Bijlage 1 BP bijlagen toelichting
Tekst van het document
Verkeersgeneratie gemiddelde (mvt/etmaal) licht
middelzwaar
zwaar
Totaal weekdag Totaal werkdag
Personenauto’s
92
0
0
92
122
Vrachtverkeer
0
90
256
346
460
Totaal
92
90
256
438
583
Figuur 3 verkeersgeneratie Vlagheide 6c
Uitbreiding bedrijventerrein Duin-Vlagheide Voor het bepalen van de verkeersgeneratie van de uitbreiding van het bedrijventerrein Duin-Vlagheide wordt gebruik gemaakt van de kencijfers van CROW publicatie 381 voor type werkmilieu (tabel A8 en A9). Daarin zijn kencijfers gegeven voor de verkeersgeneratie per netto hectare bedrijventerrein. De beoogde functies en activiteiten sluiten daarbij het beste aan bij het type ‘Gemengd terrein’. Deze categorie genereert in totaal 158 verkeersbewegingen per weekdagetmaal per netto hectare. Daarvan worden 128 verkeersbewegingen gegenereerd door personenauto’s en het overige deel door vrachtverkeer. Volgens tabel A9 is het aandeel zwaar vrachtverkeer daarvan 59% en het aandeel middelzwaar vrachtverkeer 41%. Voor kavel 1 gaat het om 1,73 hectare bouwvlak en voor kavel 2 om 1,07 hectare bouwvlak. In totaal gaat het dus om 28,11 m2 hectare netto bedrijventerrein 4. netto hectare Verkeersgeneratie gemiddelde (mvt/etmaal) Totaal
2,81 ha
licht
middelzwaar zwaar
Totaal weekdag
Totaal werkdag
360
35
445
592
50
Figuur 4 Verkeersgeneratie uitbreiding bedrijventerrein Duin-Vlagheide
3
Omrekenfactor weekdag/werkdag voor werkgebieden (bron: CROW publicatie 381)
4 Bron: concept werkschrift Vlagheide Schijndel d.d. 24-11-2021
5/8
Figuur 5 kavels uitbreiding bedrijventerrein
Hiermee komt de totale toevoeging van het plan (bestaande bedrijf Den Ouden + uitbreiding bedrijventerrein) uit op 1.175 mvt/etmaal.
VERKEERSTOEDELING
Zoals bij het toetsingskader aangegeven is de bestaande verkeerskundige situatie als uitgangspunt genomen in de beoordeling. Onderstaande afbeelding geeft een verdeling van de verkeerstromen afkomstig van de planontwikkeling. Daarbij is aangenomen dat 80% van het verkeer via de Eerdsebaan rijdt en 20% via de Koeveringsedijk
6/8
Figuur 6 Verkeerstoedeling plangebied bestaande situatie
Te zien is dat het verkeer dat via de Koeveringsedijk rijdt direct ten westen van het plangebied ter hoogte van het eerste kruispunt linksaf slaat (rode stippellijn) om vervolgens op de Koeveringsedijk uit te komen. Dit komt heeft te maken met het ingestelde éénrichtingsverkeer regime. Verkeer dat naar het plan gebied toe rijdt maakt in eerste instantie ook gebruik van de Koeveringsedijk, maar zal ter hoogte van het eerste kruispunt met de Vlagheide rechtdoor rijden om vervolgens ter hoogte van het tweede kruispunt met de Vlagheide rechtsaf te slaan. Ook dit komt door het éénrichtingsverkeer regime. Het verkeer dat via de Eerdsebaan rijdt, doet dat op zowel de heen als terugweg via dezelfde route.
MOGELIJKE VERKEERKUNDIGE MAATREGELEN
De gemeente heeft ideeën om de directe omgeving van de Vlagheide anders in te richten. Aanleiding hiervoor is de ontwikkeling van de Vlagheide als recreatief gebied. De mogelijke toekomstige inrichting voorziet in een afsluiting voor verkeer op de Vlagheide in de richting van de Koeveringsedijk. Dat betekent dat de ontsluiting van de planontwikkeling straks nog uitsluitend in noordoostelijke richting over de Vlagheide zal gaan in de richting van de Eerdsebaan. Verder zijn er ideeën voor een herinrichting van het wegprofiel van de Vlagheide ter hoogte van de ontwikkellocatie. Daarbij wordt rekening gehouden met de aanleg van vrijliggende fietspaden aan beiden zijden van de rijbaan van de Vlagheide tussen de Koeveringsedijk en de Eerdsebaan.
BEOORDELING VERKEERSAFWIKKELING EN VERKEERSVEILIGHEID
In de bestaande en toekomstige situatie zonder plan rijden er op de verschillende wegen tussen de 500 en 1.000 motorvoertuigen per etmaal. De verkeersintensiteit zal in de toekomstige situatie conform de verkeerstoedeling (afbeelding 6) als gevolg van de planontwikkeling toenemen. Hieronder een overzicht van de verkeersintensiteiten op de verschillende wegvakken vóór en na planontwikkeling.
7/8
Weg
Wegvak
Verkeersintensiteit in mvt/etmaal (werkdag)
Weg
Wegvak
Bestaand
2030 zonder Toevoeging plan plan
2030 met plan
Vlagheide
Koeveringsedijk en Dakotaweg
500-1.000
500-1.000
118
max. 1.118
Vlagheide
Dakotaweg en Den Ouden
500-1.000
500-1.000
235
max. 1.235
Vlagheide
Den Ouden en Eerdsebaan
1.500-2.000
1.500-2.000
940
max. 2.940
Vlagheide
Dakotaweg en vuilnisbelt
500-1.000
500-1.000
118
max. 1.118
Vlagheide
Ten noorden vuilnisbelt
500-1.000
500-1.000
118
max. 1.118
500-1.000
500-1.000
235
max. 1.235
Koeveringsedijk Vlagheide en Veghelseweg
Tabel 2 Verkeersintensiteiten na plan ontwikkeling
Te zien is dat de intensiteit op alle wegvakken ruim onder de streefintensiteit van 6.000 mvt/etmaal zit in de toekomstige situatie na planontwikkeling. Aangenomen wordt dat de wegen en kruispunten deze toekomstige verkeersintensiteiten zonder knelpunten kunnen verwerken. Voor wat betreft de verkeersveiligheid geldt dat er wel een merkbare toename is, maar de verschillende verkeersdeelnemers (gemotoriseerd verkeer en fietsers) ondervinden hier geen hinder van, laat staan dat de verkeersveiligheid voor hen in het geding is. De verkeersintensiteit ligt immers ruim onder de grenswaarde van 6.000 mvt/etmaal. En ook de inrichting van de weg is geen aanleiding om aan te nemen dat dit tot knelpunten leidt. Doorkijk toekomstige verkeerskundige maatregelen Vlagheide Wanneer besloten wordt een knip te plaatsen op de Koeveringsedijk en er dus geen gemotoriseerd verkeer meer richting de Koeveringsedijk kan rijden vanaf de Vlagheide, betekent dit dat de ontsluiting van het de planontwikkeling volledig in de richting van de Eerdsebaan zal afwikkelen. Het gaat dan dus om 1.175 mvt/etmaal die erbij komen bovenop de 1.500-2.000 mvt/etmaal die nu al over dit deel van de Vlagheide rijden in de richting van de Eerdsebaan. Er zullen dan straks maximaal 3.175 mvt/etmaal over dit deel van de Vlagheide rijden.
