Concept Strategische Impactbeoordeling OER (Afgewogen alternatieve keuzes)
Tekst van het document
3.3.2
Beleidsoptie 1: Geen aanvullende inzet op behoud van bestaande natuurwaarden Essentie van de beleidsoptie Natuur is belangrijk binnen de beschermde natuurgebieden. Daar zetten we in op behoud, maar daarbuiten ligt het primaat op andere functies die niet geschaad mogen worden door het natuurbelang. De nadruk ligt in dit alternatief op scheiding van functies. Effecten Binnen deze beleidsoptie behoudt de gemeente Maashorst de natuur binnen de al bestaande natuurgebieden. Buiten de natuurgebieden ligt het primaat bij andere functies. Deze optie is daarmee sterk gericht op een scheiding van functies. Risico’s voor verdere verslechtering natuurkwaliteit Het effect dat deze beleidsoptie op de bestaande natuurgebieden heeft, is gering. De natuurgebieden worden namelijk behouden – maar niet versterkt, uitgebreid en beperkt. Het effect buiten de natuurgebieden is groter. Door hier het primaat bij functies die niet door natuur belemmerd mogen worden te leggen, dreigt een verslechtering van natuurkwaliteit en landschappelijke kwaliteiten. Andere functies, zoals wonen en voorzieningen in de kernen en landbouw in het buitengebied, verdringen natuur dan. Een vermindering van de natuur buiten de natuurgebieden heeft een negatief effect op de gezondheid van de inwoners van Maashorst10.
Groen zorgt namelijk voor een betere waardering van de leefomgeving, een gezonder milieu en biedt kansen voor klimaatadaptatie11. Een afname van groen in de kernen zorgt voor meer verstening. In de kernen, en met name in Uden, zorgt de verstening momenteel al voor een stedelijk hitte-eilandeffect. De temperatuur kan ten noorden van het centrum tot ruim 1,5 °C verhoogd raken12. De keuze voor dit alternatief versterkt dit effect, daar, maar ook op andere bebouwde plekken in de gemeente. De keuze voor dit alternatief leidt dus tot verlies van natuurwaarden buiten de natuurgebieden. De biodiversiteit gaat in Nederland al achteruit en deze keuze vormt een verdere beperking voor de biodiversiteit in de gemeente. Biodiversiteit is van cruciaal belang voor het klimaat, voedsel en water13. Die zaken worden door dit alternatief dus belemmerd. Kijkend naar het klimaat, worden ook andere aspecten belemmerd. De keuze voor dit alternatief leidt namelijk tot een minder klimaatrobuuste omgeving. Door het primaat bij niet-natuurfuncties te leggen, kan er slechter omgegaan worden met extreme weersituaties. Het waterbergend vermogen van de bodem neemt af. Rondom de kern Reek is het waterbergend vermogen van de bodem al klein. Een afname van de natuurwaarden hier leidt tot een groter risico op wateroverlast.
9 IVN (September 2020). Evaluatie grote grazers in De Maashorst, Ecologische aspecten. 10 Dossier: effect van natuur op gezondheid, WUR. 11 Stadsgroen maakt warmte dragelijk. Wiebke Klem, Resource magazine WUR, 30 juni 2014. 12 Stedelijk hitte-eiland effect (UHI), RIVM, 2020 13 6 redenen waarom we niet zonder biodiversiteit kunnen, WUR, 22 april 2022.
blad 26 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Scheiding van belangen: natuur geen belemmering De keuze voor dit alternatief maakt het mogelijk om zonder ‘belemmeringen’ van natuur andere functies te ontwikkelen. Dat biedt kansen voor woningbouw, voorzieningen, landbouw en andere bedrijvigheid. Om die reden heeft dit alternatief een positief effect op de economie van Maashorst. Het positieve effect op economie sluit alleen niet aan bij het lange termijnperspectief op het gebied van klimaat en milieu, dat ook voor bedrijven meer en meer van belang is. Beoordeling De keuze voor dit alternatief heeft verschillende gevolgen op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Hoewel de natuurwaarden in de bestaande natuurgebieden behouden worden, raakt natuur buiten deze gebied overal beperkt. Daarmee verslechtert de natuurkwaliteit als geheel verder. - Sterke en vitale netwerkeconomie: Omdat bij de ontwikkeling van voorzieningen, landbouw en andere bedrijvigheid niet met natuur als ‘belemmering’ rekening gehouden hoeft te worden, is de beoordeling hier positief. Echter, de beoordeling is slechts licht positief. Op de lange termijn heeft een negatief effect op klimaat en milieu namelijk ook een negatief effect op de vitaliteit van de economie. - Een leven lang prettig wonen: Hoewel wonen als functie binnen dit alternatief relatief veel aandacht kan krijgen, is de beoordeling negatief tot neutraal.
De beperking van natuur buiten de natuurgebieden zorgt namelijk voor gezondheids- en milieubeperkende effecten.
Samenhang en onzekerheden De beleidsoptie gaat uit van scheiding van belangen. Daarmee worden de negatieve effecten uitvergroot, omdat er overtuigend gekozen wordt voor één of enkele belangen. In de praktijk zal dit zeer lastig uitvoerbaar (of zelfs onuitvoerbaar) beleid opleveren vanwege (1) dat maatschappelijke onrust en (2) de verhouding ten opzichte van wet- en regelgeving.
3.3.3
Beleidsoptie 2: Natuur midden in de maatschappij Essentie van de beleidsoptie De natuur is er om van te genieten. We kiezen ervoor om onze bestaande natuur te behouden en de beleving ervan te optimaliseren. Dat geldt ook voor natuur in de kernen. Natuur wordt zo toegankelijk mogelijk gemaakt, zodat iedereen ervan kan genieten. Recreatiemogelijkheden in de natuur worden versterkt en natuur en andere functies raken met elkaar verweven. Dit betekent bijvoorbeeld dat er sterker wordt ingezet op bijvoorbeeld wandelen, fietsen en horeca in de natuurgebieden, zoals De Maashorst. Ook toerisme kan, in verschillende vormen, een impuls krijgen binnen dit alternatief. Effecten Bij dit alternatief gaat het erom dat zoveel mogelijk mensen van de natuur kunnen genieten en gebruikmaken. De beleving ervan staat centraal. Het gaat dan om de beleving van groen in en buiten de kernen: van groen in het centrum tot De Maashorst. Om de beleefbaarheid van groen te versterken, wordt groen met andere functies gecombineerd. Kansen benutten voor recreatie en toerisme De keuze voor deze beleidsoptie zorgt voor een impuls op het gebied van de vitale netwerkeconomie. Recreatie-, horeca- en toerismeondernemingen passen namelijk goed binnen dit alternatief en maken natuurgebieden beleefbaar. De komst van nieuwe ondernemingen trekt recreanten, toeristen en werkgelegenheid aan.
De Maashorst, maar ook andere natuurgebieden, zoals de Reekse Heide en de Bedafse Bergen, zouden bij dit alternatief uitgebreid kunnen worden met bijvoorbeeld (extra) horeca. Dat komt niet alleen de economie ten goede, maar heeft ook een positief effect op de waardering van de leefomgeving. De natuurgebieden zijn in deze
blad 27 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
beleidsoptie namelijk zo toegankelijk mogelijk. Wanneer mensen kunnen genieten van de natuur doet dat hen goed. Ook in de kernen wordt groen toegankelijk gemaakt. De kernen worden verbonden met de natuurgebieden, zodat de natuurgebieden zo goed mogelijk te bereiken zijn. Echter, dit alternatief heeft niet enkel een positief effect op de waardering van de leefomgeving. Door de toegankelijkheid van natuur, kan het aantal mensen dat van natuur geniet en gebruikmaakt toenemen. Dat leidt tot een toename van de druk op natuur(gebieden). Wanneer het bijvoorbeeld op zondagmorgen in De Maashorst té druk is, gaat dat ten koste van het plezier dat mensen eraan beleven het gebied te bezoeken. Daarnaast gaat een toename van de toegankelijkheid van natuur gepaard met een afname van de rust, die door veel bezoekers ook gewaardeerd wordt. Er zijn dus zowel positieve als negatieve effecten op de waardering van de leefomgeving te benoemen. Natuurrisico’s van recreatie De keuze voor dit alternatief vraagt veel van de natuur. Meer druk op de natuur leidt niet alleen tot minder rust en grote drukte, maar heeft ook effect op de ecologische waarden binnen de gemeente. Ecologische waarden staan, kijkend naar heel Nederland, al zwaar onder druk. Redenen hiervoor zijn een overbelasting met stikstof, verdroging en een tekort aan geschikt leefgebied voor soorten14.
