Toegevoegd door Griffie - Commissie Ruimte, Economie en Financiën van 15 januari 2026 - SWOV-onderzoek fietsveiligheid 2025
Tekst van het document
Jaargemiddelde 2015-2024
Aandeel 2015-2024
Drenthe
5
3,0%
Flevoland
3
1,5%
Friesland
7
4,6%
Gelderland
27
16,5%
Groningen
4
2,7%
Limburg
13
7,9%
Noord-Brabant
28
17,5%
Noord-Holland
24
15,1%
Overijssel
14
8,4%
Utrecht
11
6,7%
Zeeland
5
3,0%
Zuid-Holland
21
13,2%
Totaal
161
100%
Provincie
Afbeelding 3.13 toont de uitsplitsing van fietsdoden geregistreerd in BRON naar (type) wegbeheerder. Hier is te zien dat het gros (82%) van de fietsdoden valt op gemeentelijke wegen. In de volgende afbeelding splitsen we dit nog verder uit naar type weg. Afbeelding 3.13 Aandeel fietsdoden naar wegbeheerder, in de periode 2015-2024. Bron: BRON
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 30
Een verdere analyse naar wegtype volgens BRON-data biedt nog meer inzicht in de locaties waar fietsdoden vielen in de periode 2015-2024. Op basis van een aantal kenmerken van wegen (locatie binnen of buiten de bebouwde kom, wegbeheerder, wegnummer en snelheidslimiet) worden de volgende wegtypen onderscheiden: wegen binnen de bebouwde kom met een limiet van maximaal 30 km/uur; wegen binnen de bebouwde kom met een limiet van 50 km/uur; wegen buiten de bebouwde kom met een limiet van 60 km/uur; gemeentelijke wegen buiten de bebouwde kom met een limiet van 80 km/uur; provinciale wegen met een limiet van 80 km/uur of hoger; rijkswegen met een limiet van 80 km/uur of hoger; fietspaden (sinds 2023); overige wegen en wegen waarvan bovengenoemde kenmerken onbekend zijn. Afbeelding 3.14 toont de uitsplitsing van fietsdoden geregistreerd in BRON naar bovengenoemde wegtypen. Sinds 2023 wordt ook onderscheid gemaakt naar ongevallen op fietspaden (onderste figuur in Afbeelding 3.14); daarvoor werden deze ongevallen gekoppeld aan de parallelle weg, zoals een 50- of 80km/uur-weg, wanneer aanwezig. In de afbeelding zijn de aandelen fietsdoden op die fietspaden weergegeven door arcering. Afbeelding 3.14 Aandeel fietsdoden naar wegtype, in de periode 2015-2022 (boven) en 2023-2024 (onder). Bron: BRON
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 31
Het grootste aandeel dodelijke fietsongevallen in de periode 2015-2022 vond plaatst op 50km/uurwegen binnen de bebouwde kom (42%), gevolgd door erftoegangswegen met een snelheid van 30 km/uur (14%) en 60 km/uur (15%). Er vinden relatief weinig dodelijke fietsongevallen plaats op wegen met een snelheid van 80 km/uur of hoger (4% gemeentelijke wegen, 11% provinciale wegen, 1% rijkswegen). Wanneer er onderscheid gemaakt wordt naar fietsongevallen op fietspaden, is te zien dat 19% van de fietsdoden valt op fietspaden binnen de bebouwde kom en 5% buiten de bebouwde kom 16. Een klein deel van de fietsdoden (4%) valt op solitaire fietspaden – deze liggen niet naast een rijbaan en volgen een eigen tracé.
3.6 Overige verkeersgewonde fietsers Naast de ernstig gewonden vallen nog veel meer lichtere gewonden onder fietsers. We bespreken hier kort het aantal gewonden onder fietsers voor zover bekend volgens andere definities of registraties. Het betreft achtereenvolgens de volgende typen gewonden: matig verkeersgewonden in de LBZ; verkeersgewonden in de landelijke traumaregistratie; verkeersgewonden op de spoedeisende hulp; verkeersslachtoffers volgens ambulancegegevens.
3.6.1
Matig verkeersgewonden onder fietsers
In Paragraaf 2.1.2 bespraken we al dat de definitie van ernstig verkeersgewonden in Nederland is aangepast van MAIS2+-slachtoffers naar MAIS3-slachtoffers. Daarmee is er een grote groep verkeersgewonden (de gewonden met MAIS2-letsel, opgenomen in het ziekenhuis en niet binnen dertig dagen overleden) die een aparte categorie vormt. We noemen deze groep de ‘matig verkeersgewonden’, in aansluiting op de medische aanduiding voor MAIS2 (‘moderate’). Omdat het wel om MAIS2-slachtoffers gaat die zijn opgenomen in het ziekenhuis, betreft het daarbinnen in principe wel een relatief ernstige groep, en kunnen de gevolgen van ‘matig’ letsel evengoed ernstig zijn. Deze paragraaf behandelt het aantal matig verkeersgewonde fietsers, de trend hierin en hun kenmerken. Afbeelding 3.15 toont het totale aantal matig verkeersgewonden onder fietsers van 2014-2023, met een uitsplitsing naar de betrokkenheid van een motorvoertuig bij het ongeval. In 2023 vielen in totaal 9.510 matig verkeersgewonden onder fietsers. We zien een geleidelijke stijging van 2014 (7.500) tot 2023, met 2022 als negatieve uitschieter (10.560). Net als bij de ernstig verkeersgewonden is de meerderheid van de matig verkeersgewonden een fietser (67%), neemt dit aandeel over de jaren toe, en is de meerderheid van deze slachtoffers het resultaat van een fietsongeval zonder betrokkenheid van een motorvoertuig (84%).
We zien een stabiel aantal matig gewonden bij ongevallen met een motorvoertuig, en een stijgend aantal matig gewonden bij ongevallen zonder motorvoertuig; het aandeel met betrokkenheid van een motorvoertuig neemt daarmee dus af (van 23% in 2014, naar 17% in 2023).
16. Het is niet bekend hoe nauwkeurig bijgehouden wordt of het ongeval op het fietspad of de parallelle weg plaats vond. Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 32
Afbeelding 3.15 Ontwikkeling in aantal matig gewonden onder fietsers naar betrokkenheid van een motorvoertuig in de periode 2014-2023. Bron: CBS.
Leeftijd Afbeelding 3.16 toont het aandeel per leeftijdscategorie in de matig verkeersgewonde fietsers. Het opvallendste is de toename in het aandeel van de leeftijdscategorieën 60 jaar en ouder; dat is gestegen van 39% in 2014 naar 44% in 2023. Dit aandeel is echter veel lager dan voor 60plussers onder fietsdoden (70%) en ernstig verkeersgewonde fietsers (67%) (zie Paragraaf 3.4.2 Leeftijd). Mogelijk raken ouderen relatief eerder ernstiger gewond wanneer zij met de fiets bij een ongeval betrokken zijn. Afbeelding 3.16 Het aandeel per leeftijdscategorie van matig gewonde fietsers in de periode 2014-2023. Bron: CBS.
Type letsel Bij de matig gewonden domineert – anders dan bij de ernstig gewonden – vooral letsel aan de onderste en bovenste extremiteiten; zoals de schouder/bovenarm (22%), de elleboog/onderarm (21%), en de knie/onderbeen/enkel (20%). Van de matig verkeersgewonde fietsers heeft 10% letsel aan het hoofd. Net als bij de ernstig verkeersgewonden ligt dit hoger (13%) voor ongevallen Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 33
waarbij een motorvoertuig betrokken was. Bij ongevallen met betrokkenheid van een motorvoertuig komt letsel aan het hoofd, de nek, de rug, en de wervelkolom en aan het onderlichaam zoals de knie, het onderbeen, en de voet vaker voor. Bij ongevallen zonder motorvoertuig is er vaker sprake van letsel aan de bovenarm, onderarm, hand, en pols. Fietsers raken hierbij vaak gewond doordat ze zichzelf proberen op te vangen wanneer ze in aanraking komen met de grond of een object.
3.6.2
Verkeersgewonden op de spoedeisende hulp
Naar schatting kwamen in de periode 2014-2023 71.900 fietsslachtoffers binnen op de spoedeisende hulp (SEH), waarvan circa 45.200 met een letselernst van MAIS2 of hoger (Stam, Krul & Nijman, 2024). Als we aannemen dat de meeste matig en ernstig verkeersgewonden (die opgenomen worden in het ziekenhuis) binnengekomen zijn via de SEH, wordt een derde van de met MAIS2-of hoger letsel binnengebrachte slachtoffers daadwerkelijk opgenomen. Het is belangrijk om te benadrukken dat de overige slachtoffers wel degelijk ingrijpende letsels hebben die ook zeer langdurig kunnen zijn en de kwaliteit van levens beïnvloeden. In algemene zin geldt hiervoor dat uitsplitsingen naar leeftijd en tegenpartij redelijk vergelijkbaar zijn voor deze groep, maar minder sterk vertekend naar oudere slachtoffers; jongeren zijn lichamelijk minder kwetsbaar en raken bij een vergelijkbaar ongeval eerder (in medische zin) ‘matig’ gewond (relatief vaak zonder ziekenhuisopname) terwijl een oudere door zwaarder letsel eerder ernstig gewond zal raken. Type fiets In de registratie van fietsdoden en ernstig verkeersgewonde fietsers wordt geen onderscheid gemaakt naar andere typen fietsen, als de fatbike, racefiets of mountainbike. Sommige andere informatiebronnen bieden wel enig inzicht.