De inrichting van de weg, het gebruik van de weg en de functie van de weg zijn hier goed met elkaar in evenwicht. Er wordt dan ook geen knelpunt verwacht met betrekking tot de verkeerafwikkeling en de verkeersveiligheid. Wanneer een verbreding van het wegprofiel inclusief de realisatie van vrijliggende fietspaden op de Vlagheide tussen de Dakotaweg en de Eerdsebaan ook wordt gerealiseerd, betekent dit een verdere verbetering van de verkeersveiligheid van fietsers.
CONCLUSIE
Omdat de toekomstige verkeerskundige maatregelen zoals de realisatie van de knippen ten westen van het plangebied nog niet zeker zijn, dient voor de beoordeling van de verkeerskundige aspecten de bestaande situatie in ogenschouw te worden genomen. Wanneer daar van wordt uitgegaan zal de verkeersafwikkeling niet leiden tot knelpunten. Ook wanneer de toekomstige maatregelen zoals het plaatsen van knippen ter hoogte van de Koeveringsedijk en een verbreding van het wegprofiel inclusief de aanleg van vrijliggende fietspaden worden gerealiseerd zal dit de verkeersveiligheid en de verkeersafwikkeling verder verbeteren. Het aspect verkeer staat de ontwikkeling van het planvoornemen dan ook niet in de weg.
8/8
60/503
Bijlage 3
61/503
Cultuurhistorisch onderzoek
RAAP-RAPPORT 5388
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad)
Cultuurhistorisch onderzoek
Colofon Opdrachtgever: Rho Adviseurs Titel: Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek Versie: 22-09-2021 Auteur: ir. L.J. Keunen Projectcode: SCHVH Bestandsnaam: RAAPrap_5388_SCHVH_20210922 Autorisatie: S. van der Veen MA
ISSN: 0925-6229
RAAP Leeuwenveldseweg 5b
Telefoon: 0294-491 500
1382 LV Weesp
E-mail: raap@raap.nl
Postbus 5069
Website: www.raap.nl
1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2021 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Samenvatting Rho Adviseurs heeft RAAP verzocht een cultuurhistorisch onderzoek uit t e voeren in verband met een gewenste realisatie c.q. inrichting van percelen, uitbreiding van bedrijventerrein Duin Vlagheide te Schijndel. Op basis van de cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Schijndel heeft de gemeente Meierijstad aan deze percelen de dubbelbestemmingen ‘Waarde – Cultuurhistorisch waardevolle gebieden’ en ‘Waarde – Cultuurhistorisch waardevolle elementen’ toegekend. Een omgevingsvergunning mag alleen worden verleend als de werkzaamheden geen onevenredige aantasting tot gevolg hebben van de cultuurhistorische waarden. Uit het uitgevoerde onderzoek is naar voren gekomen dat er een nadere differentiatie kan worden aangebracht in de als ‘hoog’ gewaardeerde Vlagheide. Voor het plangebied geldt dat er sprake is van enige waardevolle onderdelen, maar vooral door de verstoorde context heeft het geheel niet meer dan een middenwaarde. Op basis van die conclusie zijn enkele adviezen geformuleerd ten aanzien van de ruimtelijke inrichting van de nieuwe bedrijfslocatie. Daarbij hebben we vooral gekeken naar de zichtbaarheid en uitstraling van de nieuwe bebouwing vanuit de nog landelijke, relatief wat waardevollere landschappen in westelijke richting.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[3]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1 Kader .................................................................................................................................................. 5 1.2 Aanpak ................................................................................................................................................ 6
2 Inventarisatie en waardering ............................................................................................................. 8 2.1 Het landschap van de Vlagheide ........................................................................................................... 8 2.2 Verdeling en ontginning ...................................................................................................................... 12 2.3 Kenmerken en waardering .................................................................................................................. 27
3 Plannen vs. cultuurhistorische waarden .......................................................................................... 32 3.1 Planvorming ...................................................................................................................................... 32 3.2 Plannen vs. waarden .......................................................................................................................... 32
4 Adviezen ........................................................................................................................................ 34 4.1 Inleiding ............................................................................................................................................ 34 4.2 Adviezen ........................................................................................................................................... 34
Literatuur .......................................................................................................................................... 36 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ..................................................................... 37
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[4]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
1 Inleiding 1.1 Kader Rho Adviseurs heeft RAAP verzocht een cultuurhistorisch onderzoek uit t e voeren in verband met een gewenste realisatie c.q. inrichting van percelen, uitbreiding van bedrijventerrein Duin Vlagheide te Schijndel. Op basis van de cultuurhistorische waardenkaart van de voormalige gemeente Schijndel 1 heeft de gemeente Meierijstad aan deze percelen de dubbelbestemmingen ‘Waarde – Cultuurhistorisch waardevolle gebieden’ en ‘Waarde – Cultuurhistorisch waardevolle elementen’ toegekend. Een omgevingsvergunning mag alleen worden verleend als de werkzaamheden geen onevenredige aantasting tot gevolg hebben van de cultuurhistorische waarden.
Figuur 1. De bestaande composteringslocatie (rechts) en het perceel voor de beoogde uitbreiding (links) (foto: RAAP, 8 september 2021).
1
Keunen e.a. 2015
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[5]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
1.2 Aanpak Doel van dit rapport is om vast te stellen of er cultuurhistorische waarden onevenredig word en aangetast. Dat zal worden gedaan door de historische en landschappelijke ontwikkeling te reconstrueren, de nog aanwezige historische kenmerken te benoemen en het plangebied in zijn landschappelijke context te waarderen. Vervolgens wordt er een uitspraak gedaan over hoe de beoogde plannen zich tot deze waarden verhouden en wat er ten aanzien daarvan geadviseerd kan worden.
Figuur 2. Ligging van het plangebied.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[6]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 3. Recente luchtfoto van het plangebied (bron: PDOK).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[7]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
2 Inventarisatie en waardering 2.1 Het landschap van de Vlagheide 2.1.1
Topografie
De Vlagheide is te karakteriseren als een jonge heideontginning in het uiterste zuidoosten van de vroegere gemeente Schijndel. De naar het zuidoosten spits toelope nde vorm dankt hij aan de situering van de gemeentegrenzen. 2 Die grenzen hebben door de aard en organisatie van de ontginning bepaald dat de rationeel vormgegeven ontginning van gemeentegronden ook die topografische vorm zou krijgen. De ontginning, alhoewel plaatselijk sterk veranderd, is nog altijd als zodanig herkenbaar.
Figuur 4. De orthogonale wegenstructuur met laanbeplanting, met daartussen agrarische percelen, vormen de hoofdidentiteit van de historische Vlagheide (foto: RA AP, 8 september 2021).