Dit alternatief draagt niet nadrukkelijk bij aan de verbetering hiervan. Hoewel de natuur behouden wordt, ligt het primaat niet bij natuurwaarden, maar bij de beleefbaarheid. De inzet op de verbetering van natuurwaarden staat hierbij niet centraal. Daarnaast levert drukte in de natuur een versterking van het negatief effect op ecologische waarden op. Effecten die op kunnen treden zijn15: 1. 2. 3. 4. 5.
Verstoring van fauna door de aanwezigheid en het gedrag van mensen, al dan niet met hun huisdieren en voer- of vaartuigen. Beschadiging van vegetaties door bijvoorbeeld struinen, rijden, varen en aanleggen. Ruimtebeslag en versnippering door aanleg van recreatiepaden, -voorzieningen en dergelijke. Vervuiling door het deponeren van vast afval, lozing van afvalwater, lekken van motorolie, maar ook eutrofiëring van voedselarme systemen. Directe populatieveranderingen door het wegvangen/doden of uitzetten van individuen.
Waar beleidsoptie 1 een duidelijke keuze bevat over de scheiding van functies – expliciet geen inzet op natuur buiten de al bestaande natuurgebieden, is dat hier niet het geval. Binnen dit alternatief wordt enkel gesteld dat de beleving van bestaande natuur geoptimaliseerd wordt. Een hiërarchie van functies voor de kernen en het buitengebied ontbreekt. Daarmee is er binnen dit alternatief een gebrek aan duidelijk perspectief voor de keuzes voor functies. Dat belemmert het handelingsperspectief mogelijk. Beoordeling De keuze voor dit alternatief heeft verschillende gevolgen op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Op dit punt wordt negatief gescoord. Inzet op beleefbaarheid en toegankelijkheid van natuur betekent namelijk niet dat de natuurwaarden floreren. Sterker nog, de inzet hierop zet de al kwetsbare natuur nog verder onder druk. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De natuur wordt opengesteld voor iedereen; ook voor ondernemingen. Dit alternatief heeft een positief effect op de sterke en vitale netwerkeconomie. Recreatie en toerisme worden gestimuleerd en de gemeente trekt meer gasten en werkgelegenheid. - Een leven lang prettig wonen: De beoordeling is hier neutraal omdat er positieve en negatieve effecten op dit domein zijn. Toegankelijkheid van natuur leidt tot levendigheid in de omgeving. Dat zorgt voor een positieve waardering van de leefomgeving.
Te veel drukte in de natuur doet hier echter weer afbreuk aan.
14 Lerende evaluatie van het natuurpact 2020, PBL en WUR, 2020 15 Uit Publicatie: “Recreatie en Natuur, Kennis over effecten, kwetsbaarheid, handelingsperspectieven en monitoring van
recreatie in Natura 2000-gebieden”, WUR, 2012, https://edepot.wur.nl/238293
blad 28 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Samenhang en onzekerheden Door het ontbreken van een duidelijke keuze over de hiërarchie van functies in bepaalde gebieden, is de beoordeling zeer afhankelijk van de keuzes die de gemeente uiteindelijk nog moet maken. Welke functies gaan prevaleren? Ruimtelijke ontwikkeling, natuurontwikkeling, recreatie? De uiteindelijke keuze (per geval) vraagt om maatwerk: overal zal een individuele afweging gemaakt moeten worden en gezocht moeten worden naar manieren om de belangen zo goed mogelijk af te wegen.
3.3.4
Beleidsoptie 3: Het natuurbelang prevaleert Essentie van de beleidsoptie Natuur staat hier in al het beleid en bij ieder initiatief centraal. Binnen deze optie wordt er ingezet op een robuust natuurnetwerk in de gemeente, met De Maashorst als kloppend hart. Natuurwaarden worden niet alleen behouden, maar ook versterkt. Ook is er ruimte voor de creatie van nieuwe natuur, in het buitengebied bijvoorbeeld. Niet alleen de natuurfunctie van de natuurgebieden komt sterker op de eerste plaats te staan, maar ook de natuur tussen de verschillende gebieden krijgt een impuls. Zo wordt de natuur van De Maashorst sterk verbonden met bijvoorbeeld de Reekse Heide en het natuurgebied Herperduin, tussen Schaijk en Oss. Natuurverbindingen treden dus ook buiten de gemeentegrenzen. Daarnaast vindt er in de kernen vergroening plaats. Effecten Verbetering van de natuurkwaliteit In het omgevingsplan dient uiteindelijk uitgewerkt te worden aan welke eisen een ontwikkeling moet voldoen om aan te sluiten bij het ambitieniveau voor natuur. Door het natuurbelang hierbij op één te zetten, kunnen ecologische waarden in de gemeente versterkt worden. De verslechtering van de natuur, die de laatste jaren in Nederland, maar ook in de gemeente Maashorst te zien is, wordt hierdoor beperkt16. Verbetering van de natuurkwaliteit treedt dan op in zowel de natuurgebieden als daarbuiten.
Wanneer er in agrarisch of ‘stedelijk’ gebied namelijk natuur wordt aangelegd of versterkt, leidt dat tot meer biodiversiteit, meer mogelijkheden voor klimaatadaptatie en een gezondere en beter gewaardeerde leefomgeving. De focus op natuur in de dorpen van de gemeente sluit aan bij het Leefgebiedsplan van stad en dorp van de provincie17. Inzet op de versterking van natuurwaarden betekent inzet op de groei van biodiversiteit. Zoals bij de effectbeschrijving van beleidsoptie 1 is beschreven, is biodiversiteit cruciaal voor klimaat, water, voedsel en daarmee de leefomgeving van de mens18. Aandacht voor biodiversiteit leidt dus niet alleen tot winst voor de natuur zelf, maar heeft een veel breder positief effect op de leefkwaliteit van mensen. Aanpalende positieve effecten Aandacht voor natuur en klimaatadaptatie gaan in veel gevallen met elkaar samen. Een toevoeging van groen leidt bijvoorbeeld tot minder verharding. Daardoor warmt de bodem minder op en trekt water er gemakkelijker in. Zo worden hittestress en wateroverlast beperkt. Voor vergroening liggen er vooral in de kern Uden kansen. Daar is momenteel het meest sprake van ‘grijs’ in de buurt. De versterking van het netwerk van natuur sluit ook aan bij dit alternatief. Daarbij gaat het om groene verbindingen: tussen natuurgebieden, kernen (en natuurgebieden) en natuur in andere gemeenten.
Hiervoor moet natuur worden versterkt en aangelegd. Een ecologische verbindingszone als ‘ruit’ om Uden past hier 16 Toestand van de Natuur in Brabant, juni 2021. 17 Bescherming voor baardvleermuizen, bonte vliegenvangers en andere bedreigde Brabanders in Brabantse steden, Uitwerking Leefgebied
Stad in Noord-Brabant. 18 6 redenen waarom we niet zonder biodiversiteit kunnen, WUR, 22 april 2022.
blad 29 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
bijvoorbeeld bij. Daarnaast kan De Maashorst op een natuurrijke wijze verbonden worden met de omliggende natuurgebieden, zoals de Reekse Heide, het natuurgebied Herperduin, de Trentse bossen en de Bedafse Bergen. Vanuit het noorden kan de natuur worden verbonden met het gebied rondom de Maas, maar ook natuur in de omliggende gemeenten, zoals Oss, Bernheze en het Land van Cuijk, kan beter verbonden worden. Hierbij is het belangrijk dat de natuur doorloopt tot in de kernen. De dorpen worden vergroend en profiteren, net als de rest van de gemeente, van de positieve effecten die natuur op de leefkwaliteit heeft. Risico’s voor andere opgaven De centrale inzet op natuur is zeer ambitieus en betekent dat andere functies, bij ieder besluit in de gemeente, op de tweede plaats komen. Over de vraag of de landbouw midden in De Maashorst mag blijven bestaan, moet dus nagedacht worden. Ook het buitengebied zal – ten koste van landbouw en overige bedrijvigheid – moeten veranderen, als natuur overal centraal komt te staan. Verder passen uitbreidingen voor wonen en werken lastig of niet bij dit alternatief. De uitbreiding van Schaijk ten zuiden van de N324 sluit hier dus niet bij aan. Ook bij inbreidingen in de kernen dient het natuurbelang op één te staan. Dat is goed voor gezondheid en klimaat, maar kan andere functies, zoals voorzieningen en bedrijvigheid, beperken.
