Agendabundel

het stimuleren van energiebesparing en het verminderen van de energievraag, met name bij particuliere huiseigenaren

•

het organiseren van kennisontwikkeling en het vergroten van inzicht in de middelen en mogelijkheden om een gebouw (woning of utiliteit) te verduurzamen

•

het verminderen van knelpunten op het gebied van verduurzaming in de gebouwde omgeving

•

het vergroten van de effectiviteit van besparingstrajecten.

Naast deze doelen voor het uitvoeringsprogramma hebben de zeven Westfriese gemeenten ook nog lokale doelstellingen, waaronder in hun transitievisies warmte en wijkuitvoeringsplannen. Inspirerend voorbeeld: Koggenland Energieneutraal - burgerinitiatief ‘voor en door Koggenlanders’ Koggenland kent diverse voorbeelden van duurzame opwek. Het meest zichtbaar zijn de windmolens langs de Jaagweg, Oudendijk en Obdam. Ook liggen steeds meer daken vol met zonnepanelen. Behalve deze zichtbare voorbeelden zijn er ook veel onzichtbare duurzame initiatieven. Zo worden zorgcentra verwarmd met aardwarmte, wordt er warmte gewonnen uit het wegdek en is er al veel ervaring met warmtepompen. Een aansprekend initiatief is de gratis warmtescan van Koggenland Energie Neutraal. Bewoners worden op een laagdrempelige manier geholpen om warmtelekken te vinden en gericht actie te kunnen ondernemen. Zo wordt energie bespaard door bestaande woningen energiezuinig te maken en krijgen mensen inzicht in het verduurzamen van hun eigen energiegebruik.

62425 – Vertrouwelijk

15

4.3 Kansen en knelpunten We zien diverse kansen om de gebouwde omgeving in Westfriesland te verduurzamen, waaronder het gebruik van geothermie als alternatieve warmteoplossing voor aardgas. Tegelijkertijd zijn er factoren die de verduurzaming bemoeilijken of kunnen vertragen. In gesprekken met maatschappelijke en professionele partners zijn de navolgende kansen en knelpunten benoemd.

Energiebesparing De grootste kansen voor energiebesparing liggen in het goed isoleren van de gebouwde omgeving. Als de regio Westfriesland een gemiddelde isolatiegraad van B kan bereiken, wordt er in heel Westfriesland 20% minder warmte gevraagd. Daarbij is isoleren niet alleen vaak een randvoorwaarde om over te kunnen stappen op duurzame warmte, maar leidt het ook tot meer wooncomfort en een lagere energierekening voor de particuliere huiseigenaar. Het isoleren tot label B wordt dan ook gezien als ‘no regret’, zeker indien de verduurzaming collectief, en daarmee met lagere kosten, wordt georganiseerd. Wel zijn de aanpassingen per type woning verschillend, wat passend advies belangrijk maakt. Een kans om de conversie in handelen van de woningeigenaren te vergroten, is dan ook ondersteuning door uitvoerings- en ontzorgingstrajecten. Knelpunt bij energiebesparing in de gebouwde omgeving is de bewustwording onder inwoners, die zich nog niet altijd bewust zijn van de mogelijkheden en voordelen van een goed geïsoleerd huis. Daarnaast vraagt het overstappen naar duurzame warmte in sommige gevallen een hogere isolatiegraad dan label B die een (veel) hogere investering vraagt.

Duurzame opwek Tijdens de gesprekken met verschillende partijen die zich bezig houden met verduurzaming van de gebouwde omgeving bleek dat er veel kansen voor zonne-energie worden gezien in de gebouwde omgeving. Hierbij wordt gedacht aan kleinschalig zon-op-dak (bijvoorbeeld op woningen), maar ook grootschalig op daken van utiliteitsgebouwen. Ook hierbij geldt dat het collectief organiseren leidt tot lagere kosten. Bij beschikbaarheid van geschikte daken ligt er dan ook een kans voor collectieve projecten, zoals de postcoderoosprojecten die de Zonnecoöperatie West-Friesland momenteel realiseert. Een knelpunt hierbij is de capaciteit van het elektriciteitsnet, dat door de uitrol van zonne-energieprojecten kan leiden tot overbelasting van het net. Een betere balans op het net vraagt om een diversiteit van bronnen voor duurzame opwek, mede omdat de directe beschikbaarheid van duurzame energie (wind of zon) deels afhankelijk is van omstandigheden (zoals het weer of het tijdstip op een dag). Daarom is – op langere termijn – mogelijk ook ruimte voor energieopslag nodig. Ook de ontwikkeling van smart-grids biedt kansen om de vraag naar energie en aanbod van duurzame energie beter op elkaar te laten aansluiten, bijvoorbeeld door de accu’s van elektrische voertuigen in te zetten om pieken in de energievraag op te vangen.

Duurzame warmte Op het gebied van duurzame warmte zijn er in de regio Westfriesland kansen voor geothermie en aquathermie als duurzame warmtebron. In bepaalde sectoren wordt deze warmtebron al ingezet (zie ook het hoofdstuk Land- en glastuinbouw). Verder zijn er kansen voor het aanleggen van een warmtenet in Hoorn, Medemblik en Enkhuizen, vanwege de hogere dichtheid van de gebouwde omgeving. Een warmtenet kan tot verduurzaming leiden als de warmtebron duurzaam is, waar aansluiting op een fossiele bron tot een lock-in kan leiden (dat wil zeggen: een sterke afhankelijkheid van de fossiele bron waardoor overstappen naar een ander systeem bemoeilijkt wordt) en er zo voor kan zorgen dat verduurzaming uiteindelijk niet van de grond komt. In de meer landelijke gebieden neemt de vraag naar elektriciteit naar verwachting (sterk) toe, omdat voor duurzame verwarming (en koeling) van woningen en utiliteitsbouw steeds meer gebruik zal worden gemaakt van (hybride) warmtepompen. Een knelpunt is dat dit kan leiden tot meer congestie op het laagspanningsnet.

16

62425 – Vertrouwelijk

Inspirerend voorbeeld: Zonnecoöperatie Westfriesland – Zonnepanelen voor iedereen! Niet elke bewoner kan zonne-energie opwekken op eigen dak. Dit kan komen door de ligging van het dak, maar ook door lokale voorschriften of beperkingen van de verhuurder. Daarnaast hebben bewoners van appartementen en flats geen eigen dak. De zonnecoöperatie Westfriesland stelt bewoners in de gelegenheid om toch hun eigen duurzame energie op te wekken. Leden van de coöperatie kunnen investeren in zonnepanelen op geschikte daken van anderen, bijvoorbeeld op garages of bedrijfspanden. Zo kunnen ze toch genieten van de voordelen van duurzame energie, bijvoorbeeld het verrekenen van de opgewekte stroom met hun energierekening. De zonnecoöperatie heeft al verschillende projecten gestart in de gemeenten Stede Broec, Enkhuizen, Drechterland, Medemblik en Hoorn, en is altijd op zoek naar extra daken!

4.4 Activiteiten Gemeenten hebben een regierol in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Daarom is de gemeentelijke inzet om de gebouwde omgeving te verduurzaming ook groter dan bij andere sectoren. Gemeenten voeren zowel lokaal als regionaal activiteiten uit. Op lokale schaal gaat het onder meer om de ontwikkeling van transitievisies warmte, het opstellen en uitvoeren van wijkuitvoeringsplannen en het stimuleren van verduurzamingsprojecten. Regionaal zijn er afspraken gemaakt in het kader van de RES Noord-Holland Noord en hebben gemeenten samen de Regeling Reductie Energieverbruik uitgevoerd. Daarnaast vinden er in samenwerking met het Duurzaam Bouwloket acties voor particuliere wooneigenaren plaats. Voorbeelden zijn de Campagne ‘Wijdoenwat’ (over de stappen naar aardgasvrij wonen) en Gluren bij de Duurzame Buren (jaarlijkse duurzame open huizen route). In de komende periode verkent Westfriesland de mogelijkheden om meer regionale activiteiten uit te voeren, in samenwerking met zowel gebruikers van energie als bewonersinitiatieven en bedrijven die bijdragen aan het realiseren van duurzame opwek en energiebesparing. Zo wil Westfriesland krachten bundelen, onderling leren en de slagkracht vergroten. Hierna wordt nader ingegaan op regionale en lokale activiteiten om de gebouwde omgeving te verduurzamen.

