CConstaterende datMeierijstad
Koppel je AI →
Document · PDF

1. Bomenbeleid 2020-2030 (Herijking 2026)

Commissie Ruimte, Economie en Bedrijfsvoering 3 december 2026, gemeente MeierijstadBij agendapunt: Bomenbeleid 2020-2030 (herijking 2026)19.535 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

22 Monumentale houtopstanden zijn de meeste bijzondere bomen in Meierijstad. Dit komt omdat ze beeldbepalend, cultuurhistorisch belangrijk en/of zeldzaam zijn, en herkenbaar in de openbare ruimte. Vaak dragen deze bomen een verhaal met zich mee. Ze onderscheiden zich van andere bomen door hun hogere leeftijd, karakter, zeldzaamheid of omvang. Dit zijn zowel gemeentelijke als particuliere bomen. De uitwerking van de criteria voor op de Groene Kaart is te vinden in bijlage 1: Criteria voor Groene kaart. Er geldt voor het kappen of schaden van monumentale bomen een nee-tenzij principe. Dit betekent dat een omgevingsvergunning voor kap geweigerd wordt, tenzij er een zwaarwegend maatschappelijk belang speelt, zoals de aanleg van belangrijke wegen en sociale voorzieningen, of een direct gevaar voor de omgeving is ontstaan. Dit moet de eigenaar aantoonbaar maken bij de omgevingsvergunning. Met een deskundig onderzoek moet zijn bewezen dat alle alternatieven om de boom te behouden zijn onderzocht en afgewogen en dat de boom simpelweg niet meer gehandhaafd kan blijven. Waardevolle houtopstanden Waardevolle houtopstanden zijn individuele houtopstanden die veel waarde vertegenwoordigen voor de omgeving waarin ze staan. Dit zijn waardes op het gebied van cultuurhistorie, dendrologie, natuur, karakter, groene waarde en de mate van beeldbepalendheid.

Ze kunnen zowel van particulieren als gemeenten zijn en hebben soms ook de potentie hebben om door te groeien tot monumentale houtopstanden. Het uitgangspunt van deze houtopstanden is behouden en beschermen en zo lang mogelijk laten groeien. De waardevolle houtopstanden worden net als de monumentale bomen beschermd door een kapverbod en omgevingsvergunning. Alleen bij een zwaarwegend algemeen of individueel belang of veiligheidsoverweging kan een omgevingsvergunning verleend worden. Dit zal de aanvrager van de omgevingsvergunning aantoonbaar moeten maken. De alternatieven om de boom te behouden moeten zijn onderzocht en afgewogen. Alleen dan is het mogelijk om een omgevingsvergunning te verlenen. Toekomstbomen Toekomstbomen zijn individuele en groepen houtopstanden die potentieel veel waarde vertegenwoordigen voor de omgeving waarin ze staan. Dit zijn waardes op het gebied van cultuurhistorie, dendrologie, natuur, karakter, groene waarde en de mate van beeldbepalendheid. Ze kunnen zowel van particulieren als gemeenten zijn en hebben soms ook de potentie hebben om door te groeien tot monumentale houtopstanden.

Meestal worden de volgende bomen aangemerkt als toekomstboom voordat de status waardevol of monumentale houtopstand of beschermde structuur van toepassing is: • Herdenkingsbomen; • Houtopstanden die als compensatie hebben gediend bij kap van een beschermde houtopstand; • Houtopstanden die als compensatie hebben gediend bij een ruimtelijke ontwikkeling; • Bomen die bij een ontwerp zijn aangemerkt als toekomstig waardevolle-, monumentale boom of beschermde structuur. Bij aanleg zijn investeringen gedaan om boven- en ondergronds voorzieningen te treffen om de boom gezond en mooi uit te laten groeien. Het uitgangspunt van deze houtopstanden is behouden en beschermen en zo lang mogelijk laten groeien. De houtopstanden worden beschermd door een kapverbod en omgevingsvergunning. Alleen bij een zwaarwegend algemeen of individueel belang of veiligheidsoverweging kan een omgevingsvergunning verleend worden. Dit zal de aanvrager van de omgevingsvergunning aantoonbaar moeten maken. De alternatieven om de boom te behouden moeten zijn onderzocht en afgewogen. Alleen dan is het mogelijk om een omgevingsvergunning te verlenen. Bomen in hoofd- en nevenstructuur De hoofd- en nevenstructuren zijn de lanen, rijen of groepen met bomen, bossen, landschapselementen, die een robuust groen netwerk vormen. We willen onze structuren zo lang mogelijk behouden.

Hierdoor vervullen ze optimaal hun functie en bieden ze het langst ecosysteemdiensten. Ook het landschappelijk raamwerk valt binnen deze structuren. Dat zijn structuren (buiten de bebouwde kom) die bijdragen aan het landschappelijke en cultuurhistorische karakter van Meierijstad. We moeten deze structuren dus 23 beschermen, behouden en versterken waar mogelijk. Daarmee dragen ze optimaal bij aan het groene netwerk en het landschap van Meierijstad. De hoofdstructuren zijn Meierijstad-breed de meest belangrijke structuren. Het is een netwerk dat groene gebieden met elkaar verbindt en de gemeente een groene uitstraling geven. De nevenstructuren zijn de bomen en groen dat relevant is op een kleiner schaalniveau (kern- en wijkniveau) die een groen netwerk vormen. Denk hierbij aan bomen langs wijkontsluitingswegen, op pleintjes, in parkjes en groene bufferzones. Ook deze structuren willen we tot volledige wasdom laten komen zodat ze een zo optimaal mogelijke bijdrage leveren aan een groen en duurzaam karakter binnen kernen, wijken en buurten. De bomen binnen hoofd- en nevenstucturen worden beschermd door een kapverbod en omgevingsvergunning. Alleen bij een algemeen maatschappelijk belang of een zwaarwegend individueel belang kan een omgevingsvergunning toegestaan worden. Dit belang moet door de aanvrager worden aangetoond.

Hoofd- en nevenstructuren hebben een hoge beschermingsstatus binnen Meierijstad. Ze vormen immers het karakter en vertegenwoordigen hoge groene waarde voor onze gemeente. Bij de afweging voor het kappen van bomen in een hoofdstructuur wordt echter wel getoetst aan het behoud van de structuur en niet van een enkele boom in de structuur. Bomen binnen belangrijke structuren moeten gecompenseerd worden. Dit met het doel om de verloren gegane groenwaarde te compenseren en om de structuur in stand te houden. Compensatie betekent dat de groene waarde wordt hersteld of geborgd. Dit is altijd het uitgangspunt. Bij compensatie wordt ingezet op een netto vergroting van het groenareaal. Dit betekent dat voor iedere gekapte boom 1,5 boom wordt herplant, of dat een gelijkwaardig alternatief in de vorm van ander groen wordt gerealiseerd. Hiermee wordt niet alleen de verloren gegane groenwaarde gecompenseerd, maar wordt ook bijgedragen aan verdere vergroening. Hoe de compensatie binnen een structuur wordt opgelost, is maatwerk. Kwaliteit is hierbij een belangrijk uitgangspunt: de juiste boom, op de juiste plaats, met de juiste voorzieningen. In een hoofdgroenstructuur als een bosgebied zal het bijvoorbeeld passend zijn om te compenseren of herplanten met wortelgoed (kleine jonge boompjes).

Terwijl het bij een hoofdgroenstructuur langs een provinciale weg bijvoorbeeld meer passend is om te compenseren met gekweekte laanbomen van een redelijk plantformaat. Overige bomen Alle bomen die niet onder monumentale, waardevolle, hoofd- nevenstructuren vallen, zijn de overige bomen. Dit zijn veelal bomen die op straatniveau sfeer en groene waarde brengen. Ze hebben op een ander schaalniveau waarde dan de bovenstaande houtopstanden. En hoewel deze bomen een minder hoge status hebben, zijn de bomen nog steeds waardevol. Vooral voor de beleving van inwoners op straatniveau zijn deze bomen van belang. Deze bomen hebben een doel en een functie op de plek waar ze geplant zijn. Na verloop van tijd worden bomen steeds waardevoller (hoe groter en ouder bomen worden, hoe waardevoller ze zijn). Daarnaast is er jaren geïnvesteerd in de bomen in aanleg en onderhoud. Het past niet binnen de duurzame ambities van de gemeente om bomen vroegtijdig te kappen. Daarom is het uitgangspunt voor deze bomen ook behoud en behoedzaamheid. Echter kan het zo zijn dat een boom zijn functie niet meer vervult, ernstige overlast veroorzaakt, of niet meer past in een gewijzigde situatie. In deze gevallen wordt er een afweging gemaakt tussen behoud en verwijderen met een afwegingskader. Dit afwegingskader draagt bij aan een objectieve benadering van kapverzoeken. Ook helpt het om kaalslag te voorkomen.