Fatbikes In de eerste helft van 2024 waren er twee keer zoveel slachtoffers op de spoedeisende hulp (SEH) door een ongeval met een fatbike als in heel 2023 (VeiligheidNL, 2024b). Dit betreft een telling op 13 SEH-afdelingen, en is dus geen landelijke schatting. In oktober 2024 is gedurende één week informatie verzameld over fietsslachtoffers op 82 SEH-afdelingen (VeiligheidNL, 2024a). In deze periode zijn 96 fatbike- en 480 elektrische-fietsslachtoffers behandeld op deze SEH-afdelingen. 7% van de geregistreerde slachtoffers was bestuurder (89%) of passagier (11%) van een fatbike. Slachtoffers komen met verschillende maten van letselernst binnen op de SEH. 60% van de fatbike slachtoffers had ernstig letsel (vanaf MAIS2+). Dit aandeel is vergelijkbaar met het totale aandeel slachtoffers op de SEH met ernstig letsel (58%, op basis van analyses van het Letsel Informatie Systeem (LIS), zie (Stam, Krul & Nijman, 2024). Van de SEH-slachtoffers door een ongeval met een fatbike, was in de periode 2023 (eerste kwartaal) tot en met 2024 (tweede kwartaal) 47% tussen 12 en 15 jaar oud. Racefietsen Uit cijfers van 2016 bleek dat 10% van de fietsers die na een fietsongeval op de SEH-afdeling werd behandeld, ten tijde van het ongeval op een racefiets fietste (Valkenberg et al., 2017). Recentere cijfers over ongevallen met race- en toerfietsen zijn ons niet bekend.
3.6.3
Titel Rapport Pagina
Verkeersslachtoffers volgens ambulancegegevens
Ambulancegegevens zijn een (voor onderzoekers) relatief recent beschikbare bron om vooral een completer beeld te krijgen van de kenmerken van gewonden. Met name locatie-informatie van fietsongevallen zal naar verwachting grote toegevoegde waarde kunnen hebben. We verwijzen naar de rapportage van VeiligheidNL uit 2023 over bevindingen gerelateerd aan fietsers (Van Dijk et al., 2023).
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 34
4 Blootstelling en risico Het aantal verkeersongevallen en -slachtoffers hangt af van de mate waarin verkeersdeelnemers zijn blootgesteld aan het verkeer, zoals de afstand die ze afleggen, en het risico dat ze daarbij lopen op een ongeval. De hoogte van het risico is onder meer afhankelijk van leeftijd en vervoerswijze van de verkeersdeelnemer, de locatie en omstandigheden. Dit hoofdstuk bespreekt de ontwikkelingen in blootstelling en risico van fietsers. 17 De term risico is de afgelopen jaren meer in de belangstelling komen te staan, vooral in relatie tot de risicogestuurde aanpak van verkeersonveiligheid, zoals die centraal staat in het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2030 (SPV 2030; (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2018); en zie Hoofdstuk 5). Binnen deze aanpak wordt met het begrip ‘risico’ geduid op de mate van gevaar (onveiligheid) of gevaarzettende omstandigheid (Aarts, 2018). Deze mate van gevaarzetting kan uitgedrukt worden met risico-indicatoren (bijvoorbeeld op het gebied van ‘veilige wegen’ en ‘veilige snelheden’) die bruikbaar zijn als basis voor beleid (zie Hoofdstuk 5). Dit hoofdstuk gaat over ‘risico’ in een andere betekenis, namelijk die van een berekende ‘verwachtingswaarde’ (zie kader). Risico Het begrip risico wordt zowel in alledaags Nederlands gebruikt als binnen een meer wetenschappelijke context.
Het begrip is niet heel eenduidig gedefinieerd en kan onder meer als volgt worden uitgelegd (Aarts, 2018). • De mate van gevaar (onveiligheid) of een gevaarzettende omstandigheid. Bijvoorbeeld: een automobilist die met 100 km/uur over een autosnelweg met fysieke rijrichtingscheiding en obstakelvrije bermen rijdt, is in principe aan minder gevaar blootgesteld dan een automobilist die met dezelfde snelheid rijdt over een autoweg waar de rijrichtingen visueel zijn gescheiden en met een bomenrij op korte afstand van de rijbaan. • Een ‘verwachtingswaarde’ van kans maal gevolg. Bijvoorbeeld: twee ongevallen met letsel per miljard autokilometers op een autosnelweg. Hierbij wordt zowel de gebeurtenis (ongeval met letsel) als de categorie waarbinnen die gebeurtenis plaatsvindt (personenauto’s op autosnelweg) gedefinieerd. Deze waarde is het gevolg van het samenspel van diverse gevaarzettende omstandigheden op het terrein van weginrichting, voertuigen en gedrag van verkeersdeelnemers die van deze wegen gebruikmaken.
17. Het theoretisch kader toegepast voor dit hoofdstuk heeft overeenkomsten met jaarlijkse Staat van de Verkeersveiligheid (Oude Mulders et al., 2024). In dit hoofdstuk zijn beschrijvingen van het theoretisch kader overgenomen uit dit rapport. Dit betreft (delen van) de inleiding van Paragraaf 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, en 4.5. Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 35
In dit hoofdstuk bespreken we eerst verschillende indicatoren van blootstelling: personenmobiliteit en voertuigmobiliteit. Daarnaast kijken we naar de omvang van het ‘fietsenpark’. Een volgende relevante factor is de omvang en leeftijdsopbouw van de bevolking, vooral omdat bekend is dat risico’s verschillen tussen leeftijdsgroepen. Het areaal aan weglengte zegt verder iets over de verdeling van wegen naar (type) wegbeheerder en snelheidslimiet. Vervolgens berekenen we het risico en daaraan gerelateerde maten door het aantal slachtoffers uit Hoofdstuk 3 te delen door de blootstellingsstatistieken.
4.1 Mobiliteit Mobiliteitsgegevens zijn van belang omdat een toename in mobiliteit – bij gelijkblijvend risico – in principe zorgt voor een toename in het aantal ongevallen. Naast de totale mobiliteit is ook de verdeling van mobiliteit over bijvoorbeeld vervoerswijzen, kenmerken van mensen en wegtypen belangrijk, omdat de risico’s voor ieder van deze soorten verplaatsingen kunnen verschillen. De mobiliteit kan op verschillende wijzen worden gemeten, bijvoorbeeld door mensen via een enquête over hun verplaatsingsgedrag te bevragen (‘personenmobiliteit’), of door gebruik te maken van gegevens die via voertuigen worden geregistreerd, zoals de registraties van kilometerstanden en gegevens van meetlussen in wegen. Van fietsen zijn geen afgelegde afstanden bekend, daarom richten we ons hier enkel op persoonlijk verplaatsingsgedrag op de fiets. De personenmobiliteit is van oudsher de belangrijkste informatiebron over mobiliteit omdat goed onderscheid gemaakt kan worden naar verschillende vervoerswijzen en leeftijden. Een nadeel is dat dit soort gegevens worden verzameld met enquêtes waarin mensen hun mobiliteitsgedrag in een bepaalde periode rapporteren. Hierdoor kan het zijn dat respondenten verplaatsingen vergeten of niet accuraat rapporteren.
Verplaatsingsonderzoek van CBS (OViN en ODiN) Het CBS voert sinds 1978 een continu enquêteonderzoek uit naar verplaatsingen van verschillende leeftijdsgroepen en vervoerswijzen. Sinds 2018 wordt in opdracht van Rijkswaterstaat Onderweg in Nederland (ODiN) uitgevoerd 18. Dit enquêteonderzoek is een vervolg op de jaarlijkse CBSenquête Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN) (2010-018), het MON (2004-2009) en OVG (1996-2003). In de loop der jaren zijn diverse methodische veranderingen doorgevoerd in dit onderzoek die de vergelijkbaarheid van de gegevens over de tijd bemoeilijken. Waar met OViN en zijn voorgangers de mobiliteit van alle leeftijdsgroepen werd beschreven, gaat ODiN over de mobiliteit van inwoners van 6 jaar en ouder. Daarnaast worden in ODiN respondenten alleen nog bevraagd via internet, terwijl in OViN mensen werden gebeld of aan huis bezocht als ze niet reageerden op de enquête via internet. Een vergelijking van cijfers van de verschillende methoden laat zien dat de aanpassingen in meetmethode tot trendbreuken geleid hebben. Zo zijn zowel het aantal verplaatsingen als de afstanden groter in ODiN (dus sinds 2018) dan in OViN. Hierdoor moeten we voorzichtig zijn met het vergelijken van cijfers voor en na de overgangen in methode; deze zijn dan ook afwijkend weergegeven in de afbeeldingen.