Regionale activiteiten Om de gebouwde omgeving te verduurzamen voert de regio Westfriesland tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Het gaat hierbij deels om onderzoeken en verkenningen, op basis waarvan keuzes worden gemaakt over vervolgstappen. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 3 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.

Categorie

Activiteit

Trekker

Planning

Resultaat

Algemeen

Programma Nieuwe Energie

Westfriese gemeenten

2022-2026

Een opgesteld programma Nieuwe Energie.

Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen

Westfriese gemeenten

2021-2023

Plan van aanpak voor het opzetten van een platform om huishoudens te ondersteunen bij verduurzaming.

Verkenning regionaal energiebedrijf

Westfriese gemeenten

2022-2023

Besluitvorming tot het wel of niet oprichten van een Westfries energiebedrijf

17

62425 – Vertrouwelijk

Energiebesparing

Duurzame warmte

Kennis

Informatievoorziening & advies duurzaam wonen

Duurzaam Bouwloket

Doorlopend

Het delen van informatie en geven van advies aan particulieren huiseigenaren.

Verkenning regionaal isolatieprogramma

Westfriese gemeenten

2021-2022

Plan van aanpak voor het opzetten van een regionaal isolatieprogramma

Slimme Westfriese LEDverlichting

Westfriese gemeenten

2021-2025

De verduurzaming van de openbare verlichting, veldverlichting en verlichting in gemeentelijk vastgoed in de Westfriese gemeenten.

Opstellen van regionale visie warmtetransitie

Westfriese gemeenten

2022

Keuze in verdeling van de warmtebronnen en de inzet van de netwerkinfrastructuur en warmtenet(ten)

Routekaart voor aardgasvrije scholen

SOHH

2021

Het creëren van toekomstbeelden voor volledig duurzame schoolgebouwen met behulp van routekaarten.

Kennisuitwisseling warmtetransitie

Westfriese gemeenten

2021-2023

Richting geven aan de weg naar een functionerend warmtenet

De klantreis naar energieneutraal

Westfriese gemeenten

2021-2022

Het inzichtelijk maken van de klantreis van particuliere huiseigenaren: per type persoon de stappen die iemand doorloopt om uiteindelijk energieneutraal te wonen.

Programma Nieuwe Energie ( ) Om in 2040 energieneutraal te zijn moet Westfriesland in 2030 duurzame energie opwekken (1.6 TWh) en de gebouwde omgeving duurzaam verwarmen (van het aardgas af). Dit vraagt om investeringen, ruimtelijke ingrepen en draagvlak en eigenaarschap onder inwoners en ondernemers. De regio ontwikkelt hiervoor een programmatische aanpak onder de noemer ’Programma Nieuwe Energie’.

Verkenning platform ondersteuning uitvoering duurzaam wonen ( , ) Als aanvulling op het Duurzaam Bouwloket, dat zich richt op het informeren en vrijblijvend adviseren over verduurzaming van woningen, willen we particuliere huiseigenaren ook helpen in de stap daarna: de uitvoering van activiteiten om woningen te verduurzamen. Als eerste stap verkennen we mogelijkheden voor het inrichten van een platform dat ondersteunt in de realisatie van energiebesparing, duurzame opwek en duurzame warmte. Daarbij helpt het platform ook om knelpunten in de praktijk te signaleren, zoals belemmerende wet- en regelgeving. Inzicht hierin kan worden gebruikt om lokale regelgeving aan te passen of gewenste aanpassingen te agenderen in overleg met de provincie of het Rijk.

Verkenning regionaal energiebedrijf ( , ) Bij het realiseren van duurzame energie (warmte en elektriciteit) moeten inwoners van Westfriesland mee kunnen profiteren. Dit is een voorwaarde die is opgenomen in de RES 1.0 en daarmee ook in dit uitvoeringprogramma. Een van de mogelijke instrumenten om dit te realiseren is het oprichten van een Westfries energiebedrijf. We gaan nader onderzoeken of en in welke vorm dit kan.

62425 – Vertrouwelijk

18

Informatievoorziening & advies duurzaam wonen ( ) Om woningeigenaren (verder) te helpen met het verduurzamen van hun woning, is het Duurzaam Bouwloket opgericht. Dit is een organisatie die in opdracht van gemeenten gratis en onafhankelijk advies aanbiedt over het energiezuinig, comfortabel en aardgasvrij maken van woningen. Duurzaam Bouwloket voert in samenwerking met gemeenten een aantal acties uit, waaronder de campagne ‘Wij doen wat’ (informatie en advies specifiek gericht op (de stappen naar) aardgasvrij wonen) en Gluren bij de Duurzame Buren (een duurzame open huizen route).

Verkenning regionaal isolatieprogramma ( ) Om als regio energiebesparing te stimuleren verkennen we de mogelijkheden voor een regionaal isolatieprogramma. Dit kan bijvoorbeeld met collectieve acties vanuit de regio, of een collectief aanbod dat lokaal niveau (via de individuele gemeenten) wordt gedaan. Een mogelijke actie is het uitvoeren van warmtescans.

Slimme Westfriese LED-verlichting ( ) Als Westfriese gemeenten gebruiken we ook zelf energie, bijvoorbeeld voor (openbare) verlichting. We kunnen energie én geld besparen op deze verlichting door het toepassen van ‘slimme’ LED-verlichting. De Europese Unie stelt via de Green deal subsidiegelden beschikbaar. Verlichtingsprojecten komen in aanmerking voor deze subsidie. De Westfriese gemeenten starten daarom een project om gezamenlijk een aanvraag in te dienen voor het verduurzamen van de verlichting.

Opstellen van regionale visie warmtetransitie ( ) Iedere gemeente moet een omgevingsvisie opstellen: een visie op de bescherming en ontwikkeling van de leefomgeving. De Regionale Energiestrategie en de gemeentelijke Transitievisie Warmte hebben hier invloed op. Zo heeft roept de warmtetransitie vragen op over vele (bestuurlijke) en regionale keuzes zoals de woningbouwopgave, netwerkinfrastructuur, inzet van de bodem en bestaande bronnen. Antwoorden hierop moeten gevonden worden in de op te stellen regionale warmtevisie voor Westfriesland.

Routekaart voor aardgasvrije scholen ( ) Het verduurzamen van grote utiliteitsbouw, zoals scholen en ziekenhuizen, is een uitdaging op zichzelf. Overstap op duurzame warmtebronnen biedt perspectief, maar het is niet eenvoudig om te beginnen en keuzes te maken. Een routekaart kan hierbij uitkomst bieden en is al eerder effectief ingezet als verduurzamingsinstrument in de regio. De Stichting Onderwijshuisvesting Hoorn geldt als casus om te onderzoeken hoe duurzame warmte in schoolgebouwen kan worden toegepast.

Kennisuitwisseling warmtetransitie ( ) Het is belangrijk om de komende jaren op de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen en innovatie op het gebied van de warmtetransitie. Lage temperatuur warmtenetten (LT-warmtenetten) lijken bijvoorbeeld een veelbelovend alternatief voor het gebruik van aardgas, maar de weg richting het breed inzetten van LTwarmtenetten is nog lang. Daarom zetten de gemeenten zich in om kennisuitwisseling over veelbelovende warmtetoepassingen op gang te brengen en de koplopers in de regio te ondersteunen bij het onderzoeken van de mogelijkheden met LT-warmtenetten.

62425 – Vertrouwelijk

19

De klantreis naar energieneutraal ( , ) Binnen de regio is er veel kennis en expertise met betrekking tot het energieneutraal maken van woningen. Om deze kennis breder in te zetten en woningeigenaren inzicht te geven in verduurzamingsmogelijkheden wordt vanuit de gemeenten de klantreis naar energieneutraal in beeld gebracht, met als doel om een plan op te stellen om woningeigenaren te motiveren te verduurzamen.

62425 – Vertrouwelijk

20

Lokale activiteiten Ook op lokale schaal werken de Westfriese gemeenten aan verduurzaming. Vrijwel alle gemeenten voeren lokale campagnes voor woningeigenaren uit met informatieavonden/webinars, adviezen en collectieve inkoop. Figuur 6 geeft enkele voorbeelden van andere lokale activiteiten om de gebouwde omgeving te verduurzamen. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lopende activiteiten per gemeente.