Als de boom gekapt moet worden zal, indien de plek geschikt is, een boom herplant worden. Het is de taak van de gemeente om te zorgen dat de groene waarde niet verdwijnt uit woonstraten. De gemeente heeft de verantwoordelijkheid om voor groen te zorgen in straten. Niet alleen ter verfraaiing maar ook voor andere groene waarde zoals verbindingen, nestelgelegenheden, verkoeling en waterbuffering. 24 4.3 Omgevingswet, Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en Omgevingsplan Als men in het buitengebied bomen wil kappen, kan de Omgevingswet en Bal van toepassing zijn. Dit geldt bijvoorbeeld bij: • meer dan 20 bomen in een rij, of; • een bos van minimaal 10 are; • buiten tuinen of erven. De Provincie is het bevoegd gezag bij de onder de omgevingswet vallende vergunningen. De initiatiefnemer doet een kapmelding bij de Provincie en er geldt een herplantverplichting voor de gekapte bomen. Hiermee houdt de Provincie het totale areaal bos en groen in Noord-Brabant in stand. Het belangrijkste verschil tussen de Omgevingswet en de Bomenverordening is dat de Provincie alleen toetst op de instandhouding van het huidige areaal. Ze toetsen niet kwalitatief op de aanwezige beplantingen. De gemeentelijke bomenverordening doet dit wel. Hoewel gemeentelijk bomenbeleid vaak eigen kapregels heeft, geldt de specifieke zorgplicht uit het Bal (artikel 2.11) altijd.

Dit houdt in dat ook bij het kappen van een boom onder gemeentelijke regels, men verplicht is om nadelige gevolgen voor de leefomgeving (zoals schade aan nesten van beschermde vogels) te voorkomen. Bomen kunnen ook beschermd zijn binnen het Omgevingsplan. In het Omgevingsplan worden bomen en andere houtopstanden opgenomen al beschermde elementen. Deze hebben door middel van de Groene kaart en de huidige bomenverordening een beschermde status gekregen. Waardevolle elementen kunnen zijn beschermd met een beschermingszone ter grootte van de boomkroon van een individuele boom of een structuur die aangegeven is als vlak. Binnen de boomkroon van beschermde bomen is het verboden om zonder een aanlegvergunning werkzaamheden en werken uit te voeren die de bomen kunnen beschadigen en daarmee hun levensduur kunnen beperken. 4.4 Bouwen en werken rondom bomen In de gemeente zijn altijd activiteiten gaande zoals glasvezel aanleggen, nieuwe huizen, evenementen en renovaties. Het zijn activiteiten met vaak negatieve impact voor bomen. Daarom is het noodzakelijk om beschermingsregels op te stellen voor het bouwen en werken rondom bomen. We voorkomen hiermee zoveel mogelijk stamschade, verdichting, vernatting, verdroging of schade aan het wortel- of kroonstelsel. Het is voor de gemeentezaak om duidelijke richtlijnen mee te geven aan de organisator, initiatiefnemer of bouwer.

Dit zorgt voor meer duidelijkheid bij degene die de activiteit organiseert, zodat deze er ook rekening mee kan houden. Regels van werken en bouwen rondom bomen Om risico’s en schade te voorkomen hanteren we de regels uit het Handboek bomen (meest recente versie). Bouwers, aannemers, evenementenorganisators en/of vergunning aanvragers ontvangen de regels waaraan zij moeten voldoen. Deze regels zijn duidelijk omschreven en gevisualiseerd in de Bomenposter werken rond bomen, opgesteld door het Norminstituut bomen. Zowel bij de vergunningverlening als handhaving moet er aandacht aan de bomen besteed te worden. Een aantal basisprincipes zijn: • geen ingrijpende en belastende activiteiten binnen de kroonprojectie; • voorkom verdichting van de grond rondom de bomen. • Breng geen wijzigingen in de grondwatersituatie aan tijdens en na werkzaamheden; • bescherm de stam van de boom tijdens schadelijke activiteiten • niet binnen de kroonprojectie rijden met (bouw)verkeer; • niet in de wortelzone graven of grond ophogen. Binnen de gemeente blijven we deze basisprincipes uitdragen zodat het bij zoveel mogelijk collega’s landt. Het voornaamste is daarnaast het onder de aandacht brengen van deze regels bij evenementenorganisaties, aannemers en projectontwikkelaars wanneer ze iets initiëren in de openbare ruimte of in de buurt van bomen. Dit zodat ze hier rekening mee kunnen houden.

Veel van deze schades zijn te voorkomen door kennis bij bovengenoemde partijen bij te brengen. 25 Bomen hebben bij werkzaamheden in de omgeving vaak specifieke bescherming nodig. Denk aan het afzetten van de kroonprojectie en het leggen van rijplaten. Bij grotere bouw- en aanlegprojecten moet er daarom een boombeschermingsplan opgesteld worden en dit moet voor aanvang van de werkzaamheden worden beoordeeld en goedgekeurd door de bomendeskundige van de gemeente. Tijdens de werkzaamheden moet het gemonitord worden door een gecertificeerd toezichthouder. Bij kleinschaligere projecten en evenementen moet er bij vergunningverlening informatie en uitleg meegestuurd worden over het werken rondom en met bomen. We hebben ons geconformeerd aan het Handboek Bomen van het Norminstituut Bomen. Hierin worden de regels voor het beschermen van bomen uitvoerig beschreven in Hoofdstuk 2 Werken rond bomen. Daarnaast heeft het Norminstituut Bomen een poster beschikbaar waarop de bescherming van bomen eenvoudig is samengevat. Deze poster sturen we bij evenementen en bouwvergunningen mee, om de initiatiefnemer te informeren over hoe ze om te gaan met bomen in en rond het projectgebied. De poster is te vinden in bijlage 2: Beschermingsmaatregelen voor bouw of aanleg bij bomen. Volgens de richtlijnen van de poster en uit het Handboek Bomen moet er toezicht en handhaving uitgevoerd worden.

Dit om de bomen een optimale bescherming te bieden bij bouw, evenement en andere activiteiten. 4.5 Bomen bij ruimtelijke ontwikkelingen Op het moment dat ergens ruimtelijke ontwikkelingen gaan plaatsvinden is er vaak een risico voor bomen binnen en nabij het betreffende plangebied. Het behoud en de vitaliteit van de bomen komt vaak onder druk te staan al voor uitvoering van de ontwikkeling. Dit geldt bij zowel uitbreidingen als inbreidingen. De bestaande groene kwaliteit en natuurwaarden moeten opboksen tegen de andere harde belangen zoals inbreidingsdoelstellingen voor de woningbouw, economische belangen, ruimte voor kabels, leidingen en parkeren. Van vroeger uit was de groene invulling minder relevant. Doordat we steeds meer belang zien in het behoud van groen zijn er ook wetten en regels op Europees en nationaal niveau (zie hoofdstuk 2 Beleidsuitgangpunten) die waardevol groen moeten beschermen. Daarom is extra aandacht vereist om bestaande bomen vroegtijdig bij ontwikkelingen in beeld te brengen en in te passen in het ontwerp. Dit geldt bij zowel plannen van de gemeente zelf als bij projectontwikkelaars. Bij inbreiding dient de projectontwikkelaar aantoonbaar bij te dragen aan de groene waarde. Dit doet hij door minimaal 3 groene maatregelen te treffen, denkend aan: groen parkeren, extra bomen, plantvakken, dak-gevelgroen, wadi, kruidenrijke grasmengsels.