Afbeelding 4.1 toont de ontwikkeling van de personenmobiliteit per fiets van inwoners van Nederland van 6 jaar en ouder voor verschillende vervoerswijzen van 1996 tot en met 2023. De trendbreuk bij de overgang van OViN naar ODiN (2017 naar 2018) blijkt duidelijk uit de hogere mobiliteit vanaf 2018, terwijl daar geen duidelijk verklaarbare redenen voor zijn anders dan de andere manier van dataverzameling.
18. Onderweg in Nederland | CBS Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 36
Het opvallendste is de toename in fietsmobiliteit over de gepresenteerde periode. Wel daalde het fietsgebruik in 2020 als gevolg van de stevige contactbeperkende maatregelen in vooral de eerste fase van de coronacrisis. Dit steeg in 2022 weer naar de pre-coronaniveaus, en lag in 2023 zo’n 3% lager dan in 2022. Afbeelding 4.1 Ontwikkeling in jaarlijks afgelegde afstand met de fiets (reizigerskm) in de periode 1986-2023 (volgens OVG, MON, OViN, en ODiN). Bron: CBS, bewerking SWOV.
Afbeelding 4.2 toont het totale aantal reizigerskilometers op de fiets (in miljarden) naar leeftijdscategorie. De eerder benoemde trendbreuken in de tijdlijn als gevolg van diverse methodische veranderingen zijn weergegeven als onderbrekingen in de lijndiagram. We zien dat jongeren en volwassenen tot 60 jaar het gros van de fietskilometers afleggen. Het opvallendste is de sterke stijging in personenmobiliteit in de afgelopen 20 jaar van de leeftijdsgroepen 60 tot 70 en 70 tot 80 jaar. Daarnaast is in de laatste 10 jaar ook een toename in personenmobiliteit van 80-plussers te zien. Afbeelding 4.2 Ontwikkeling in jaarlijks afgelegde fietsafstand naar leeftijdscategorie in de periode 2000-2023 (volgens OVG, MON, OViN, en ODiN). Bron: CBS, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 37
De personenmobiliteit is het totaal van de afgelegde afstand van alle fietsers binnen een leeftijdscategorie. Deze maat is sterk beïnvloed door de omvang van de bevolking in die leeftijdscategorie. De toename in personenmobiliteit – eerst voor de groep 40 tot 60 jaar en later voor de groepen 60 jaar en ouder – is waarschijnlijk deels een gevolg van de vergijzing in Nederland (zie ook Paragraaf 4.3 Bevolkingsontwikkeling) en deels een veranderend gedragspatroon van mensen van middelbare leeftijd en ouderen, waarbij langer wordt doorgefietst in het kader van een vitaal leven. Sinds 2013 wordt in het enquêteonderzoek onderscheid gemaakt in reizigerskilometers naar type fiets: reguliere fiets en elektrische fiets. Afbeelding 4.3 geeft de personenmobiliteit uitgesplitst naar type fiets weer. In 2023 is 6,73 miljard kilometer (38% van de totale fietskilometers) afgelegd met de elektrische fiets. Afbeelding 4.3 Ontwikkeling in jaarlijks afgelegde fietsafstand (reizigerskm) per type fiets in de periode 1986-2023 (volgens OVG, MON, OViN, en ODiN). Bron: CBS, bewerking SWOV.
Het opvallendste is de sterke stijging in de personenmobiliteit met de elektrische fiets. Deze is gestegen van 11% van het totale aantal fietskilometers in 2013 naar 38% in 2023. Onder 60plussers is het gebruik van de elektrische fiets aanzienlijk groter dan dat van de reguliere fiets. Ongeveer twee derde van de reizigerskilometers van fietsers in de leeftijdscategorieën 70-80 jaar (64%) en 80+ (67%) wordt gemaakt op de elektrische fiets (zie Tabel 4.1). Het gebruik van de elektrische fiets stijgt met de leeftijd. De leeftijdscategorie 15-20 jaar is hierop de uitzondering, waar 29% van de kilometers gefietst worden op een elektrische fiets – versus 18% voor de leeftijd 20-30 jaar.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 38
Tabel 4.1 Jaarlijks afgelegde fietsafstand (reizigerskm) in 2023 naar leeftijd en type fiets.
Leeftijd
Reguliere fiets
Elektrische fiets
Personenmobiliteit [in mld km]
%
Personenmobiliteit [in mld km]
%
Totaal [mld km]
Jonger dan 15 jaar
1,94
85%
0,35
15%
2,29
15 tot 20 jaar
1,25
71%
0,52
29%
1,78
20 tot 30 jaar
1,78
82%
0,40
18%
2,18
30 tot 40 jaar
1,27
66%
0,66
34%
1,93
40 tot 50 jaar
1,36
66%
0,69
34%
2,05
50 tot 60 jaar
1,39
56%
1,09
44%
2,49
60 tot 70 jaar
1,16
45%
1,44
55%
2,59
70 tot 80 jaar
0,72
36%
1,27
64%
1,99
80 jaar of ouder
0,15
33%
0,31
67%
0,46
Totaal
11,03
62%
6,73
38%
17,76
Bron: CBS, bewerking SWOV.
4.2 Fietsenpark Naast de personenmobiliteit geeft de hoeveelheid fietsen die geregistreerd of verkocht zijn inzicht in het gebruik van de fiets. In deze paragraaf beschrijven we eerst de verkoopcijfers van verschillende typen fietsen; daarna kijken we naar het ‘fietsenpark’ van alle fietsen. Afbeelding 4.4 toont de verkoopcijfers van verschillende soorten fietsen in Nederland in de afgelopen tien jaar. De opmars van elektrische fietsen is duidelijk: waar in 2014 het percentage elektrische fietsen in de totale verkoop van fietsen 17% was, is dat in 2023 gestegen tot 56%. Dit gaat vooral ten koste van de niet-elektrische stadsfiets en ook overige soorten (niet-elektrische) fietsen, zoals racefietsen en mountainbikes. 13% van de nieuw verkochte fietsen was in 2024 een fatbike. Hiervan werden er afgelopen jaar ruim 110.000 verkocht (BOVAG, 2025). Afbeelding 4.4 Fietsverkoop in Nederland naar type fiets (BOVAG-RAI, 2024)
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 39
Tabel 4.2 geeft het geschatte aantal fietsen (in miljoenen) in Nederland in de afgelopen 20 jaar weer: het fietsenpark. RAI Vereniging schat dat er in totaal in 2023 24,1 miljoen fietsen in Nederland waren. Op 17,8 miljoen inwoners komt dat neer op gemiddeld 1,4 fietsen per inwoner van Nederland. Het aantal elektrische fietsen in Nederland is tussen 2018 en 2023 verdubbeld, en wordt nu geschat op 17% van het totaal. Tabel 4.2 Fietsenpark in Nederland (schating BOVAG-
Jaar
RAI (2023).
Totaal aantal fietsen Elektrische fietsen in miljoenen in miljoenen (% van totaal)
2000
17,8
2005
18,0
2006
18,0
2007
18,0
2008
18,0
2009
19,0
2010
20,0
2011
20,8
2012
22,3
1,0 (4%)
2013
22,3
1,0 (4%)
2014
22,5
1,2 (5%)
2015
22,7
1,3 (6%)
2016
22,8
1,4 (6%)
2017
22,8
1,8 (8%)
2018
22,9
2,1 (9%)
2019
22,9
2,4 (10%)
2020
23,1
2,9 (13%)
2021
23,4
3,4 (15%)
2022
23,9
3,8 (16%)
2023
24,1
4,2 (17%)
4.3 Bevolkingsontwikkeling en prognose De omvang en leeftijdsverdeling van de bevolking is een aanvullende indicator voor de mate van blootstelling aan risico’s in het verkeer. In het algemeen leidt een toename van de bevolking tot een toename in de totale mobiliteit, simpelweg omdat er meer mensen zijn. Daarnaast is de leeftijdsverdeling relevant omdat risico’s in het verkeer (sterk) kunnen verschillen tussen leeftijdsgroepen, en ook de verdeling over vervoerswijzen wordt beïnvloed door de leeftijdsopbouw. Afbeelding 4.5 toont de bevolkingsontwikkeling per leeftijdscategorie van 1950 tot en met 2024. In deze periode groeide de bevolking van 10 miljoen mensen in 1950, naar bijna 16 miljoen mensen op de eeuwwisseling, en tot 18 miljoen mensen in 2024.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 40
Afbeelding 4.5 Ontwikkeling in bevolking naar leeftijdscategorie van 1950 tot 2024. Bron: CBS. *Tot en met 1986 leeftijdscategorie 70 jaar of ouder.
