interne werkgroep leden (met elk hun eigen expertise en netwerk) te blijven betrekken zorgen we voor een goede verbinding tussen beleid en praktijk.

Online kick-off bijeenkomst Op 15 april 2021 heeft een online kick-off bijeenkomst plaatsgevonden met als doel om betrokkenen en geïnteresseerden te informeren over het koploperproject onafhankelijke cliëntondersteuning en de gestelde ambities. Hierin zijn de doelen uit het beleidskader besproken. De conceptvisie (met voorlopige uitgangspunten/doelen) en keuze voor specifieke doelgroepen zijn voorgelegd aan deelnemers en aan de hand hiervan zijn deze verder aangescherpt. Er is input opgehaald over wat al goed gaat in de OCO aan inwoners, wat beter kan en wanneer het koploperproject geslaagd zou zijn. Daarna is de meerwaarde van OCO voor de inwoner, gemeente en samenwerkingspartners/organisaties geïnventariseerd. Geconcludeerd werd dat het in ieders belang is om onafhankelijke cliëntondersteuning goed te organiseren.

11

Werk- en adviesgroep In de periode van juni 2021 tot en met december 2021 hebben er vijf bijeenkomsten met de werk- en adviesgroep plaatsgevonden. Tussentijds is ook op andere manieren om input van leden gevraagd (bijvoorbeeld per mail). De rol van de werk- en adviesgroep is adviserend gericht op het ‘hoe’ en ondersteunend in het koploperproject. In de werk- en adviesgroep is een afvaardiging vertegenwoordigd van welzijnspartijen, organisaties voor cliëntvertegenwoordiging en aanbieders van onafhankelijke cliëntondersteuning, sleutelfiguren, Adviesraad Sociaal Domein, klantmanagers, ervaringsdeskundigen, de gemeente en Movisie. Het doel van de bijeenkomsten met de werken adviesgroep was: • Vergroten van draagvlak: de leden van de werk- en adviesgroep leveren op inhoudelijke thema’s belangrijke input die ervoor zorgt dat we het project goed kunnen laten aansluiten op de wensen en behoeften in de praktijk (bottom-up/co-creatie). Zij hebben tevens een klankbordfunctie. • Verbinding en stimuleren van samenwerking: deelnemende partijen weten elkaar beter te vinden. • Activering: door de werk- en adviesgroep te betrekken en onderdeel te laten zijn van het proces creëren we een gedeelde verantwoordelijkheid en is de kans groter op een betere borging op de langere termijn. Met zowel de interne werkgroep, als werk- en adviesgroep is verkennend gesproken over o.a.

de thema’s onafhankelijkheid, keuzevrijheid, positionering, reikwijdte, kwaliteit, deskundigheid, communicatie, samenwerking, vindplaats en borging. 2.7 Samenwerking met koplopergemeenten in de regio Koplopergemeenten ’s-Hertogenbosch, Bernheze, Boxtel, Meierijstad, Sint-Michielsgestel en Vught werken in de regio Noordoost Brabant samen om de naamsbekendheid, herkenbaarheid, de kwaliteit en het gebruik van onafhankelijke cliëntondersteuning (OCO) te vergroten en te verbeteren. We bereiken dit onder andere door het gebruik van dezelfde terminologie en beeldmerk, het bundelen van onze krachten, delen van kennis en efficiënter gebruikmaken van budgetten en middelen. Onderzocht wordt of ook in gezamenlijkheid en in samenwerking met elkaar invulling gegeven kan worden aan de (aan het koploperschap verbonden) opdracht om niet-koplopergemeenten in de regio te inspireren om ook onafhankelijke cliëntondersteuning door te ontwikkelen. Door regio breed te werken kunnen we mogelijk ook de pool van onafhankelijke ondersteuners (aanbod) vergroten. Daarnaast blijven we gezamenlijk verantwoordelijk voor de borging op lange termijn. 2.8 Specifieke doelgroepen binnen het project Onafhankelijke cliëntondersteuning is bedoeld voor alle inwoners. Maar omdat Meierijstad koplopergemeente is, heeft de gemeente ook de opdracht om net wat extra aandacht te hebben voor specifieke doelgroepen.