Figuur 6: voorbeelden van lokale activiteiten en lopende projecten

4.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio Gemeenten hebben op grond van het Klimaatakkoord een regierol in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Hierbij gaat het om een lokale verantwoordelijkheid, maar de zeven Westfriese gemeenten zien kansen om deze op onderdelen slimmer en in samenwerking in te vullen. Bijvoorbeeld op het gebied van energiebesparing bij particuliere huiseigenaren. De daadwerkelijke uitvoering van verduurzamingsmaatregelen is en blijft aan eigenaren zelf. Wel zien we als regio dat er voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving een stimulerende en faciliterende rol nodig is vanuit de gemeenten, mede met het oog op de financiële draagkracht van inwoners en huiseigenaren. De regio wil daarom huiseigenaren faciliteren en stimuleren om verduurzamingsmaatregelen te nemen. Dit betekent dat de huiseigenaren aan de lat staan, maar dat gemeenten voorlichtingscampagnes uitvoeren, kennisuitwisseling organiseren en de uitvoering ondersteunen. Op lokaal niveau kunnen gemeenten hiervan afwijken, bijvoorbeeld bij de realisatie van warmtenetten. Dit beschrijven de gemeenten in hun Transitievisie Warmte en de hieruit voortvloeiende wijkuitvoeringsplannen.

Organisatie Voor het opstellen van dit uitvoeringsprogramma is een werkgroep opgericht met een selectie van regionale partijen die werken aan verduurzamen van de gebouwde omgeving. Voor de uitvoering van dit programma zetten we deze samenwerking voort. De werkgroep richt zich op het ontwikkelen en delen van kennis en inzichten en

62425 – Vertrouwelijk

21

reflectie op de activiteiten in het uitvoeringsprogramma. De vorm waarin dit gebeurt wordt in samenwerking met de partijen nader uitgewerkt. Deze samenwerking wordt gefaciliteerd door de gemeenten uit de regio. De samenwerkingspartners hebben een actieve rol in het netwerk door het delen van kennis en inzichten, het bijdragen aan en het reflecteren op de regionale activiteiten op het gebied van de gebouwde omgeving en het uitbreiden van het netwerk met andere relevante partners. Vanuit de regierol werken de zeven Westfriese gemeenten intensief samen. Ze voeren verkenningen uit en zorgen voor randvoorwaarden, zoals financiële middelen en organisatievermogen. De samenwerking vindt plaats via het bestaande regionale samenwerkingsverband (zie hoofdstuk 8). Vanuit dit samenwerkingsverband worden projecten uitgevoerd en vindt de coördinatie van de werkgroep gebouwde omgeving plaats.

22

62425 – Vertrouwelijk

Mobiliteit Dit hoofdstuk beschrijft de regionale opgave, ambitie en activiteiten die de regio Westfriesland de komend jaren onderneemt om de mobiliteitssector te verduurzamen. Hierbij sluit de regio aan bij de afspraken in het nationaal klimaatakkoord die nader zijn uitgewerkt in het regionale mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland.

5.1 Opgave De mobiliteitssector is met 1,0 TWh verantwoordelijk voor bijna een kwart van het Westfries energiegebruik (zie figuur 7). De mobiliteitssector kan opgedeeld worden in personenvervoer en vrachtvervoer. Twee derde van het energiegebruik in de mobiliteitssector in Westfriesland gaat naar personenvervoer en een derde naar vrachtvervoer. Als we kijken naar personenvervoer is er een verschil tussen openbaar vervoer en privévervoer. Het autobezit is per inwoner hoger dan gemiddeld in Nederland. Het aandeel elektrische auto’s is in Westfriesland lager dan in andere

Figuur 7: energiegebruik mobiliteitssector

regio’s in Nederland. Daarnaast is het aantal (semi-)publieke laadpunten lager dan in andere regio’s in Nederland. In de huidige situatie worden er in Westfriesland benzine, diesel en elektriciteit gebruikt in de mobiliteitssector. Er zijn al belangrijke stappen gezet richting verduurzaming van het Westfriese openbaar vervoer; de meeste bussen rijden elektrisch in Westfriesland. Voor het vrachtvervoer is de opgave nog groter, daar wordt hoofdzakelijk nog diesel gebruikt.

Verduurzamingsmogelijkheden: trias mobilica Er zijn op hoofdlijnen drie soorten maatregelen om de

Verminderen

mobiliteitssector te verduurzamen, de zogeheten trias mobilica: 1.

Verminderen. Minder en kortere transportbewegingen. Bijvoorbeeld door dichter bij huis of thuis te werken, of door slim transport met minder, maar vollere vrachtauto’s.

2.

Veranderen. Verandering van vervoerswijze door

CO2reductie in mobiliteit

duurzamere alternatieven (ook wel modal shift). Bijvoorbeeld door te stimuleren dat mensen met fiets of OV naar hun werk gaan in plaats van met de auto. 3.

Verschonen. Zorgen dat vervoersmiddelen minder uitstoten. Dit kan door zuinigere voertuigen en door fossiele brandstoffen zoveel mogelijk te vervangen met duurzamere alternatieven als biobrandstoffen en waterstof en accu’s in combinatie met duurzame elektriciteit.

Veranderen

Verschonen

62425 – Vertrouwelijk

23

Regio-overstijgend thema Mobiliteit is een thema dat de regiogrenzen overstijgt. Er vinden tenslotte veel transportbewegingen van en naar Westfriesland plaats. En ook regelgeving van overheden elders kan van invloed zijn op de regio Westfriesland, bijvoorbeeld emissievrije zones in Amsterdam waar ook Westfriese transporteurs zich aan moeten houden. Voor de verduurzaming van mobiliteit is bovenregionale samenwerking daarom cruciaal. Deze samenwerking vindt primair plaats binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) Noord-Holland en Flevoland, dat vanuit de provincies getrokken wordt. Met het uitvoeringsprogramma Westfriesland wordt bij het RMP aangesloten.

5.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland aan de transitie naar een slim en duurzaam mobiliteitssysteem dat doelen voor bereikbaarheid, verkeersveiligheid, leefbaarheid en duurzaamheid verenigt. Daarbij ligt de focus op CO2-reductie in Noord-Holland en Flevoland, met regionale samenhang en gezamenlijke uitvoeringskracht.

Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland zijn een inhoudelijk en een procesmatig doel afgesproken: •

Inhoudelijk doel: vermindering van CO2-uitstoot naar een maximale uitstoot van 4,2 megaton voor de sector mobiliteit en transport voor heel Noord-Holland en Flevoland samen in 2030. Het streven is nadrukkelijk om de CO2-uitstoot te reduceren tot minder dan 4,2 megaton in 2030. Voor de langere termijn zal de CO2uitstoot door mobiliteit nog aanzienlijk verder teruggebracht moeten worden om een substantiële bijdrage te leveren aan de doelstelling uit het Klimaatakkoord om de CO2-uitstoot te reduceren tot nagenoeg 0 in 2050.

•

Procesmatig doel: ontwikkelen van een concreet, adaptief meerjarig programma, met SMART subdoelen en maatregelen, dat uiteindelijk zicht biedt op realisatie van deze doelen. Elke partij draagt naar vermogen en draagkracht bij aan de uitvoering en een ieder is medeverantwoordelijk voor het behalen van de doelen.

Duurzaam werkgeverschap: Omring combineert duurzame mobiliteit met gezondheid Voor zorgorganisatie Omring is duurzaam handelen onlosmakelijk verbonden met (positieve) gezondheid. Vanuit die visie betekent duurzame mobiliteit daarom niet alleen het verlagen van de CO2-uitstoot, maar kijkt Omring ook hoe medewerkers het beste gefaciliteerd kunnen worden. De coronacrisis heeft die beweging verder versneld. Omring, dat op 34 locaties en met ruim 4.500 medewerkers (thuis)zorg en ondersteuning levert in Noord-Holland Noord, investeerde in de veiligheid, gezondheid en welzijn van de medewerkers met persoonlijke beschermingsmiddelen, uitgebreide thuiswerkfaciliteiten, mentale ondersteuning en leuke online activiteiten. De waardering van de eigen medewerkers leverde de titel op van Beste (thuis)werkgever van het jaar 2020. Hierop voortbouwend werkt Omring nu aan een nieuw mobiliteitsbeleid: thuiswerken wordt blijvend gefaciliteerd waardoor vervoersbewegingen lager blijven. Met een nieuw fiets- en leaseplan stimuleert Omring fietsen en elektrisch rijden en daarnaast zorgt een planningssysteem in de thuiszorg voor zo min mogelijk reisbewegingen.