Ook het aantal woningen dat in inbreidingen gerealiseerd kan worden, ligt door de focus op natuurwaarden mogelijk lager. Verder wordt er bij dit alternatief een negatief effect op de huidige economische positie van de gemeente verwacht. De veelal versteende ruimte voor bedrijvigheid wordt namelijk niet uitgebreid omdat dat een negatief effect op natuur heeft. Verder komt ook op bestaande bedrijventerreinen de nadruk meer op natuurwaarden te liggen. Mogelijk beperkt dat de ruimte voor bestaande bedrijvigheid. Echter, in de studie ‘Natuurlijk Kapitaal: naar waarde geschat’ concludeert het PBL dat het duurzaam benutten van de natuur juist goed is voor de economie19. De natuur levert namelijk allerlei diensten en goederen die economische kansen bieden, zoals water, voedsel, bouwmaterialen en recreatiegebieden. Op de lange termijn gaan economie en natuur dus hand in hand. Beoordeling Alternatief 3 is zeer ambitieus en legt de nadruk volledig op het natuurbelang. De beoordeling is als volgt: - De natuurlijkste gemeente: De beoordeling op dit domein is zeer positief. Binnen dit alternatief wordt er zoveel mogelijk aan gedaan om van Maashorst de natuurlijkste gemeente van Noord-Brabant te maken. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De beoordeling van dit domein is neutraal tot licht negatief. Hierbij dient opgemerkt te worden dat het effect op de korte termijn negatiever kan zijn.
Dat komt door de afname van de ruimte voor bedrijvigheid en de limitering van de economische groei. Op de lange termijn gaan economie en natuur echter goed samen. - Een leven lang prettig wonen: Dit alternatief heeft een positief effect op dit domein. Hoewel de ruimte voor woningen en voorzieningen enigszins beperkt kan worden door de focus op het natuurbelang, staan er veel positieve effecten tegenover. De omgeving wordt gezonder en de milieukwaliteit verbetert. Dat zorgt voor een positievere waardering van de leefomgeving.
Samenhang en onzekerheden Samenhang met keuze woningen. Natuurverbindingen in de gemeente kunnen uitbreiding beperken. Hoe ga je om met landbouw/VAB?
3.3.5
Optimalisaties en aanbevelingen De biodiversiteitscrisis in Nederland manifesteert zich steeds nadrukkelijker. De Provincie Noord-Brabant publiceerde in 2022 het Landelijk Programma Natuur waarin een brede maatschappelijke inzet nodig is om natuur en biodiversiteit te behouden en versterken en om een balans te vinden tussen natuur en andere Brabantse opgaven. Dat beleidsuitgangspunt vraagt om een ambitieuze aanpak van de gemeente, waarbij het 19 Natuurlijk Kapitaal: naar waarde geschat, PBL, 2016.
blad 30 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
belang een volwaardige rol speelt in de vormgeving van het landschap. Daarbij kan een hybride variant van de beleidsopties gekozen worden, waarbij gekozen wordt voor zonering (binnen het bestaande NNB) en tegelijkertijd ingezet wordt op het versterken van kwaliteiten in stedelijk gebied.
blad 31 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
4 Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking 4.1
Opgave 3: Woningbouw
4.1.1
Context opgave Woningbouw is in heel Nederland een urgent thema; ook in de gemeente Maashorst. Voor inwoners van de gemeente is het van groot belang om een passende woning te hebben. Gezien het krappe woningaanbod en de groeiende vraag, dienen er nieuwe woningen gebouwd te worden om in de toekomst te kunnen voldoen aan de woningbehoefte. Niet alleen het aantal inwoners groeit in Maashorst namelijk – het aantal huishoudens groeit nog sterker. De woningbouwopgave behelst niet alleen de bouw van voldoende nieuwe woningen, maar is ook gerelateerd aan de kwaliteit van woningen. Maashorst heeft de ambitie om nadrukkelijk in te zetten op het verbreden van de diversiteit van woningen (passend en betaalbaar), de duurzaamheid van woningen en daarbij het behoud van krachtige en vitale kernen. Een prettig verblijfklimaat is voor iedere inwoner van Maashorst van belang. Hoe geeft Maashorst antwoord op de kwantitatieve en de kwalitatieve woningbouwopgave? Huidige situatie Het totaal aantal woningen in de gemeente Maashorst bedraagt 25.800 woningen. 77,5 Procent van de woningen betreft eengezinswoningen (Figuur 3.0.1). Het Nederlands gemiddelde ligt een stuk lager en bedraagt 64 procent eengezinswoningen.
Woningvoorraad Maashorst 2022 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0
Woningen Totaal
Eengezinswoning
Meergezinswoning
Figuur 3.0.1: Woningaantallen (bron: CBS)
De samenstelling van de woningvoorraad in de voormalige gemeente Uden was in 2020 vergelijkbaar met Noordoost-Brabant: 62 procent koop, 26 procent sociale huur en 10 procent particuliere huur.20 In Landerd lag het aantal koopwoningen hoger: bijna 74 procent van de woningen was in 2020 een koopwoning. 18 procent was sociale huur en 8 procent was particuliere huur.21 Tussen 2018 en 2022 is de woningvoorraad in de voormalige gemeenten Uden en Landerd licht gegroeid, met zo’n 3 tot 4 procent. Verder is de gemeente Maashorst langzaam aan het vergrijzen. Een grijze druk betekent dat een groter deel van de bevolking afhankelijk wordt van het werkzame deel van de bevolking. Daar hangt naast een grotere zorgvraag, een passende woningvraag aan vast.
20 Gemeente Uden (2020). Woonvisie 2020-2025. 21 CBS, Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio, 2020.
blad 32 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Toekomstige situatie Het is goed om de kwantiteit van woningen af te zetten tegen de bevolking en de bevolkingsgroei. Op 1 januari 2020 telden de gemeenten Landerd en Uden samen 59.870 inwoners. Op basis van de provinciale prognose wordt verwacht dat het aantal inwoners van de gemeente Maashorst in 2030 oploopt naar circa 62.425 (een stijging van 4 procent). Tussen 2030 en 2040 zwakt de groei licht af en wordt nog een stijging van 2 procent verwacht. Er wordt verwacht dat het aantal huishoudens sneller stijgt dan het aantal inwoners. Dat is het resultaat van gezinsverdunning en de toename van eenpersoonshuishoudens22. Tot 2030 is Maashorst voornemens om 2.475 woningen bij te bouwen om te voldoen aan de woningbehoefteprognose. Het is de verwachting dat hiermee voldaan wordt aan de woningbehoefte tot 2030. De kwantitatieve ambitie zegt echter weinig over de te bouwen woningen: het is zaak dat deze aansluiten op de woningbehoefte op de woningmarkt. Het gaat dan om woningen voor starters, sociale huurwoningen en zorgwoningen. De gemeente heeft dit duidelijk opgenomen in haar toekomstvisie en bouwstenen voor een nieuwe geharmoniseerde woonvisie. Ook is te verwachten dat er meer druk (en ondersteuning) vanuit de nationale en provinciale overheid zal komen op het realiseren van woningen door de krapte die er in het algemeen heerst op de woningmarkt.