Meierijstad heeft ervoor gekozen om extra aandacht te hebben voor: • Ouderen o Lage bekendheid cliëntondersteuning o Groeiende groep in de Wmo o 40% van de ouderen is kwetsbaar o Een grote diverse groep waarbij sprake is van vraagverlegenheid

12

De vergrijzing in Meierijstad is groter in vergelijking met veel andere gemeenten Jongeren (16 – 25 jaar) o Ongeveer 1/3e is vertegenwoordigd in begeleiding/dagbesteding Wmo o Groeiende groep in de Participatiewet o Overgang 18-/18+ Mensen met een migratie achtergrond o Aandacht voor diversiteit en cultuursensitief werken o Later toegevoegd vanuit de wens van de betrokken wethouders o

•

•

13

3. RESULTATEN Hieronder zijn de reeds behaalde resultaten binnen het koploperproject tot op heden beschreven. 3.1 Het formuleren van een gezamenlijke visie op OCO Het formuleren van een visie op onafhankelijke cliëntondersteuning is een belangrijk fundament in de doorontwikkeling. Hieronder zijn de overeengekomen uitgangspunten geformuleerd: 1. Inwoners van de gemeente Meierijstad hebben altijd recht op onafhankelijke cliëntondersteuning als algemene voorziening. Deze ondersteuning is voor inwoners gratis, er is geen verwijzing of beschikking voor nodig. Het maakt daarbij niet uit of de inwoner al zorg of ondersteuning krijgt. Onafhankelijke cliëntondersteuning is ook beschikbaar voor (het ontlasten van) mantelzorgers en voor aanvragers van een persoonsgebonden budget (pgb). 2. Inwoners worden actief gewezen (en bij voorkeur in het eerste contact met de gemeente en/of toegang) op de mogelijkheid zichzelf te laten ondersteunen door een onafhankelijke cliëntondersteuner. 3. De inwoner mag zelf kiezen door wie hij/zij zich wil laten ondersteunen; door iemand vanuit het eigen sociale netwerk, en/of door een (vrijwillige of beroepsmatige) onafhankelijk cliëntondersteuner. Als een inwoner wordt bijgestaan door iemand vanuit het eigen sociale netwerk wordt deze persoon niet als onafhankelijk beschouwd (er is namelijk vaak sprake van een emotionele betrokkenheid). 4.

Het belang van de inwoner staat altijd voorop, en zijn/haar vraag staat centraal. 5. De onafhankelijk cliëntondersteuner biedt geen inhoudelijke zorg of hulp, maar richt zich op het ondersteunen in het verkrijgen van de juiste informatie, zorg, hulp of ondersteuning voor de inwoner. 6. De onafhankelijke cliëntondersteuner is niet betrokken bij toegangsbeslissingen (voert geen uitvoeringstaken binnen de Wmo, Jeugdwet of Participatiewet uit in het betreffende team en beslist niet over beschikkingen), en staat los van gemeente(-lijke organisaties). 7. Onafhankelijke cliëntondersteuning is levensbreed (op alle leefgebieden) beschikbaar en bedoeld voor alle inwoners met (ondersteunings-)vragen binnen het sociaal domein in het gehele proces van informatie en advies tot aan ondersteuning in het proces op bezwaar en beroep. o

Er is een overeengekomen visie met betrekking tot onafhankelijkheid.

Met betrokkenen is onderstaande overeengekomen (aansluitend op adviezen vanuit de VNG) wat betreft onafhankelijkheid: Ondersteuning is onafhankelijk als het door de inwoner zo ervaren wordt; het gaat om de inwoner en zijn (hulp)vraag die centraal staat. Het is belangrijk dat de inwoner zich gehoord en gezien voelt. Daarvoor is het belangrijk dat de inwoner zelf keuzevrijheid heeft in door wie hij/zij zich wil laten ondersteunen. De inwoner moet het gevoel hebben dat de onafhankelijke ondersteuner naast hem/haar staat en dat de ondersteuner geen andere belangen heeft. Daarvoor is het nodig dat het losstaat van gemeente(-lijke organisaties) en dat de OCO niet beslist over beschikkingen of indicaties. De OCO heeft geen uitvoeringstaken in het kader van de Wmo, Jeugdwet of Participatiewet in gemeentelijke teams. De onafhankelijk cliëntondersteuner biedt geen inhoudelijke zorg of hulp. De regie blijft altijd bij de inwoner, maar deze kan hierin wel worden ondersteund.