2.1.2
Geomorfologie en bodem
Het Brabantse dekzandlandschap bestaat uit zanden die hier tijdens koudere perioden van de laatste ijstijd door de wind zijn afgezet. Het vlakke dekzandreliëf in het gebied is plaatselijk, vooral ter plaatse van de Schijndelse Heide, aan het einde van de laatste ijstijd verspoeld geraakt door smeltwater (figuur
2
In het uiterste zuiden van de Vlagheide, waar de Koeveringsedijk en de De Coevering bij elkaar komen, lag het driegemeentenpunt Veghel – Schijndel – Sint-Oedenrode.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[8]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
5, code M53). Op de Vlagheide was dit niet het geval. De Vlagheide wordt in het oosten begrensd door een dekzandrug die in het afgelopen millennium plaatselijk is gaan verstuiven (resp. M53 en L54). Bodemkundig is er sprake van leemarme tot zwak lemige veldpodzolgronden (figuur 6, Hn21) onder de Schijndelse Heide en leemarme tot zwak lemige vlakvaaggronden (Zn21) (kalkloze zandgronden zonder ijzerhuidjes) op delen van de Vlagheide. Het plangebied zelf ligt in het gebied met veldpodzolgronden, een veel voorkomend bodemtype (Hn21).
Figuur 5. Geomorfologische Kaart van Nederland, met aanduiding van het plangebied (bron: Alterra).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[9]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 6. Bodemkaart van Nederland, met aanduiding van het plangebied (bron: Alterra).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[10]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 7. Terreinhoogten. We herkennen de hoger liggende wegen (rood, oranje) en daarbinnen de relatief vlakke agrarische percelen in blauw en (iets hoger) groen (bron: AHN3).
2.1.3
Historisch landschap
Tot in de 19e eeuw bestond de Vlagheide uit aaneengesloten droge heide. Dit geaccidenteerde terrei n, met begroeiing met vooral struikheide, was een resultaat van eeuwenlange overexploitatie door begrazing met schapen en het steken van heideplaggen voor vermenging met mest van vee. Dit landgebruik werd vooral vanaf de late middeleeuwen steeds intensiever, en de verschraling door de afvoer van nutriënten nam daardoor steeds grotere vormen aan. Deze landschapsdegradatie had vooral te maken met het landbouwkundig systeem, waarbij het mengsel van mest en plaggen naar de akkers werd gebracht om zodoende met hogere opbrengsten de groeiende bevolking te kunnen voeden.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[11]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Karakteristiek waren ook de vele paden die over de heide uitwaaierden en dorpen en gehuchten met elkaar verbonden. Door de privatisering en vervolgens de ontginning zijn ze allemaal verdwenen.
Figuur 8. De vroegste ontginningen c.q. privatiseringen van de Schijndelse Heide (links en midden) en de Vlagheide (rechts, rechtsboven het woord ‘HEIDE’). We herkennen de al geprivatiseerde stroken langs de randen van elk van de velden (bron: Nationaal Archief).
2.2 Verdeling en ontginning 2.2.1
Gemeenteheide
De Vlagheide was in de vroege 19e eeuw nog volledig eigendom van de gemeente Schijndel, een uitvloeisel van de manier waarop in de late middeleeuwen de rechten op de woeste grond aan de dorpsgemeenschappen in Brabant waren toegekend. Al vóór 1800 werden er op gezette tijden wel woeste gronden verkocht, vaak ter bekostiging van de kas in tijden van oorlog, maar pas na de Franse tijd kreeg de verkoop een systematisch karakter. In het midden van de 19e eeuw verkocht de gemeente Schijndel zijn woeste gronden aan een groot aantal particulieren uit de gemeente. De percelen waren toen nog veel kleinschaliger verkaveld dan tegenwoordig het geval is. Zo verwierf Eimbert van Rooij, tapper in Schij ndel, rond 1840 (dj. 1841) het perceel hakhout en/of heide, kadastraal bekend als D 2011. Het gaat om een lapje grond aan de
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[12]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Koeveringsedijk, tegenover de uitmonding van de Scheidingsweg, net buiten het plangebied. Rond 1867 (dj. 1868) vonden er opnieuw ontginningen plaats, waarvoor vrijstelling van grondbelasting gekregen werd. 3 Deze ontwikkeling illustreert de eerste periode van de grootschalige, systematische privatisering van de heide, zowel op de Vlagheide als de aangrenzende Schijndelse Heide. Hierbij werden lange stroken land over de heide uitgezet, die werden belend door wegen in zowel de lengte als de breedte van de strook. Bij volgende verkopen werden daar steeds nieuwe stroken aan toegevoegd. Zo werkte men van de buiten- naar de binnenzijde van de ontginningen.
Figuur 9. Deze foto geeft een indruk hoe de Vlagheide – struikheide met opslag van dennen – er in de 19e eeuw nog uitzag (bron: Wikimedia Commons).
Het grondgebruik in de beginperiode op het perceel van Van Rooij , hakhout, illustreert het gebruik van de nieuwe ontginningen in de eerste decennia. Topografische kaarten laten zien dat tot in de 20e eeuw sprake was van kleine rechthoekige percelen die vaak individueel omgeven waren door een (hak)houtsingel, waarbinnen sprake was van óf bosaanplant óf spontane verbossing. Dat laatste was ook het geval met het voornoemde perceel. Pas de topografische kaart van 1956 laat voor dit gebied grotendeels in bouw- en grasland omgezette percelen zien. Die spontane verbossing wordt ondersteund als we in de bronnen ons ‘proefperceel’ in de tijd volgen. Bij verwerving door Hendrikus van Heeswijk in dj. 1875 was het nog ‘heide’, maar toen vóór 1901 een
3
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 553
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[13]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
nieuwe serie kadastrale leggers werd aangemaakt, werd het perceel als ‘heide & denne n’ omschreven. 4 Met de boedelscheiding van Van Heeswijk in dj. 1921 of een verandering in dj. 1939, waarschijnlijk dat laatste, werd de betiteling van het perceel veranderd naar ‘heide dennen en bouwland’. Met een aanpassing in dj. 1952 werd het perceel voortaan als weiland omschreven. 5 Het verkavelingsprincipe van de Vlagheide kwam vermoedelijk al door een gemeentelijk verdelingsplan rond 1840 tot stand, en werd in de decennia daarna strook voor strook in de praktijk gebracht . Het duurde daarna nog meer dan een eeuw voordat alles ontgonnen was. Tegelijk werd er ook wel bewust ‘hout geteeld’ op de Vlagheide, want in 1880 werd er al masthout staande op eene uitgestrektheid van zes Bunders, in de Vlagheide onder Schijndel, verkocht. 6
2.2.2
Privatisering van de gronden
Zoomen we in op het plangebied nabij Vlagheide 6c, dan herkennen we daar in feite drie historische kavels. Het westelijk perceel bestond uit twee kavels: D 2574 en D 2575. Het oostelijk perceel was vanouds één kavel: D 2585. Alle percelen in een lange strook tussen de Landingsweg, Dakotaweg, Spitfireweg/Vlagheide en Vlagheide maakten onderdeel uit van een nieuwe strook in een verdelingsplan van de gemeente Schijndel uit 1865. 7 Het gebied werd door een weg, de huidige Vlagheide waaraan 6c ligt, verdeeld in twee rechthoekige blokken. Daarbinnen lagen strookkavels, opgestrekt tussen de Dakotaweg in het westen en de Spitfireweg en zijn verlengde in het oosten , en op de halve lengte gesplitst. Ons perceel bestaat uit twee van die strookkavels, waarbij de noord elijke maar half binnen het plangebied ligt, en de zuidelijke helemaal.