24

62425 – Vertrouwelijk

5.3 Kansen en knelpunten Kansen Westfriese gemeenten kunnen ontwikkelingen in de verduurzaming van mobiliteit faciliteren en stimuleren. Denk daarbij aan het stimuleren van deelmobiliteit en laadinfrastructuur via (ruimtelijk) beleid, duurzaamheidseisen in de concessieverlening voor openbaar vervoer. Door regionaal de krachten te bundelen kunnen gemeenten van elkaar leren en de effectiviteit van het beleid versterken. Dit gebeurt ook al binnen het Regionaal Mobiliteitsprogramma. Bovendien biedt de ruimte van parkeerplaatsen kansen voor duurzame opwek. De regio Westfriesland heeft tevens een sterke logistiek- en transportsector waar zowel kansen liggen om te verduurzamen. Uit gesprekken met logistiek- en transportbedrijven blijkt dat veel partijen de noodzaak zien om te verduurzamen en daar ook ambities voor hebben. Externe ontwikkelingen als de inrichting van emissievrije zones in onder meer Amsterdam en Hoorn kunnen een impuls bieden voor de verduurzaming van de Westfriese logistieke sector. Specifieke kansen zijn te vinden in de trias mobilica: verminderen van transportbewegingen door optimalisatie, verandering van vervoerswijzen en verschoning van het wagenpark.

Knelpunten Uit gesprekken met Westfriese logistiek- en transportbedrijven blijkt dat zij voor een aantal uitdagingen staan in hun verduurzamingsopgave. Sommige partijen geven aan behoefte te hebben aan informatie over de precieze (voorgenomen) regelgeving vanuit het Rijk en de provincie. Daarnaast is voor ondernemers nog niet altijd duidelijk wat voor hen het beste alternatief voor fossiele brandstoffen is. Er is nog verdere technologische ontwikkeling gewenst van voertuigen op waterstof of batterijen.

5.4 Activiteiten Regionale activiteiten Om het mobiliteitssysteem te verduurzamen voeren de regio Westfriesland en partners tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.

Categorie

Activiteit

Trekker(s)

Planning

Resultaat

Algemeen

Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland

Provincies NoordHolland en Flevoland

Jaarlijkse actualisatie

Inzicht in lopende en geplande activiteiten voor verduurzaming mobiliteit en aanvullende kansrijke mogelijkheden. Voor komende jaren wordt toegewerkt naar concrete aanvullende activiteiten.

Energiebesparing

Stimuleren elektrische deelauto’s

Zonnecoöperatie Westfriesland

Doorlopende activiteit

Een uitbreiding van het aantal elektrische deelauto’s in Westfriesland.

Kennis

Kennissessies verduurzaming logistiek

Westfriese Bedrijvengroep en Regio Westfriesland

2021-2023

Bespoedigen van de verduurzaming van de Westfriese logistieke sector door het uitwisselen van kennis.

Regionaal Mobiliteitsprogramma (RMP) Noord-Holland en Flevoland ( , ) Als onderdeel van het Klimaatakkoord is in 2020/2021 zijn in heel Nederland regionale mobiliteitsprogramma’s uitgewerkt. De regio Westfriesland is aangesloten bij het RMP Noord-Holland en Flevoland. Dit RMP wordt voor drie-deelgebieden uitgewerkt: Noord-Holland-Noord (inclusief Westfriesland), de Metropoolregio Amsterdam en

62425 – Vertrouwelijk

25

Flevoland Noordoost. Dit gebeurt als onderdeel van de Uitvoeringsagenda Samen Bouwen aan Bereikbaarheid (SBaB).

Stimuleren elektrische deelauto’s ( ) De Zonnecoöperatie West-Friesland heeft de ambitie om in Westfriesland projecten met elektrische deelauto’s op te starten. Het eerste project is gestart in Hoogkarspel. Met een buurtscan is de interesse gepeild. In samenwerking met de gemeente Drechterland zijn parkeerplaatsen met laadpalen toegewezen aan deelauto’s. De eerste auto wordt in augustus 2021 op het Raadhuisplein verwacht, nabij het winkelcentrum.

Zero-emissiezones stadslogistiek in o.a. Hoorn ( ) Vanuit de Uitvoeringsagenda Stadslogistiek worden emissievrije (‘zero-emissie’)zones voor stadslogistiek voorbereid in de dertig tot veertig grootste Nederlandse gemeenten. Verscheidene Noord-Hollandse gemeenten, waaronder Hoorn, werken hieraan mee. De gemeente Hoorn heeft de eerste plannen ontworpen voor een emissievrije zone in de binnenstad, inclusief begeleidende maatregelen. Hierover vindt naar verwachting medio 2021 bestuurlijke besluitvorming plaats.

Kennissessies verduurzaming logistiek ( ) Om de transitie naar duurzame mobiliteit te bespoedigen is het waardevol dat bedrijven en overheden onderling kennis delen en plannen afstemmen. Daarom wordt vanuit de Westfriese Bedrijvengroep en de regio Westfriesland samengewerkt met koplopers in duurzaamheid om kennissessies te organiseren over verduurzaming van de logistiek- en transportsector. Zo kunnen ondernemers leren van hoe koplopers op het gebied van duurzaamheid het hebben aangepakt. En kunnen bedrijven en overheden hun plannen voor verduurzaming en aanleg van net- en laadinfrastructuur op elkaar afstemmen.

Lokale activiteiten Ook op lokale schaal wordt gewerkt aan het verduurzamen van mobiliteit. Deze lokale activiteiten maken ook onderdeel uit van het Regionale Mobiliteitsprogramma. Figuur 8 geeft enkele voorbeelden hiervan. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lokale activiteiten die zich richten op het verduurzamen van mobiliteit.

Figuur 8: voorbeelden van lokale activiteiten en lopende projecten

62425 – Vertrouwelijk

26

5.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio Vanuit het Klimaatakkoord en de bijbehorende Nationale Agenda Laadinfrastructuur hebben de Westfriese gemeenten verantwoordelijkheden voor het stimuleren en faciliteren van de mobiliteitstransitie. Binnen het Regionale Mobiliteitsprogramma wordt hiervoor regionaal samengewerkt om activiteiten af te stemmen en de krachten te bundelen. Bijvoorbeeld voor het stimuleren van deelmobiliteit. Hierin neemt de regio een netwerkende rol aan, waarin overheden in de lead zijn en samenwerken met ondernemingen en maatschappelijke organisaties. Aanvullend daarop ondersteunt de regio Westfriesland initiatieven van andere organisaties voor verduurzaming van de mobiliteitssector. Zo faciliteert de regio logistiek- en transportbedrijven die willen verduurzamen. Dit wordt primair getrokken vanuit het Ontwikkelingsbedrijf NHN, de Westfriese Bedrijvengroep en Provincie NoordHolland. De regio Westfriesland ondersteunt de partijen daarbij waar nodig.

Organisatie Regionaal Mobiliteitsprogramma Het Regionaal Mobiliteitsprogramma Noord-Holland en Flevoland omvat drie regio’s: Metropoolregio Amsterdam, Flevoland Noord-Oost en Noord-Holland Noord. Westfriesland is een deelregio binnen de regio Noord-Holland Noord en Provincie Noord-Holland is trekker daarvan. Figuur 9 toont hoe binnen het RMP de besluitvorming is georganiseerd.

Figuur 9: besluitvormingsproces Regionaal Mobiliteitsprogramma (DO = directeurenoverleg, BO = bestuurlijk overleg) Verdere ambtelijke afstemming tussen Westfriese gemeenten en Provincie Noord-Holland over het RMP en gezamenlijke activiteiten loopt via de regiocoördinator van de provincie.