14

Onafhankelijkheid vraagt van de OCO om te kunnen objectiveren; verder kijken dan de eigen organisatie en de OCO moet de vraag of kwestie van de inwoner in een meerzijdig perspectief kunnen plaatsen. o

Het is duidelijk wat de rol en taken zijn van een onafhankelijk cliëntondersteuner.

Een onafhankelijk cliëntondersteuner (op hoofdlijnen): • Helpt een (hulp)vraag, probleem of behoefte van de inwoner (en naasten) te verduidelijken, zo objectief mogelijk; • Werkt preventief, integraal en levensbreed (over alle leefgebieden heen); • Verheldert en vertaalt (tolk), wijst de weg en creëert overzicht (wegwijzer), geeft informatie en advies (vraagbaak); • Ondersteunt in (het voorbereiden van) gesprekken en procedures of aanvragen; • Geeft inzicht in (on-)mogelijkheden; • Helpt de inwoner zelf tot een (gedegen) keuze te laten komen; • Activeert (waar mogelijk) de inwoner en zijn/haar omgeving; • Signaleert hiaten en knelpunten en maakt deze op de juiste plek bespreekbaar; • Vanuit de positie naast de inwoner (stelt zijn/haar vraag centraal). De onafhankelijk cliëntondersteuner staat naast de inwoner, maar niet per definitie tegenover de gemeente of een zorgaanbieder. De OCO stelt de vraag van de inwoner centraal en probeert (zo nodig) in samenwerking met andere betrokken partijen tot een voor de inwoner passende oplossing te komen. De inzet van de OCO is gericht op het ondersteunen bij het verkrijgen van de juiste informatie, zorg of ondersteuning voor de inwoner. De OCO verwijst tijdig en passend door naar andere ondersteuners in het sociaal domein. De duur van de betrokkenheid van de onafhankelijk cliëntondersteuner is zo kort als mogelijk, maar zo lang als nodig.

OCO is altijd maatwerk. Bij voorkeur worden er geen regels of kaders opgelegd ten aanzien van de duur van een traject; wel is er behoefte aan indicatieve richtlijnen die ondersteunend kunnen zijn. Er kan van OCO’s gevraagd worden vanuit eenzelfde (vastgelegde) visie te werken; bijvoorbeeld als het gaat om zich committeren aan de visie op onafhankelijkheid en door zoveel mogelijk sturen op de zelfredzaamheid van de inwoner. o

Het is duidelijk wat een onafhankelijk cliëntondersteuner niet doet en hoe zijn/haar betrokkenheid is afgebakend.

Met betrokkenen is overeengekomen dat: • Een OCO biedt geen inhoudelijke zorg of hulp (bij een structurele/langdurige ondersteuningsvraag zoals zorgaanbieders bijvoorbeeld doen en/of overeenkomstig met de ondersteuning vanuit de gebiedsteams; de OCO heeft dan als taak om samen met de inwoner op zoek te gaan naar passende ondersteuning); • Een OCO is niet langdurig betrokken; • Een OCO is niet emotioneel betrokken; • Een OCO beslist niet over indicaties en beschikkingen en doet geen toezeggingen; • Een OCO maakt geen keuzes namens de inwoner, neemt geen verantwoordelijkheid en regie van de inwoner over; • Een OCO geeft geen medische adviezen; • Een OCO keert zich niet tegen de gemeente, zorgaanbieders of andere gesprekspartners (maar stelt zich constructief op); • OCO is geen bemoeizorg, maar kan wel een outreachend karakter kennen;

15

•

Een OCO kan een inwoner in ieder geval op procesniveau ondersteunen richting bezwaar en beroep. Afhankelijk van het type bezwaar of beroep, kan een OCO de inwoner inhoudelijk ondersteunen.

o

Het is duidelijk hoe (de rol van) onafhankelijke cliëntondersteuning is georganiseerd en gepositioneerd ten opzichte van (andere functies binnen) het sociaal domein.

Om de onafhankelijkheid van OCO te bekrachtigen wordt deze anders gepositioneerd dan de andere rollen en functies binnen het sociaal domein. Om dit te verduidelijken is een schematische weergave van het sociaal domein gebruikt (zie onderstaande figuur 1). Onder sociaal domein wordt verstaan: alle inspanningen die de gemeente verricht rond werk, participatie en zelfredzaamheid, zorg en jeugd, op basis van de Wmo 2015, de Participatiewet, Jeugdwet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening.