4.1.2
Beleidsoptie 1: Accent op uitbreiding (Groei in Maashorst) Essentie van de beleidsoptie Beleidsoptie 1 gaat uit van een planmatige uitbreiding van de bestaande kernen, zoals al langere tijd de stedenbouwkundige traditie is in Maashorst. Dit is min of meer de wijze waarop de kernen in de gemeente naar verloop van tijd tot stand zijn gekomen. Recente voorbeelden zijn Eikenheuvel in Uden en Niemeskant in Volkel. Woningbouw verloopt op basis van geldende vraag, waarbij als uitgangspunt geldt dat in iedere kern ruimte moet zijn voor uitbreidingswijken in gebieden die nu buiten de bebouwde kom gelegen zijn. Effecten Risico’s door ruimtebeslag Uitbreiding heeft evident gevolgen voor de ruimte in het huidige buitengebied. Wanneer kernen met woningen/wijken uitbreiden, neemt het oppervlak van het bebouwd gebied toe, ten koste van het buitengebied. Dat beperkt bestaande waarden in het buitengebied, zoals het landschap, cultuurhistorie en natuur. Uitbreiding op veel plekken zou de recreatieve schil om de natuurlijke gebieden bijvoorbeeld kunnen verstoren, maar leidt ook tot een verandering van de identiteit van gebieden buiten de kernen. Een gevolg van het uitbreiden van woningbouw kan ook een vermindering van (agrarische) bedrijvigheid in het buitengebied zijn.
Anderzijds kan woningbouw ook aangewend worden om een kwaliteitsverbetering in het buitengebied te verwezenlijken, bijvoorbeeld door bestaande agrarische bedrijven in verrommelde situatie in te zetten voor woningbouw. Risico’s door reeds aanwezige, vervuilende functies in het buitengebied Uitbreiding is niet zonder meer in iedere kern een goed idee. De ene kern wordt in de huidige situatie sterker door het milieu belast dan de andere. De keuze voor uitbreiding betekent dat er gekozen moet worden waar die uitbreiding in het buitengebied gerealiseerd wordt: onder welke omstandigheden accepteert de gemeente wonen in het buitengebied? Is wonen nabij vliegbasis Volkel bijvoorbeeld acceptabel, met het oog op geluidsoverlast, die leidt tot een beperking van de gezondheid? Op andere plekken in het buitengebied is er sprake van geurbelasting – bij de agrarische bedrijven tussen Zeeland en Odiliapeel bijvoorbeeld. De keuze voor uitbreiding kan plaatselijk dus tot de vraag leiden in hoeverre er rekening gehouden kan worden met het milieu. Spreiding van negatieve effecten op bestaand stedelijk gebied Uitbreiding verlicht de druk op het bestaand bebouwd gebied; met name op Uden, de grootste kern met de meeste voorzieningen. Uden en de andere kernen hoeven in dit alternatief in hun beperkte woonomgeving weinig rekening te houden met woningbouw.
De vrije openbare ruimte in de kernen kan benut worden voor andere functies, zoals groen of voorzieningen. Door een toevoeging van groen kunnen de kernen klimaatbestendiger ingericht worden. Daarnaast worden wijken bij uitbreiding vaak relatief ver van bestaande voorzieningen gerealiseerd. De aansluiting op bestaande voorzieningen is minder sterk dan bij inbreiding het geval is. De 22 Gemeente Maashorst. Bouwstenen voor een geharmoniseerde woonvisie.
blad 33 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
ontwikkeling van uitbreidingen kan dus mogelijk gepaard gaan met de noodzaak om nieuwe voorzieningen in huidige buitengebied te realiseren. Hoewel het verhard oppervlak buiten de kernen toeneemt, is er bij uitbreiding relatief veel ruimte om rekening te houden met de realisatie van voldoende groen. Nieuwe woonwijken kunnen klimaatbestendig ingericht en ontwikkeld worden. Als hier onvoldoende aandacht aan wordt besteed, heeft uitbreiding plaatselijk echter een negatief effect op de klimaatbestendigheid van de gemeente. Beoordeling De keuze om voornamelijk op uitbreiding in te zetten heeft positieve en negatieve effecten op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Binnen dit alternatief wordt buitengebied ‘opgeofferd’ voor woningbouw. Dat betekent het landelijk gebied, met bijbehorende cultuurwaarden en natuurwaarden in het buitengebied ingeleverd worden. Met locatiekeuzes en inrichtingsmaatregelen kunnen effecten in bepaalde mate gemitigeerd worden. In de kernen zijn en blijven er wel mogelijkheden voor vergroening en klimaatadaptatie. Gezien het risico op verlies van waarden in het buitengebied, volgt hier de beoordeling ‘negatief’. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De beoordeling is licht negatief. Uitbreiding kan tot een verschuiving van economische en mobiliteitsfuncties leiden, maar die is op voorhand lastig te kwalificeren.
Wel ligt er bij uitbreiding een relatief grote opgave in het overal op peil houden van het voorzieningenniveau. - Een leven lang prettig wonen: Bij uitbreiding worden wijken toegevoegd. Deze kunnen zo ingericht worden dat het er prettig wonen is. Met een toevoeging van voorzieningen en groen is de beoordeling hier ‘positief’.
Samenhang en onzekerheden Uitbreiding kan in theorie hand in hand gaan met de transitie van het buitengebied. Wanneer er net buiten de kern gronden vrijkomen, door stoppende agrariërs bijvoorbeeld, kunnen gronden voor woningbouw gebruikt worden. Wel leidt uitbreiding tot onzekerheid. Waar en in welke vorm er uitgebreid wordt is nog maar de vraag, gezien de meervoudige ruimtevragers in het buitengebied. Wonen en landbouw staat in delen van de gemeente in de huidige situatie al onder druk. Afhankelijk hiervan kunnen er verschillende effecten op de leefomgeving optreden. Het is namelijk vooraf onzeker welke plek ‘opgeofferd’ wordt en wat er exact voor terugkomt. Om de kwaliteit van de leefomgeving te waarborgen kunnen hiervoor duidelijke randvoorwaarden opgesteld worden.
4.1.3
Beleidsoptie 2: Voornamelijk inzetten op inbreiding (Groen in Maashorst) Essentie van de beleidsoptie Beleidsoptie 2 heeft als primair doel om binnen de grenzen van het bestaande stedelijk gebied opgaven als woningbouw een plek te geven. De beschikbare ruimte binnen woonkernen kan gevuld worden met laagbouw of met gestapelde bouw. Aan oplossingsrichtingen voor woningbouw moet hierbij gedacht worden aan: - Het ‘afmaken van de dorpen’; - Het bebouwen van open plekken in de bestaande stad of het bestaande dorp; - Hoogbouw in nabijheid van voorzieningen en mobiliteitshubs; - Sloop-nieuwbouw van bestaande woningvoorraad; - Transformatie van bedrijvigheid naar woningbouw. De ontwikkeling van uitbreidingslocaties als Eikenheuvel passen niet binnen dit alternatief. Effecten Verdichten versus klimaatadaptatie
blad 34 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Verdichten en het beperken van de uitbreiding van de dorpen sluit aan bij de Ladder Duurzame Verstedelijking23. Veel Nederlandse beleidsmakers gaan hierin mee. De dichtheid van bebouwde kernen is in de periode 2000 – 2017 toegenomen, zowel in termen van aantal huishoudens als in termen van aantal woningen.24 Vaak wordt aangenomen dat inbreiding tot meer verharding en minder groen in de toch al overwegend verharde woonkernen leidt. Dat zou de mogelijkheden voor klimaatadaptatie beperken en zou dan kunnen leiden tot een verhoogd risico op hittestress. Dit blijkt echter niet per definitie het geval te zijn bij inbreiding. Wanneer er oog is voor groen en andere functies, heeft inbreiding dus geen negatief effect op het klimaat. Het is wel van belang hier oog voor te blijven houden. Wel kan verkeer in de kernen toenemen. Om dit tegen te gaan kan de gemeente zoveel mogelijk inzetten op duurzame verstedelijking en mobiliteit en inbreiding in de nabijheid van mobiliteitshubs, of eisen stellen aan autogebruik van nieuw te ontwikkelen wijken (bijvoorbeeld door de parkeernorm te verlagen tot 0,5 auto per huishouden). Inbreiding en voorzien in behoeften van inwoners De keuze voor inbreiding kan gevolgen hebben voor het ruimtebeslag in de bestaande woonkernen.