We hanteren bij inbreiding en projectontwikkeling onze regels voor boombescherming en zorgen ervoor dat de uitgangspunten landen in de beoordelingsprocessen van ruimtelijke ontwikkelingen. Het driepunten systeem Ons uitgangspunt om hiertoe te komen is een driepuntensysteem. Dit driepuntensysteem draagt eraan bij dat we zorgvuldig omgaan met bestaande bomen en enkel kappen wanneer daar echt aanleiding toe is. Bestaande bomen hebben namelijk al veel meer waarde dan nieuw te planten bomen. We gaan dus behoedzaam om met onze bestaande bomen. Wanneer bij ruimtelijke ontwikkelingen volgens dit driepuntensysteem wordt gewerkt kunnen de reeds aanwezige bomen gespaard worden en heeft de ontwikkelaar direct een verbeterd streefbeeld. Er is namelijk al direct volwassen en robuust groen aanwezig binnen zijn plan. Dit heeft ook een meerwaarde voor de toekomstige bewoners of gebruikers. Dit driepuntensysteem staat voor: 1. handhaven / inpassen; 2. verplanten indien mogelijk; 3. kappen en herplanten. Bij alle inrichtingen gaan we er dus vanuit dat met deze opvolgende drie punten gewerkt wordt. 26 We willen dat bomen gehandhaafd en ingepast worden in de inrichting wanneer ze veilig zijn, voldoen aan het streefbeeld en de investering voor handhaving in verhouding staat tot de levensverwachting van de boom. Wanneer handhaving niet mogelijk is, is de tweede stap verplanten.

Dit heeft de tweede voorkeur maar alleen als: • de alternatieven in de inrichting en het bouwplan goed zijn onderzocht; • handhaven onmogelijk is; • een andere locatie een beter toekomstperspectief biedt voor de boom; • het boomtechnisch mogelijk is om de boom te verplanten; • de investering in verhouding staat tot de verwachte kwaliteit die de boom na verplanting oplevert. Stap 3 is kappen en herplanten. Dit wordt alleen gedaan als de eerste twee opties goed zijn overwogen. Waar mogelijk wordt de boom gecompenseerd door herplant van een nieuwe boom. Dit geldt voor alle bomen, dus niet alleen de bomen die beschermd worden met een kapverbod en omgevingsvergunning. We gaan onderzoeken of het mogelijk is dat wanneer herplant op locatie niet mogelijk is, de groenwaarde gecompenseerd wordt met een financiële bijdrage in een gemeentelijk openbaar groenfonds. Het proces Het proces bestaat uit vier stappen waarin de ontwikkelaar inzicht verkrijgt in het aanwezige groen, hoe hiermee om moet worden gegaan, hoe dit zich vertaalt naar de verkaveling en naar een inrichtingsplan. Stap 1: Programma van eisen voor bomen en groen Als eerste wint de projectontwikkelaar alle relevante informatie in vanuit het groen- en bomenbeleid, de Groene kaart en ander relevant beleid natuur en landschap.

Daarnaast inventariseert een groendeskundige al het groen in het plangebied waaruit blijkt: • waar bestaand groen en bomen aanwezig is. Beschreven in: soorten, maten, kwaliteit en met foto’s. (bomen inmeten met GPS inclusief huidige takvrije stam en toekomstige kroonprojectie); • waar groene structuren in of rondom het plangebied aanwezig zijn die invloed hebben op het nieuwe plan; • waar en welke beschermde flora en fauna aanwezig zijn, of verwacht mogen worden; • wat de abiotische omstandigheden zijn (bijvoorbeeld waterstand en bodemeigenschappen); • hoe het huidige maaiveldpeil is en of dit in de toekomst met de ontwikkeling zal wijzigen. Stap 2: Visie op het gebied en groene inpassingen (inpasbaarheidsonderzoek) Dit is de verdiepende uitwerking van het programma van eisen voor bomen/groen. Hierin beschrijft de planontwikkelaar: • de bomen en landschapselementen die waardevol zijn en ingepast worden; • de bomen en landschapselementen die waardevol zijn en waarvan overwogen wordt of ze ingepast worden; • de bomen en landschapselementen die niet voldoen aan het streefbeeld en daarom gerooid worden; • een minimumeis van hoeveel kwalitatief groen en bomen er in deze ontwikkelingen moet worden gerealiseerd.

Dit is het checkmoment waarbij de planontwikkelaar samen met de gemeente de afweging maakt welk waardevol groen ingepast wordt, welk waardevol groen wellicht ingepast kan worden en welk groen niet voldoet aan het streefbeeld en gerooid moet worden. Op basis van dit overleg wordt een minimumeis van kwalitatief groen en bomen afgesproken. Stap 3: verkavelingsplan Er wordt aan de hand van bovenstaande gegevens een verkavelingsplan opgesteld door de planontwikkelaar. Met het verkavelingsplan wordt zichtbaar hoe er met het bestaande en toekomstige groen wordt omgegaan. Maar ook hoe de ruimte is verdeeld voor verkeer, water, verlichting, wegen en groen. Het verkavelingsplan wordt getoetst aan de volgende punten: • Liggen de uit te geven bouwkavels buiten de toekomstige kroonprojectie van de bestaande bomen? • Wat is de beschermde zone van de ingepaste bomen en hoe wordt deze beschermd tijdens bouw en na bouw? (blijft de kroonzone bijvoorbeeld vrij van verhardingen, ophogingen en graafwerkzaamheden) • Heeft de ontwikkeling (tijdelijk) invloed op de grondwaterstand en bronbemaling? 27 Wanneer een van deze vragen met nee wordt beantwoord is een bomeneffectenanalyse (BEA) nodig. Met een BEA wordt door een onafhankelijke boomdeskundige onderzocht of de bomen duurzaam ingepast kunnen worden in de ontwikkeling en wat de alternatieven zijn.

Met de uitkomsten van de BEA kunnen we het plan aanpassen om bomen te behouden. We maken hierbij een afweging tussen de ruimtelijke ontwikkeling, de financiële kant, de haalbaarheid maar ook of de toekomstige situatie leidt tot een duurzame en aantrekkelijke leefomgeving. In deze fase is het vooral van belang om te kijken naar de aspecten: kroondiameter in de eindfase, afstanden tot de gevels, minimale grootte van de plantlocatie en de groeiplaats. Stap 4: inrichtingsplan Het inrichtingsplan moet altijd in overleg met of door een groendeskundige worden opgesteld. De gemeente en ontwikkelaar zijn gebaat bij een goed en gedetailleerd inrichtingsplan. Het inrichtingsplan wordt op basis van onze basisprincipes opgesteld. Wat de basisprincipes van de gemeente zijn, is te lezen in het volgende hoofdstuk: 5. Inrichting voor bomen. Dit wordt getoetst door een groendeskundige van de gemeente. Implementatie bij teams die bezig zijn met ruimtelijke ontwikkelingen We gaan het bovenstaande proces nog beter onder de aandacht brengen bij onze collega’s die betrokken zijn bij ruimtelijke ontwikkelingen. Dit proces moet geïmplementeerd worden bij de principe-verzoeken voor bijvoorbeeld woningbouw.

Zodra wij als gemeente een positieve principe uitspraak doen, wordt het proces meegezonden als vertrekpunt voor het vervolg (zoals een omgevingsvergunning voor het bouwen of wijziging in het bestemmingsplan). De aanvrager weet hiermee wat van hem verwacht wordt en wij kunnen goed beoordelen of rekening is gehouden met bestaande bomen.

28 5. Inrichting voor bomen We streven naar kwalitatief goede en gezonde bomen die bijdragen aan onze duurzame ambities. Om dit te bereiken moeten we rekening houden met: de juiste boom op de juiste plek, met de juiste groeiplaats en het juiste beheer. De voordelen hiervan zijn gezondere bomen die beter functioneren, minder overlast, relatief lagere beheerkosten, meer nuttige ecosysteemwaarde en mooiere en gezondere bomen. Een ander doel is het behouden en toe laten nemen van bomen die de potentie hebben om monumentaal te worden. Dit zijn bomen die op bijzondere plekken staan. Zoeklocaties hiervoor zijn het bestaand erfgoed. Erfgoed kan in uitstraling versterkt worden met in potentie monumentale bomen met goede groeivoorzieningen. Voor de inrichting voor bomen werken we volgens de laatste versie van het Handboek Bomen en berekenen we het volume van de groeiplaats met de Boommonitor. 5.1 Ontwerpen voor bomen Om bomen te behouden en te vergroenen moet er in de voorbereidings- en ontwerpfase al rekening worden gehouden met bomen en ander groen. Of de openbare ruimte nu voor het eerst wordt aangelegd of gereconstrueerd wordt, er moet altijd een plan gemaakt te worden waarin bomen en de inrichting worden uitgelicht.