Figuur 1

De driehoek is opgedeeld in vier lagen: • In de onderste laag staat: eigen kracht, informele ondersteuning en burgerinitiatieven. Daar kan gedacht worden aan ondersteuning die geleverd wordt door vrijwilligers; verenigingen en vrij toegankelijk georganiseerde activiteiten. Bijvoorbeeld mantelzorg, wijkcentra, vervoersdiensten vrijwilligers, maatjes, de Zonnebloem stichting. • In de tweede laag staat: algemene en collectieve voorzieningen. Daarmee wordt zorg of ondersteuning bedoeld die voor iedereen toegankelijk is zonder een indicatie of beschikking. Dit wordt vaak geleverd door betaalde beroepskrachten; bijvoorbeeld huisartsen, professionals in de gebiedsteams, praktijkondersteuners. • In de derde laag staat: maatwerkvoorzieningen. Dat is zorg of ondersteuning waarvoor een indicatie of beschikking nodig is van de gemeente (Jeugdwet/Wmo), voor bijvoorbeeld huishoudelijke hulp, begeleiding of dagbesteding. • In de vierde laag staat: specialist, ook wel specialistische tweedelijns zorg. Vaak gaat het hier om behandeling door specialisten waar een verwijzing voor nodig is (verpleegen verzorgingstehuizen, ziekenhuizen, Reinier van Arkel, psychologen). Er zijn organisaties en partijen die op verschillende lagen in deze driehoek een opdracht of rol hebben. Bijvoorbeeld een zorgaanbieder die zowel begeleiding als behandeling biedt.

16

Hoewel (onder andere) professionals werkzaam in de gebiedsteams zich ook richten op het zo goed mogelijk ondersteunen en verkrijgen van passende zorg voor inwoners van de gemeente Meierijstad, zouden zij door de inwoner niet als onafhankelijk ervaren kunnen worden. Zij hebben een gemeentelijke uitvoeringsopdracht. Een organisatie die alleen betaald krijgt voor het bieden van bijvoorbeeld begeleiding, zoals een zorgaanbieder X uit de derde laag, kan per definitie niet onafhankelijk zijn naar de inwoner, omdat deze een belang heeft. Namelijk: een financieel belang. De zorgaanbieder biedt hulpverlening. De inwoner bevindt zich hiermee in een afhankelijkheidsrelatie. In de balk naast de driehoek staat ‘Onafhankelijke Cliëntondersteuning’. De OCO heeft een andere rol en positie dan de rest in de driehoek. De OCO mag in gemeente Meierijstad op alle lagen inwoners ondersteunen. OCO is voor de inwoner gratis en vrij toegankelijk; er is geen verwijzing of beschikking voor nodig. Dit betekent dat onafhankelijke cliëntondersteuning over de hele breedte en lengte van het sociaal domein kan worden ingezet: dus over de hele driehoek/piramide. Daarbij maakt het niet uit of een inwoner al zorg of ondersteuning ontvangt vanuit andere partijen.

Overlap met andere functies, rollen en taken Omdat onafhankelijke cliëntondersteuning levensbreed wordt ingezet, kan de rol of taak van de OCO een overlap hebben met andere rollen en taken binnen het sociaal domein. De OCO is niet de enige die mensen op weg helpt vanuit een meer onafhankelijke rol of positie. Deze taak is ook onderdeel van andere functies, zoals bijvoorbeeld van de cliënt vertrouwenspersoon (Jeugd en Wmo) en sociaal raadslieden (Ons Welzijn en Lumens). Hoewel ze overeenkomsten hebben, zijn er ook verschillen en zijn deze rollen complementair aan elkaar. De rol van de cliëntvertrouwenspersoon is vooral gericht op het ondersteunen van inwoners bij onvrede en/of klachten. Voor juridische vragen kunnen inwoners terecht bij bijvoorbeeld het Juridisch Loket, (gesubsidieerde) rechtsbijstand of sociaal raadslieden. Inwoners met voldoende competenties en een enkelvoudige ondersteuningsvraag zijn meestal goed in staat om zelf de juiste weg te vinden en keuzes te maken. Voor mensen met complexe ondersteuningsvragen is het vaak moeilijker om de weg te vinden. Een OCO kan naast de inwoner staan en fungeren als een spil tussen de inwoner en hulpverlenende organisaties. Samen met de inwoner kan onderzocht worden hoe hulp in het (juridisch en) sociaal domein optimaal op elkaar kan worden afgestemd.