4
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1 en 2, artikel 3531 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 3, artikel 5930 6 Provinciale Noordbrabantsche en ’s-Hertogenbossche courant, 31-01-1880 7 Kadastrale hulpkaartjes Schijndel, sectie D, nummer 150 5
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[14]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 10. Verkaveling van de Vlagheide na afronding van de privatisering (bron: BHIC). Het plangebied ligt in het noordelijk deel en beslaat drie voormalige kavels: D 2574 in het noordwesten, D 2575 in het zuiden en D 2585 in het noordoosten.
Kopers van de percelen heide in het plangebied in 1865 waren Willem van Kol, landbouwer te Erp, later te Schijndel (D 2574 8), Hendricus van den Bersselaar, landbouwer te Schijndel (D 2575 9) en Hendricus Habraken, zager in Schijndel (D 2585 10).Hieruit blijkt dat de percelen aan losse individuen werden verkocht, niet aan één grootgrondbezitter.
8
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 2811 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 3038 10 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 2465 9
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[15]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
2.2.3
Landschappelijke ontwikkeling door de tijd
In de navolgende tabellen geven we voor drie historische percelen waaruit het plangebied is opgebouwd, de ontwikkeling door de tijd weer. Een vierde tabel is toegevoegd omdat de drie kavels rond 1951 (dj. 1952) tot één kavel werden verenigd en daarna, alhoewel weer opgesplitst, in één hand verenigd bleven.
Eigenaar
Landgebruik
Verwerving
Mutaties / vervreemding
Willem van Kol (18291898), landbouwer te Erp, thans te Schijndel 11
Heide
Koop in dj. 1866 van de gemeente Schijndel
Verkoop in dj. 1872
Pieter Janszoon Hellings (1820-1895), landbouwer te Schijndel 12
Heide, later heide en dennen
Koop in dj. 1872 van Willem van Kol
Successie in dj. 1897
Hendrika Maria van den Oever (1866-1938), z.b. te Son, later Schijndel, later Erp 13
Heide en dennen
Successie in dj. 1897 van haar oom Pieter Hellings, bij wie zij enige tijd inwoonde
Verkoop in dj. 1905
Gijsbertus Franciszn. van Heertum (1875-1927), landbouwer te Schijndel, v.a. dj. voor ½, andere ½ voor Frans (1901-1975), Jan (1904-1972), Hendrika (1902), Elisabeth (1903-1999), Marinus (1905-1994) en Adrianus (Christianus) van Heertum (1907-1983)
Heide en dennen
Koop in dj. 1905 van Hendrika Maria van den Oever
Successie in dj. 1930
Erfgenamen Van Heertum, elk voor 1/6 15
Heide en dennen, later bouwland
Successie in dj. 1930 van vader Van Heertum
Vermoedelijk mutatie naar bouwland in dj. 1933. Scheiding van boedel in dj. 1935
Mar(t)inus van Heertum (1905-1994), landbouwer te Schijndel 16
Bouwland
Boedelscheiding in dj. 1935 van de erfgenamen Van Heertum
Vereniging met andere percelen in dj. 1952, hernummering naar D 5042
14
Zie voor het vervolg in tabel 4. Tabel 1. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2574 tot de herverkaveling in dj. 1952.
11
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 2811 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1 en 2, artikel 3136 13 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 2, artikel 3130 14 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 3, artikel 5633 15 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 3, artikel 6561 16 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 12
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[16]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Eigenaar
Landgebruik
Verwerving
Mutaties / vervreemding
Hendricus van den Bersselaar, landbouwer te Schijndel 17
Heide
Koop in dj. 1866 van de gemeente Schijndel
‘Opgave’ in dj. 1870
Hendrikus van den Bersselaar Franciszn (1828-1890), landbouwer te Schijndel, vanaf dj. 1892 Francis (18611922) en Adrianus (18631929) van den Bersselaar, landbouwer te Schijndel 18
Heide, later heide & dennen
Nieuw artikelnummer in dj. 1870
Verkoop in dj. 1910
Martinus Franciszn of Jan Franciszoon van Heertum, landbouwer te Schijndel, vanaf dj. 1923 Mar(t)inus Gijsbertuszn van Heertum (19051994), later met Christianus Gijsbertuszn van Heertum (19071983), elk voor ½ 19
Heide & dennen
Koop in dj. 1910 van Hendrikus van den Bersselaar
Verkoop in dj. 1934
Mar(t)inus van Heertum (1905-1994), landbouwer te Schijndel 20
Heide en dennen
Koop in dj. 1934 van zijn broer Christianus
Vereniging met andere percelen in dj. 1952, hernummering naar D 5042
Zie voor het vervolg in tabel 4. Tabel 2. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2575 tot de herverkaveling in dj. 1952.
17
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1, artikel 3038 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1 en 2, artikel 3354 19 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 3, artikel 5859 20 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 18
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[17]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Eigenaar
Landgebruik
Verwerving
Mutaties / vervreemding
Hendricus Habraken (1822-1879), zager in Schijndel 21
Heide
Koop in dj. 1866 van de gemeente Schijndel
Verkoop in dj. 1881
Hendrikus Francis van den Bersselaar (18281890), landbouwer te Schijndel 22
Heide & dennen
Koop in dj. 1881 uit de boedel van Hendricus Habraken
Successie in dj. 1892
Francis (1861-1922) en Adrianus (1863-1929) van den Bersselaar, landbouwer te Schijndel
Heide en dennen
Successie in dj. 1892 van Hendrikus van den Bersselaar
Verkoop in dj. 1910
Dennenbosch
Koop in dj. 1910 van de broers Van den Bersselaar
Verbetering in dj. 1939
Dennenbos
‘Verbetering’ in dj. 1939
Vereniging met andere percelen in dj. 1952, hernummering naar D 5042
23
Adrianus (Christianus) Voets (1870-1951), hoepelmaker te Schijndel 24
Mar(t)inus van Heertum (1905-1994), landbouwer te Schijndel 25
Zie voor het vervolg in tabel 4. Tabel 3. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2585 tot de herverkaveling in dj. 1952.
21
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 1 en 2, artikel 2465 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 2, artikel 4175 23 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 2, artikel 3354 24 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 3, artikel 5892 25 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 22
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[18]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Eigenaar
Landgebruik
Verwerving
Mutaties / vervreemding
Mar(t)inus van Heertum (1905-1994), landbouwer te Schijndel 26
Bouwland
Vereniging van drie percelen in dj. 1952
Splitsing tot drie nieuwe percelen in dj. 1955. Vorming van huidige situatie: groot westelijk perceel (D 5329), erf / weg (D 5330), klein oostelijk perceel (D 5331)
Idem 27
Bouwland, erf, bouwland
Splitsing van verenigd perceel in dj. 1955
Vervallen vrijstelling van grondbelasting in dj. 1958
Idem 28
Bouwland weiland (D 5329), bouwland (D 5331)
Na verval van vrijstelling grondbelasting
Verkoop van de weg in dj. 1960 aan de Staat (Defensie 29), verkoop van beide percelen bouwland in dj. 1974.