Werkgroep voor logistiek- en transport Voor het uitwerken van activiteiten voor de logistiek- en transportsector is een werkgroep ingericht met het Ontwikkelingsbedrijf NHN en de Westfriese Bedrijvengroep. Deze samenwerking zetten we voort voor de uitvoering van de activiteiten. De werkgroep richt zich op het organiseren van kennissessies, het bijeenbrengen van relevante maatschappelijke partners, het ontwikkelen en delen van kennis en het verder ontwikkelen en bijstellen van de activiteiten in het uitvoeringsprogramma. Hiervoor wordt periodiek afgestemd over gezamenlijke en onderlinge acties en voortgang.

62425 – Vertrouwelijk

27

Industrie & bedrijven Bedrijven hebben een grote rol in de energietransitie. Hierbij gaat het niet alleen om energiebesparing en de overstap op duurzame bronnen in eigen bedrijfsprocessen, maar ook om het ontwikkelen en toepassen van slimme oplossingen om bijvoorbeeld de gebouwde omgeving en landbouw te verduurzamen. In dit hoofdstuk beschrijven we allereerst de opgave en ambitie op het gebied van industrie en bedrijven. Vervolgens benoemen we bestaande en nieuwe activiteiten die de regio Westfriesland onderneemt om in de periode 2021-2025 industrie en bedrijven(terreinen) te verduurzamen en te werken aan duurzame verdienmodellen voor de toekomst. Focus op bedrijventerreinen De industrie heeft met 7% een relatief klein aandeel in het totale Westfriese energiegebruik. De omvang van de industrie is beperkt en er zijn weinig energie-intensieve processen. Een groot deel van de industrie bestaat uit de voedingsmiddelenindustrie, die een sterke link heeft met de landbouwsector. De industrie concentreert zich op bedrijventerreinen, waar logischerwijs ook veel andere bedrijven actief zijn. Met Duurzaam Ondernemend Westfriesland is er een actief netwerk dat zich onder andere richt op de verduurzaming van bedrijventerreinen. Dit uitvoeringsprogramma sluit hierop aan en legt de focus voor industrie en bedrijven op de bedrijventerreinen in de regio.

6.1 Opgave De bedrijven in Westfriesland zijn geografisch gezien veelal geconcentreerd op bedrijventerreinen. De regio beschikt over 28 bedrijventerreinen, die in totaal ongeveer 530 hectare beslaan en waar zich ongeveer 2000 bedrijfsvestigingen bevinden. Een groot deel van deze bedrijventerreinen bevindt zich in de gemeenten Hoorn (172 hectare) en Medemblik (153 hectare). Dat blijkt ook uit de analyse van het energiegebruik. Het navolgende figuur geeft per gemeente inzicht in het energiegebruik (gas en elektriciteit) van industrie en bedrijven. Hier valt op dat ook in Enkhuizen een groot elektriciteitsverbruik aan industrie en bedrijven is toe te schrijven.

Figuur 10: energiegebruik industrie en bedrijven per gemeente

62425 – Vertrouwelijk

28

Daarbij is een recente analyse uitgevoerd van de toekomstbestendigheid van en kansen voor de bedrijventerreinen in Westfriesland. 4 Hierbij is specifiek gekeken naar (1) economie en werkgelegenheid, (2) marktwaarde en ruimtelijke kwaliteit, (3) slimme industrie en logistiek en (4) circulariteit en duurzaamheid. Uit de analyse blijkt dat de uitgangssituatie van de regio goed is (ten opzichte van het landelijk gemiddelde) en de bedrijventerreinen zich relatief goed lenen voor verduurzaming.

Verduurzamen bedrijven en bedrijventerreinen De mogelijkheden om bedrijven en bedrijventerreinen te verduurzamen lijken sterk op die van woningen. Een groot deel van de energie wordt gebruikt voor de verwarming van gebouwen. Hierbij is het zaak om aardgas – als belangrijkste bron voor verwarming – te vervangen door duurzame warmtebronnen. Hiervoor zijn er verschillende verduurzamingsstrategieën, grofweg: (1) elektrificatie, (2) warmtenetten (op lage, middelhoge of hoge temperatuur), (3) duurzaam gas (waterstof of groen gas) en (4) een hybride variant. Bij iedere strategie hoort ook vaak een isolatieniveau. Volledig elektrificeren kan namelijk alleen wanneer een gebouw goed geïsoleerd is. Daar tegenover staat dat het niet nodig is een gebouw tot label A te isoleren wanneer warmte op hoge temperatuur wordt aangeleverd. We zien wel dat bedrijven gemiddeld een hogere isolatiegraad hebben dan bijvoorbeeld woningen.

Verduurzamen industrie In de industrie wordt energie vooral gebruikt voor productieprocessen. Verduurzaming van productieprocessen vraagt om maatwerk, omdat deze vaak specifiek van aard zijn (met bijbehorende technische mogelijkheden) en ook de timing van groot belang is (logisch vervangingsmoment). Er wordt apparatuur gebruikt die hoge investeringskosten met zich meebrengt en een lange levensduur heeft. Hierdoor is weinig ruimte om verschillende strategieën uit te proberen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de voedingsmiddelenindustrie, waar destillatie en bakprocessen een belangrijke rol spelen. Deze verwarmingsprocessen vinden plaats op een hoge temperaturen die heel precies geregeld zijn en waar nu vooral aardgas voor wordt gebruikt. Een deel van deze processen kan geëlektrificeerd worden, maar dit is niet altijd mogelijk. Daarom wordt er ook veel gekeken naar duurzame gassen als groen gas en waterstof als vervangende energiebron.

6.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt toe naar energieneutrale en toekomstbestendige bedrijventerreinen in 2040. Dat vraagt om energiebesparing, het realiseren van duurzame opwek en de overstap op duurzame warmtebronnen. Ook de overstap naar circulair ondernemen maakt hier onderdeel van uit. Hiertoe werken gemeenten en bedrijfsleven nauw samen onder de noemer van Duurzaam Ondernemend Westfriesland.

Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Voor de periode 2021-2025 zijn de volgende doelen geformuleerd: •

Het oprichten van de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen en twee werkmaatschappijen om bedrijven(terreinen) te helpen om energieneutraal te worden (2021).

•

Het inrichten van een structureel, herkenbaar en onafhankelijk loket (vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen) waar Westfriese bedrijven (met een focus op bedrijven op bedrijventerreinen) terecht kunnen met al hun vragen op het gebied van de energietransitie en mogelijkheden om te verduurzamen (2021).

4

Bron: Stec Groep. Toekomstbestendige en duurzame bedrijventerreinen: regiorapport West-Friesland. (2020)

62425 – Vertrouwelijk

•

29

Het hebben van inzicht in (de ontwikkeling van) het energiegebruik op het niveau van bedrijventerreinen om de voortgang in het behalen van de doelen te monitoren (2021-2025).

•

In 2025 zijn alle bedrijventerreinen benaderd vanuit de stichting over de mogelijkheden om te verduurzamen, ligt er bij 50% van de bedrijventerreinen een plan van aanpak om energieneutraal te worden en zijn er op 25% van de bedrijventerreinen al stappen gezet om te verduurzamen.

Inspirerend voorbeeld Hoorn80 Energiepositief Als het aan de ondernemers van Hoorn80 ligt, levert het bedrijventerrein in 2022 meer energie dan het verbruikt. Dit levert kostenbesparing, milieuwinst, maar ook een enorme impuls voor de Westfriese economie. Het project startte begin 2017 en veel deelnemers hebben al duurzame stappen gezet: Hoorn80 is een echte koploper. Het initiatief wordt ondersteund door het regionale bedrijfsleven via de Hoornse Ondernemers Compagnie, Westfriese Bedrijven Groep en Parkmanagement Hoorn. De Provincie Noord-Holland en gemeente Hoorn steunen het project.

6.3 Kansen en knelpunten We zien diverse kansen om industrie en bedrijven in Westfriesland te verduurzamen, waaronder een collectieve aanpak voor bedrijven(terreinen). Tegelijkertijd zijn er factoren die de verduurzaming bemoeilijken of kunnen vertragen. In gesprekken met Duurzaam Ondernemend Westfriesland zijn de navolgende kansen en knelpunten benoemd.