Door het inschakelen van een onafhankelijke cliëntondersteuner heeft een inwoner in een vroege fase toegang tot informatie en advies. Hierdoor is het ook mogelijk om (juridische of andere) problemen vroegtijdiger te signaleren en benodigde specifieke deskundigheid te betrekken5. Een OCO kan een inwoner ook juist doorverwijzen naar bijvoorbeeld sociaal raadslieden voor het inhoudelijk juridisch ondersteunen van een inwoner bij een bezwaarprocedure. Daarbij houdt de OCO altijd een onafhankelijke positie (los van gemeente en zorgaanbieders) met een levensbrede en domeinoverstijgende functie. In bijlage 5.2 zijn de overeenkomsten en verschillen tussen de OCO en aanverwante (of overlappende) rollen/functies nader gespecificeerd. 5 Movisie (2022). Artikel Cliëntondersteuning Verbindt inwoner met het sociaal en juridisch domein.

https://www.movisie.nl/artikel/clientondersteuning-verbindt-inwoner-sociaal-juridischdomein#:~:text=Een%20betere%20verbinding%20tussen%20het%20sociaal%20en%20juridisch,onaf hankelijke%20cli%C3%ABntondersteuner%20in%20het%20versterken%20van%20deze%20verbindin g.

17

o

Het is duidelijk in hoeverre het onderscheid tussen formele en informele OCO gehandhaafd (en gecommuniceerd) wordt

Er is in samenspraak tussen de betrokkenen besloten om niet langer expliciet naar buiten toe te communiceren over informele en formele onafhankelijke cliëntondersteuning (uitgevoerd door ofwel vrijwilligers of beroepskrachten). Omdat van élke OCO een bepaalde mate van professionaliteit, deskundigheid en vakbekwaamheid wordt verwacht. Van elke OCO wordt verwacht dat hij/zij de inwoner op passende wijze ondersteund. Wel heeft de gemeente een andere rol naar verschillende partijen die uitvoering geven aan OCO als gevolg van de subsidierelatie en de daarmee samenhangende afspraken, daarom blijft voor gemeente Meierijstad dit onderscheid toch bestaan. 3.2 Het vergroten van de bekendheid en vindbaarheid van OCO Een van de beoogde resultaten is het vergroten van de bekendheid en vindbaarheid van onafhankelijke cliëntondersteuning. o

Er is een beeldmerk ontwikkeld en er zijn diverse communicatiemiddelen opgeleverd die ondersteunend zijn in het vergroten van de bekendheid en vindbaarheid van OCO.

In samenwerking met vijf andere koplopergemeenten in de regio Noordoost Brabant (gemeenten ’s-Hertogenbosch, Bernheze, Boxtel, Sint-Michielsgestel en Vught) is een beeldmerk OCO ontwikkeld. Deze gemeenten werken onder andere samen om de naamsbekendheid, herkenbaarheid en het gebruik van OCO te vergroten en te verbeteren. Er is gekozen om de term onafhankelijke cliëntondersteuning te blijven handhaven, simpelweg omdat het zo in de wet wordt genoemd. Een aantal inwoners weet de weg naar de OCO al te vinden; bij het kiezen van een nieuwe naam zouden we weer bij nul beginnen. Wel is besloten daar een beeldmerk aan te verbinden die meer tot de verbeelding van inwoners spreekt met daaraan verbonden een huisstijl die de onafhankelijkheid bekrachtigt (en dus niet lijkt op een van de gemeentelijke huisstijlen). In opdracht van de zes gemeenten heeft een vormgever een beeldmerk ontwikkeld (met logo en huisstijl handboek) die door alle zes gemeenten inmiddels in gebruik is genomen. In samenwerking met betrokken beleidsmedewerkers, projectleiders en communicatie adviseurs is een gezamenlijke kernboodschap over OCO geformuleerd. Deze kernboodschap is getoetst bij alle meedenkgroepen (in Meierijstad: werk- en adviesgroep) en op basis van hun input verder aangescherpt.