Afbeelding 4.6 toont de ontwikkeling in bevolking per leeftijdsgroep in vier gelijk gespreide jaren in de periode van 1950 tot en met 2024: 1950, 1975, 2000, en 2024. Hieruit blijkt duidelijk dat Nederland aan het vergrijzen is: het aandeel ouderen, met name 70-plussers, in de bevolking is sterk toegenomen; daar staat tegenover dat er na de eeuwwisseling relatief minder jongeren (15 tot 29 jaar) en kinderen (tot en met 14) jaar waren. Daarnaast is in de afgelopen 25 jaar het aandeel dertigers en veertigers afgenomen. Afbeelding 4.6 Ontwikkeling in bevolking naar leeftijdscategorie tussen 1950, 1975, 2000, en 2024. Bron: CBS.
Afbeelding 4.7 toont de bevolkingsprognose van het CBS voor de periode 2025-2070. Volgens deze prognose groeit de Nederlandse bevolking van 18 miljoen inwoners begin 2025 naar 20,6 miljoen in 2070. Ook zal de bevolking in 2070 naar verwachting ouder zijn dan de huidige bevolking. Het aandeel Nederlanders van 80 jaar of ouder zal in deze periode toenemen van 5% in 2025 naar 10% in 2070. In de leeftijdscategorieën 60-69 en 70-79 wordt geen sterke toename verwacht. De groei in het aantal 60- tot 80-jarigen lijkt te stabiliseren.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 41
Afbeelding 4.7 Bevolkingsprognose naar leeftijdscategorie van 2025 tot 2070. Bron: CBS (2024a).
4.4 Mortaliteit en morbiditeit Na in de vorige paragrafen verschillende blootstellingsmaten behandeld te hebben, gaan we in deze en de volgende paragraaf in op de belangrijkste relatieve maten die een beeld geven van de totale gevaarzetting in het verkeer, de verschillen daarin naar diverse kenmerken en de ontwikkeling over de tijd. We kijken in deze paragraaf naar het aantal slachtoffers per bevolkingseenheid (mortaliteit en morbiditeit). De mortaliteit is het aantal verkeersdoden per miljoen inwoners, de morbiditeit het aantal ernstig verkeersgewonden per miljoen inwoners. Ontwikkeling in de mortaliteit In 2024 vielen 246 fietsdoden op 17,9 miljoen inwoners, wat leidt tot een mortaliteit van 13,7 fietsdoden per miljoen inwoners. Afbeelding 4.8 toont de ontwikkeling van de mortaliteit in de periode 1950 tot en met 2024. De mortaliteit onder fietsers is sterk afgenomen in de periode van 1970 tot en met 2010. Daarna zien we weer een stijging. Omdat het totale aantal inwoners maar langzaam stijgt over de tijd, vertoont de mortaliteit vrijwel dezelfde ontwikkeling als het absolute aantal doden.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 42
Afbeelding 4.8 Ontwikkeling mortaliteit (aantal verkeersdoden per miljoen inwoners) en verkeersdoden onder fietsers in de periode 1950-2024. Bronnen: CBS, bewerking SWOV.
Afbeelding 4.9 toont de mortaliteit per leeftijdscategorie. Hieruit blijkt dat de mortaliteit sterk gedaald is voor alle leeftijdsgroepen in de periode 1970 tot en met 2010. Voor kinderen tot 14 jaar is de mortaliteit zelfs gedaald tot onder 10% van de mortaliteit van 1970. De leeftijdsgroep 80 jaar en ouder kent de hoogste mortaliteit; met 89 fietsdoden per miljoen inwoners in 2023. Dit is de enige leeftijdsgroep waar we in de afgelopen jaren een stijging waarnemen in de mortaliteit. Dus zowel het absolute aantal fietsdoden onder 80-plussers stijgt als het aantal fietsdoden per inwoner in deze leeftijd. In de leeftijdsgroep 70 tot 80 jaar komen half zo veel fietsers per miljoen inwoners te overlijden (44 in 2023) als in de groep 80-plussers. Hierna volgen de leeftijdsgroepen 60 tot 69 jaar en 15 tot 19 jaar; met respectievelijk een mortaliteit van 15,8 en 14,6 fietsdoden per miljoen inwoners in 2023. Afbeelding 4.9 Ontwikkeling mortaliteit (aantal verkeersdoden per miljoen inwoners) onder fietsers naar leeftijd in de periode 1950-2024. Bronnen: CBS, bewerking SWOV. *tot en met 1986 leeftijdscategorie 70 jaar of ouder
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 43
Ontwikkeling in de morbiditeit onder fietsers De ontwikkeling van de morbiditeit (het aantal ernstig verkeersgewonde fietsers per miljoen inwoners) over de tijd is te zien in Afbeelding 4.10. De morbiditeit was met 276 ernstig verkeersgewonde fietsers per miljoen inwoners in 2023 fors lager dan de waarde van 310 in 2022, maar hoger dan in alle andere jaren (sinds de registratie). De morbiditeit stijgt, net als het totale aantal ernstig verkeersgewonde fietsers, al jaren sterk. Afbeelding 4.11 toont dat deze stijging het sterkst is in de leeftijdscategorieën van 50 jaar en ouder (50-60, 60-70, 70-80, 80+). Dus naast een absolute stijging van het aantal ernstig verkeersgewonde ouderen stijgt ook het aantal ernstig verkeersgewonde ouderen per miljoen ouderen. Afbeelding 4.10 Ontwikkeling morbiditeit (aantal ernstig verkeersgewonden per miljoen inwoners) en ernstig verkeersgewonden onder fietsers in de periode 1993-2024. Bronnen: CBS, bewerking SWOV.
Afbeelding 4.11 Ontwikkeling morbiditeit (aantal ernstig verkeersgewonden per miljoen inwoners) onder fietsers naar leeftijd in de periode 1993-2023. Bronnen: CBS, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 44
4.5 Risicocijfers Na in de vorige paragrafen verschillende blootstellingsmaten behandeld te hebben en het aantal slachtoffers per bevolkingseenheid te hebben berekend, gaan we als laatste in op het aantal slachtoffers per afgelegde afstand. Deze risicomaat is de belangrijkste relatieve maat en geeft een beeld van de totale gevaarzetting in het verkeer, de verschillen daarin naar diverse kenmerken en de ontwikkeling over de tijd. We kijken in deze paragraaf naar het overlijdensrisico en het risico ernstig verkeersgewond te raken onder fietsers, gerelateerd aan personen- of voertuigkilometers. Hierin maken we nog verder onderscheid in risico naar leeftijdsgroepen en naar vervoerswijze.
4.5.1
Algehele risicocijfers over de tijd
Het risico berekenen we door het aantal verkeersslachtoffers te delen door de afgelegde afstand van de personen- of de voertuigmobiliteit. Het overlijdensrisico in 2023 komt uit op 15,2 fietsdoden per miljard reizigerskilometers; het risico om ernstig gewond te raken bedroeg dat jaar 277 ernstig verkeersgewonde fietsers per miljard reizigerskilometers. Afbeelding 4.12 toont de ontwikkeling over de laatste tien jaar, waarbij de icoon-verschillen in een reeks duiden op methodewijzigingen waardoor cijfers van het ene op het andere jaar niet helemaal vergelijkbaar zijn (NB: let op de verschillende verticale assen voor het overlijdensrisico en het risico om ernstig gewond te raken). We zien sinds 2019 forse schommelingen in het overlijdensrisico voor fietsers, met in 2020 (het eerste ‘coronajaar’ met sterk verminderde mobiliteit), 2022 en 2023 de hoogste risico’s. De recente hoge risico’s suggereren een toename in het overlijdensrisico voor fietsers. Opmerkelijk is dat het risico om ernstig verkeersgewond te raken met de fiets geen schommelingen laat zien, maar een continue stijging van 2018 tot 2022, met een lager niveau in 2023.
Afbeelding 4.12 Ontwikkeling overlijdensrisico en het risico om ernstig verkeersgewond te raken onder fietsers in de periode 2014-2023: per mld reizigerskm volgens OViN in 2014-2017 en ODiN in 2018-2023.