In dit plan voor de bomen staan: • ondergrondse groeiruimte (bodemkwaliteit, luchtvoorziening, waterhuishouding, grondsoort, beschikbaarheid van voeding, grondwater en de grootte van de groeiruimte spelen hierbij een rol); • bovengrondse groeiruimte (ruimte voor de kroon, afstand tot rijbaan, verharding rondom de boom, gevolgen van gladheidbestrijding); • de te vervullen functie, de daarbij horende investering en ruimteclaim; • een weloverwogen keuze voor soort en grootte (in sommige gevallen met participatie tot stand gekomen). Om tot een goed doordachte inrichting te komen hebben we een stappenplan waarmee ontwerpers en werkvoorbereiders moeten werken. Het stappenplan daagt de tekenaar uit tot meer weloverwogen integrale keuzes in inrichting zonder dat het de creativiteit inperkt.

Stappenplan voor inrichting bomen Aanleiding Waarom moeten er bomen komen? Wat is de huidige situatie wat betreft groen en bomen? Wat is de huidige groei- en standplaats voor de bomen? Inventarisatie Wat is de huidige kwaliteit wat betreft groen en bomen? Welke bomen worden gehandhaafd / verplant / geveld? (blijkt uit onderzoek gezondheid, BEA) Hoeveel bomen zullen aangeplant worden (inschatting) Wat is de beleidsstatus van de bomen? Bomenbalans Welke maatregelen zijn nodig om te bomen te handhaven? Wat is het streefbeeld en de (geschatte) omlooptijd van de bomen? Welke structuur wordt gekozen? Welke boomsoort / type / grootte / plantmaat Welke groeiplaats is nodig voor deze bomen? Welke maatregelen en voorzieningen voor groeiplaats zitten in dit ontwerp? Ontwerp en keuzes Is de ondergrondse en bovengrondse beschikbare groeiplaats voldoende (obstakelvrije zones) Ontwerptekeningen en dwarsprofielen Verbeelden de tekeningen de bovengenoemde maatregelen voldoende? Het stappenplan is ter verduidelijking verder uitgewerkt in een stroomschema met output, wat ontwerpers en werkvoorbereiders kunnen toepassen om tot goed doordachte boomontwerpen te komen. Dit stroomschema wordt weergeven in bijlage 3: inrichting van bomen. Het uitgangspunt is altijd om een goede groeisituatie te creëren voor de boom en dat deze zo duurzaam mogelijk beheerd kan worden.

Dit betekent: • zo veel mogelijk in open grond planten; • wortelopdruk onder verhardingen te voorkomen; 29 • te ontwerpen op streefbeeld en uiteindelijke grootte; • de juiste water- en luchtvoorzieningen mee te geven; • diversiteit in Meierijstad te vergroten; • structuren intact te houden; • altijd te juiste boomsoort te kiezen op basis van abiotische factoren en de behoefte in biodiversiteit; • altijd streven naar kwaliteit (en meerwaarde) boven kwantiteit in bomen; • rekening houden met klimaat en de toekomst door onderzoeken van onder andere Wageningen Universiteit in de gaten te houden naar de geschikte boomsoorten; • het ontwerp moet altijd getoetst te worden op beheerbaarheid door de beheerder, waardoor kwaliteit en investering geborgd wordt. 5.2 Omlooptijden We stellen de minimale omlooptijd van bomen vast. Hieraan koppelen we het groeiplaatsvolume dat nodig is voor de bomen om gezond te groeien waarmee we de kwaliteit van de inrichting borgen. De minimale omlooptijd van de bomen die we planten is afhankelijk van de plek en status. We koppelen de status in de ontwerp- en voorbereidingsfase aan de boom. De solitaire bomen die we aanplanten welke een Monumentale of Waardevolle status kunnen krijgen, geven we een groeiplaats die past bij een levensduur van minimaal 80 jaar en een optimaal ambitieniveau.

De hoofdgroenstructuren die we aanplanten, geven we een groeiplaats die past bij een levensduur van minimaal 80 jaar en een marginaal ambitieniveau in het kader van sober- en doelmatigheid. De nevengroenstructuren die we aanplanten, geven we een groeiplaats die past bij een levensduur van minimaal 60 jaar en een marginaal ambitieniveau. De straatbomen en overige bomen die we aanplanten, geven we een groeiplaats die past bij een levensduur van minimaal 30 jaar en een marginaal ambitieniveau. De vaststelling van de omlooptijden betekent niet dat een boom na 80, 60 of 30 jaar weg moet. Het betekent slechts dat we de bomen een geschikte groeiplaats meegeven voor minimaal 80, 60 of 30 jaar. Na deze periode is de boom niet afgeschreven, maar ontstaat een vertraging in de groei. Soms kunnen bomen enkel ergens staan als er concessies gedaan worden aan de groeiplaats. Wanneer de noodzaak om bomen neer te zetten groot is (bijvoorbeeld vanwege hitteproblematiek in centrumgebieden) kan ervoor gekozen toch bomen te zetten op een plek waar de minimale groeiplaats voor 30 jaar niet past. Deze zogenaamde consumptiebomen hebben dan een kortere levensduur en zullen ook minder snel groeien. Hierdoor zijn deze bomen eerder dan bij andere bomen aan vervanging toe.

We zijn zeer terughoudend in het aanplanten van bomen op kleinere groeiplaatsen en dit dient altijd in overleg met groenspecialist van de gemeente te gebeuren. 5.3 Sortimentkeuze Binnen de kernen is een divers sortiment gericht op het verminderen van hittestress en het versterken van de bloeiboog, ten behoeve van bestuivende insecten en de biodiversiteit. Er wordt terughoudend omgegaan met het toepassen en vervangen van vormbomen, vanwege de relatief hoge onderhoudskosten en de beperkte bijdrage aan kroonvolume, biodiversiteit en klimaatadaptieve waarde. Buiten de bebouwde kom is een divers sortiment gericht op het versterken en behouden van de inheemse en landschappelijke waarden. Figuur 1 Door middel van de boommonitor van Norminstituut bomen kan aan de hand van de boomsoort, omlooptijd, grondslag, hydrologische eigenschappen en het ambitieniveau worden berekend wat de doorwortelbare ondergrondse groeiruimte en het grondvlak moet zijn voor een boom. 30 Bij de aanleg van nieuwe bomenlanen wordt minimaal gewerkt met drie soorten of variëteiten per laan. Dit uitgangspunt geldt tevens voor herplant en het aanvullen van uitgevallen bomen binnen bestaande lanen. 5.4 Groeiplaats We hanteren als uitgangspunt bij de inrichting: “Open groeiplaats, tenzij”. Dit doen we om zo min mogelijk verharding rondom de boom aan te leggen.

Een open en liefst groene groeiplaats is vele malen beter dan een gesloten. o Dit uitgangspunt hanteren we bij nieuwe inrichtingen, renovaties én bij projectontwikkelingen. o Afwijkingen van dit uitgangspunt moeten onderbouwd worden bij de planvorming. 31 6. Overlast en hinder bij bomen Naast de meerwaarde die bomen leveren, kan het zijn dat mensen bomen negatief ervaren. Ze ervaren dan de lasten van een boom en niet de lusten. Gemeente Meierijstad krijgt in dit soort gevallen meldingen binnen van bewoners over bomen die het leefgenot aantasten en daarom gekapt zouden moeten worden. Deze klachten worden serieus genomen en we dienen als gemeente te onderzoeken of het mogelijk is om de overlast weg te nemen of te verminderen. De maatregel die we nemen hangt af van de mate van overlast, de kosten, de waarde van de boom en de locatie. Hierbij gaat het vaak om de afweging tussen het individuele belang en het algemeen belang. De uitkomst kan zijn dat we niets doen, de boom kappen, of kiezen uit een scala aan maatregelen die tussen deze twee uitersten in zitten. 6.1 Visie op overlast De gemeentelijke visie op overlast en hinder door bomen is als volgt: We zijn zuinig op onze bomen en de waarde daarvan We zijn terughoudend met het kappen van bomen. Het kost veel geld en tijd om bomen te kappen, te vervangen en groot te laten groeien.

