Concept Strategische Impactbeoordeling OER (Afgewogen alternatieve keuzes)
Tekst van het document
Strategische Impactbeoordeling
Omgevingsvisie Maashorst
projectnummer 0476197.100 concept 23 januari 2023
www.anteagroup.nl
Strategische Impactbeoordeling Omgevingsvisie Maashorst projectnummer 0476197.100 concept 23 januari 2023
Auteurs
P.J. Verhoeven J.W.J. Verhoeven
Opdrachtgever
Gemeente Maashorst Markt 145 5401 EJ Uden
Datum 23 januari 2023
beschrijving
vrijgave
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Inhoudsopgave 1
1.1 1.2 1.3 1.4
Inleiding
Aanleiding De m.e.r.-procedure Toewerken naar een milieueffectrapport Leeswijzer
2 Alternatieven, opgaven en beoordelingsmethode 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.4 2.5 2.6
Alternatieven De hoeken van het speelveld Opgaven en beleidsopties Bodem, water en natuur Transitie landelijk gebied Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking Recreatie Beoordelingskader Beoordelingsmethode Integrale beschouwing
5
5 5 6 6
7
7 8 8 8 10 11 13 14 17 17
3 Bodem, water en natuur
18
4 Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking
32
3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.2 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5
4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4 4.1.5 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.4
Opgave 1: Water Context opgave Beleidsoptie 1: Geen ingrepen op waterhuishouding, niet meer dan de wettelijke maatregelen Beleidsoptie 2: Halve meter grondwaterspiegelstijging Optimalisaties en aanbevelingen Opgave 2: Natuur Context opgave Beleidsoptie 1: Geen aanvullende inzet op behoud van bestaande natuurwaarden Beleidsoptie 2: Natuur midden in de maatschappij Beleidsoptie 3: Het natuurbelang prevaleert Optimalisaties en aanbevelingen
Opgave 3: Woningbouw 32 Context opgave 32 Beleidsoptie 1: Accent op uitbreiding (Groei in Maashorst) 33 Beleidsoptie 2: Voornamelijk inzetten op inbreiding (Groen in Maashorst) 34 Beleidsoptie 3: Gebiedsgerichte benadering aan de hand van landschappelijke kernkwaliteiten 36 Optimalisaties en aanbevelingen 41 Opgave 4: Bedrijventerreinen 43 Context opgave 43 Beleidsoptie 1: De bedrijventerreinen in ontwikkeling verder oppakken en verder geen nieuwe bedrijfsgrond uitgeven 45 Beleidsoptie 2: Nieuwe, aanvullende locaties aanwijzen 47 Optimalisaties en aanbevelingen 48 Opgave 5: Mobiliteitstransitie 50 Context opgave 50 Beleidsoptie 1: Optimalisatie van bestaand netwerk met auto en OV, gericht op bestaande modaliteiten 52 Alternatief 2: Verbrede inzet op mobiliteitshubs 53 Optimalisaties en aanbevelingen 55
5 Landbouwtransitie 5.1
18 18 20 21 23 24 24 26 27 29 30
Opgave 6: Landbouw
57
57
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.2
Context opgave Beleidsoptie 1: Primaat landbouw: “business as usual” Beleidsoptie 2: Primaat natuur: “het natuurbelang bepaalt alle beleidskeuzes” Beleidsoptie 3: Inzet op gebiedsgerichte differentiatie en innovatie volgens AgroProeftuin De Peel Optimalisaties en aanbevelingen
57 57 58 60 61
6 Recreatie
62
7 Integrale beschouwing
66
6.1 6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.2
7.1 7.2
Opgave 7: Recreatie Context opgave Beleidsoptie 1: De recreatiefste gemeente van Noord-Brabant Beleidsoptie 2: Zonering van recreatie Optimalisaties en aanbevelingen
Conclusies geïntegreerde alternatieven Conclusies per opgave
62 62 62 64 65
66 69
blad 4 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
1
Inleiding
1.1
Aanleiding Naar verwachting wordt de Omgevingswet in juli 2023 vastgesteld. In de Omgevingswet wordt het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit (met oog voor duurzame ontwikkeling) als belangrijk maatschappelijk doel omschreven. Eén van de instrumenten om hier als gemeente aan te werken is de omgevingsvisie. In een omgevingsvisie komen de hoofdlijnen van het beleid voor de fysieke leefomgeving aan bod. De omgevingsvisie biedt een vooruitblik op de leefomgeving tot het jaar 2040, met een doorkijk naar 2050. De visie wordt opgesteld vanuit een integraal perspectief. Dat wil zeggen dat het niet alleen om ruimtelijke vraagstukken gaat, maar ook over sociale en economische vraagstukken en ontwikkelingen. In de omgevingsvisie stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. In de Wet milieubeheer is vastgelegd dat kaderstellende plannen voor (mogelijk) m.e.r.-plichtige activiteiten de procedure van de milieueffectrapportage (m.e.r.)1 doorlopen moet worden. Het doel van de m.e.r. is het omgevingsbelang volwaardig en vroegtijdig in de plan- en besluitvorming mee te nemen. De omgevingsvisie van de gemeente Maashorst is daardoor m.e.r.-plichtig.