Linker y-as voor verkeersdoden; rechter y-as voor ernstig verkeersgewonden. Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Afbeelding 4.13 toont de langetermijnontwikkeling van het overlijdensrisico en het risico ernstig verkeersgewond te raken voor fietsers. Hier vallen twee dingen op: Het overlijdensrisico voor fietsers is sterk gedaald sinds 1985, maar lijkt in recente jaren weer iets te stijgen en; Het risico om ernstig verkeersgewond te raken met de fiets stijgt sinds de eeuwwisseling, waarbij het iets lagere risico (2018-2019) buiten de trend valt.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 45
Afbeelding 4.13 Ontwikkeling overlijdensrisico en het risico om ernstig verkeersgewond te raken onder fietsers in de periode 1985-2023: per mld reizigerskm (volgens OVG, MON, OViN, en ODiN).
Linker y-as voor verkeersdoden; rechter y-as voor ernstig verkeersgewonden. Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Een verdere uitsplitsing naar leeftijdsgroepen en vervoerswijze kan meer inzicht bieden in de korte- en langetermijnontwikkelingen.
4.5.2
Risicocijfers naar leeftijdsgroepen
Het risico om te overlijden of ernstig gewond te raken in het verkeer verschilt sterk tussen leeftijdscategorieën. Afbeelding 4.14 toont het gemiddelde overlijdensrisico onder fietsers per leeftijdscategorie van de periode 2014-2023. Overduidelijk is het zeer sterk verhoogde risico van 80-plussers, dat vele malen hoger ligt dan voor andere leeftijdscategorieën. Ook het risico voor de groep 70-80 jaar ligt een factor 3 hoger dan dat van de gemiddelde fietser. De precieze niveaus van de risico's voor hogere leeftijdsgroepen zijn enigszins onzeker, maar de orde van grootte wordt wel duidelijk. Tot de leeftijd van 40 jaar liggen de risico’s per leeftijdsgroep op grofweg hetzelfde niveau, waarna het risico exponentieel stijgt met de leeftijd.
Afbeelding 4.14 Gemiddeld overlijdensrisico onder fietsers naar leeftijdscategorie in de periode 2014-2023, per mld reizigerskm (volgen OVG, MON, OViN, en ODiN). Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 46
Afbeelding 4.15 toont de ontwikkeling van de overlijdensrisico’s voor fietsers naar leeftijdscategorie. Als we risicocijfers per leeftijdscategorie per jaar presenteren, is er vooral bij 80-plussers erg veel schommeling in de jaarlijkse risico's. Dit kan verklaard worden door, naast een fluctuerend aantal dodelijke ongevallen in deze groep, een relatief sterke variatie in de – geschatte – mobiliteit van 80-plussers. Er is daarom onzekerheid over het precieze niveau van het risico voor deze leeftijdsgroep, maar een dalende trend vanaf 2000 is duidelijk aanwezig. De risico's binnen de leeftijdsgroepen 0-59 liggen grofweg op een gelijk laag niveau. Interessant is dat er voor de meeste leeftijdsgroepen geen sprake is van een stijging over de tijd, eerder een (lichte) daling, maar dat lijkt ook afhankelijk van de vraag vanaf welk jaar je rekent (met lineaire trend). Het overlijdensrisico voor oudere fietsers (70 jaar en ouder) vertoont daarentegen een duidelijke dalende trend. Afbeelding 4.15 Ontwikkeling overlijdensrisico onder fietsers 0 tot 60 jaar (boven) en 60 jaar en ouder (onder) naar leeftijdscategorie in de periode 2000-2023, per mld reizigerskm (volgen OVG, MON, OViN, en ODiN). Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 47
Afbeelding 4.16 toont het risico om ernstig verkeersgewond te raken onder fietsers naar leeftijdscategorie. Net als voor het overlijdensrisico zien we een sterk verhoogd risico voor 80-plussers en 70-80-jarigen. Ook hier geldt dat de precieze niveaus van de risico's voor hogere leeftijdsgroepen enigszins onzeker zijn vanwege de relatief sterke variatie in de geschatte mobiliteit van deze leeftijdscategorieën. De grootte wordt wel duidelijk, waarbij geldt dat het risico om ernstig verkeersgewond te raken vanaf 40 jaar exponentieel toeneemt met de leeftijd. Afbeelding 4.16 Gemiddelde risico om ernstig gewond te raken onder fietsers naar leeftijdscategorie in de periode 2014-2023, per mld reizigerskm (volgen OVG, MON, OViN, en ODiN). Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Afbeelding 4.17 toont de ontwikkeling van het risico om ernstig verkeersgewond te raken voor fietsers, uitgesplitst naar leeftijdscategorie. De toename in het totale risico (zie Afbeelding 4.13) blijkt vooral toe te schrijven aan een stijging van het risico bij fietsers van middelbare leeftijd (30 tot 70 jaar). Opvallend is dat het risico voor oudere fietsers (70 jaar en ouder) sinds 2000 juist is afgenomen. Afbeelding 4.17 Ontwikkeling risico om ernstig gewond te raken onder fietsers naar leeftijdscategorie in de periode 1993-2023, per mld reizigerskm (volgen OVG, MON, OViN, en ODiN). Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV. *tot en met 1998 leeftijdscategorien als 60-65, 65-70, en 75+
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 48
4.5.3
Risicocijfers naar type fiets
Binnen de vervoerswijze fiets kan onderscheid gemaakt worden tussen risico’s voor reguliere fietsers en elektrische fietsers. Zoals eerder vermeld, vormt het aantal geregistreerde ongevallen met een elektrische fiets een ondergrens, omdat het type fiets lang niet altijd correct wordt geregistreerd; in werkelijkheid ligt dit aantal waarschijnlijk hoger. De mobiliteitsgegevens per fietstype zijn naar schatting wel accuraat. Dat betekent dat ook het berekende risico een ondergrens vormt, en in werkelijkheid mogelijk hoger uitvalt. Afbeelding 4.18 toont de ontwikkeling van het overlijdensrisico voor de twee typen fietsers. Een mogelijke verklaring hiervoor is het leeftijdsverschil tussen de gebruikers van beide fietstypen. Zo wordt 45% van de afgelegde kilometers op de elektrische fiets gereden door 60-plussers – een groep met een aanzienlijk hoger overlijdensrisico – terwijl zij slechts 18% van de kilometers op een reguliere fiets voor hun rekening nemen.
Afbeelding 4.18 Ontwikkeling overlijdensrisico voor reguliere en elektrische fietsers in de periode 2016-2023: per mld reizigerskm volgens OViN in 2016-2017 en ODiN in 20182023. Bron: CBS, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 49
Afbeelding 4.19 toont een uitsplitsing van het overlijdensrisico van de twee typen fietsen naar leeftijdscategorie. Het overlijdensrisico voor elektrische fietsers van 50 jaar en ouder ligt lager dan dat van hun leeftijdsgenoten op een reguliere fiets. Door onzekerheid in de registratie van elektrische fietsen in de ongevallenstatistieken, is het echter mogelijk dat het werkelijke risico voor deze groep in werkelijkheid hoger ligt. Vanwege het hoge gebruik van de elektrische fiets onder ouderen, kan het effect van onderregistratie in deze leeftijdscategorie groter zijn — en daarmee ook de onderschatting van het risico. Afbeelding 4.19 Overlijdensrisico onder reguliere en elektrische fietsers naar leeftijdscategorie in de periode 2021-2023, per mld reizigerskm volgens ODiN. Bronnen: CBS, SWOV, bewerking SWOV.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 50
5 Risico-indicatoren (SPI’s) Risico’s in het verkeerssysteem kunnen in kaart worden gebracht met een risicoanalyse. Zo’n risicoanalyse laat zien op welke punten het lokale verkeerssysteem moet worden verbeterd om onveilige situaties te voorkomen. Een belangrijk instrument daarbij zijn zogeheten risicoindicatoren of ‘Safety Performance Indicators’ (SPI’s): meetbare variabelen die een aantoonbaar oorzakelijk verband hebben met verkeersveiligheid (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat et al., 2018; Aarts 2018). In dit hoofdstuk gaan we in op risico-indicatoren die zijn gericht op of gerelateerd aan de fiets: Veilige infrastructuur, Veilige snelheid, Veilige voertuigen, Veilige verkeersdeelnemers en Hoogwaardige traumazorg. 19
5.1 Veilige infrastructuur Een veilige infrastructuur is van belang voor een veilige afwikkeling van het verkeer. De SPI Veilige infrastructuur omvat bruikbare risico-indicatoren voor weg- en fietsinfrastructuur. Deze zijn opgedeeld in groepen: wegvakken, fietspaden, en kruispunten, en zijn als volgt gedefinieerd (Kennisnetwerk SPV, 2023b): Veilige wegvakken: het aandeel gemotoriseerd verkeer over wegvakken die als ‘voldoende veilig’ worden gekwalificeerd. Veilige fietsinfrastructuur: het aandeel fietsers over fietsinfrastructuur die als ‘voldoende veilig’ wordt gekwalificeerd. Veilige kruispunten: het aandeel verkeersdeelnemers op kruispunten die als ‘voldoende veilig’ worden gekwalificeerd. Hierbij is de ‘score’ op het gebied van Veilige fietsinfrastructuur zowel afhankelijk van de inrichting van het fietspad of de weg, als van de intensiteit waarmee die bereden wordt; hoeveel fietskilometers worden afgelegd op bepaalde fietspaden of wegen, bepaald als de intensiteit fietsverkeer maal de lengte. In de volgende paragraaf behandelen we de gedefinieerde ontwerpprincipes voor veilige fietspaden. Daarna geven we een beeld van de inrichting van de Nederlandse fietsinfrastructuur op het gebied van deze principes (obstakels en wegdek) en andere elementen (wegvakken en kruispunten) belangrijk voor de veiligheid van fietsers.