Kansen Binnen de sector industrie en bedrijven liggen er kansen voor een collectieve aanpak, bijvoorbeeld op bedrijventerreinen. Door krachten te bundelen kunnen bedrijven van elkaar leren en kosten en tijd besparen. Daarbij kan er op het niveau van bedrijventerreinen efficiencywinst worden behaald door gezamenlijke inkoop van duurzame opwek, opslag van energie of warmte-oplossingen. Daarbij zijn er vanuit Rijk en provincies diverse financieringsmogelijkheden om verduurzaming op gang te brengen, zoals aanjaag- en processubsidies. Een voorbeeld hiervan is de subsidie vanuit de provincie NoordHolland voor bedrijventerreinen om te verduurzamen, onder het programma ‘Herstructurering Innovatief Ruimtegebruik Bedrijventerreinen 2021 Duurzaamheid’. Hierdoor zijn duurzame investeringen aantrekkelijker voor ondernemers. Tegelijkertijd biedt de energietransitie ook kansen in termen van verdienmodellen. Denk hierbij aan het verhandelen en opslaan van duurzaam opgewekte energie of het gezamenlijk inkopen/opwekken van duurzame energie. De fysieke ruimte van bedrijventerreinen (dakoppervlak en openbare ruimte) biedt hierbij mogelijkheden voor duurzame opwek.

Knelpunten De energietransitie brengt ook grote uitdagingen met zich mee voor industrie en bedrijven. Een bekend probleem is de beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet voor het inpassen van duurzame opwek. Dit probleem speelt momenteel bij een select aantal bedrijventerreinen in Westfriesland (De Braken I-IV, Unda Maris/Almere en Bedrijventerrein Andijk). Daarnaast vergt verduurzamen tijd en geld, waarbij de terugverdientijd van duurzaamheidsinvesteringen voor veel bedrijven langer is dan zij in de regel hanteren voor andere investeringen.

30

62425 – Vertrouwelijk

Ook hebben bedrijven niet altijd goed zicht op en begrip van de mogelijkheden om te verduurzamen. Verschillende partijen bieden verschillende oplossingen, wat vergelijken bemoeilijkt, en vanwege de snelheid van innovaties kost het veel tijd om uit te zoeken wat in een specifiek geval de beste oplossing is. Tot slot vormt het verzekeren van bedrijfsgebouwen een groeiend probleem, met hogere premies voor gebouwen met zonnepanelen vanwege risico’s rondom brandgevaar.

6.4 Activiteiten Met Duurzaam Ondernemend Westfriesland werkt de regio aan het verduurzamen van industrie en bedrijven. Duurzaam ondernemend Westfriesland is een samenwerkingsverband tussen de zeven Westfriese gemeenten, de Westfriese Bedrijvengroep, de Rabobank West-Friesland, het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord en de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord. Hierna beschrijven we eerst de regionale activiteiten die vanuit Duurzaam Ondernemend Westfriesland worden uitgevoerd. Vervolgens is een overzicht opgenomen van lokale initiatieven en activiteiten. Het gaat hierbij steeds zowel om bestaande en doorlopende activiteiten, als om nieuwe initiatieven voor het uitvoeringsprogramma Energieneutraal Westfriesland.

Regionale activiteiten Om de industrie en bedrijven te verduurzamen voeren de regio Westfriesland en partners tussen 2021 en 2025 in ieder geval de volgende activiteiten uit. Na het overzicht worden de activiteiten nader toegelicht. Bijlage 2 bevat per activiteit een uitgebreide beschrijving van de aanpak, het beoogd resultaat, de betrokken partijen, de planning en de benodigde middelen.

Categorie

Activiteit

Trekker

Planning

Resultaat

Verduurzaming bedrijventerreinen

Oprichten Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen

Ontwikkelingsbedrijf NHN & Westfriese Bedrijvengroep

2021

Nieuwe stichting en start van twee werkmaatschappijen in 2021-2022.

Duurzaam Ondernemersloket

Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen

2021-2022

Start verduurzaming op drie bedrijventerreinen en vervolgstappen op tien bedrijventerreinen.

Bedrijventerreinen Energiepositief (BE+) Westfriesland

Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen

2021-2025

Bekendheid van het aanbod vanuit BE+ Westfriesland bij alle Westfriese bedrijventerreinen.

Stimulerend toezicht op energiebesparing (en opwekking)

Omgevingsdienst NHN, provincie NH & Westfriese gemeenten

2021-2025

Naleving van de energiebesparingsplicht door bedrijven.

Onderzoek naar verduurzamingspotentie van bedrijventerreinen

MRA & Ontwikkelingsbedrijf NHN

2021-2022

Inzicht in kansen om bedrijventerreinen te verduurzamen

Pilot WFO-bedrijventerrein

Ontwikkelingsbedrijf NHN & Westfriese Bedrijvengroep

2021-2025

Een verduurzaamd bedrijventerrein in 2025.

Kennis

Werksessie huurders & verhuurders kantoorlocaties

Omgevingsdienst NHN & Westfriese gemeenten

2024-2025

Inzicht in drempels om te verduurzamen.

Energiebesparing

Uitvoering actieagenda circulair Westfriesland

Duurzaam Ondernemend Westfriesland

2021-2022

Energiebesparing door circulair ondernemen.

31

62425 – Vertrouwelijk

Oprichten Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen ( ,

,

)

Om ervoor te zorgen dat ondernemers één aanspreekpunt hebben op het gebied van de energietransitie, wordt vanuit de Westfriese Bedrijvengroep en Stichting Parkmanagement Hoorn de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen opgericht. Deze stichting dient als centraal aanspreekpunt voor ondernemers die willen verduurzamen. Vanuit de stichting worden twee werkmaatschappijen ingericht: het Duurzaam Ondernemersloket en BE+ Westfriesland.

Duurzaam Ondernemersloket ( , ) De Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen richt een Duurzaam Ondernemersloket op dat zich in de eerste fase richt op het ondersteunen en begeleiden van ondernemers gesitueerd op bedrijventerreinen bij het zetten van stappen in verduurzaming.

Bedrijventerreinen Energiepositief (BE+) Westfriesland ( ,

,

)

De tweede werkmaatschappij vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen is het initiatief BE+ Westfriesland. Dit initiatief is, in aanvulling op het Duurzaam Ondernemersloket, niet alleen adviserend, maar helpt in opdracht ondernemers met het realiseren van hun verduurzamingsplannen.

Stimulerend toezicht op energiebesparing (en opwekking) ( ) Om het naleven van de energiebesparingsplicht door bedrijven te stimuleren initieert de provincie Noord-Holland het Energiebesparingsakkoord tussen de provincie en 46 Noord-Hollandse gemeenten. De Omgevingsdienst NHN heeft samen met de andere Omgevingsdiensten een basiswerkplan opgesteld. Bij de uitvoering van het akkoord wordt nauw samengewerkt met het Duurzaam Ondernemersloket.

Onderzoek naar verduurzamingspotentie van bedrijventerreinen ( ,

,

)

Dit onderzoek brengt in beeld welke kansen er zijn om met Westfriese bedrijventerreinen bij te dragen aan de transitie naar een energieneutraal Westfriesland. Op basis van de uitkomsten van het onderzoek wordt een selectie gemaakt van de meest kansrijke bedrijventerreinen in de regio. Voor deze terreinen worden factsheets opgesteld waarop belangrijke data wordt gekoppeld aan de meest kansrijke verduurzamingsmaatregelen.

Pilot WFO-bedrijventerrein ( ,

,

)

De eerste stap in de verduurzaming van bedrijventerreinen betreft vaak het aanbrengen van LED verlichting en het plaatsen van zonnepanelen op daken. Op bedrijventerrein WFO wordt een volgende stap gezet door de ontwikkeling van een smart grid. Het betreft een pilot.

Werksessie huurders & verhuurders kantoorlocaties( ) Om ondernemers, die gevestigd zijn in bedrijfsverzamelpanden of huurder zijn bij een vastgoedeigenaar, te helpen bij het verduurzamen, organiseert de regio een werksessie tussen huurders en verhuurders van kantoorlocaties.