Daarnaast zijn de ecosysteemdiensten van een volwassen bomen veel groter dan die van jonge bomen. Duurzaam boombeheer kan soms ook betekenen dat je (vervroegd) gaat vervangen om meer diversiteit in soort of leeftijd te krijgen en een structuur continue in stand te houden. Juist door structuren gefaseerd aan te pakken voorkom je dat een ingreep, nu en in de toekomst, een te grote impact heeft. Soms is het dan noodzakelijk om bomen die eigenlijk nog goed zijn toch al te vervangen. We voorkomen hinder bij nieuwe projecten Bij nieuwe projecten kunnen we als gemeente veel hinder voorkomen. Dit doen we door: • De bomen zo ver als dat mogelijk is van de erfafscheiding en verhardingen te zetten. • Bij de inrichting te letten op de uiteindelijke boomgrootte, de benodigde groeiplaats in relatie tot de omgeving (juiste boom op de juiste plek). • Bij de inrichting letten we op de soortkeuze als het gaat om veelvuldig materiaal laten vallen of gevoelig zijn voor plaagdieren. Hierbij wordt altijd de afweging gemaakt of de boom geschikt is in zijn omgeving en de meerwaarde die de boom brengt. We onderhouden mede om hinder te voorkomen Planmatig onderhoud draagt eraan bij dat hinder zo veel als mogelijk voorkomen wordt. We controleren onze bomen regelmatig, snoeien ze indien nodig voor de vitaliteit en veiligheid, houden eikenprocessierups in toom en herstellen verhardingsopdruk door wortels.

Men moet zowel de lusten als de lasten van bomen te accepteren Bomen hebben een aantal natuurlijke verschijnselen die simpelweg geen reden zijn om bomen te kappen of te snoeien, hoe vervelend ze ook ervaren kunnen worden. We hebben het dan over natuurlijke verschijnselen als: blad- en vruchtval, bloesem en stuifmeel dat als rommel wordt ervaren en schaduw door bomen. Dit zijn natuurlijke elementen die iedere boom in meer of mindere mate heeft. Aanwonenden zullen de lusten en lasten van gemeentelijke bomen moeten dragen. Het kappen van bomen vanwege deze redenen is niet acceptabel tenzij de overlast disproportioneel is, vervanging mogelijk is en het bijvoorbeeld juist bijdraagt aan meer diversiteit. Als we wel om normale overlast zouden kappen, zou dit met precedentwerking kunnen leiden tot verdere kaalslag in de gemeente. Hetgeen in onder andere de Europese Natuurherstelverordening verboden is. Hoe hoger de waarde van de boom, hoe meer de aanwezigheid is gerechtvaardigd Gemeentelijke en private bomen leveren ecosysteemdiensten voor de hele gemeenschap. Bomen in de openbare ruimte zorgen voor een groene aankleding, structurering en ecosysteemdiensten. Ze zijn daarom zeer waardevol. We hebben in Meierijstad boomcategorieën, namelijk: monumentaal, waardevol, hoofdgroenstructuur, nevenstructuur, toekomstbomen en overige bomen.

Hoe hoger de status van de boom, des te meer bescherming de boom heeft. We vinden dat de beschermde bomen op hoog schaalniveau van belang zijn voor veel inwoners en bezoekers van Meierijstad. Dit maakt het gerechtvaardigd dat de boom er staat, ook als een individuele aanwonende vindt dat hij er 32 hinder van ondervindt. We zijn terughoudend bij het nemen van maatregelen bij deze bomen. Maar dat neemt niet weg dat onze overige bomen ook behoedzaam behandeld worden. 6.2 Behandeling van klachten uit de omgeving We nemen de klachten van onze inwoners serieus en beoordelen deze deskundig. We beseffen en erkennen dat inwoners overlast kunnen ervaren van onze bomen en onderzoeken de mogelijkheden om dit te voorkomen en op te lossen binnen onze beleidsuitgangspunten. We kappen geen bomen omwille van overlast Bomen worden met een doel geplant en er wordt doelgericht in geïnvesteerd. Bomen hebben functies als verfraaiing, weggeleiding of karakterisering van de wijk. Daarnaast zijn ze met hun ecosysteemdiensten van steeds groter belang voor het veranderende klimaat. Een boom kan als hij ouder wordt ook meer overlast geven. Juist dan hebben we er veel in geïnvesteerd en juist dan begint de boom zijn waarde te vervullen. Overlast is een subjectief begrip.

De een vindt een boom vervelend vanwege zijn schaduwwerking op het huis, terwijl de ander blij is met de verkoelende werking in hete zomers. De een waardeert bloesem, blad en vruchten als beleving van de seizoenen, de ander ziet rommel. Juist omdat dit subjectief is, kunnen wij als gemeente dit niet zien als een reden om bomen te kappen. We zijn er als gemeente om het algemeen belang te dienen. Als we meegaan in de subjectieve vormen van overlast en bomen daarvoor gaan kappen, doen we aan: • kapitaalsvernietiging door een jarenlange investering teniet te doen; • waarde vernietiging door de functie, beeld en ecosysteemdiensten van de boom weg te nemen; • de belangen van andere inwoners tekort die de positieve kanten van bomen waarderen. Bomen zijn van maatschappelijk belang. Wij vinden het redelijk dat inwoners zowel de lusten als lasten van bomen hiervoor moeten accepteren. Afweging overlast We maken in de beoordeling van de overlast onderscheid tussen de verschillende boomcategorieën. We vinden dat de met de Groene kaart beschermde bomen en houtopstanden van een dermate groot belang zijn dat een individu daar meer overlast van moet accepteren dan van overige bomen. Dat neemt niet weg dat we de overige bomen ook van groot belang achten. Wanneer er overlast wordt ervaren wordt de locatie en situatie beoordeeld. We kijken of we de overlast op kunnen lossen, of kunnen beperken.

Er zijn twee opties mogelijk: • de overlast is oplosbaar of te beperken binnen onze mogelijkheden; • de overlast is niet oplosbaar en niet te beperken binnen onze mogelijkheden. Oplosbare overlast is overlast die we binnen de gestelde beleidsuitgangspunten en met onze reguliere beheeringrepen kunnen verhelpen of verminderen. Bijvoorbeeld het snoeien van overhangende takken en het bestrijden van eikenprocessierups. Als uiterste optie kan het verwijderen/vervangen van bomen een manier zijn om de overlast op te lossen. Dit is mogelijk bij situaties waar: • de boom in de aftakelingsfase zit en het handhaven van de boom niet langer verantwoord is; • het beperken van de overlast veel repeterende en dure maatregelen kost die niet in verhouding staat tot de handhaving van de boom; • de boom geen nadere bescherming toegekend heeft gekregen middels de Groene Kaart; • de vervanging of verwijdering leidt tot een meer duurzaam resultaat en/of waarde vermeerdering op meerdere fronten; • de boom die overlast geeft een onderdeel is van een boomgroep of grotere robuuste houtopstanden waarbij het verwijderen van de individuele boom slechts een beperkte impact heeft op de structuur als geheel; 33 We hebben het over niet oplosbare overlast wanneer er een impasse ontstaat tussen het algemeen belang van het behouden van de boom en de inwoner die overlast ervaart.

Dit zijn situaties waarin de gemeente de bomen het behouden waard vindt, constateert dat deze een goede levensverwachting hebben en die dus niet verwijderd zullen worden vanwege overlast. We hebben dan goede redenen om de bomen te behouden, maar toch zal dit voor een inwoner kunnen overkomen als onacceptabel. We kunnen als gemeente dan de overlast niet oplossen. Disproportioneel grote overlast is een reden voor nadere overweging We zijn ons ervan bewust dat bomen in sommige gevallen overlast kunnen veroorzaken, die het leefgenot van inwoners en de kwaliteit van de leefomgeving negatief beïnvloedt. In deze gevallen maken we een zorgvuldige afweging tussen de ervaren overlast en de ecologische, ruimtelijke en maatschappelijke waarde van de boom. We streven hierbij naar een eenduidige en transparante werkwijze, waarbij we in alle gevallen dezelfde beoordelingssystematiek hanteren. De beoordeling is gebaseerd op een gestructureerd beoordelingskader waarin zowel objectieve gegevens als meer kwalitatieve aspecten worden meegenomen. Hierbij werken we met vaste beoordelingscriteria die zijn onderverdeeld in de thema’s boomwaarde, overlast en contextuele factoren. Deze criteria waarderen we op een 5-punts schaal. De beoordeling vindt plaats in twee stappen: 1.