Johannes Hendrikus Maria van Kasteren (1951), landbouwer te Schijndel 30
Bouwland weiland (D 5329), bouwland (D 5331)
Na koop van Van Heertum in dj. 1974
Verkoop in dj. 1982
Wilhelmus Josephus van den Elsen (1942), varkenshouder te Schijndel 31
Bouwland weiland (D 5329), bouwland (D 5331)
Na koop van Van Kasteren in dj. 1982
Nieuw leggerartikel in dj. 1986
idem 32
Bouwland weiland (D 5329), bouwland (D 5331)
Na aanmaken nieuw leggerartikel in dj. 1986
Tabel 4. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van het perceel D 5042, later D 5329 en D 5331, sinds de herverkaveling in dj. 1952.
Volgen we de percelen door de tijd, dan valt een aantal zaken op. Allereerst is dat de geleidelijke overgang van ‘heide’ naar ‘heide en dennen’ in de loop van de 19 e eeuw. De landbouw veranderde, en plaggen werden er steeds minder gestoken. Daardoor kwam er steeds vaker spontane opslag op de heide, vaak van dennenboompjes. Of het oostelijke perceel D 2585 door deze spontane verbossing ‘dennenbosch’ werd of toch door bewuste aanplant, kunnen we uit de kadastrale archieven niet afleiden. De laatste topografische kaart van voor de ontginning lijkt erop te duiden dat er wel een klein aangeplant bos was. Overigens stond op de percelen verder naar het noordwesten, onder meer op het MOB-complex, een veel groter aaneengesloten dennenbos. Ontginning tot landbouwgrond vond in het noordwesten van het plangebied vermoedelijk rond 1932 (dj. 1933) plaats. Van de andere percelen is geen ontginning vóór dj. 1952 aangegeven , maar we kunnen
26
Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 28 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 8268 29 Perceel D 5330 wordt kadastraal als ‘weiland’ geregistreerd en is van dj. 1 960 tot het einde van de analoge kadastrale administratie in handen van de Staat (Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 9636). 30 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 4, artikel 13022 31 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 5, artikel 15808 32 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 5, artikel 14562 27
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[19]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
er vanuit gaan dat het zwaartepunt van de ontginningen in de periode 1930 -1960 lag. In 1941 werden er bijvoorbeeld spoorsloten langs de spoorlijn gegraven in verband met de ontginningen. 33 In dj. 1952 vond (vermoedelijk in verband met aanleg van het MOB-complex) een herverkaveling van het plangebied plaats. Deze herverkaveling stond aan de basis van de huidige verkaveling en het weggetje in het plangebied. Vanouds stond er weinig bebouwing in de Vlagheide. Vroege huizen in de ontginning zijn Vlagheide 7 (verbouwing in 1953, dus al eerder gebouwd), Vlagheide 3 (gebouwd in 1962) en Vlagheide 6 (gebouwd in 1968-1969). De huizen werden dus pas gebouwd toen ook de bijbehorende grond in agrarisch gebruik werd genomen. Vooroorlogse topografische kaarten laten ook zien dat de eerste huizen hier stonden bij kleine ontginningen aan de oostzijde van de Vlaghei de, die in hun structuur geen deel uitmaakten van de ontginning Vlagheide als zodanig.
Figuur 11. Kadastrale verkaveling van het blok waarin het plangebied ligt, zoals vastgelegd bij de verkoop door de gemeente Schijndel in 1865 (bron: kadastrale hulpkaartjes Schijndel, sectie D, nr 150). Het plangebied is blauw ingetekend.
Een ruilverkaveling vond hier pas veel later plaats, in het kader van de ruilverkaveling Sint -Oedenrode, die tussen 1971 en 2007 liep. De huidige kadastrale aanduidingen dateren uit 2005.
33
Brabants Historisch Informatie Centrum, archief 5135 Gemeentebestuur Schijndel, 1930 -1960, inventarisnr 1164
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[20]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 12. Totstandkoming van de huidige structuur, met de ontsluitingsweg voor het MOB -complex die later ook in eigendom aan Defensie overging. Merk op dat de weg zuidwestelijker ligt dan de oude scheiding tussen de twee percelen (bron: kadastrale hulpkaartjes Schijndel, sectie D, nummer 718).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[21]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 13. Kadastrale situatie van de Vlagheide, 1965 (bron: Brabants Historisch Informatie Centrum). Huizen stonden er, met uitzondering van de oostelijke rand, toen nog vrijwel geen. Het plangebied is rood omlijnd.
2.2.4
Secundaire functies
Het zijweggetje van de Vlagheide in het plangebied werd aangelegd ter ontsluiting van het MOBcomplex, waarvoor de Staat der Nederlanden (Defensie) rond 1953 (dj. 1954) aangrenzende gronden had opgekocht. Deze ontwikkeling illustreert de komst van secundaire, niet -agrarische functies in de jonge heideontginningen. Uit de verleende bouwvergunningen weten we, dat er bouwvergunningen werden verleend voor onder meer munitiemagazijnen (1953, 1954) en dienstgebouwen (1955). Enkele oude gebouwen in het deel van het MOB-complex nabij de Dakotaweg zijn nog aanwezig. Verder oostelijk is alleen iets van de terreinaanleg en de omheining bewaard gebleven. Het MOBcomplex werd aangelegd aan de rand van het voormalig vliegveld van de RAF in Schijndel, dat in december 1944 werd aangelegd toen het offensief na Market Garden stokte. Het vliegveld strekte zich uit tussen de spoorlijn in het noorden, de Koeveringsedijk in het westen, grofweg het latere MOBcomplex in het zuiden en de Eerdsebaan in het noordoosten. Het bestond hoofdzakelijk uit een startbaan van 1.500 meter lengte en 40 meter breedte, waarbij een dik pakket zand op de drassige ondergrond was aangebracht. Daarop werden zogenaamde Pierce Steel Plank gelegd. Op 6 februari werd het vliegveld, alhoewel nog niet klaar, in gebruik genomen in verband met Operatie Veritable. Op
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[22]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
27 april 1945 vonden de laatste verplaatsing plaats, en kwam een einde aan het gebruik als geallieerd vliegveld. 34
Figuur 14. Luchtfoto van het Vliegveld Schijndel op 2 februari 1945 (bron: Grimm e.a. 2009). Het plangebied is met een rode contour ingetekend.
Ook bepalend voor het karakter van het plangebied was de ontwikkeling direct ten zuiden ervan, waar nu de bedrijfslocatie is. Anders dan de percelen in het plangebied was hier tot aan het eind van de 20e eeuw in het kadaster sprake van ‘heide, woeste grond’. Pas met de koop door ondernemer Martinus Wilhelmus (Tein) den Ouden (1923-2005) en zijn vier zonen veranderde de omschrijving rond 1984 (dj. 1985) in ‘opslagterrein, woeste grond’. 35 In werkelijkheid was de bedrijfslocatie aan de Vlagheide al wat ouder, want de topografische kaart van 1978 toont al de ontsluitingsweg van de opslagplaats vanuit het
34 35
Grimm e.a. 2009 Kadastrale leggers Schijndel, reeks 5, artikel 16040
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[23]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
zuidoosten en een vijver op het terrein. Vanaf 1988 is ook de wal rond de bedrijfslocatie te zien. Op dat moment wordt ook het MOB-complex zonder ‘geheimhouding’ afgebeeld.