Uitvoering actieagenda circulair Westfriesland ( ) Om circulair ondernemen te stimuleren en te versnellen draagt Duurzaam Ondernemend Westfriesland de komende jaren bij aan diverse circulaire projecten. Overkoepelend worden er netwerkbijeenkomsten en de Westfriese week van de circulaire economie georganiseerd, een communicatieplan opgesteld, intervisie tussen gemeenten georganiseerd, kennisontwikkeling gestimuleerd en een workshop voor bedrijven gegeven. Daarnaast worden er specifieke activiteiten voor sectoren georganiseerd.

62425 – Vertrouwelijk

32

Lokale activiteiten Ook op lokale schaal wordt gewerkt aan het verduurzamen van industrie en bedrijven. Figuur 11 geeft enkele voorbeelden van lokale activiteiten. Bijlage 3 bevat een uitgebreid overzicht van lopende activiteiten per gemeente.

Figuur 11: voorbeelden van lokale activiteiten en projecten

6.5 Organisatie en samenwerking Rol van de regio De uitvoering van de genoemde activiteiten vindt plaats binnen de bestaande samenwerking Duurzaam Ondernemend Westfriesland. Voor de organisatie van de activiteiten komen de betrokken partijen in verschillende verbanden bij elkaar. Dit is schematisch weergeven in figuur 12 en wordt hierna nader toegelicht. De zeven Westfriese gemeenten maken onderdeel uit van het collectief Duurzaam Ondernemend Westfriesland. Hierin werken zij samen met Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord, de Westfriese Bedrijvengroep en de Omgevingsdienst Noord-Holland Noord aan het verduurzamen van bedrijventerreinen. De zeven gemeenten hebben enerzijds een rol als samenwerkingspartner (als onderdeel van Duurzaam Ondernemend Westfriesland) en anderzijds een rol als bevoegd gezag. Bij dit laatste gaat het met name om vergunningverlening en toezicht op de wettelijke energiebesparingsplicht (later: CO2-reductieplicht) voor bedrijven.

62425 – Vertrouwelijk

33

Figuur 12: schematische weergave samenwerking Duurzaam Ondernemend Westfriesland

Organisatie Het collectief Duurzaam Ondernemend Westfriesland voert regie op de gezamenlijke activiteiten om industrie en bedrijven in de regio te verduurzamen. Hiertoe vindt er zeswekelijkse overleg plaats over de uitvoering en voortgang van de activiteiten met betrekking tot energieneutrale bedrijventerreinen en de actieagenda circulair Westfriesland. Daarbij wordt ook regelmatig de wijze van samenwerking besproken, om deze waar nodig te kunnen verbeteren en in te spelen op veranderende omstandigheden.

Stakeholdersraad De Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen richt een stakeholdersraad in waarin vertegenwoordigers van een breed palet aan betrokken partijen plaatsnemen. De stakeholdersraad komt in wisselende samenstellingen bijeen. Binnen de stakeholdersraad vindt jaarlijks op drie niveaus overleg plaats:

Bestuurlijke stakeholdersraad (1 keer per jaar) De eerste stakeholdersraad per kalenderjaar wordt vormgegeven als bestuurlijke bijeenkomst. Voor dit overleg worden de gedeputeerde en wethouders uitgenodigd om terug en vooruit te kijken naar de regionale voortgang op het gebied van het verduurzamen van bedrijventerreinen vanuit de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen.

Ambtelijke stakeholdersraad (4 tot 6 keer per jaar) In navolging van de bestuurlijke bijeenkomst komen ambtelijk vertegenwoordigers op reguliere basis bij elkaar om vanuit de uitvoering ervaringen te delen en vervolgacties af te stemmen. Hiertoe wordt aangesloten bij de reguliere overleggen van Duurzaam Ondernemend Westfriesland.

62425 – Vertrouwelijk

34

Brede stakeholdersbijeenkomst (1 keer per jaar) Jaarlijks organiseren de Stichting Energieneutrale Bedrijventerreinen en Duurzaam Ondernemend Westfriesland een brede stakeholdersbijeenkomst om met bedrijven, gemeenten, maatschappelijke organisaties en andere betrokkenen bij het verduurzamen van industrie & bedrijven in Westfriesland samen te komen. De bijeenkomst biedt ruimte voor reflectie op zowel de behaalde resultaten als de organisatie en samenwerking. Naast een gezamenlijk leermoment biedt de bijeenkomst ook een uitgelezen mogelijkheid om te informeren, actualiseren en te netwerken. Dit draagt bij aan draagvlak voor verbreding en versterking van het uitvoeringsprogramma.

62425 – Vertrouwelijk

35

Land- en glastuinbouw In dit hoofdstuk beschrijven we allereerst de opgave en ambitie op het gebied van land- en glastuinbouw. Vervolgens benoemen we bestaande en nieuwe activiteiten die de regio Westfriesland onderneemt om in de periode 2021-2025 land- en glastuinbouw te verduurzamen.

7.1 Opgave Westfriesland heeft een grote agrarische sector die verantwoordelijk is voor circa 23% van het totale energiegebruik in de regio. Het grootste gedeelte van de energie wordt verbruikt in de glastuinbouw, waarvan met name een hoge concentratie is in de gemeente Medemblik. In de kassen is zowel veel lichtvraag als warmtevraag, waarvoor veel elektriciteit en aardgas wordt verbruikt. Ook de zaadveredelaars (geclusterd in Seed Valley, gemeente Enkhuizen) en bloembollenbroeierijen maken gebruik van kassen. Het aandeel van andere agrarische bedrijven, zoals veehouders en akkerbouwers, in het totale energiegebruik van de agrarische sector is relatief gering. Er liggen echter goede kansen om deze bedrijven te verduurzamen en zij kunnen een belangrijke rol spelen in het opwekken van energie.

Figuur 13: energievraag landbouwsector verdeeld over de gemeenten.

Aanpak op verschillende niveaus Op landelijk en provinciaal niveau lopen er verschillende trajecten voor het verduurzamen van de agrarische sector, naast energie gericht op klimaat, circulaire economie en milieu en bodem. Landelijk wordt via het Klimaatakkoord invulling gegeven aan CO2-besparing, waaronder energiebesparing en duurzame opwek. Via de Regionale Energiestrategie NHN wordt de duurzame opwek ruimtelijk uitgewerkt. Ook wordt er via netwerkorganisatie Greenport NHN gewerkt aan maatschappelijke opgaven, waaronder energie, voor de agrarische sector in Noord-Holland Noord. Ook de Westfriese gemeenten nemen deel aan Greenport NHN. Met zaken als informatievoorziening, lobby en gemeentelijk beleid draagt de regio Westfriesland aanvullend bij aan een energieneutrale agrarische sector.

62425 – Vertrouwelijk

36

Onderscheid naar subsectoren Westfriesland heeft een gevarieerde agrarische sector, waarin verscheidene typen land- en glastuinbouw wordt bedreven. Hiertussen zijn zowel overeenkomsten als verschillen op gebied van verduurzaming van energie. Voor dit uitvoeringsprogramma wordt onderscheid gemaakt tussen vier subsectoren: 1.

Glastuinbouw.

2.

Veeteelt en akkerbouw.

3.

Bollenteelt.

4.

Zaadveredeling.

7.2 Ambitie Ambitie De regio Westfriesland werkt toe naar een energieneutrale land- en glastuinbouw in 2040. Daarin gebruiken agrariërs zo min mogelijk fossiele brandstoffen, maken ze gebruik van duurzame warmte- en elektriciteitsbronnen en leveren sommige agrariërs zelfs energie aan hun omgeving. Hiermee dragen we bij aan de verdere versterking van de concurrentiekracht en toekomstbestendigheid van de Westfriese agrarische sector. We werken samen met maatschappelijke partners en dragen daarmee ook bij aan hun duurzaamheidsambities. Zo heeft LTO zich gecommitteerd aan de taakstelling uit het Klimaatakkoord: onder voorwaarden zal de landbouwsector een besparing leveren van 3,5 Mton CO2 per jaar. In Het Grootslag wordt door energiebedrijf ECW Geo Andijk samen met de glastuinbouwbedrijven gestreefd naar 90% duurzame warmte en bijna 70% duurzame elektra in 2030. Ook veel andere agrarische bedrijven hebben hun eigen duurzaamheidsambities.