Door het doorlopen van de m.e.r.-procedure heeft de gemeente Maashorst de beoordeling van milieu- en omgevingseffecten vroegtijdig geïntegreerd in het visievormingsproces. Zo kunnen inhoudelijk goed afgewogen keuzes worden gemaakt. Deze strategische impactbeoordeling is een deelproduct van het OER en een tussenproduct in de m.e.r.procedure, dat als bijlage bij het Overdrachtsdocument Omgevingsvisie Maashorst aan de gemeenteraad wordt aangeboden. In het Overdrachtsdocument staan de kwaliteiten van de gemeente en de opgaven waarop de omgevingsvisie een antwoord moet geven beschreven.
1.2
De m.e.r.-procedure De m.e.r.-plicht houdt in dat een m.e.r.-procedure moet worden doorlopen, met als resultaat een milieueffectrapport (MER). In dit geval heeft het resultaat echter een andere naam gekregen: het omgevingseffectrapport (OER). Er is voor de term OER (en niet MER) gekozen omdat de scope van het rapport groter is dan alleen milieueffecten. Effecten op alle thema’s in de omgeving zijn beoordeeld; ook nietmilieuthema’s als economie en sociale kracht bijvoorbeeld. Het OER wordt met de ontwerp omgevingsvisie ter inzage gelegd. De Commissie m.e.r. brengt vervolgens een advies uit over de milieueffectrapportage. De eerste stap naar het maken van een OER was het opstellen van een ‘Notitie Reikwijdte en Detailniveau’ (NRD).2 In deze NRD geeft de gemeente aan hoe zij bij het maken van de omgevingsvisie de milieu- en omgevingseffecten wil onderzoeken en welke thema’s daarbij aan de orde komen. De NRD is in september 2022 afgerond en ter inzage gelegd.
Op basis van de beoordeling van deze adviezen is bij het opstellen van de omgevingsvisie aandacht besteed aan de onderstaande aspecten, en worden deze (waar mogelijk en van toepassing) betrokken bij de afweging van keuzes in het OER: • een integrale benadering van de geformuleerde opgaven zodat het gezondheids-, veiligheids- en wateraspect hierin een plek krijgt; • de dimensies van positieve gezondheid bij de verschillende integrale opgaven; • externe veiligheid en meer algemene veiligheidsaspecten in relatie tot een gezonde leefomgeving; bereikbaarheid in meer algemene zin en vanuit (brand)veiligheidsperspectief; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de transitie van het buitengebied; • veiligheidsrisico’s i.v.m. de energietransitie; 1 Het is gebruikelijk de afkortingen (de) m.e.r. en (het) MER te gebruiken. De afkorting m.e.r. met kleine letters en puntjes ertussen staat
voor de volledige procedure, de milieueffectrapportage. MER met hoofdletters, zonder puntjes staat voor het milieueffectrapport, het rapport dat hierbij opgesteld wordt. 2 Notitie Reikwijdte en Detailniveau Omgevingsvisie Maashorst, Antea Group, 6 september 2022
blad 5 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
• • •
waterkwaliteit (ook t.a.v. ecologische waterkwaliteit, (fysisch) chemische waterkwaliteit en KRWbeleidsdoelen); waterveiligheid (stabiliteit en veiligheid van waterkeringen en kades); het watersysteem als beoordelingscriterium voor nieuwe ontwikkelingen.