2.2.5
Belangrijkste ontwikkelingen
Resumerend komen we tot de volgende ontwikkeling van het plangebied en omgeving. In de late middeleeuwen (1200-1500) en nieuwe tijd (1500-1800) veranderde het landschap door het gebruik ten behoeve van het landbouwsysteem hier steeds verder in een open heidegebied. Eigenaar was het dorp Schijndel, later de gemeente Schijndel. De gemeente verkocht vanaf ca 1840 in delen de gronden, en ging daarbij uit van een orthogonale inrichting. De private eigenaren gebruikten de heide maar ten dele, en langzaam schoot er steeds meer spontane opslag op. Een deel werd zelfs actief bebost. In de vroege 20e eeuw verschoof de aandacht naar agrarisch gebruik, en werden de percelen geleidelijk ontgonnen tot landbouwgrond. Met het RAF-vliegveld in de eindfase van de oorlog nam het aantal secundaire functies toe. Later volgden onder meer de aanleg van het MOB -complex ten noorden van het plangebied, een vuilstortplaats in het zuiden van de Vlagheide en meerdere bedrijfslocaties verspreid over de Vlagheide. Daardoor werden grote delen van de Vlagheide sterk veranderd.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[24]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 15. Het plangebied op verschillende momenten in de 20e eeuw. Het MOB -complex wordt in 1956 en 1967 om redenen van geheimhouding niet of incorrect weergegeven. In 1967 zijn er fictieve boerenerven geteken d.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[25]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 16. De rand van het MOB-complex (links) en het plangebied (rechts) in het noordwesten (foto: RAAP, 8 september 2021).
Figuur 17. Het weggetje door het plangebied dat rond 1954 is aangelegd ter ontsluiting van het MOB-complex. De omheining van het complex is nog deels intact (foto: RAAP, 8 september 2021).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[26]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 18. De Vlagheide, met centraal in beeld de vuilstort en helemaal linksonder, geel gekleurd, het plangebied en daarnaast de huidige bedrijfslocatie (bron: Heemkundekring Schijndel, foto: Karel Tomei).
2.3 Kenmerken en waardering 2.3.1
Kenmerken
Een belangrijk historisch kenmerk is uiteraard dat de percelen nog steeds in agrarisch gebruik zijn, zoals deels al sinds ca 1932, in tegenstelling tot de omliggende percelen met een secundaire functie. Van betekenis is bovendien de hoofdwegenstructuur, die nog uit de midden -19e-eeuwse verkavelingsfase dateert en daarmee veel ouder is dan het agrarische gebruik van de percelen. Van belang daarbij is ook de huidige breedte van de wegen, omdat deze in de hele ontginning goeddeels gelijk is en daarmee aan de eenheid èn landelijke achtergrond van de ontginning refereert. De wegen zijn beplant met relatief jonge en/of iele (zomer)eiken; l aanbeplanting komt al voor op de topografische kaart van 1956, maar het lijkt erop dat de bomen (vóór 2010 36) zijn herplant. Een luchtfoto uit 1989 lijkt grotere laanbomen te tonen. 37 De laanbeplanting, de plaats t.o.v. de weg en de gekozen boomsoort zijn van cultuurhistorische betekenis, de bestaande bomen op zichzelf niet (d.w.z.: herplant met dezelfde soort in hetzelfde plantverband is theoretisch toelaatbaar, al wordt daarmee een stap teruggezet in een proces naar een waardevol landschapsbeeld-in-wording met volgroeide bomen). Het weggetje dat naar het MOB-
36 37
Op beelden van Google Streetview uit 2010 zijn de iele boompjes goed te zien. ROBAS 1989
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[27]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
complex loopt is van enige cultuurhistorische betekenis in relatie tot het MOB -complex, maar duidelijk ondergeschikt aan de hoofdwegenstructuur.
Figuur 19. Zicht over het plangebied, met geheel rechts nog net de wal van de bedrijfslocatie zichtbaar, en centraal in beeld het weggetje naar het MOB-complex (foto: RAAP, 8 september 2021).
2.3.2
Waardering
Omdat sprake is van een rationeel ontworpen heideontginning en juist die eenheid een belangrijk onderdeel van de waarde is, hebben we de Vlagheide eerst als één geheel gewaardeerd, vervolgens uitsluitend het plangebied. Deze waardering is als een detaillering te zien van de indicatieve waardering op de cultuurhistorische waardenkaart.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[28]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Criterium
Score 38
Onderbouwing
Gaafheid
3
Het landschap van de Vlagheide is een goed herkenbare jonge heideontginning, die echter door de komst van een aantal secundaire functies niet meer gaaf is. Het gaat daarbij om het bedrijventerrein in het noordwesten tegen de spoorlijn, de houthandel Van Swaay in het noorden, en het voormalige MOB-complex, de locatie van de Den Ouden Groep en het MTCOB-terrein in het midden. In het zuiden ligt een aantal vijvers met tuinaanleg, en aangrenzend de voormalige vuilstortplaats.
Zeldzaamheid
2
Heideontginningen van dit type zijn in Brabant en ook in de directe omgeving van Schijndel niet zeldzaam. Dit soort vroege heideontginningen is iets zeldzamer, waardoor de waarde iets hoger is.
Kenmerkendheid
3
De heideontginning is in zijn structuur en in de aanwezigheid van een diversiteit aan functies redelijk kenmerkend voor andere heideontginningen in de omgeving. Door de aantastingen is hij echter niet meer kenmerkend voor een ‘zuivere’ heideontginning die alleen maar agrarisch gebruikt wordt.
Ouderdom
3
Er is sprake van een vroege heideontginning, waardoor deze op dit criterium een middenwaarde scoort (niet middeleeuws, maar ook niet recent).
Ensemblewaarde
3
De ensemblewaarde met de aangrenzende heideontginningen is in zijn structuur hoog, maar de huidige landschappelijke toestand lager, daarom een middenwaarde.
Kwetsbaarheid
4
Jonge heideontginningen dicht tegen de bebouwde kom zijn over het algemeen kwetsbaar, omdat er de argumenten om de gebieden niet te bebouwen, meestal gering zijn.
Tabel 5. Waardering van de Vlagheide als geheel.
De Vlagheide in zijn geheel kent op basis hiervan een gemiddelde score van 3, zijnde een middenwaarde. Dit vormt grosso modo het gemiddelde van de deels hoge, d eels lage waarden van de cultuurhistorische waardenkaart. 39
38 39
Op een schaal van 1 (laag) tot 5 (hoog). Keunen e.a. 2015
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[29]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Criterium
Score 40
Onderbouwing
Gaafheid
3
De percelen zelf en de omringende wegen zijn grotendeels gaaf: met eiken beplante wegen, waarbinnen agrarische grond. Het MOB-complex heeft enige historische (context)waarde voor het plangebied, de aarden wal in het zuiden doet afbreuk aan de historische karakteristiek.