Doelen uitvoeringsprogramma 2021-2025 Om bij te dragen aan de ambitie stelt de regio Westfriesland zich als doel om samen met zijn partners in 2025: •

De kennis over duurzame energietechnologieën voor de landbouw verder te ontwikkelen, bijvoorbeeld over energieopslagsystemen.

•

De overdracht van kennis en ervaring over verduurzamingskansen te stimuleren en 60% van de Westfriese agrarisch ondernemers te hebben voorgelicht over specifieke verduurzamingskansen voor hun bedrijf.

•

De warmtetransitie van broeikassen te ondersteunen en dertig glastuinbouwbedrijven te hebben geholpen met de overstap op duurzame warmte.

7.3 Kansen en knelpunten Hierna wordt per subsector beschreven wat de opgave voor energieverduurzaming is en wat kansen en knelpunten zijn in de realisatie daarvan.

1. Glastuinbouw Westfriesland heeft een ondernemende glastuinbouwsector die actief werkt aan het reduceren en vergroenen van het energie-, warmte- en CO2-verbruik. De bedrijven in Het Grootslag, een glastuinbouwconcentratiegebied in de gemeente Medemblik, werken hiervoor samen met ECW Geo Andijk, een dochterbedrijf van de Energie Combinatie Wieringermeer (ECW). De bedrijven in Het Grootslag hebben inmiddels circa 70% duurzame warmte vanuit geothermie en biomassa. Elektriciteit wordt nu nog vrijwel volledig door WKK-installaties geleverd. CO2 wordt geleverd door de WKK’s en extern aangevoerde vloeibare CO2.

37

62425 – Vertrouwelijk

Kansen en knelpunten Duurzame warmte. De aanwezigheid van geothermie biedt veel potentie voor het verduurzamen van de warmtevraag van Westfriese kassen. De ECW heeft ervaring in het ontwikkelen en

Verduurzaming van de agrarische warmtevraag

aansluiten van geothermiebronnen. Daarom zou ECW een rol

Kassen hebben warmte, licht en CO2 nodig

kunnen spelen in het ontwikkelen van extra geothermiebronnen

om de beste groeicondities voor gewassen

en het leveren van duurzame warmte aan nieuwe (grote)

te creëren. Doorgaans hebben

klanten. De glastuinbouwbedrijven buiten Het Grootslag zijn

glastuinbouwbedrijven gasketels en

veelal kleinschaliger van aard of liggen op grotere afstand van

warmtekrachtkoppel-installaties (WKK’s) die

bestaande geothermiebronnen. Dat maakt het minder rendabel

aardgas verbranden en daarmee CO2,

om deze bedrijven hierop aan te sluiten. Het is ook mogelijk om

warmte en elektriciteit produceren. Om

geothermiebronnen voor andere toepassingen te gebruiken,

energieneutraal te worden, zullen we de

zoals het verwarmen van de gebouwde omgeving. Hiervoor is

ketels en WKK’s geleidelijk aan moeten

het nodig om de warmtevraag te bundelen, bijvoorbeeld via

vervangen met duurzame alternatieven.

een warmtenet, tot voldoende proporties.

Opties voor warmtelevering zijn warmte-

Duurzame CO2. Om de WKK’s te kunnen uitfaseren is

koudeopslag (WKO) en geothermie (ook wel

voldoende betaalbare CO2 en betaalbare duurzame elektriciteit

aardwarmte). Bij gebruik van een WKO en

uit het net of uit wind en zon nodig. De WKK’s kunnen worden

geothermie zullen in sommige gevallen ook

vervangen door energie uit biomassa, zon en wind. CO2-afvang

andere bronnen van elektriciteit en CO2

bij HVC in Alkmaar en het Amsterdams Energiebedrijf (AEB)

nodig zijn. Opties hiervoor zijn zonne- en

biedt een kans om de CO2 te verduurzamen. Door voldoende

windenergie, verbranding van biomassa, en

duurzame stroom en externe CO2 beschikbaar te krijgen

CO2-levering vanuit industrie of

ontstaan nieuwe kansen om aardgasgedreven vermogen uit te

afvalverbrandingsinstallaties.

faseren.

Schaalvergroting. Momenteel is er een trend van schaalvergroting gaande binnen de Westfriese glastuinbouw. De verwachting van de Greenport is dat over 10-15 jaar nog maar de helft van alle bedrijven actief is, maar dat de overblijvers dan wel twee keer zo groot zijn. Dit biedt kansen voor verduurzaming van de glastuinbouw, omdat er met de schaalvergroting ook zal worden geïnvesteerd in (verbetering van) kassen.

2. Veeteelt en akkerbouw Het energiegebruik van veeteelt en akkerbouw is een relatief bescheiden onderdeel van het totaal van de Westfriese land- en glastuinbouw. Het agrarisch erf biedt veel potentie voor maatregelen voor energiebesparing, opwekking en -opslag. Verscheidene Westfriese agrariërs zijn al actief bezig om hun bedrijf te verduurzamen. LTO Noord ondersteunt hen hierin. Als inbreng voor de RES heeft LTO Noord, samen met agrariërs, een visie ontwikkeld voor energieopwekking op het agrarisch erf: het ‘Erf van de Toekomst’. Het Erf van de Toekomst bevat een overzicht van kansrijke technische mogelijkheden voor de korte en lange termijn. Samen met de achterban heeft LTO uitgewerkt aan welke randvoorwaarden hiervoor moet worden voldaan.

Kansen en knelpunten De volgende tabel geeft een overzicht van de kansen en knelpunten die zijn opgehaald in een sessie met agrarisch ondernemers vanuit het Erf van de Toekomst. In algemene zin worden de volgende knelpunten genoemd: tekort aan netcapaciteit, financiering en afnemende SDE-subsidies.

38

62425 – Vertrouwelijk

Termijn

Kans

Knelpunt

Korte termijn

Windturbines (groot, in lijnopstelling)

Maatschappelijke weerstand: agrariërs geven aan dat draagvlak in de omgeving voor hen een belangrijke randvoorwaarde is.

‘Boerderijmolen’: kleine windturbine op het agrarische bouwperceel

Agrarisch ondernemers zien ‘boerderijmolens’, kleine windturbines op hun erf, als belangrijke maatregel voor het verduurzamen van de eigen energievoorziening, wat in toenemende mate van hen wordt geëist door hun afnemers. Uit een inventarisatie van LTO blijkt dat de meeste agrariërs turbines met een ashoogte tot 35 meter verlangen om de businesscase rond te krijgen. Losstaande windturbines zijn verwijderd in de laatste jaren ten behoeve van lijnopstellingen. Echter, het provinciale beleid zal waarschijnlijk veranderen: in de conceptomgevingsverordening Noord-Holland 2022 is bepaald dat kleine windturbines (tot 15 meter) op agrarische bouwpercelen buiten RES-zoekgebieden zijn toegestaan. Op lokaal niveau kunnen bestemmingsplannen nog een belemmering vormen. Nog onduidelijk is in hoeverre dit het geval is in de Westfriese gemeenten. Mogelijk knelpunt is de maatschappelijke weerstand: agrariërs geven aan dat draagvlak in de omgeving voor hen een belangrijke randvoorwaarde is.

Lange termijn

Zonnepanelen op stallen

Door tekort aan netcapaciteit hebben sommige ondernemers niet de mogelijkheid om te salderen. Daardoor is de investering vaak niet rendabel. Ook is in sommige gevallen de dakconstructie niet sterk genoeg voor zonnepanelen. Hier liggen innovatiekansen.

Zonnepanelen op bouwblok

Idem als voor zonnepanelen op stallen. Bovendien is dit ruimtelijk nog niet toegestaan. Sommige ondernemers gaan hier graag mee aan de slag, andere zien er weinig heil in.

IJsbadkoeling: een methode om een beperkte hoeveelheid elektriciteit op te slaan voor eigen gebruik. Voornamelijk voor veehouders interessant.

Geen specifieke belemmeringen. Onduidelijk is in hoeverre ondernemers bekend zijn met deze mogelijkheid.

Monovergister: techniek om mest te vergisten tot elektriciteit en warmte. Bijkomend voordeel is dat het digestaat geclassificeerd wordt als mest in plaats van afval.