Vooral in de relatief kleine kernen (Reek, Schaijk, Zeeland, Odiliapeel) waar de vraag naar woningen zich vooral concentreert op grondgebonden woningen en kansen van sloop naar nieuwbouw beperkter zijn, leidt inbreiding tot het ‘opvullen’ van vrije ruimte. Zodoende kan inbreiding de ruimte voor andere functies in de kernen beperken. Ruimte die voor inbreiding wordt gebruikt, kan nog slechts beperkt voor bijvoorbeeld ontmoetingsplekken worden gebruikt. Ook het toevoegen van extra voorzieningen, die in sommige kernen zoals Schaijk mogelijk welkom zijn, wordt bij de keuze voor dit alternatief lastiger. Voor Uden geldt een enigszins andere afweging. De vraag naar gestapelde woningen (ook huurwoningen) is hoger dan in de omliggende kernen en de kansen voor nieuwbouw in combinatie met sloop van bestaande functies (Kastanjeweg-Oost bijvoorbeeld) zijn groter.25 Risico’s van inbreiding kunnen worden beperkt bij de keuze voor inbreiding van gestapelde bouw. Door gestapeld te bouwen, wordt het oppervlak in de woonkernen namelijk efficiënt benut. Er blijft meer ruimte over voor groen, voorzieningen en ontmoetingsplekken. De toevoeging van verharding is hierdoor kleiner. Echter, het is de vraag of gestapelde bouw bij (alle) inbreidingen in lijn is met de identiteit en het karakter van de kleine kernen in Maashorst.
Gestapelde bouw sluit over het algemeen niet goed aan op de bestaande dorpse landschappen. Binnen de gemeente bestaan hierin mogelijk ook verschillen. In kernen als Odiliapeel en Reek valt gestapelde bouw flink uit de toon; in Uden is qua stedenbouwkundige inpassing wellicht meer mogelijk. Bij deze beleidsoptie loopt Maashorst, vooral in de kleine kernen, het risico dat er woningen toegevoegd worden die niet aansluiten bij de wensen van inwoners. Efficiënt ruimtegebruik in het buitengebied Inbreiding laat het buitengebied ongeroerd. De bestaande kwaliteiten daar, zoals de cultuurhistorie, de landbouw en de kenmerkende natuur, kunnen in hun huidige vorm behouden en versterkt worden. Zo blijft de zone rondom natuurgebied De Maashorst bijvoorbeeld gereserveerd voor andere functies. Dat gaat hand in hand met de toenemende behoefte aan rust en natuur26. Het buitengebied kan zich bij inbreiding dus onverstoord blijven ontwikkelen. Dat komt de (natuur)landschappelijke, cultuurhistorische en economische waarde van het buitengebied ten goede. Anderzijds dient bij inbreiding wel aandacht te zijn voor verzwaring van de druk op ruimte binnen het bestaande stedelijk gebied. Daarbij is aandacht voor inbreiding van niet-woonfuncties ook belangrijk.
De keuze voor inbreiding van bedrijven(terreinen), zoals bijvoorbeeld op de bedrijventerreinen ten oosten van Uden mogelijk is, zorgt ook voor een verzwaring van de druk op de ruimte.
23 Informatiepunt Leefomgeving, https://iplo.nl/thema/ruimtelijke-ontwikkelingen/bijzondere-onderwerpen/ladder/. 24 Stuurbaarheid van woonvoorkeuren, PBL, 2021. 25 O.a. uit het woningbehoefteonderzoek in Uden en Meijerijstad (RIGO BV, 2021, https://www.rigo.nl/wp-content/uploads/2021/10/De-
woningbehoefte-in-Uden-en-Meierijstad.pdf) komt naar voren dat het Volkel en Odiliapeel sterk afwijken van Uden in het aandeel koopwoningen versus huurwoningen. 26 Berenschot (2021). Eindrapportage Economische analyse Gemeente Maashorst.
blad 35 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Concluderend Al met al houdt inbreiding de scheiding tussen buitengebied en kernen in stand en zorgt het mogelijk voor een versterking hiervan. De focus komt te liggen op de al voor woningbouw geschikt geachte kernen, terwijl het grote buitengebied van Maashorst gespaard wordt en zich voor andere doelen kan ontwikkelen. Beoordeling De keuze om voornamelijk op inbreiding in te zetten heeft per saldo vooral positieve effecten op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Inbreiding laat de natuur in het buitengebied ongeroerd. De waarden daar kunnen dus behouden en versterkt worden. In de kernen kan groen wel onder druk komen te staan. Dat kan plaatselijk negatieve effecten hebben op de klimaatbestendigheid van de leefomgeving. De negatieve effecten in de kern worden minder ingrijpend beoordeeld dan het positieve gevolg in het buitengebied. Daarom krijgt dit domein de beoordeling ‘positief’. - Sterke en vitale netwerkeconomie: Inbreiding kan leiden tot extra verkeer in de bestaande woonkernen. De inrichting van mobiliteit is hierbij dus van belang. Daarnaast versterkt de goede aansluiting op voorzieningen de economische functie van de kern. De netwerkeconomie wordt hier ‘licht positief’ beoordeeld. - Een leven lang prettig wonen: Inbreiding betekent woningbouw in de bestaande kernen, nabij voorzieningen. Dat is prettig wonen.
Andere functies in de kernen kunnen echter onder druk komen te staan. Al met al is de beoordeling ‘positief’.
Samenhang en onzekerheden De woningbouwopgave hangt samen met ontwikkelingen op verschillende terreinen. Mobiliteit is hier een voorbeeld van. Inbreiding kan tot meer verkeer in de kern leiden, maar dat hoeft niet. De keuze voor minder nadruk op auto’s en de komst van mobiliteitshubs zou namelijk bij inbreiding aansluiten. Zo wordt ruimte bespaard. Welke vorm inbreiding precies krijgt en hoe woningen over de Uden en de andere kernen verspreid worden is nog onzeker. Dat zorgt ervoor dat de uiteindelijke effecten van de uitvoering van dit alternatief lastig exact in kaart te brengen zijn.
4.1.4
Beleidsoptie 3: Gebiedsgerichte benadering aan de hand van landschappelijke kernkwaliteiten Essentie van de beleidsoptie. Bij een gebiedsgerichte benadering wordt allereerst een kader van randvoorwaarden opgesteld. Iedere potentiële ontwikkeling – zowel inbreiding als uitbreiding – wordt aan het kader getoetst. De gemeente stuurt niet op voorhand op wat wel en niet mag op welke locatie. Afhankelijk van de lokale landschappelijke waarden kan op verschillende plekken voor verschillende typen woningbouwontwikkelingen worden gekozen. Hierbij is het denkbaar dat woningbouw op verschillende locaties door de gemeente mogelijk is, niet per sé gekoppeld aan de bestaande kernen. Effecten Gebrek aan stedenbouwkundige visie – risico op versplintering Binnen dit alternatief wordt er vooraf geen keuze gemaakt voor in- of uitbreiding. Hier wordt per locatie gekeken wat er mogelijk is. Keuzes voor woningbouw, in- of uitbreiding, moeten dus per specifieke locatie goed te verantwoorden zijn. Verschillende bouwvormen kunnen op verschillende plekken in Maashorst gerealiseerd worden. Dat zorgt gebiedsspecifiek voor een passende inrichting, maar kan kijkend naar de gemeente als geheel voor versplintering zorgen.
blad 36 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Het ontbreken van een eenduidige stedenbouwkundige ambitie voor de gemeente als geheel kan negatieve gevolgen hebben. Binnen dit alternatief is een wildgroei van uitbreiding en nieuwe initiatieven namelijk een van de risico’s. Alle deuren staan in beginsel namelijk open voor ontwikkelingen van welke aard dan ook. Het maken van een expliciete keuze voor in- of uitbreiding zorgt over het algemeen voor een vergroting van de slagvaardigheid in het oplossen van de woningbouwopgave. Dit alternatief bevat minder leidende stedenbouwkundige handvatten en daarmee mogelijk minder aanknopingspunten voor de realisatie. De bij alternatief 2 (uitbreiding) genoemde risico’s van landschappelijke aantasting (buitengebied) en een gebrek aan integraliteit, gelden bij dit alternatief nóg sterker. Voor dit alternatief dient er een kader van randvoorwaarden opgesteld te worden. Op basis daarvan kunnen alle geschikte mogelijkheden onderzocht worden. Het alternatief maakt het dus mogelijk om de woningbouwopgave vanuit een breed perspectief te benaderen. Daarbij kunnen combinaties van in- en uitbreiding en creatieve woonoplossingen gekozen worden. Een voorbeeld dat binnen dit alternatief zou passen, is de realisatie van de Peelnatuurdorpen. Daarbij wordt met een brede blik naar natuur, landbouw en wonen gekeken. De landbouwtransitie gaat dan hand in hand met de woningbouwopgave.