De boodschap komt (zoveel als mogelijk) uniform terug in alle communicatie uitingen en -middelen over OCO: “Een onafhankelijk cliëntondersteuner (OCO) geeft informatie, advies en biedt ondersteuning. Deze persoon kijkt en denkt met u mee. Gratis, deskundig en onafhankelijk. Dat wil zeggen dat hij of zij niet is verbonden aan de gemeente of aan een zorgorganisatie. De OCO is er echt voor u. Ook als u al zorg en ondersteuning krijgt, of mantelzorg geeft, kunt u gebruik maken van een OCO.” Momenteel is voor alle zes gemeenten een algemene flyer over OCO opgeleverd, waarbij qua inhoud en beeld alle flyers overeenkomstig zijn, maar wel aansluiten op de lokale situatie door

18

ruimte te bieden aan de verschillende organisaties die per gemeente uitvoering geven aan OCO. Hiernaast zijn er posters en banners voor sociale media opgeleverd in drie variaties, voor de doelgroepen ouderen, jongeren en gezinnen. En zijn er ondersteunende middelen voor presentaties (afbeeldingen, templates voor PowerPoint presentaties etc.) opgeleverd. Een opsomming van de opgeleverde communicatiemiddelen is terug te vinden in bijlage 5.3. De ontwikkelde communicatiemiddelen worden bewaard in een door de gemeente ’sHertogenbosch beschikbaar gesteld Teams-kanaal, waar communicatie adviseurs en betrokken beleidsmedewerkers van alle zes de gemeenten toegang tot hebben. o

De inwoner wordt in het eerste contact met de gemeente Meierijstad geïnformeerd over de mogelijkheid om zich te laten ondersteunen door een onafhankelijk cliëntondersteuner.

Op 28 april 2022 zijn de medewerkers van het informatiepunt Sociaal Domein (IPSD) geïnformeerd over onafhankelijke cliëntondersteuning. Zij informeren alle inwoners die telefonisch contact opnemen met de gemeente over onafhankelijke cliëntondersteuning. Zij verwijzen inwoners naar de gemeentelijke website voor meer informatie en kunnen indien gewenst de flyer over OCO digitaal of per post toesturen. De medewerkers zijn hier medio juni 2022 mee gestart. De flyer over OCO is digitaal en op papier beschikbaar voor de medewerkers, evenals een stroomschema die ondersteunend kan zijn in het te woord staan van inwoners. Er is afgesproken met de medewerkers van IPSD om signalen en knelpunten neer te leggen bij de coördinator van IPSD. Met regelmaat vindt er een evaluatie plaats met de coördinator van IPSD, om waar nodig te kunnen bijsturen en medewerkers tijdig te voorzien in hetgeen zij nodig hebben om inwoners hier passend over te kunnen informeren. o

De informatie op de gemeentelijke websites over cliëntondersteuning is goed vindbaar en geactualiseerd.

onafhankelijke

Informatie over OCO op de sociale wegwijzer is geactualiseerd. De URL naar de webpagina met informatie over OCO is verkort naar www.meierijstad.nl/oco. Ook is de informatie over OCO via de homepagina van de gemeentelijke website gemakkelijker terug te vinden (inwoners hoeven nu minder vaak door te klikken). Bij alle aanverwante onderwerpen (‘Zorg en hulp’) vinden inwoners vanaf nu in de rechterkolom een verwijzing naar de pagina over OCO. De contactgegevens van de organisaties die OCO bieden zijn geactualiseerd. Ook is informatie toegevoegd over OCO bij een Wlz-indicatie. Informatie over aanverwante ondersteuningsvormen, zoals de mantelzorgmakelaar en de vertrouwenspersoon, is geactualiseerd en verplaatst naar een logischere vindplaats op de gemeentelijke website. o

In brieven vanuit de gemeente Meierijstad wordt informatie over onafhankelijke cliëntondersteuning toegevoegd of geactualiseerd.

De informatie over OCO in correspondentie vanuit gemeente Meierijstad naar inwoners is toegevoegd of geactualiseerd (afspraakbevestigingen).

19

o

Professionals, samenwerkingspartners en (potentiële) geïnformeerd over onafhankelijke cliëntondersteuning.

verwijzers

zijn

We hebben belangrijke (potentiële) vindplaatsen geïnventariseerd (in het communicatieplan) en gaan de komende periode verder met het voorlichten en informeren van (potentiële) verwijzers en samenwerkingspartners. Professionals werkzaam in gebiedsteams en bij welzijnsorganisaties zijn geïnformeerd over onafhankelijke cliëntondersteuning. De flyer OCO is ook gedeeld met deze partijen. Ook is onafhankelijke cliëntondersteuning besproken in het atelieroverleg en met de GGD. 3.3 Samenwerking versterken o

Het is duidelijk wat gemeente Meierijstad en betrokkenen beogen als het gaat om de gewenste mate van samenwerking en de vindplaats van OCO.