Zeldzaamheid
2
Heideontginningen van dit type zijn in Brabant en ook in de directe omgeving van Schijndel niet zeldzaam. Dit soort vroege heideontginningen is iets zeldzamer, waardoor de waarde iets hoger is.
Kenmerkendheid
3
De heideontginning is in zijn structuur en in de aanwezigheid van een diversiteit aan functies redelijk kenmerkend voor andere heideontginningen in de omgeving. Door de aantastingen is hij echter niet meer kenmerkend voor een ‘zuivere’ heideontginning die alleen maar agrarisch gebruikt wordt.
Ouderdom
3
Er is sprake van een vroege heideontginning, waardoor deze op dit criterium een middenwaarde scoort (niet middel eeuws, maar ook niet recent).
Ensemblewaarde
2
De historische ensemblewaarde is gereduceerd tot de percelen in het westen en in enige mate het voormalige MOBcomplex.
Kwetsbaarheid
4
Vanwege de ligging tegen een bedrijfslocatie en een nog her te bestemmen MOB-complex is de kwetsbaarheid van het perceel hoog.
Tabel 6. Waardering van het plangebied in de context van de Vlagheide.
De gemiddelde score van het plangebied is 2,8, hetgeen een middenwaarde oplevert. Het perceel scoort iets lager dan de gemiddelde score van de Vlagheide als geheel. Op basis van deze waardenstelling is te concluderen dat de hoge waardering op de cultuurhistorische waardenkaart nader genuanceerd en gedifferentieerd dient te worden, ten minste voor het plan gebied. Hetzelfde geldt overigens voor de bedrijfslocatie Vlagheide 6c.
40
Op een schaal van 1 (laag) tot 5 (hoog).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[30]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 20. 20e-eeuwse aanpassingen of ‘verstoringen’ in het beeld van de agrarische ontginningen van de Vlagheide. Alleen het MOB-complex heeft als militair-historisch terrein nog enige (niet in detail uitgewerkte) cultuurhistorische waarde, de andere zijn recentere ‘secundaire functies’ als bedrijventerrein, vuilstort of motorcrosscircuit met geen cultuurhistorische waarde.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[31]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
3 Plannen vs. cultuurhistorische waarden 3.1 Planvorming De Den Ouden Groep is voornemens percelen nabij de bestaande composteringslocatie te ontwikkelen . Uit een schets van de plannen is op te maken dat het gaat om een combinatie van bebouwing en expeditieruimte ernaast. In de plannen blijven de hoofdwegenstructuur en de laanbeplanting intact, evenals de zijweg die naar het MOB-complex leidde. De velden daarbinnen worden door bebouwing en verharding volledig versteend. De bestaande zijweg wordt doorgetrokken langs de rand van de te ontwikkelen kavel en aangesloten op de Dakotaweg.
Figuur 21. Ontwerptekening van de plannen (bron: opdrachtgever).
3.2 Plannen vs. waarden Uit de waardenstelling kwam al naar voren dat er sprake is van een middenwaarde. De Vlagheide als geheel en ook het perceel als zodanig kennen duidelijk nog cultuurhistorische waarden: de orthogonale, met laanbeplanting beplante wegen, met daarbinnen de agrarisch gebruikte percelen. Dat historisch principe is echter in grote delen van de Vlagheide door naoorlogse ontwikkelingen aangetast. Vooral tussen de Koeveringsedijk en de Dakotaweg en ten zuiden van de bedrijfslocatie van Van Swaay zijn nog grotere eenheden die aan dit historische beeld voldoen. Het plangebied echter, veel kleiner van schaal, is door zijn inklemming tussen het voormalig MOB -complex en het bestaande bedrijfsterrein van Den Ouden zodanig geïsoleerd, dat de waarde ervan veel geringer is dan van de
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[32]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
aangrenzende grotere eenheden. De nieuwe plannen hebben wél impact op de k waliteit van het plangebied als agrarisch cultuurlandschap, maar de cultuurhistorische waarde van deze percelen is relatief gering, zoals hiervoor aangegeven. Vanuit cultuurhistorisch perspectief zijn er derhalve geen zwaarwegende redenen om een negatief oordeel over de plannen te vellen.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[33]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
4 Adviezen 4.1 Inleiding In het vorige hoofdstuk werd de conclusie naar voren gebracht dat er geen zwaarwegende argumenten zijn om een negatief oordeel over de plannen te vellen. Juist omdat de plannen echter worden uitgevoerd in een deels nog beleefbaar historisch cultuurlandschap (bredere context), geven we in dit hoofdstuk enkele adviezen over de inrichting van het terrein.
4.2 Adviezen - In de plannen komt het al naar voren, maar belangrijk om te benadrukken: de hoofdstructuur van het gebied wordt gevormd door een orthogonale hoofdwegenstructuur met laanbomen. Deze structuur dient zoveel als mogelijk intact gehouden te worden , ook bij een eventuele opschaling van de vervoersbewegingen. Voor de beleefbaarheid is het belangrijk dat er in de hoofdwegenstructuur zo min mogelijk obstakels worden aangebracht (‘doodlopende wegen’) en/of openbare bypasses over percelen worden aangelegd die de wegenstructuur kan vertroebelen. - Houd bij de invulling van de percelen binnen de hoofdwegenstructuur de huidige berm en liefst daarnaast nog een groene strook achter de berm intact, om daarmee de groenstructuur van de bermen voldoende massa te geven en daarmee de infrastructurele hoofdstructuur van het gebied te benadrukken. Om visuele redenen (openheid) vanuit de waardevolle delen van het cultuurlandschap is een aarden wal, zoals op het aangrenzende terrein, niet gewenst. Datzelfde geldt voor hekwerken rond de percelen, indien de mogelijkheden dat toelaten. Indien een hekwerk toch noodzakelijk zou zijn, dan heeft het de voorkeur om te kiezen voor een hekwerk in een terughoudende kleurstelling met zo ‘iel’ mogelijke materialen, zodat het zo min mogelijk opvalt.