Ook Creabitat, een initiatief waarbinnen een coöperatieve gemeenschap gevormd wordt, past binnen dit alternatief.27 Daarnaast kan ook woningbouw op bedrijventerreinen in dit alternatief tot de opties behoren. Wellicht is daar gestapelde bouw mogelijk en kan er geëxperimenteerd worden met innovatieve toevoegingen, zoals collectieve tuinen. Zo kan er binnen dit alternatief door middel van creatieve, nieuwe ideeën een bijdrage geleverd worden aan verschillende opgaven. Landschap en natuur komen volwaardig op tafel te liggen als ontwerpopgave. Beoordeling De keuze om voor een gebiedsgerichte benadering heeft effecten op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Het is binnen dit alternatief mogelijk om waarde toe te kennen aan de natuurlijke kernkwaliteiten van het landschap. Het alternatief bevat echter nog te veel onduidelijkheden voor een uitgesproken score op dit onderdeel. De beoordeling is neutraal en sterk afhankelijk van verdere uitwerking. - Sterke en vitale netwerkeconomie: Hoewel er in theorie veel mogelijk is, biedt dit alternatief geen eenduidig perspectief op de economische vitaliteit. Die grote mate van onduidelijkheid zorgt voor een licht negatieve beoordeling. - Een leven lang prettig wonen: Ook bij deze beoordeling zorgt het gebrek aan een eenduidige stedenbouwkundige ambitie voor onduidelijkheid.
Al met al kan er met ruimte voor creatieve wooninitiatieven wel worden voldaan aan de ambitie op dit domein. De beoordeling is licht positief.
Samenhang en onzekerheden Het brede perspectief van dit alternatief zorgt ervoor dat er samenhang met andere opgaven is. Zo kan de integraliteit met bedrijventerreinen gezocht worden en is het mogelijk om woonfuncties te combineren met de aanpak van de transitie naar duurzame landbouw. Wel leidt de keuze voor dit alternatief tot veel onzekerheid. Daarbij gaat het ten eerste om onzekerheid wat betreft de inrichting van de openbare ruimte – er wordt immers geen eenduidige ambitie gekozen. Daarnaast leidt dit alternatief ook tot onzekerheid met het oog op de realisatie van de woonopgave an sich. De keuze vertraagt de realisatie van woningen namelijk mogelijk.
Intermezzo: Wonen nabij Vliegbasis Volkel
Vliegbasis Volkel ligt in het buitengebied van de gemeente Maashorst, ten noorden van de kern Odiliapeel en ten noordoosten van de kern Volkel. De komst van de luchtmachtbasis heeft een grote impact op de ontwikkeling van de omgeving gehad. De vliegbasis zorgde vanaf de jaren ’50 van de vorige eeuw bijvoorbeeld voor veel werkgelegenheid. 27 Zorgbelang en Creabitat: https://zorgbelang-brabant.nl/projecten/creabitat-zorgzame-gemeenschappen/.
blad 37 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Vliegbasis Volkel heeft een start- en landingsbaan die van noordoost naar zuidwest ligt. Naast de hoofdbaan ligt een parallelbaan. Omdat de vliegtuigen zoveel mogelijk tegen de wind in opstijgen, stijgen ze meestal richting het zuidwesten op. Op Vliegbasis Volkel staan F-35’s en F-16’s. Op den duur zullen de F-35’s alle F-16’s vervangen.28 De belangrijkste taak van de vliegbasis is het leveren van luchtsteun en luchtverdediging. De eerste F-35gevechtstoestellen kwamen in juni 2022 op de vliegbasis aan. Vanaf juli begonnen ze met vliegen. In 2024 moeten er dertig F-35’s gestationeerd zijn.29 De F-35’s en F-16’s vliegen elke werkdag en van oktober tot en met maart regelmatig ’s avonds. In de weekenden zijn vliegoefeningen niet toegestaan. In 2020 en 2021 is het aantal meldingen van geluidsoverlast door Vliegbasis Volkel sterk toegenomen. Dit is een trend die in deze coronaperiode in heel Nederland zichtbaar was. Doordat buitenlandse trainingen verminderd mogelijk waren, oefende Defensie meer in Nederland en nam daardoor het aantal vliegbewegingen over de gehele dag toe. Ook waren mensen meer thuis (aan het werk), waardoor er meer geluidsoverlast werd ervaren. Het totaal aantal meldingen in 2021 was 1687. In 2017 betrof het 289 meldingen. Tabel 0.1: Aantal meldingen van geluidsoverlast per jaar Jaar
Meldingen
Stijging/daling
2017
289
+ 41,7%
2018
210
- 27,3%
2019
315
+ 50,0%
2020
1277
+ 305,4%
2021
1687
+ 32,1%
De meldingen zijn voornamelijk reacties op militaire vliegtuigen die overvliegen. Op vliegbasis Volkel worden er in verhouding tot het aantal vliegbewegingen veel meldingen gedaan over geluidsoverlast bij het vliegen in de ochtend (tussen 08:00 en 10:00 uur) en in de avond (tussen 20:00 en 21:00 uur). De meldingen worden voornamelijk op weekdagen gedaan, maar ook in het weekend komen er meldingen binnen. In december worden er in verhouding tot het aantal vliegbewegingen veel meldingen gedaan over geluidsoverlast.
Figuur 0.2: Meldingen en vliegbewegingen over het etmaal
28 Vliegbasis Volkel, Defensie, https://www.defensie.nl/organisatie/luchtmacht/vliegbases-en-luchtmachtonderdelen/volkel. 29 Forse stijging klachten over F-35 bij Volkel: 'Zelfs bellen lukt niet meer', NOS.
blad 38 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Figuur 0.3: Meldingen en vliegbewegingen per maand
Sinds de nieuwe F-35 vanaf vliegbasis Volkel vliegt, wordt nóg weer flink vaker geklaagd over geluidsoverlast. De F-35 maakt namelijk meer geluid dan de F-16. In de maanden juli, augustus en september kreeg de vliegbasis Volkel twee keer zoveel klachten binnen als in dezelfde periode vorig jaar (Figuur 0.4). Bijna allemaal gaan ze over te veel geluid.
Figuur 0.4: klachten per maand in 2021 en 2022 (bron: Kwartaalrapportages meldingen geluidhinder vliegbasis Volkel)
Op Figuur 0.5 is het militair en het civiel vliegverkeer van en naar de vliegbasis te zien. Ook de Control Traffic Zone (CTR) is te zien. De figuur geeft inzicht in hoe de meldingen geografisch verdeeld zijn over de regio. Elke zwarte stip op de kaart geeft de positie (per 6-positie postcode) weer van waaraf meldingen zijn gedaan. In het tweede kwartaal van 2022 kwamen de meeste melders uit Veghel. De meeste meldingen werden vanuit de kern Volkel gedaan.30
30 Kwartaalrapportage meldingen geluidhinder vliegbasis Volkel tweede kwartaal 2022.
blad 39 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Figuur 0.5: Dichtheid van militair en civiel vliegverkeer van en naar de vliegbasis, gecombineerd met de locaties van melders (Q2 2022)
Al met al neemt het aantal gemelde klachten dus al jaren toe. Plausibele verklaringen zijn corona, intensiever oefenen en ander materieel. Daarnaast verwacht Defensie een grotere belasting op terreinen. Nederland investeert de komende jaren namelijk fors in Defensie.31 Deze ontwikkelingen vragen om keuzes: wat vinden we acceptabel in en om Vliegbasis Volkel? Effecten vanuit Vliegbasis Volkel op de leefomgeving van Maashorst In dit OER wordt niet vooruitgelopen op mogelijke scenario’s ten aanzien van de ontwikkeling van de vliegbasis. Vliegbasis Volkel wordt vooral beschouwd als ‘bron’. De vliegbasis heeft een prominent effect op de beoordeling van verschillende kernwaarden, zoals milieukwaliteit (geluid) en veiligheid (mogelijke risico’s). Effecten op geluid De geluidbelasting op en om de vliegbasis is groot. Geluid is de voornaamste reden van de gemelde klachten. De totale geluidbelasting op het terrein van de vliegbasis bedraagt meer dan 71 dB (Figuur 0.6).32 Volgens de data van het RIVM is de geluidbelasting op de kernen Volkel en Odiliapeel ls tamelijk slecht tot slecht te kwalificeren. De gemeente dient afgewogen keuzes te maken en rekenschap te geven van aanwezige risico’s en geluidbelasting in dit gebied. Bij de uitbreiding van woningen ten oosten van Uden en rond Volkel is de geluidbelasting van de vliegbasis een belangrijk effect om mee te wegen.