Er is gesproken over het inrichten van één aanmeldpunt (of coöperatie van organisaties van OCO). Dit heeft veel praktische en financiële consequenties die ook op de lange termijn geborgd zouden moeten kunnen worden (website, telefoonnummer, visitekaartjes, een coördinator, bereikbaarheid, etc.). Vanuit de gemeente Meierijstad is één centraal punt (of organisatie) geen doel op zichzelf. De kans is groot dat zo’n punt door de inwoner dan toch als ‘instituut’ ervaren wordt. Het gaat er om dat inwoners goed worden ondersteund en dat de onafhankelijk cliëntondersteuners onderling goed samenwerken en elkaar weten te vinden. Meierijstad zou graag zien dat OCO’s onderling elkaar consulteren, indien nodig de inwoner passend doorverwijzen, en dat als er signalen zijn ten aanzien van lange wachttijden of andere zaken, deze tijdig bespreekbaar worden gemaakt met de gemeente. Meierijstad vindt het daarbij belangrijk dat de keuzevrijheid van de inwoner behouden blijft. Er is nagedacht over het aanstellen van bijvoorbeeld een coördinator die aanmeldingen kan toeleiden naar (een passende) OCO. Het inzetten van een coördinator die aanmeldingen verdeeld aan een OCO zou het gevoel van keuzevrijheid van de inwoner kunnen aantasten. Ook zijn er zorgen over het ‘professionaliseren’ van de OCO terwijl de kracht ook juist in de laagdrempeligheid van de bestaande organisaties ligt.

Het zou niet uit moeten maken waar inwoner zich meldt. Past de vraag niet waar de inwoner zich meldt? Dan zouden we graag zien dat de inwoner goed wordt doorverwezen. Om wel de onafhankelijkheid van OCO te bekrachtigen in identiteit en uitstraling, wordt gedacht aan het gebruiken van een onafhankelijk logo of beeldmerk. Dit beeldmerk kan dan verbonden worden aan de lokale organisaties die uitvoering geven aan OCO in Meierijstad (als aanvulling in hun communicatie, niet ter vervanging). Hierdoor ontstaat toch een meer uniform en herkenbaar beeld voor de inwoner, zonder dat de authenticiteit van de organisaties aangetast wordt. Inmiddels is dit beeldmerk in gezamenlijkheid met andere gemeenten in de regio Noordoost Brabant ontwikkeld en in gebruik genomen. o

Het is duidelijk wat ervoor nodig is om de gewenste mate van samenwerking mogelijk te maken.

Met betrokkenen is overeengekomen dat als het gaat om de gewenste mate van samenwerking, men het volgende nastreeft: er wordt naar elkaar doorverwezen (indien nodig

20

of passend), vragen van inwoners worden indien nodig gezamenlijk opgepakt, en er wordt gebruik gemaakt van elkaars kennis. In de werk- en adviesgroep zijn de volgende adviezen en behoeften opgehaald als het gaat om het verbeteren van de samenwerking (tussen de OCO’s onderling en met andere collega’s in het sociaal domein): • Het aanwijzen van aanjagers (aandacht functionarissen en ambassadeurs) per gebiedsteam en bij de gemeente Meierijstad. Zij brengen OCO regelmatig onder de aandacht bij collega’s en verzamelen signalen die zij bespreekbaar maken met de (contactpersonen) OCO. De gemeentelijke aanjager zou bijvoorbeeld een keer per jaar een actualisatie bijeenkomst kunnen organiseren voor de OCO om hen te informeren over (gewijzigd) gemeentelijk beleid en processen; • Het aanwijzen van contactpersonen/ambassadeurs van betrokken OCO organisaties; • Het faciliteren van netwerkbijeenkomsten voor OCO met als doel elkaar te ontmoeten en onderlinge kennisoverdracht te stimuleren, ongeveer 3-4 keer per jaar; • Periodiek casuïstiek overleg en/of intervisie, bij voorkeur onder leiding van een onafhankelijk persoon; • Het delen van succeservaringen of praktijkvoorbeelden; • Evaluaties; • Leren door klantreizen te maken; • Mogelijkheid voor OCO’s om periodiek aan te sluiten bij gebiedsteam (of bij specifieke vragen). 3.4 Kwaliteit en aanbod OCO verbeteren o

Inwoners worden passend ondersteund bij de (oriëntatie op een) aanvraag indicatie Wet langdurige zorg (Wlz).