5.1.1
Veilige fietspaden
In de publicatie Veilige infrastructuur: Wanneer zijn wegvakken, fietspaden en kruispunten voldoende veilig? (Kennisnetwerk SPV, 2023b) is een eerste stap gezet naar het definiëren van ‘voldoende veilig’ uit de risico-indicator. Hierin wordt het brede begrip ‘fietsvoorzieningen’ – bestaande uit fietsstroken, fietsstraten en fietspaden – afgebakend tot alleen fietspaden. Alle vormen van fietspaden vallen hieronder: fietspaden en fiets-/bromfietspaden, één- en 19. Het theoretisch kader toegepast voor dit hoofdstuk heeft overeenkomsten met jaarlijkse Staat van de Verkeersveiligheid (Oude Mulders et al., 2024). In dit hoofdstuk zijn beschrijvingen van het theoretisch kader – de risico-indicatoren – overgenomen uit dit rapport. Dit betreft (delen van) de inleiding van Paragraaf 5.1, 5.2, 5.3, 5.4, en 5.5.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 51
tweerichtingsfietspaden, en fietspaden langs wegen en solitaire fietspaden. Verder beperkt de risico-indicator zich tot conflicten tussen gebruikers op het fietspad – ofwel risico’s op conflicten zonder gemotoriseerd verkeer. De veiligheid op fietspaden is, even als die op wegvakken en kruispunten, afhankelijk van een samenspel van factoren. Samengevat wordt een fietspad als ‘voldoende veilig’ beschouwd wanneer fietsers veilig in balans kunnen blijven zodat ze niet vallen, het fietspad is voorzien van een vergevingsgezinde rand en berm voor het geval fietsers van het fietspad afraken, en er voldoende ruimte is om elkaar veilig in te halen en/of tegenliggers te passeren. Dit is vertaald naar zes ontwerpprincipes: Er zijn in principe geen obstakels op het fietspad. Het wegontwerp is visueel geleid. Het fietspad is voldoende breed. De verharding van het fietspad is vlak, stroef, heel en schoon. Het fietspad heeft vergevingsgezinde randen. Het fietspad heeft vergevingsgezinde bermen. De eerste vier principes maken dat fietsers kunnen balanceren, inhalen en passeren. De laatste twee betreffen de vergevingsgezindheid van het fietspad. In deze paragraaf behandelen we de breedte van fietspaden. In Paragraaf 5.1.2 Veilig fietsnetwerk behandelen we de aanwezigheid van paaltjes in het fietsnetwerk en het soort en de kwaliteit van de verharding.
Breedte van fietspaden Als onderdeel van een de Fietsberaadnotitie Geactualiseerde aanbevelingen voor de breedte van fietspaden 2022 heeft CROW-Fietsberaad de Breedtetool Fietspaden 20 ontwikkeld). De breedtetool geeft een waardering aan een fietspad in de vorm van een breedtelabel. De tool helpt bij prioritering van aanpak voor wegbeheerders. Tabel 5.1 toont de mogelijke breedtelabels. Het breedtelabel is een score voor het fietspad die aangeeft of de breedte passend is bij de hoeveelheid fietsers en het type fietsers die van het fietspad gebruikmaken. Of een fietspad voldoende breed is, is afhankelijk van het aantal hinderlijke en gevaarlijke ontmoetingen die kunnen ontstaan, die weer afhankelijk zijn van de intensiteiten, voertuigbreedte, rijrichtingen en snelheid. Het breedtelabel is uiteindelijk afhankelijk van: de uurintensiteit en de verdeling van de intensiteit over de rijrichtingen; het percentage duo-fietsers, brede fietsen, brom-/snorfietsen; de effectieve fietspadbreedte, bepaald uit de totale fietspadbreedte, obstakelvrije ruimte links en rechts, en de trottoirbandhoogte links en rechts. Tabel 5.1 Breedtelabels voor fietspaden, naar kans op gevaarlijke situaties. Bron: NDW (2024).
Label
Kans op gevaarlijke situaties en/of discomfort A
Zeer klein
B
Klein
C
Iets te groot
D
Groot
E
Zeer groot
F
(dit label is niet benoemd door CROW)
X
Label kan niet worden bepaald
20. https://fietsberaad.nl/Kennisbank/Breedtetool-Fietspaden Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 52
Tabel 5.2 toont de aanbevolen fietspadbreedte voor verschillende intensiteitsintervallen. De maatgevende intensiteit is de hoogste gemiddelde uurintensiteit in een week. Daarnaast geldt een minimale breedte van 230 cm, voor veilig en comfortabel passeren ongeacht intensiteiten. Tabel 5.2 Klasses intensiteiten en aanbevolen breedte voor 1 en 2 richting fietspad. Bron: NDW (2024).
Maatgevende intensiteit per uur
Aanbevolen breedte eenrichtingsfietspad (cm)
Aanbevolen breedte tweerichtingsfietspad (cm)
0-75
230
260
75-150
230
270
150-250
250
360
250-350
270
360
350-500
270
360
500-700
330
440
700-900
350
480
>900
360
Voor (bijna) alle Nederlandse fietspaden is in 2023 door het Nationaal Dataportaal Wegverkeer (NDW) het breedtelabel bepaald met de breedtetool21. Dit is gedaan met geschatte fietsintensiteiten, die bepaald zijn op basis van het Nederlands Verplaatsingspanel en openbare gegevens zoals die van het CBS (buurten, woningen, arbeidsplaatsen, et cetera). Als het label niet berekend kon worden door ontbrekende gegevens, krijgt het fietspad het label X. Tabel 5.3 toont het aandeel kilometers per breedtelabel voor de provincies en heel Nederland. Labels A en B worden als ‘voldoende breed’ gezien. Van de fietspadkilometers waarvan het label bepaald kon worden, is 45,3% voldoende breed. Voor 14,4% van de fietspadkilometers kon geen breedtelabel geschat worden. Daarnaast bestaat de dataset uit 32.417 kilometer fietspad, terwijl er naar schatting zo’n 37.000 kilometer fietspad in Nederland is (Fietsersbond, 2024). De provincies Flevoland en Zeeland hebben het hoogste aandeel voldoende brede fietspaden. In de provincies Groningen, Overijssel en Friesland bevinden zich de meeste fietspaden met een label E of F. Ook opvallend is het hoge aandeel Label A-fietspaden in Noord-Holland en Utrecht, waarschijnlijk zijn dit deels de (vaak brede) doorfietsroutes. Tabel 5.3 Aandeel breedtelabels van Nederlandse fietspadkilometers, naar provincie, in 2023. Bron: NDW (2024).