Eventueel kan ook gekozen worden voor begroeiing met bijvoorbeeld klimop, om het groene beeld te versterken. - De ontwikkeling van de plannen vindt plaats in een verder vooral landelijke context. Om de contrasten te beperken en de zichtbaarheid van de bebouwing te verminderen is het wenselijk om de gevels van de bebouwing in een terughoudende kleurstelling uit te voeren. Daarmee wordt de zichtbaarheid vanuit het nog waardevollere gebied in het westen op de gevel langs de Dakotaweg beperkt. Ter vergelijking: de lange witte wand van een bedrijfspand verder noordwestelijk aan de Dakotaweg is van (zeer) grote afstand beleefbaar. - Behoud van de zijweg, die naar het voormalig MOB-complex leidt, is vanuit cultuurhistorische redenen niet noodzakelijk. Als deze echter in de plannen ingepast kan worden als ontsluiting voor de nieuwe bedrijfspanden, dan is behoud ook niet problematisch. Maat en schaal in verhouding tot de openbare weg zijn dan wel een aandachtspunt: de weg moet in beeld niet met de hoofdweg gaan concurreren. Zoals overigens al in het plan is opgenomen is een doorlopende laanboombeplanting langs de zijweg niet wenselijk; het is zelfs beter om de ruimte langs de zijweg tussen de rand van het MOB-complex en de Vlagheide onbeplant te laten.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[34]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 22. Ter illustratie ten aanzien van het advies over te kiezen hekwerken: d e hekken van het aangrenzende MOB-complex hebben een negatieve impact op de uitstraling van het historisch cultuurlandschap. Het heeft voor het plangebied daarom de voorkeur te werken met óf een verbrede groene berm zonder hekwerk, of een zo iel mogelijk hekwerk met daartegen een klimmende, streekeigen veg etatie (bijvoorbeeld klimop) (foto: RAAP, 8 september 2021).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[35]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Literatuur Grimm, , P., E. van Loo & R. de Winter, 2009. Vliegvelden in oorlogstijd. Nederlandse vliegvelden tijdens bezetting en bevrijding 1940-1945. Boom, Amsterdam. Keunen, L.J., C.J.B.P. Frank, S. van der Veen & M.E.D. Lemmens, 2015. Tussen Aa -dal en Rooise Heide; herijking van het erfgoedbeleid van de gemeente Schijndel. RAAP -rapport 2970. Weesp.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[36]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. De bestaande composteringslocatie (rechts) en het perceel voor de beoogde uitbreiding (links) (foto: RAAP, 8 september 2021).
5
Figuur 2. Ligging van het plangebied.
6
Figuur 3. Recente luchtfoto van het plangebied (bron: PDOK).
7
Figuur 4. De orthogonale wegenstructuur met laanbeplanting, met daartussen agrarische percelen, vormen de hoofdidentiteit van de historische Vlagheide (foto: RAAP, 8 september 2021).
8
Figuur 5. Geomorfologische Kaart van Nederland, met aanduiding van het plangebied (bron: Alterra).
9
Figuur 6. Bodemkaart van Nederland, met aanduiding van het plangebied (bron: Alterra).
10
Figuur 7. Terreinhoogten. We herkennen de hoger liggende wegen (rood, oranje) en daarbinnen de relatief vlakke agrarische percelen in blauw en (iets hoger) groen (bron: AHN3).
11
Figuur 8. De vroegste ontginningen c.q. privatiseringen van de Schijndelse Heide (links en midden) en de Vlagheide (rechts, rechtsboven het woord ‘HEIDE’). We herkennen de al geprivatiseerde stroken langs de randen van elk van de velden (bron: Nationaal Archief).
12
Figuur 9. Deze foto geeft een indruk hoe de Vlagheide – struikheide met opslag van dennen – er in de 19e eeuw nog uitzag (bron: Wikimedia Commons).
13
Figuur 10. Verkaveling van de Vlagheide na afronding van de privatisering (bron: BHIC). Het plangebied ligt in het noordelijk deel en beslaat drie voormalige kavels: D 2574 in het noordwesten, D 2575 in het zuiden en D 2585 in het noordoosten.
15
Figuur 11. Kadastrale verkaveling van het blok waarin het plangebied ligt, zoals vastgelegd bij de verkoop door de gemeente Schijndel in 1865 (bron: kadastrale hulpkaartjes Schijndel, sectie D, nr 150). Het plangebied is blauw ingetekend.
20
Figuur 12. Totstandkoming van de huidige structuur, met de ontsluitingsweg voor het MOB-complex die later ook in eigendom aan Defensie overging. Merk op dat de weg zuidwestelijker ligt dan de oude scheiding tussen de twee percelen (bron: kadastrale hulpkaartjes Schijndel, sectie D, nummer 718). 21 Figuur 13. Kadastrale situatie van de Vlagheide, 1965 (bron: Brabants Historisch Informatie Centrum). Huizen stonden er, met uitzondering van de oostelijke rand, toen nog vrijwel geen. Het plangebied is rood omlijnd.
22
Figuur 14. Luchtfoto van het Vliegveld Schijndel op 2 februari 1945 (bron: Grimm e.a. 2009). Het plangebied is met een rode contour ingetekend.
23
Figuur 15. Het plangebied op verschillende momenten in de 20e eeuw. Het MOB-complex wordt in 1956 en 1967 om redenen van geheimhouding niet of incorrect weergegeven. In 1967 zijn er fictieve boerenerven getekend.
25
Figuur 16. De rand van het MOB-complex (links) en het plangebied (rechts) in het noordwesten (foto: RAAP, 8 september 2021).
26
Figuur 17. Het weggetje door het plangebied dat rond 1954 is aangelegd ter ontsluiting van het MOB-complex. De omheining van het complex is nog deels intact (foto: RAAP, 8 september 2021).
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
26
[37]
Plangebied Vlagheide 6c te Schijndel (gem. Meierijstad); cultuurhistorisch onderzoek
Figuur 18. De Vlagheide, met centraal in beeld de vuilstort en helemaal linksonder, geel gekleurd, het plangebied en daarnaast de huidige bedrijfslocatie (bron: Heemkundekring Schijndel, foto: Karel Tomei).
27
Figuur 19. Zicht over het plangebied, met geheel rechts nog net de wal van de bedrijfslocatie zichtbaar, en centraal in beeld het weggetje naar het MOB-complex (foto: RAAP, 8 september 2021).
28
Figuur 20. 20e-eeuwse aanpassingen of ‘verstoringen’ in het beeld van de agrarische ontginningen van de Vlagheide. Alleen het MOB-complex heeft als militair-historisch terrein nog enige (niet in detail uitgewerkte) cultuurhistorische waarde, de andere zijn recentere ‘secundaire functies’ als bedrijventerrein, vuilstort of motorcrosscircuit met geen cultuurhistorische waarde. Figuur 21. Ontwerptekening van de plannen (bron: opdrachtgever).
31 32
Figuur 22. Ter illustratie ten aanzien van het advies over te kiezen hekwerken: de hekken van het aangrenzende MOB-complex hebben een negatieve impact op de uitstraling van het historisch cultuurlandschap. Het heeft voor het plangebied daarom de voorkeur te werken met óf een verbrede groene berm zonder hekwerk, of een zo iel mogelijk hekwerk met daartegen een klimmende, streekeigen vegetatie (bijvoorbeeld klimop) (foto: RAAP, 8 september 2021).
35
Tabellen: Tabel 1. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2574 tot de herverkaveling in dj. 1952.
16
Tabel 2. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2575 tot de herverkaveling in dj. 1952.
17
Tabel 3. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van perceel D 2585 tot de herverkaveling in dj. 1952.
18
Tabel 4. Eigendoms- en ontwikkelingsgeschiedenis van het perceel D 5042, later D 5329 en D 5331, sinds de herverkaveling in dj. 1952.
19
Tabel 5. Waardering van de Vlagheide als geheel.
29
Tabel 6. Waardering van het plangebied in de context van de Vlagheide.
30
Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal
Appendices n.v.t.
RAAP-rapport 5388 / versie 22-09-2021
[38]