De volgende formele stap is de terinzagelegging van het OER bij de ontwerp omgevingsvisie. Omdat in die versie van de omgevingsvisie al veel keuzes voorgesteld worden en in samenhang worden uitgewerkt, is het waardevol om het keuzeproces nu al te voeden met informatie over omgevingseffecten. Daarom is de strategische impactbeoordeling, die ook een onderdeel van het OER wordt, naar voren gehaald en als bijlage bij het overdrachtsdocument gevoegd. In de strategische impactbeoordeling zijn de omgevingseffecten van verschillende alternatieven per thema beoordeeld. De uiteindelijke omgevingsvisie kan worden gezien als het voorkeursalternatief, dat later in het OER integraal beoordeeld wordt op de gevolgen voor de fysieke leefomgeving. De resultaten van deze beoordeling kunnen gebruikt worden om de ontwerp omgevingsvisie verder aan te scherpen en om het omgevingsbeleid verder vorm te geven.
1.3
Toewerken naar een milieueffectrapport Het OER zal uiteindelijk bestaan uit meerdere onderdelen, met het doel het omgevingsbelang (dat dus breder is dan het klassieke milieubelang) een volwaardige plek te geven in de besluitvorming. Met de voorliggende strategische impactbeoordeling worden reëel te beschouwen alternatieven afgewogen. De impactbeoordeling zal dan ook integraal in het OER worden opgenomen. In het OER wordt bovendien een effectbeoordeling van de uiteindelijke omgevingsvisie uitgevoerd, waarin het voorkeursalternatief op gevolgen voor de omgeving wordt beoordeeld. Aanvullend zal het OER een aantal handvatten voor de toekomst bevatten, zoals een beschrijving van de leemten in kennis en een aanzet voor monitoring. Ook wordt een Passende Beoordeling opgesteld, om de gevolgen van de keuzes in de omgevingsvisie voor Natura 2000-gebieden in beeld te brengen.
1.4
Leeswijzer PM
blad 6 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
2 Alternatieven, opgaven en beoordelingsmethode 2.1
Alternatieven In de omgevingsvisie staat de samenhang tussen de verschillende onderdelen en aspecten van de fysieke leefomgeving centraal. Hiervoor zijn op deze vier thema’s ambities geformuleerd: • Bodem, water en natuur • Transitie landelijk gebied • Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking • Recreatie Om de uiterste keuzerichtingen van de omgevingsvisie in beeld te brengen, zijn twee geïntegreerde alternatieven te schetsen. De twee alternatieven zijn veelomvattende toekomstbeelden, waarbinnen alle vier de thema’s hun eigen invulling krijgen. Hieronder zijn de alternatieven beschreven. Groei in Maashorst De gemeente grijpt de kansen aan om het inwonertal te laten groeien. De kernen breiden uit ten koste van het landelijk gebied. Dat kost ruimte, en gaat ten koste van nabijheid van voorzieningen en kansen om bestaande bebouwing te verduurzaming blijven liggen. De werkgelegenheid wordt doorontwikkeld en de bedrijventerreinen groeien ten koste van het landelijk gebied. De ontsluiting van de gemeente wordt mede daarvoor verbeterd. De focus ligt daarbij op de bestaande modaliteiten. De auto blijft dus een belangrijke rol spelen; parkeren voor de deur blijft mogelijk. Bestaande fiets en ov wordt geoptimaliseerd. De agrarische sector is leidend in het buitengebied.