Een hoge geluidbelasting heeft namelijk een sterk negatief effect op de gezondheid van inwoners.33
31 Defensienota. https://www.defensie.nl/onderwerpen/defensienota-2022/lezen. 32 Geluid in Nederland (LCum), RIVM, 2017. 33 Effecten van geluid, RIVM, 2021.
blad 40 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Figuur 0.6: Geluid, alle bronnen (bron: RIVM, 2017)
Effecten op luchtkwaliteit Het effect van Vliegbasis Volkel op de luchtkwaliteit is zeer gering.34 De vliegbasis draagt nauwelijks bij aan concentratie van fijnstof- en stikstofdioxide. Deze situatie is ten opzichte van de brondatum niet wezenlijk veranderd (bijvoorbeeld door de komst van de F-35). Effecten op veiligheid Gekoppeld aan de vliegbasis is de opslag van munitie. Aan die munitieopslag zijn veiligheidszoneringen gekoppeld die belemmeringen voor het vestigen van kwetsbare objecten opleveren. Binnen die zones is het niet zonder meer mogelijk ontwikkelingen te ontplooien. Voor de milieusituatie in de kernen heeft externe veiligheid geringe relevantie. Radarverstoring Hoge gebouwen kunnen de radarsystemen van Vliegbasis Volkel mogelijk verstoren. Daarom dient bij nieuwe ontwikkelingen te worden getoetst maatregelen met betrekking tot radarverstoring. Impact Vliegbasis Volkel op de omgevingsvisie De aanwezigheid van Vliegbasis Volkel heeft een grote impact op het karakter van de omgeving. De basis heeft in het verleden voor ontwikkeling en werkgelegenheid gezorgd – en doet dat nog steeds. Wel heeft de vliegbasis een negatief effect op de geluidbelasting. Dat is een beperkende factor voor de gezondheid van inwoners in het gebied om de vliegbasis. Met name de geluidbelasting op de kernen Volkel en Odiliapeel is groot.
Het is de vraag in hoeverre hier een woon- en leefklimaat gecreëerd kan worden dat voldoet aan de ambitie ‘een leven lang prettig wonen’. In de recente jaren zien we dat de oefenfrequentie van straaljagers hoger is geworden en de overlast gestegen. Op basis van de Defensienota 2022 waarin strategische actielijnen als “het verbeteren van de gereedheid en inzetbaarheid: Defensie moet sneller en vaker kunnen worden ingezet en moet een inzet langer vol kunnen houden”. Naar verwachting zal het gebruik van Vliegbasis Volkel onverminderd intensief blijven.35 Het is dus nog onduidelijk wat de exacte impact ervan wordt. Het is van belang om dit te blijven monitoren. In de omgevingsvisie dient in elk geval een afweging ten aanzien van woningbouw in de kernen Volkel en Odiliapeel opgenomen te worden in relatie tot de aanwezigheid van de vliegbasis.
4.1.5
Optimalisaties en aanbevelingen De drie beleidsopties presenteren twee ‘uitersten’ en één beleidsoptie die ruimte voor beide uitersten overlaat. De gemeente hoeft geen harde keuze tussen de twee uitersten te maken. In theorie kan er, zoals in beleidsoptie 3, per locatie afgewogen wordt hoe de woningbouwopgave het best aangepakt kan worden. Echter, bij de beoordeling van beleidsoptie 3 is gebleken dat deze ‘maatwerkaanpak’ ook negatieve effecten heeft. 34 Luchtkwaliteit rond de militaire luchthaven Volkel, MER militaire luchthaven Volkel 2012. 35 Defensienota. https://www.defensie.nl/onderwerpen/defensienota-2022/lezen.
blad 41 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
De aanbeveling is dan ook om één stedenbouwkundig uitgangspunt centraal te laten staan: inbreiden of uitbreiden. Zo wordt een algemeen perspectief geschetst, dat handvatten biedt voor de realisatie van de woningbouwopgave. Binnen de keuze voor één uitgangspunt is vervolgens uiteraard nuance mogelijk, bijvoorbeeld door per kern uitgangspunten in de omgevingsvisie vast te leggen. Zoals beoordeeld kan het voor kleine kernen juist lonen om wél voor uitbreiding te kiezen, terwijl dat in Uden minder voor de hand ligt. Het wordt aanbevolen om duidelijke kwaliteiten en kernwaarden op kernniveau te formuleren die van belang zijn voor de leefomgeving van Maashorst. Daarnaast is het van belang om aandacht te hebben voor de overige wensen: wat wil de gemeente op het gebied van sociale voorzieningen, kleinere woningen of innovatieve woonconcepten? Na de keuze voor één uitgangspunt kunnen kaders voor flexibiliteit geboden worden. Gekoppeld aan de beleidskeuze voor (een hybride vorm van) de beleidsoptie dient een breder perspectief op verstedelijking geschetst te worden: op welke wijze ‘groeit het groen mee’, of wordt omgegaan met parkeernormen of mobiliteitsconcepten? Kijkend naar de drie centrale domeinen wordt inbreiding positiever beoordeeld dan uitbreiding. De beoordelingen van gezondheid en natuur maken het grootste verschil.
blad 42 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
4.2
Opgave 4: Bedrijventerreinen
4.2.1
Context opgave Maashorst biedt ook ruimte aan bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Zo blijft de gemeente interessant voor ondernemingen en hun werknemers. Voldoende vestigingsmogelijkheden voor bedrijven dragen hieraan bij. In de gemeente zijn momenteel relatief veel ondernemers actief en de gemeente heeft veel MKB. Maar, hoe stuurt de gemeente hier in de toekomst op, en welke waarde wordt daarbij aan niet-economische belangen gehecht? Worden er nieuwe, aanvullende bedrijventerreinen ontwikkeld, of zal Maashorst het moeten doen met de bestaande beschikbare capaciteit? Huidige situatie De gemeente Maashorst is ondernemend en maakt als onderdeel van de AgriFood-regio deel uit van een sterk economisch netwerk. In Figuur 0.7 is een overzicht van de sectoren weergegeven waarin de beroepsbevolking in Maashorst werkzaam is en in welke sectoren met name baankansen liggen. Te zien is dat met name de dienstverlening en industrie een groot aandeel hebben in de gemeente. De landbouwsector scoort hier relatief laag, omdat het niet veel banen genereert. Het aandeel ligt wel bijna 2 keer zo hoog als gemiddeld in Nederland en de sector zelf is aanzienlijk ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De banen in deze sector nemen echter gestaag af.
Figuur 0.7: Banen naar sector (bron: waarstaatjegemeente.nl)
De voormalige gemeente Landerd wordt gekenmerkt door een grote variëteit aan sectoren en een divers bedrijfsleven met niches als AgriFood, specifieke zorg-dienstverlening en tech. Ook zijn er veel kleine industriële bedrijven en is de bouwsector relatief groot. Er zijn relatief weinig echt grote bedrijven in Landerd en er zijn met name kleine bedrijven gevestigd, die veelal vanuit huis zijn gestart. In de oude gemeente Uden is de dienstverlenende sector groot, maar over het algemeen worden er zaken in verschillende sectoren bedreven. De
blad 43 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
militaire vliegbasis Volkel heeft van oudsher een economische aantrekkingskracht. Er is verder een aantal grote transportbedrijven gevestigd, er zijn beddenzaken en er is een woonboulevard. Er vestigen zich relatief weinig nieuwe bedrijven van buiten de regio in Uden, maar er is een sterke onderlinge samenhang, die resulteert in verschillende samenwerkingsverbanden. In onderstaande grafieken zijn de bedrijven per sector in de voormalige gemeenten Uden en Landerd weergegeven. De groei die sinds 2010 is doorgemaakt is hier te zien. Over het algemeen is te zien dat de handel, bouw, landbouw en specialistische zakelijke diensten de grote sectoren betreffen in de gemeente Maashorst. Het aantal bedrijven is in de afgelopen jaren toegenomen en er zijn geen sectoren die gekrompen zijn. De twee grootste groeisectoren zijn de specialistische zakelijke diensten en informatie en communicatie.