Scoring per beoordelingsaspect Per criterium wordt de situatie beoordeeld op basis van objectieve gegevens en een gestructureerde rubric (vijfpuntsschaal). Hiermee worden ook moeilijk kwantificeerbare aspecten op een zo uniform mogelijke wijze beoordeeld. 2. Integrale afweging via multi-criteria analyse (MCA) De scores worden vervolgens gewogen in een multi-criteria analyse, waarbij de verschillende aspecten een vooraf vastgestelde weging krijgen. Deze weging is gebaseerd op de beleidsdoelen uit het bomenbeleid. Op basis van deze systematiek wordt bepaald of er sprake is van disproportionele overlast. Indien dit het geval is, volgt een nadere integrale afweging over de meest passende maatregel, waarbij behoud van de kwaliteit van de leefomgeving en de waarde van de boom centraal staan. De gemeente blijft te allen tijde verantwoordelijk voor de interpretatie en toepassing van de beoordelingssystematiek. Het beoordelingskader is opgenomen als bijlage 9 bij het Bomenbeleid en maakt daarmee onderdeel uit van het vastgestelde Bomenbeleid. Het beoordelingskader is een dynamisch document. De gemeente kan de beoordelingscriteria, scoringsmethodiek en technische uitwerking actualiseren op basis van praktijkervaring, nieuwe inzichten en beleidsontwikkeling, binnen de kaders van het vastgestelde Bomenbeleid.

Precedentwerking Het kappen van bomen moet niet leiden tot een precedentwerking voor de rest van onze bomen. Iedere situatie is uniek en wordt apart behandeld. Als na uitvoerige beoordeling is besloten om in een bepaalde situatie bomen te kappen, betekent dit niet dat elke volgende klacht met gelijkenis dezelfde uitkomst zal hebben. Iedere situatie wordt apart afgewogen, beoordeeld en behandeld. 34 7. Beheer en onderhoud In gemeente Meierijstad gelden voor het boombeheer twee belangrijke uitgangspunten: veiligheid en de waarde die de boom vervult. De veiligheid van bomen en de omgeving, zoals de doorrijhoogte van de weg, moet altijd geborgd zijn. Hiervoor hanteren we planmatig boombeheer. Het beheren van bomen is een cyclisch proces waarin controleren en het uitvoeren van maatregelen de basis is. 7.1 Veiligheid Iedere boomeigenaar heeft zorgplicht voor haar bomen. Dat houdt in dat de eigenaar van een boom de noodzakelijke zorg redelijkerwijs voor de boom moet uitvoeren met als doel veiligheid. De zorgplicht wordt vooral ingevuld door te inspecteren en snoeien. In Meierijstad hebben we ervoor gekozen om planmatig beheer en onderhoud op onze bomen uit te voeren. Planmatig beheer en onderhoud De basis van planmatig beheer en onderhoud is regelmatig inspecteren en op basis daarvan maatregelen uitvoeren.

We hanteren hiervoor een cyclus van drie jaar, waarin we de bomen minimaal een keer per drie jaar inspecteren. Op basis van deze inspectie voeren we maatregelen uit. Dat kan snoei zijn, maar ook vellen, nader onderzoeken of een verhoogde inspectiefrequentie hanteren. Het kan ook zijn dat er geen vervolgmaatregelen nodig zijn, dan is de boom in orde en wordt hij na drie jaar opnieuw gecontroleerd. Het programma van planmatig beheer en onderhoud ziet er als volgt uit: Gebied 1 Gebied 2 Gebied 3 Jaar 1 Inspectie bomen & advisering maatregelen Geen werkzaamheden Uitvoering van maatregelen Jaar 2 Uitvoering van maatregelen Inspectie bomen & advisering maatregelen Geen werkzaamheden Jaar 3 Geen werkzaamheden Uitvoering van maatregelen Inspectie bomen & advisering maatregelen

35 Op deze manier komen we in ieder geval een keer per drie jaar bij onze bomen en kunnen we op basis van deze inspectie maatregelen uitzetten om de veiligheid verder te garanderen. Als er een verhoogd risico uit de inspectie blijkt, kan het zijn dat we direct maatregelen moeten nemen. Deze worden dan in hetzelfde jaar uitgevoerd. De maatregelen zijn bijvoorbeeld onderhoudssnoei, nader onderzoek of begeleidingssnoei. Bij risico- of attentiebomen wordt een andere, intensievere frequentie gehanteerd afhankelijk van de veiligheidsoverwegingen. Dit is per boom verschillend. Boomvervangingen We gaan bomen vervangen wanneer ze niet meer gezond zijn, niet te behouden zijn of niet meer veilig zijn. Dit kan op verschillende manieren, afhankelijk van de situatie. Individuele boomvervanging (herplant) Dit is de meest voorkomende vorm: een zieke, dode of gevaarlijke boom wordt één-op-één vervangen door een nieuwe boom, meestal op of nabij dezelfde locatie. Gericht op het in stand houden van het bomenbestand. Groepsgewijze boomvervanging op basis van inspectie (projectmatig) Als meerdere bomen in een straat of gebied in slechte conditie verkeren of niet functioneren, kunnen we deze als groep vervangen of in fasen (delen). Het gaat dan om grotere ingrepen met een aantal bomen. Gericht op in stand houden van een vitaal bomenbestand.

Bij groepsgewijze vervangingen proberen we altijd mee te koppelen met andere beleidsdisciplines om integraal op te trekken. In dat geval kan naast het riool ook kabels en leidingen, verharding of riolering vervangen worden. Soms is behoud van de structuur aanleiding om vroegtijdig een aantal bomen in een structuur te vervangen. De diversiteit in leeftijd (en ook soort) binnen een structuur heeft als effect dat de structuur nooit in zijn geheel gelijktijdig vervangen moet worden op grond van het risico op onveiligheid (wat met ouderdom vanzelf vaak komt). Weg- en/of rioolvervangingen zijn aanleiding om bomen te vervangen (project) Wanneer bomen nog gezond en veilig zijn, maar er zijn grote ingrepen nodig vanuit andere beleidsdisciplines wordt een afweging gemaakt of bomen kunnen worden behouden. Kunnen we bomen duurzaam handhaven tijdens en na het project? Ja, dan beschermen en integreren we de betreffende bomen in het project. Nee, dan wordt binnen het project afgestemd hoe de bomen vervangen worden. Uitgangspunt hierbij is het kroonvolume en kroonoppervlak te herstellen en de waarde die de boom heeft gehad gelijkwaardig of beter terug te brengen. Schoon, heel en veilig Door het beheer houden we de openbare ruimte schoon, heel en veilig. Vallende bladeren en vruchten in natte perioden en door boomwortel opgedrukte tegels kunnen leiden tot onveilige situaties.

Met name voor mensen die slecht ter been of slechtziend zijn. We proberen ons beheer zo efficiënt en optimaal mogelijk uit te voeren. Dat wil zeggen dat we blad en vruchten zo snel en efficiënt mogelijk proberen te ruimen wanneer ze gevallen zijn. Zo kunnen we de veiligheid zo goed mogelijk waarborgen. Echter, kunnen we met een grondgebied zo groot als dat van Meierijstad niet overal er tegelijkertijd zijn als blad valt. We prioriteren dan waar de grootste risico’s aanwezig zijn en ruimen op die plekken eerder en vaker op. Er is dus altijd enige overlast te verwachten. Het blad kan vaak ook blijven liggen, omdat het geen onveiligheid veroorzaakt. Voordeel hiervan is dat het zorgt voor een humuslaag die bijdraagt aan een gezond bodemleven, betere vochthuishouding en meer natuurlijke voeding voor de bomen. We voorkomen opdrukkende tegels zoveel mogelijk door goede groeiplaatsen in te richten en de juiste soorten te kiezen. In bestaande situaties houden we de overlast van opdrukkende tegels beheersbaar met kleinschalige herstelwerkzaamheden aan de bestrating. Daarnaast kijken we of we de opdruk niet op een andere manier weg kunnen nemen. Dit is meer gedetailleerd omschreven in bijlage 4: standpunten en oplossingsrichtingen bij veelvoorkomende overlastmeldingen.