A
B
C
D
E
F
X
Drenthe
1,2%
46,2%
27,6%
7,7%
4,5%
2,4%
10,4%
1.955
Flevoland
2,9%
57,1%
15,2%
3,3%
3,7%
0,5%
17,3%
1.444
Friesland
1,5%
40,1%
21,0%
6,9%
8,7%
2,6%
19,2%
1.832
Gelderland
1,8%
41,1%
26,5%
8,7%
6,1%
1,5%
14,3%
4.717
Groningen
1,7%
29,3%
25,6%
8,2%
15,4%
2,8%
17,0%
1.460
Limburg
2,3%
32,0%
39,0%
11,1%
3,6%
0,3%
11,7%
1.937
Noord-Brabant
2,7%
45,0%
28,5%
6,8%
3,8%
0,4%
12,8%
5.020
Noord-Holland
4,8%
42,6%
23,7%
10,9%
2,3%
0,6%
15,1%
3.788
Overijssel
2,5%
38,8%
23,9%
6,6%
10,7%
1,7%
15,8%
2.665
Utrecht
3,6%
37,5%
29,6%
10,6%
3,8%
1,0%
13,9%
1.718
Zeeland
1,9%
57,5%
19,9%
4,2%
1,0%
0,1%
15,3%
1.186
Zuid-Holland
3,1%
45,1%
26,5%
9,0%
1,6%
0,4%
14,3%
4.694
Nederland
2,7%
42,6%
26,1%
8,2%
4,9%
1,1%
14,4%
32.417
21. https://verkeersveiligheid.ndw.nu/dataset/breedtelabel-fietspaden Titel Rapport Pagina
Totaal aantal km
Provincie
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 53
Naast het aantal fietspaden dat voldoende breed is, is ook het aandeel fietsers, ofwel de gemaakte fietskilometers op voldoende brede fietspaden, relevant. Deze fietskilometers zijn het product van de geschatte (range) fietsintensiteiten en de fietspadlengte. Omdat enkel de range van de geschatte fietsintensiteit bekend is, is het aantal fietskilometers uitgerekend als een [min, max] range, met het midden van de range als het gemiddelde. Afbeelding 5.1 toont het geschatte aandeel fietsers over voldoende veilige fietspaden voor de provincies en Nederland. De range is weergegeven in Tabel 5.4. Gemiddeld 39% van de fietspadkilometers wordt gemaakt op een voldoende breed fietspad. Dit aandeel ligt een stuk hoger in de provincies Flevoland en Zeeland, met bijna 60%. Groningen, Limburg, Zuid-Holland en Utrecht zijn de provincies met het laagste aandeel fietskilometers over voldoende brede paden. Noord-Holland heeft de meeste uitstekende (label A) fietspaden maar ligt onder het landelijk gemiddelde met het aandeel fietsers over voldoende brede paden. Tabel 5.4 Schatting gemiddeld, minimaal en maximaal aandeel fietsers op (on)voldoende
Voldoende breed Provincie
Onvoldoende breed
Gemiddelde
[min, max]
Gemiddelde
[min, max]
brede fietspaden, naar
Drenthe
47,1%
[34,7%, 49,3%]
52,9%
[65,3%, 50,7%]
provincie, in 2023.
Flevoland
57,,3%
[39,4%, 62,2%]
42,7%
[60,6%, 37,8%]
Bron: NDW (2024).
Friesland
42%
[28,1%, 45,2%]
58%
[71,9%, 54,8%]
Gelderland
43,,2%
[36,7%, 45,3%]
56,8%
[63,3%, 54,7%]
Groningen
29%
[20,4%, 31,5%]
71%
[79,6%, 68,5%]
Limburg
29,4%
[20,4%, 32,3%]
70,6%
[79,6%, 67,7%]
Noord-Brabant
46,6%
[40,2%, 48,8%]
53,4%
[59,8%, 51,2%]
Noord-Holland
34,7%
[26,9%, 38,7%]
65,3%
[73,1%, 61,3%]
Overijssel
44,4%
[39,3%, 45,8%]
55,6%
[60,7%, 54,2%]
Utrecht
33,2%
[27,5%, 36%]
66,8%
[72,5%, 64%]
Zeeland
58,3%
[35,2%, 62,7%]
41,7%
[64,8%, 37,3%]
Zuid-Holland
32,8%
[24,3%, 37,1%]
67,2%
[75,7%, 62,9%]
Nederland
39%
[29,8%, 42,6%]
61%
[70,2%, 57,4%]
Afbeelding 5.1 Schatting gemiddeld aandeel fietsers op (on)voldoende brede fietspaden, naar provincie. Bron: NDW (2024).
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 54
5.1.2
Veilig fietsnetwerk
Zoals hierboven beschreven zijn voor de risico-indicator Veilige fietspaden zes ontwerpprincipes opgesteld; twee daarvan zijn ‘geen obstakels aanwezig’ en ‘de verharding is vlak, stroef, heel en schoon’. In deze paragraaf beschouwen we deze twee ontwerpprincipes voor het gehele fietsnetwerk; dat wil zeggen alle wegen waar fietsen is toegestaan. We baseren ons daarbij op de Routeplanner van de Fietsersbond 22. Deze is uitgerust met gedetailleerde informatie over ongeveer 30 wegkenmerken voor een groot deel van de wegen in het fietsnetwerk. Dit netwerk bestaat uit ongeveer 150.000 kilometer (waarvan ongeveer 40.000 kilometer fietspad). Deze database wordt onderhouden door de vrijwilligers van de Fietsersbond. Hier onder presenteren wij de gegevens uit het voorjaar 2025. Obstakels Paaltjes zijn de meest voorkomende obstakels in het fietsnetwerk. Deze zijn dan ook niet gewenst vanuit een verkeersveiligheidsperspectief. Afbeelding 5.2 toont het totale aantal paaltjes en het aantal paaltjes per vierkante kilometer naar provincie. In het totaal zijn er 13.728 paaltjes te vinden in het fietsnetwerk van de Fietsersbond. Provincies met het hoogste aantal paaltjes op fietspaden zijn Zuid-Holland, Noord-Brabant en Gelderland.
Wanneer we corrigeren voor het wegenareaal van de provincies, komen ook Flevoland, Utrecht, en Groningen naar voren als provincies met relatief veel paaltjes in hun fietsnetwerk. Van data over overige obstakels zijn voor ons geen goede bronnen bekend.
Afbeelding 5.2. Totaal aantal paaltjes in het fietsnetwerk en aantal paaltjes 100 km, naar provincie in 2025. Bron: Fietsersbond.
Soort en kwaliteit van de verharding In de risico-indicator Veilige fietspaden staat beschreven dat de verharding van het fietspad vlak, stroef, heel en schoon dient te zijn. In de Routeplanner-data van de Fietsersbond wordt onderscheid gemaakt in zeven wegdeksoorten: asfalt/beton, klinkers, tegels, halfverhard (met een losse categorie schelpenpad) en onverhard. De wegdekkwaliteit wordt bepaald per wegdeksoort; hoe scoort een bepaald stuk weg ten opzichte van het gemiddelde voor dat soort wegdek. Een wegvak is ‘slecht’ wanneer er diepe gaten in zitten, fietsers constant een forse trilling ondervinden, of wanneer er gebreken zijn die schade of een ongeval kunnen veroorzaken
22. https://routeplanner.fietsersbond.nl/ Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 55
wanneer deze niet ontweken worden. Een ‘redelijk’ wegvak bevat wel gebreken (scheuren of trillingshinder), maar de stabiliteit en de koersvastheid van de fietsers wordt niet benadeeld. Wanneer een verbetering aan het wegdek geen voordeel biedt voor een fietser, is het een weg van ‘goede’ kwaliteit. Tabel 5.8 toont zowel het aandeel kilometers in het fietsnetwerk naar soort wegdek als de wegdekkwaliteit als het aandeel van het gehele netwerk. Een kleine 50% van het Nederlandse fietsnetwerk is uitgevoerd in goed asfalt en 10% in redelijk asfalt. Klinkers komen voor op een kwart van de Nederlandse fietswegen. Op de helft van deze wegen ervaart de fietser enige trillinghinder. Slechts 3,6% van de fietswegen is slecht van kwaliteit; dit zijn grotendeels onverharde wegen. Tabel 5.5. Kwaliteit van de
Wegdekkwaliteit
Nederlandse fietsnetwerk, naar
Verharding
Lengte [km]
type verharding.
Asfalt/beton
89.256
59,9%
49,3%
9,9%
0,5%
0,1%
Klinkers
39.526
26,5%
12,6%
13,2%
0,5%
0,2%
Halfverhard
4.561
3,1%
0,5%
2,0%
0,5%
0,0%
Onverhard
5.477
3,7%
0,1%
1,5%
2,0%
0,1%
Schelpenpad
826
0,6%
0,2%
0,3%
0,0%
0,0%
Tegels
4.569
3,1%
1,3%
1,7%
0,1%
0,0%
Overig
256
0,2%
0,0%
0,1%
0,1%
0,0%
4.574
3,1%
0,0%
0,0%
0,0%
3,0%
149.045
100%
64,2%
28,7%
3,6%
3,5%
verharding van wegen in het
Bron: Fietsersbond.
Onbekend Totaal
5.1.3
Aandeel lengte
Goed
Redelijk
Slecht
Onbekend
Veilige wegvakken
Binnen de categorisering van Aanpak SPV is ook de veiligheid van wegvakken relevant, omdat fietsers daar bij het ontbreken van een fietspad de weg delen met overig verkeer. Als deel van de Aanpak SPV zijn in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en CROW dataproducten voor verschillende kenmerken van de risico-indicator Veilige infrastructuur ontwikkeld. Hiervoor zijn data met landelijke dekking verzameld door de Taskforce Verkeersveiligheidsdata. Relevant voor de fietsveiligheid zijn de scores op de kenmerken: gescheiden voorzieningen voor fietsers (Van Petegem & Uijtdewilligen, 2025), en oversteekplaatsen op wegvakken (Van Petegem & Odijk, 2025). In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de landelijke scores van deze kenmerken. Gescheiden voorzieningen voor fietsers De risico-indicator Veilige infrastructuur bevat het kenmerk Gescheiden voorzieningen voor fietsers. Menging van fietsers met motorvoertuigen of zwaar verkeer wordt op wegen met een snelheidslimiet van 50 km/uur, 70 km/uur of 80 km/uur als onveilig beoordeeld gelet op de kwetsbaarheid van fietsers. Fietsers dienen, indien aanwezig in een dergelijke straat of weg, gebruik te kunnen maken van een vrijliggend fietspad of een parallelweg met een veiligere snelheidslimiet. De wegvakken met één van deze snelheidslimieten zijn beoordeeld op dit kenmerk.