De Verzamelwet Wet langdurige zorg (Wlz) is uitgesteld tot tenminste 01-07-2023. Dat betekent dat gemeenten tot die tijd verantwoordelijk blijven voor de ondersteuning van inwoners bij de aanvraag van een Wlz-indicatie. Op dit moment ondersteunen onder andere klantmanagers inwoners hierbij. Eind 2021 heeft er een basistraining Wet langdurige zorg plaatsgevonden (in twee dagdelen) waar vier procesregisseurs Wmo, drie klantmanagers (van elk gebiedsteam één), twee beleidsmedewerkers en een kwaliteitsmedewerker aan hebben deelgenomen. Na het volgen van deze training weten deelnemers wat de Wet langdurige zorg (Wlz) inhoud en herkennen zij beter of een inwoner mogelijk in aanmerking komt voor de Wlz. Daarnaast weten zij welke stappen ze moeten nemen om met de juiste informatie een aanvraag te doen of te verwijzen, en weten zij waar ze de juiste informatie over de Wlz kunnen vinden. o

Het is duidelijk wat ten minste op het gebied van kennis, houding en vaardigheden van een onafhankelijk cliëntondersteuner (informeel danwel formeel) verwacht mag worden in Meierijstad.

Hierbij is het belangrijk om op te merken dat er zowel generalistische als specialistische (of generalistische met een specifieke deskundigheid) onafhankelijk cliëntondersteuners zijn, die complementair zijn aan elkaar. Van de onafhankelijk cliëntondersteuner mag verwacht worden, dat als een ondersteuningsvraag van een inwoner zijn/haar kennis en kunde overstijgt, de onafhankelijk cliëntondersteuner tijdig aanvullende expertise betrekt en/of de inwoner doorverwijst met als doel om de inwoner passende levensbrede ondersteuning te bieden. lse Pollen (98013258)

21

Desalniettemin mag verwacht worden dat elke onafhankelijk cliëntondersteuner in Meierijstad over basiskennis en vaardigheden beschikt. De onafhankelijk cliëntondersteuner zou specifieke kwaliteiten moeten hebben op het gebied van kennis, houding en vaardigheden: Kennis Sociale kaart

• •

Sociale wegwijzer/sociale kaart Kennis van (voorliggende) voorzieningen

Doelgroep

•

Kennis van de doelgroep (bijvoorbeeld invloed van bepaald ziektebeeld op gedrag)

(Basis)kennis wet- en regelgeving

• • • • • •

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) Wet langdurige zorg (Wlz) Jeugdwet (Jw) Participatiewet (Pw) Zorgverzekeringswet (Zvw) Wet inburgering

Gemeentelijk beleid

•

Inzicht in gemeentelijk beleid en processen, werkafspraken, routing, etc.

Zorgkantoor

•

Inzicht /overzicht werkwijze

•

Goede communicatieve vaardigheden, kunnen afstemmen op gesprekspartner en de vertaalslag kunnen maken. Luisteren, samenvatten, doorvragen (vraag achter de vraag achterhalen) Proactief Reflectief vermogen Open en toegankelijke houding, zonder oordeel Nieuwsgierig Leergierig Inlevingsvermogen, empathie Objectiveren Goed kunnen netwerken Oplossingsgericht Op je handen kunnen zitten (regie bij inwoner laten, activeren) Realistisch zijn Eigen grenzen kennen (weten wat je niet weet, om hulp durven vragen, collega’s consulteren en tijdig doorverwijzen) Betrouwbaar zijn (niet meer beloven dan je waar kunt maken) Professionele betrokkenheid (geen hulpverlener), gezonde balans in afstand - nabijheid

Houding en vaardigheden Competenties

• • • • • • • • • • • •

• •

22

Bovenstaande kennis, houdingsaspecten en vaardigheden zijn verwerkt in een profielschets (zie bijlage 5.4). De profielschets is niet bedoeld als meetlat, maar is ondersteunend in het inzichtelijk maken van de huidige situatie. Daarmee hopen we beter inzicht te krijgen in welke expertise al geborgd is en waar organisaties en gemeente Meierijstad nog in zouden mogen investeren. In bijlage 5.5 is de opgehaalde input rondom de specifiek benoemde doelgroepen terug te vinden. o