7.2 Eco-bomen Eco-bomen zijn dode of sterk verzwakte bomen waarvan de kroon grotendeels of helemaal wordt verwijderd, maar de stam bewust blijft staan. Deze stammen bieden ecologische waarde als leefgebied voor vogels, insecten, vleermuizen 36 en schimmels. Ze dragen bij aan de biodiversiteit, vooral in parken, bosranden of ecologische zones op plekken waar de veiligheid in het geding is. Bij de afweging om een boom als eco-boom te behouden, spelen factoren zoals locatie, veiligheid, en landschappelijke inpassing een rol. In woonstraten of drukbezochte plekken wordt hier vaak van afgezien, terwijl in natuurlijke of extensief beheerde gebieden deze vorm van boombeheer juist actief wordt toegepast. Eco-bomen vormen een brug tussen veiligheid en ecologische verrijking. Bij alle te rooien bomen maken we de afweging of deze nog jaren kan functioneren binnen de openbare ruimte als eco-boom. 7.3 Ziekte- en plaagbeheer Ziektes en plagen zijn een natuurlijk verschijnsel. Dat bomen aangetast raken is een risico maar hangt af van de agressiviteit van de plaag, vitaliteit van de boom en omgevingsfactoren als slechte groeiplaatsen. Ziektes en plagen kunnen leiden tot gevaar vanwege een verminderde conditie, kunnen een ontsierend effect hebben of leiden tot overlast zoals eikenprocessierups. Preventie Onder het mom van ‘voorkomen is beter dan genezen’ is preventie beter dan bestrijding.

Preventie is gericht op de groeiplaats en diversiteit. Een groeiplaats moet zo optimaal mogelijk ingericht worden. De gedachte hierachter is: wanneer een boom gezond en vitaal is, is deze beter in staat om zich te verweren tegen ziekten en plagen. Hierbij is de inrichting van de groeiplaats ook van invloed op de natuurlijke afweer van plagen. Door bijvoorbeeld kruidenrijk gras onder bomen in te zaaien of liever nog van nature te laten ontstaan door minder intensief te maaien, creëer je een leefgebiedje waarin insecten goed gedijen. Die insecten verzorgen een gedeelte van een natuurlijke vorm van bestrijding van plagen. Bij diversiteit gaat het over twee aspecten. 1. een divers boombestand, met veel verschillende boomsoorten is meer resistent tegen ziekten en plagen; 2. genetische diversiteit binnen een boomsoort. Dit houdt in dat er vooral gebruik moet worden gemaakt van zaailingen (deze zijn altijd verschillend van elkaar) en van lokaal plantmateriaal. Beheersing van ziekten en plagen Om ziektes en plagen in toom te houden, voeren we hier waar mogelijk en noodzakelijk beheer op uit. In het vervolg van dit hoofdstuk wordt per ziekte of plaag (meest voorkomende) beschreven wat de risico’ zijn, welke symptomen erbij horen, of bestrijding mogelijk is en hoe dat wordt uitgevoerd. Deze lijst is niet limitatief.

Ziekte Risico en schade Symptomen Bestrijding Kastanjebloedings- ziekte (kastanjes) Aantasting waardoor conditie verminderd en boom kan afsterven / stam kan scheuren ‘bloedende’ boom en scheuren in de stam Monitoring, bij onveilige situaties kappen boom Essentaksterfte (essen) Conditie boom wordt verzwakt en uiteindelijk afsterving boom Verwelkt blad, donkere stamverkleuring, afsterven jonge scheuten, verwondingen oude takken Monitoring, bij onveilige situaties kappen boom Massaria (platanen) Takbreuk bij volwassen platanen door afsterven takken Violetverkleuring afgestorven bast, bovenzijde van de tak Bij constatering ziekte, steekproef doen, bij infectiedruk >10%, intensievere controle doen en maatregelen uitvoeren Iepziekte (iepen) Afsterven boom Vroege herfst, stipsgewijze verkleuring houtvaten Bij constatering, boom verwijderen Roetschors- schimmel Afsterven boom Bastaantasting met vlekken en slijmafscheiding. Bladeren verwelken en afsterving kroon. Geen bestrijding bekend. Zeer behoedzaam mee omgaan vanwege mogelijke luchtwegklachten bij werkenden.

37 Plagen Risico en schade Symptomen Bestrijding/maatregelen Kastanje- mineermot Groeistagnatie, verminderde vitaliteit Vroege herfstsymptomen, blaasjes op het blad, lichte langwerpige vlekken Blad verwijderen in de herfst Bladluis Honingdauw, plak op auto’s, bestrating en meubilair Luizen op blad of takken, honingdauw Geen bestrijding i.v.m. natuurlijk verschijnsel Wilgenhoutrups Groeistagnatie en breukgevoeligheid Ovale openingen in de stam of snoeiwond en plantensap dat naar buiten treedt Niet de stamvoet beschadigen bij maaien (een bufferzone laten) Eikenprocessie- rups Brandharen, jeuk, irritatie huid, ontstoken ogen, loopneus Rupsen in processie, nesten onderaan de stam of in de oksel Werken volgens de meeste actuele leidraad EPR 7.4 Eikenprocessierups Wij werken al jaren conform de meeste actuele leidraad EPR voor ons bestrijdingsplan. Omdat de EPR-problematiek verschilt per jaar vergt het maatwerk en passen we de bestrijding jaarlijks aan op de voorspelde plaagdruk en ervaring voorgaande jaren. Het bestrijdingsplan geeft richting aan de prioritering, uitvoering, communicatie en het aspect biodiversiteit en volgt de onderstaande stappen. Stap 1: Risico inventarisatie We inventariseren de locaties van onze eiken, de aanwezigheid van mensen en (landbouw)dieren en we inventariseren hoe groot de verwachte plaagdruk is.

Stap 2 Monitoring en registratie We monitoren de aanwezigheid en voorspelde aanwezigheid van EPR met feromoonvallen, meldingen van afgelopen jaren, de registratie van onze bestrijding en controles. Met al deze gegevens hebben we een goed beeld over de bestrijding van afgelopen jaar. We weten wat er goed ging, wat is minder goed ging, waar de hotspots zitten en waar we extra aandacht aan moeten besteden. Op basis hiervan stellen we ons bestrijdingsplan op. Stap 3 Bestrijding Omdat de EPR een gezondheidsrisico met zich meebrengt, bestrijden we ze in veel gevallen. We kiezen voor preventieve en curatieve bestrijding waar voor- en nadelen aan zitten. Preventieve bestrijding: We bestrijden de EPR hierbij voordat er brandharen zijn en dit is een kosteneffectieve methode. Echter zorgt dit wel voor een slechte ecologische balans en kan maar in een korte periode in het jaar. Curatieve bestrijding: We bestrijden hierbij de EPR nadat er brandharen zijn. Dit is een arbeidsintensievere methode, en daarmee duurder. Curatieve bestrijding kan altijd, is reactief, en beter voor de ecologische balans. We stellen met de bovenstaande informatie jaarlijks het beheerplan op. Met het opstellen van het beheerplan evalueren we tevens de bestrijding van het jaar daarvoor. Dit is volgens de beheercyclus plan-do-check-act.

Verminderen plaagdruk zonder bestrijding Zonder actief te bestrijden gaan we nog twee maatregelen gefaseerd uitvoeren om de plaagdruk te verlagen. 1. Het verminderen van het aantal eiken In Meierijstad is meer dan 35% eik. Het is een landschapseigen ecologisch waardevolle boomsoort die vanuit het verleden altijd al aanwezig. We kiezen in Meierijstad voor een passieve manier om het percentage eiken geleidelijk te verlagen. De eiken die zijn omgewaaid, dood zijn gegaan of weg moeten vanwege ongezondheid of renovaties niet zomaar worden vervangen door nieuwe eiken. We gaan goed kijken naar de locatie en beslissen op basis daarvan welke boomsoort terug moet komen. Hiermee vergroten we de diversiteit van ons bomenbestand. 2. Het stimuleren van natuurlijke vijanden We gaan betere condities scheppen voor de natuurlijke vijanden van de EPR zoals de sluipwesp en mezen. Dit doen we met een extensiever maaibeleid voor onze grasvelden, bermen en sloten waar dit mogelijk is en zelfs mogelijke verruiging zodat struweel ontstaat. Deze extensivering zorgt voor meer diversiteit. 38 Kennisontwikkeling EPR We houden onze kennis over bestrijding en beheersing op peil door naar landelijke, provinciale en regionale bijeenkomsten over de EPR te gaan en met onze collega’s van buurgemeenten te spreken over de beste methodes.