Een wegvak scoort positief wanneer: het wegvak een geslotenverklaring heeft voor fietsers; het wegvak een vrijliggend fietspad heeft; en/of het wegvak een parallelweg met een veiligere snelheidslimiet heeft.
Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 56
Voor het bepalen van de scores is gebruikgemaakt van het NWB (Nationaal Wegenbestand) en de WKD (wegkenmerkendatabase) met data van januari 2025 voor snelheidslimieten en verkeerstypen. De WKD-dataset bevat informatie over geslotenverklaringen voor fietsers op basis van het verkeersbordenbestand. Verder kan uit het NWB opgemaakt worden of er een vrijliggend fietspad of een parallelweg aanwezig is. De volgende scores zijn op landelijk niveau en per snelheidslimiet bepaald: 1. De hoofdscore voor het kenmerk gescheiden voorzieningen voor fietsers, bepaald als [aantal wegvakken dat voldoet] / [totaal aantal wegvakken]. 2. Score voor het kenmerk gescheiden voorzieningen voor fietsers naar weglengte, bepaald als [totale weglengte van de wegvakken die voldoen] / [totale weglengte]. Tabel 5.6 toont de landelijke scores voor het kenmerk gescheiden voorzieningen voor fietsers naar snelheidslimiet. Gemiddeld 70,2% van de wegvakken met een snelheidslimiet van 50, 70 of 80 km/uur voldoet aan het kenmerk gescheiden voorzieningen voor fietsers. Op 70km/uur-wegen zijn echter vrijwel altijd gescheiden fietsvoorzieningen aanwezig. Het aandeel wegvakken wat voldoet aan het kenmerk is het laagste voor 50km/uur-wegen. Op bijna de helft van de totale lengte van 50km/uur-wegen in Nederland zijn er geen gescheiden voorzieningen voor fietsers.
Hier fietsen fietsers dus op de rijbaan, al dan niet op een fietsstrook. Dit geldt ook voor 28,7% van de totale lengte van 80km/uur-wegen 23. Op deze wegen is het niet scheiden van fietsers en motorvoertuigen gevaarlijker omdat de snelheidsverschillen groter zijn dan op 50km/uur-wegen. Let wel: hier is niet gecorrigeerd voor intensiteiten. Tabel 5.6 Scores risicoindicator Veilige infrastructuur – kenmerk gescheiden
Limiet
Score kenmerk gescheiden voorziening voor fietsers
Score kenmerk naar weglengte
Totale weglengte [km]
voorzieningen voor fietsers,
50 km/uur
66,9%
54,5%
19.946,1
voor heel Nederland, naar
70 km/uur
96,6%
97,9%
1.076,8
80 km/uur
81,9%
71,3%
12.706,9
70,2%
62,2%
33.729,8
snelheidslimiet, in 2025. Bron: Van Petegem & Uijtdewilligen (2025).
Totaal
Oversteekplaatsen op wegvakken De risico-indicator Veilige infrastructuur bevat het kenmerk Afwezigheid van oversteekplaatsen op wegvakken. Op wegen met een snelheidslimiet van 70 en hoger zijn oversteekplaatsen voor langzaam verkeer op wegvakken ongewenst. Een wegvak scoort positief op dit kenmerk wanneer oversteeklocaties op wegvakken ontbreken. Oversteekvoorzieningen op kruispunten zijn hierbij buiten beschouwing gelaten. Deze zijn onderdeel van de beoordeling van kruispunten. Voor het bepalen van de scores is opnieuw gebruik gemaakt van het NWB (Nationaal Wegenbestand) en de WKD (wegkenmerkendatabase) met gegevens van januari 2024. De WKD-dataset bevat informatie over de locatie van oversteekplaatsen op wegvakken voor langzaam verkeer. De volgende scores zijn op landelijke niveau en per snelheidslimiet bepaald: 1. De hoofdscore voor het kenmerk afwezigheid oversteekplaatsen, bepaald als [aantal wegvakken dat voldoet] / [totaal aantal wegvakken]. 2. Score voor het kenmerk afwezigheid oversteekplaatsen naar weglengte, bepaald als [totale weglengte van de wegvakken die voldoen] / [totale weglengte]. 3. Totaal aantal (clusters van) oversteekplaatsen in het landelijke netwerk.
23. Het is niet bekend in hoeverre de volgende methode elementen invloed hebben op het aandeel positief scorende wegvakken: een parallelvoorziening moet voor minimaal 50% van de lengte van het wegvak aanwezig zijn, en er is enkel gekeken naar parallelle voorzieningen met dezelfde straat naam of BST code als de hoofdrijbaan. Titel Rapport Pagina
Achtergronden bij De Staat van de Fietsveiligheid 2025 R-2025-7A 57
Tabel 5.7 toont de landelijke scores voor het kenmerk afwezigheid oversteekplaatsen naar snelheidslimiet. Voor alle snelheidslimieten is het aandeel wegvakken dat voldoet aan de afwezigheid van oversteekplaatsen hoog. In totaal telt Nederland nog 1.464 oversteekplaatsen op wegvakken met een snelheid van 70 km/uur of hoger. Tabel 5.7 Scores risicoindicator Veilige infrastructuur – kenmerk afwezigheid oversteekplaatsen voor langzaam verkeer, voor heel
Limiet
Score kenmerk afwezigheid Score kenmerk Aantal oversteekoversteekplaatsen naar weglengte plaatsen
Totale weglengte [km]
70 km/uur
97,2%
93,0%
19
204
80 km/uur
95,7%
92,4%
1.421
11.085
Bron: Van Petegem & Odijk
100 km/uur
97,9%
96,4%
24
1159
(2025).
Totaal
95,9%
92,8%
1.464
12.448
5.1.4
Veilige kruispunten
Nederland, naar snelheidslimiet, in 2024.
Binnen de risico-indicator Veilige kruispunten zijn vier kruispunttypen uitgewerkt: enkelstrooksrotonde, kruispunt met voorrangsregel, kruispunt met VRI, en kruispunt met voorrang van rechts (Kennisnetwerk SPV, 2023b). Voor elk van deze kruispunttypen zijn de nodige verkeersvoorzieningen gepresenteerd naar type conflict. Als we ons richten op conflicten met fietsers, zijn de volgende elementen van belang: Enkelstrooksrotonde: Voldoende afstand tussen rotondebaan en vrijliggend fietspad, bij voorkeur geen fietsstrook, fietsers moeten voorrang verlenen bij 70 of 80 km/uur. Kruispunt met voorrangsregel: Uitbuigen fietspad en tussenberm bij 50, 70 en 80 km/uur, snelheidsremmer op alle takken 50 km/uur of hoger. Kruispunt met VRI: Uitbuigen fietspad en tussenberm bij 50, 70 en 80 km/uur, snelheidsremmer op alle takken 50 km/uur of hoger, conflictvrije regeling voor afslaande motorvoertuigen en rechtdoor gaande fietsers, eigen groenfase fietsers. Kruispunt met voorrang van rechts: Snelheidsremmer bij snelheden vanaf 50 km/uur. Verder gaat de factsheet Veilige kruispunten (Kennisnetwerk SPV, 2023a) in op welke elementen belangrijk zijn voor de veiligheid van fietsers op kruispunten. Deze elementen zijn: een middeneiland (of tussenberm), een opgeblazen fietsopstelstrook, een in- of uitbuiging van het fietspad, aparte fietsvoorzieningen, en een aparte groenfase voor fietsers.
Verder geldt in het algemeen dat rotondes het veiligste kruispuntontwerp zijn omdat zij het laagste aantal conflictpunten hebben en de snelheid van motorverkeer geremd wordt (SWOV, 2022b). Voor deze kruispuntkenmerken zijn voor ons geen goede databronnen bekend.
5.2 Veilige snelheid Welke snelheid veilig is voor een weg hangt af van de functie van de weg, de samenstelling van verkeersdeelnemers op de weg en het soort conflicten dat op kan treden. Idealiter is de veilige snelheid gelijk aan de snelheidslimiet. Dit is in de praktijk echter niet altijd zo. Daarom bestaat de risico indicator Veilige snelheid uit twee deelindicatoren (Kennisnetwerk SPV, 2021a): het aandeel gemotoriseerd verkeer dat niet harder rijdt dan de snelheidslimiet (per wegtype); en het aandeel gemotoriseerd verkeer dat (per wegtype) niet harder rijdt dan de veilige snelheid.