Figuur 0.8: Ontwikkeling in aantal gevestigde bedrijven per sector in Uden (2010-2020) (bron: Berenschot, 2021)
Figuur 0.9: Ontwikkeling aantal gevestigde bedrijven per sector in Landerd (2010-2020) (bron: Berenschot, 2021)
blad 44 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Kwantiteit werklocaties De gemeente Maashorst kent een aantal bedrijventerreinen. De voormalige gemeente Landerd heeft vijf bedrijventerreinen: De Roskam, De Louwstraat, Voederheil, Reek-Zuid en Voederheil II. De totale netto oppervlakte bedraagt 37,3 ha, waarvan 32,4 ha is uitgegeven. Op Voederheil II is nog 1,9 ha uit te geven, op ReekZuid is nog 2,7 ha beschikbaar. De voormalige gemeente Uden kent zes bedrijventerreinen: Goorkers, Hoogveld, Hoogveld-Zuid, Loopkant-Liessent, Vluchtoord en Volkel. Hiervan bevindt Hoogveld-Zuid zich in de ontwerpfase. De totale netto oppervlakte bedraagt 259 ha, waarvan 234 ha is uitgegeven. Het resterende aantal in te richten hectare bedraagt 2,5. Geconcludeerd kan worden dat de uitbreidingsruimte voor de bedrijventerreinen is beperkt en het overgrote deel van de locaties al is uitgegeven. Kwaliteit werklocaties De ligging van de gemeente Maashorst is geografisch gunstig: tussen Den Bosch, Nijmegen en Eindhoven. Mede door de nabijheid van natuurgebied De Maashorst, is de gemeente in beginsel een kwalitatief goede vestigingsplek voor bedrijven. Echter, het gebrek aan woningen, vestigingsplaatsen en beroepsonderwijs, en de beperkte bereikbaarheid, raken de aantrekkelijkheid van Maashorst als aantrekkelijke vestigingsplaats. De externe bereikbaarheid van de bedrijventerreinen in de voormalige gemeente Landerd is slecht.
Geen van de terreinen wordt ontsloten via het spoor of het water en er is ook geen goede OV-verbinding aanwezig, waardoor het voor werknemers lastig is om met het OV op het werk te komen. Dit geldt ook voor de bedrijventerreinen die in de voormalige gemeente Uden gelegen zijn. Ook liggen de bedrijventerreinen in Uden ongunstig ten opzichte van snelwegen en zichtlocaties. Toekomstige situatie De toekomst van de bedrijvigheid in de gemeente Maashorst is lastig te visualiseren. Het is aannemelijk dat nationale trends ook op deze gemeente van toepassing zijn. Zo hebben ook ondernemers in Maashorst bijvoorbeeld te maken met de gevolgen van de coronapandemie. De gemeente heeft wel al capaciteit voor uitbreidingen van bedrijventerreinen gereserveerd36. Het is de vraag hoe de gemeente hiermee omgaat. Welke bedrijven zijn er nog welkom? En hoe worden bedrijventerreinen ingericht? De demografische druk, de mate waarin de werkenden moeten voorzien in het onderhoud van niet-werkenden, neemt langzaam toe in de gemeente. Ten opzichte van de 20-64-jarigen wordt het aandeel jongeren en ouderen dus steeds groter.37 Die trend sluit vooral aan bij de vergrijzing, die nationaal zichtbaar is.
4.2.2
Beleidsoptie 1: De bedrijventerreinen in ontwikkeling verder oppakken en verder geen nieuwe bedrijfsgrond uitgeven Essentie van het alternatief De gemeente heeft nog voldoende bestaande capaciteit voor uitbreiding van/nieuwe bedrijventerreinen. Die bedrijventerreinen ontwikkelen we, zodat we andere plekken ontzien. Effecten Beperking effecten op landschap, natuur en cultuurhistorie door limiteren van de groei In dit alternatief wordt het bedrijvennetwerk van Maashorst versterkt door reeds aangewezen capaciteit te benutten. Uitbreiding van bestaande bedrijventerreinen gaat voor de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen. Dat betekent dat er geen nieuwe locaties voor bedrijventerreinen worden aangewezen. Wel heeft dit alternatief gevolgen voor het ruimtebeslag, de hoeveelheid verkeer en de milieucontouren rond bedrijven. De specifieke gevolgen zijn gerelateerd aan de mate van ontwikkeling en het type nieuwe bedrijven dat zich op de al aangewezen plekken vestigt. Hierbij speelt mee dat de uitbreidingsruimte voor de bedrijventerreinen beperkt is en het overgrote deel van de locaties reeds uitgegeven is.
36 Economische analyse Gemeente Maashorst, Berenschot, 2021. 37 Economische analyse Gemeente Maashorst, Berenschot, 2021.
blad 45 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
De gevolgen van uitbreiding van het ruimtebeslag van bedrijven voor de leefomgeving zijn in de basis negatief. Bestaande landschappelijke en natuurlijke waarden kunnen worden aangetast en verloren gaan. Binnen dit alternatief blijft uitbreiding echter bij de reeds aangewezen capaciteit. Zo wordt er slechts beperkt extra ruimte ingeleverd voor nieuwe bedrijvigheid. Dat is enigszins positief voor de kwaliteit van het landschap van de gemeente – ten opzichte van het aanwijzen van nieuwe locaties voor bedrijven. Buitengebied en bestaande landschapsfuncties kunnen namelijk grotendeels behouden en versterkt worden. Ook voor cultuurhistorische waarden in de gemeente is dit positief. Die zullen niet worden opgeofferd voor bedrijventerreinen. Risico op verslechteren klimaatrobuustheid De klimaatrobuustheid op bestaande bedrijventerreinen is over het algemeen al beperkt. Een toename van verharding kan er hier voor zorgen dat het waterbergend vermogen van de ondergrond verder afneemt. Dat leidt tot hittestress, droogte en wateroverlast. Daarom is het van belang om hier bij de keuze voor dit alternatief aandacht aan te besteden. Binnen dit alternatief kan ingezet worden op een kwaliteitsverbetering van de bestaande terreinen, in brede zin. Inzet op klimaatadaptatie en energieopwekking zijn hier voorbeelden van.
Door in te zetten op kwaliteitsverbetering kunnen bedrijventerreinen een sterkere relatie krijgen met de kernen en kan de identiteit van de lokale bedrijvigheid versterkt worden. Een belangrijke nuance hierbij is dat dit vraagt om investeringen en om initiatieven uit de markt om de mogelijkheden aan te grijpen. Verkeersknelpunten op bestaande locaties Gezien uitbreiding en ontwikkeling binnen de bestaande capaciteit plaatsvindt, is een significante toename van milieuhinder in de kernen niet te verwachten. De ontwikkeling kan wel tot een beperkte toename van verkeersstromen rond de bedrijventerreinen leiden. Daarbij moet vermeld worden dat de bereikbaarheid van de bestaande bedrijventerreinen al beperkt is. Dat is vooral het geval voor niet-autoverkeer. Het verkeer vraagt dus om aandacht in eventuele planvorming. De integrale ontwikkeling van Uden-Oost past bij dit alternatief. De ruimtelijke kwaliteit en het vestigingsklimaat kunnen zo versterkt worden. Balans tussen potenties voor economische groei en omgevingskwaliteit Verder betekent dit alternatief dat de groei van bedrijvigheid begrensd is. Daarbij gaat het dus om ruimtelijke groei, maar ook om economische groei. De keuze voor dit alternatief betekent dat bedrijventerreinen niet buiten de bestaande capaciteit uitbreiden en dat limiteert de groei van werkgelegenheid in de gemeente.