Daarnaast houden we onze aanpak op peil door jaarlijks de meest recente leidraad EPR te raadplegen en onze bestrijding bij te sturen. (Kenniscentrum Eikenprocessierups, 2019) 39 8. Participatie bij bomen We vinden het belangrijk dat inwoners kunnen meepraten en meebeslissen over hun openbare ruimte en dus ook over bomen. Daarom betrekken we onze inwoners bij keuzes over gemeentelijke bomen. We hanteren hiervoor de Participatienota van Gemeente Meierijstad als uitgangspunt en het is situatieafhankelijk hoe dit vorm krijgt. Participatie bij nieuwe aanplant in projecten We willen dat inwoners betrokken worden bij de planvorming in de openbare ruimte. Dit zorgt voor meer draagvlak en het voorkomen van hinder in de toekomst. Wanneer nieuwbouwprojecten of renovaties met bomen plaats gaan vinden willen we dat de bewoners van de directe omgeving mee kunnen denken over de inrichting. Er wordt in dit soort projecten gewerkt met randvoorwaarden vanuit de gemeente. Hiermee wordt voorkomen dat er helemaal geen bomen in de straat komen, of dat we de verkeerde boom op de verkeerde plek krijgen. We geven als gemeente dus sturing aan dit soort projecten door een minimumeis neer te leggen en een sortimentskeuze voor te leggen. De gemeente heeft de maatschappelijke verantwoordelijkheid om voor groen in de straat te zorgen en heeft de kennis in huis om de juiste bomen te kiezen.

Participatie mag dan ook niet leiden tot een verkeerde inrichting in de openbare ruimte wat leidt tot problemen in de toekomst. De minimumeis is afhankelijk per project. De ene locatie biedt nou eenmaal meer mogelijkheden dan de andere locatie. Ditzelfde geldt voor het voorleggen van een sortimentskeuze. Dit wordt door Meierijstad aan de voorkant afgewogen en toelicht bij het participatiemoment/ bewonersavond. Zo kunnen we garanderen dat we de burger betrekken in hun openbare ruimte, maar ook voldoende groen met de juiste bomen houden. Communicatie rondom bomen Communicatie is een belangrijk punt rondom bomen en het beheren van de openbare ruimte. Met goede communicatie over bomen, boombeheer, projecten en de waarde van bomen kunnen we als gemeente veel winnen en verbeteren. Wanneer de communicatie verbeterd wordt, ontstaat er meer begrip en draagvlak voor de gemaakte keuzes. Ook biedt het uitstekende mogelijkheden om te laten zien waar we allemaal mee bezig zijn als gemeente. We gaan jaarlijks communiceren over terugkerende zaken van onderhoud. Voorbeelden hiervan zijn: het inspectie- en snoeiprogramma voor dat jaar, bestrijdingsprogramma eikenprocessierups, waar en waarom bomen gerooid worden, wanneer de veegrondes plaatsvinden en wanneer de bladkorven komen.

Gericht op specifieke locaties en situaties waarvan we weten dat bijvoorbeeld meer overlast wordt ervaren, gaan we nog beter informeren over de gemaakte keuzes. Het is daarbij van belang dat we een duidelijke argumentatie hebben, goed motiveren en duidelijk zijn in de afweging.

40 De waarde en voordelen van bomen meer uitdragen Het is belangrijk om de waarde van bomen beter te belichten en mensen bewust te maken daarvan. Door het delen van positieve berichten over bomen benadrukken we de meerwaarde van bomen. Een aantal voorbeelden van deze goed- nieuws berichten zijn: • tijdens een hittegolf de “coolspots” die er zijn dankzij bomen en groen delen; • een bord plaatsen bij een grote solitaire boom met daarbij de tekst: ‘’ik verminder wateroverlast doordat ik 40.000 emmers regenwater afvang per jaar’’ of ‘’In mijn schaduw is het tot 7 graden Celsius koeler dan in de zon’’; • bij projecten communiceren over de specifieke waarden van groen op die plek. 41 9. Uitvoering en financiën Om de doelen van dit beleid te verwezenlijken zijn er een aantal acties voorgesteld aanvullend op de bestaande maatregelen en werkwijze. In deze actualisatie van het bomenbeleid zijn de oorspronkelijke acties uit het vastgestelde beleid overgenomen. Per actie is een update opgenomen van de huidige status, waarbij wordt aangegeven welke acties zijn uitgevoerd, welke nog in uitvoering zijn en welke acties zijn aangepast of komen te vervallen door gewijzigde inzichten of ontwikkelingen. Op deze manier blijft inzichtelijk welke voortgang is geboekt en welke aandachtspunten nog openstaan voor de komende beleidsperiode.

Groene kaart actualiseren en verbreden Om goed inzicht te verkrijgen in de hoofd- en wijkgroenstructuren en monumentale en waardevolle houtopstanden is de Groene Kaart opgesteld. De Groene Kaart vormt samen met het Bomenbeleid en de Bomenverordening het beschermingsregime voor bomen en houtopstanden in Meierijstad. Houtopstanden die op de Groene Kaart zijn opgenomen, zijn beschermd en voor het kappen hiervan moet een omgevingsvergunning worden aangevraagd. De Groene Kaart is inmiddels volgens het voorgestelde proces opgesteld, vastgesteld en in gebruik genomen. Hierbij zijn de bestaande groenstructuren en beschermde bomen uit de voormalige gemeenten beoordeeld aan de hand van de nieuwe criteria. Daarnaast zijn aangedragen houtopstanden vanuit stakeholders meegenomen in de inventarisatie en beoordeling. De komende periode actualiseren we de Groene Kaart. Deze actualisatie pakken we op in samenhang met de aanpassing van de Bomenverordening en de integratie van de regels rondom bomen en houtopstanden in het Omgevingsplan. Hierbij kijken we opnieuw naar de beschermingscriteria en de wijze waarop deze aansluiten bij de huidige beleidsdoelstellingen en wettelijke kaders. Status: afgerond. Actualisatie volgt in samenhang met de herziening van de Bomenverordening en de overgang naar het Omgevingsplan.

Vergroenen van Meierijstad We willen onze kernen vergroenen waar mogelijk, met kwaliteit boven kwantiteit. Daarbij kijken we niet alleen naar bomen, maar naar de totale groenstructuur. We zetten in op verschillende vormen van groen, zoals besdragende heesters, struweel, bossen, bloemrijke graslanden en plantsoenen. Hiermee dragen we bij aan biodiversiteit, klimaatadaptatie en een aantrekkelijke leefomgeving. De vergroening van onze kernen is steeds meer onderdeel geworden van onze reguliere werkzaamheden. Bij nieuwe ontwikkelingen en geplande (renovatie)projecten nemen we vergroening mee als uitgangspunt. Daarnaast hebben we concrete stappen gezet via onder andere project Grote Oogst, de deelname aan Tegelwippen en het realiseren van groene parkeerplaatsen. Hiermee werken we stap voor stap aan meer groen en een betere kwaliteit van de leefomgeving. Om de ontwikkeling van de hoeveelheid groen te kunnen volgen, hebben we in 2023 een boomkronenkaart aangeschaft. Deze kaart geeft inzicht in de huidige boomkroonbedekking en gebruiken we als nulmeting om veranderingen in de tijd te kunnen monitoren. Daarnaast volgen we de landelijke ontwikkelingen rondom de Natuurherstelverordening (NHV), waarin wordt gewerkt aan een eenduidige methodiek voor het meten van boomkroonoppervlak. Wanneer deze methodiek beschikbaar is, bekijken we hoe we deze kunnen toepassen binnen Meierijstad.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://meierijstad.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/614d6eaf-9034-46cc-989f-7004e10541dd?agendaItemId=c3e80659-5359-438e-af2a-62061a570266