Met technische maatregelen wordt naar mogelijkheden gezocht om brede agro-business in de gemeente te behouden. Landbouw staat in het buitengebied op één, maar de gemeente biedt beperkt ruimte voor andere functies. Die moeten zich dan wel goed tot de agrarische bedrijvigheid verhouden. Ook wordt er sterk ingezet op het versterken van de recreatieve sector mogelijk ook ten koste van de natuur. Groen in Maashorst De gemeente loopt tegen de grenzen van het bestaande systeem. Dit resulteert in grote uitdagingen op het gebied van natuur, klimaat, energie en economie. In dit scenario pakt Maashorst stevig de regie. Grote inzet op bodem, water, klimaatadaptatie en duurzaamheid is nodig. Daarbij kiest de gemeente een koers waarin uitgegaan wordt van het natuurlijk systeem en de draagkracht daarvan. De gemeente accepteert dat dat groei op andere thema’s belemmert. Binnen dit alternatief is de woningbouw niet maximaal en wordt ingezet op inbreiding. Dat gebeurt vooral in de kern Uden. De inzet op verdichting betekent dat er circulair, groen en natuur inclusief gebouwd wordt. Bedrijventerreinen worden waar mogelijk getransformeerd en zo efficiënt mogelijk ingericht. Er worden geen nieuwe bedrijfsgronden uitgegeven. Ook de kijk op mobiliteit verandert. De gemeente gaat voor duurzame mobiliteit: fiets, ov en deelvervoer krijgen een prominente plek en de auto wordt sterk teruggedrongen.
Ook op het gebied van recreatie staat het natuurbelang over het algemeen op één. Alle andere thema’s dan groen en natuur zoals economie, landbouw, recreatie etc. mogen natuur, bodem en klimaat niet dwarszitten. Het scenario zorgt vooral voor waarde creatie op het gebied van gezondheid natuur en biodiversiteit. Die waarde is niet altijd in geld uit te drukken. Centraal staan een betere gezondheid van onze inwoners, een betere leefomgeving in de kernen en een buitengebied waar natuur, water en voedselproductie in gezonde balans zijn.
2.2
De hoeken van het speelveld Binnen de alternatieven zijn dus heel verschillende keuzes gemaakt. In deze strategische impactbeoordeling is dieper ingegaan op zeven opgaven, die keuzes vereisen. Per opgave zijn verschillende te kiezen beleidsopties onderscheiden, waarvan de gevolgen in deze impactbeoordeling zijn onderzocht. De opgaven en beleidsopties zijn in paragraaf 2.3 toegelicht.
blad 7 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving wordt in de omgevingsvisie uitgewerkt in uiteenlopende ambities – van landbouw tot mobiliteit en van woningbouw tot natuur. Doel van het OER is om het besluitvormingsproces daarbij te ondersteunen. De twee alternatieven geven de uiterste richtingen weer die de gemeente in kan gaan. Doel van deze “extremen” is het weergeven van de hoeken van het speelveld. Op basis van de hoeken van het speelveld kan een keuze worden gemaakt voor de te kiezen richting. Deze kan (maar hoeft niet) een hybride beleidsalternatief zijn. Met andere woorden kunnen verschillende onderliggende beleidsopties gecombineerd worden. Op basis daarvan kan de gemeente een integraal voorkeursalternatief uitwerken.
2.3
Opgaven en beleidsopties Hieronder zijn de opgaven uiteengezet. Iedere opgave sluit aan bij een van de vier thema’s. Per opgave zijn twee of drie beleidsopties toegelicht. Dat betekent dat in ieder geval de opties die bij de twee alternatieven passen zijn opgenomen. Bij drie opgaven is er een derde beleidsoptie uitgelicht. In de voorbeeldfiguur hieronder valt die optie tussen de twee uitersten te plaatsen. Echter, bij de ‘derde optie’ wordt de opgave veelal vanuit een ander perspectief bekeken. Van iedere opgenomen beleidsoptie is het waardevol geacht om deze te onderzoeken. Wanneer er een derde optie is gepresenteerd, vormt die dus een aanvulling op de twee uitersten. Niet iedere opgave kent drie relevante beleidsopties. Daarom zijn de ‘derde opties’ niet gebundeld in een geïntegreerd alternatief.
Figuur 0.1: Voorbeeld beleidsopties en alternatieven
2.3.1
Bodem, water en natuur Lekker door de natuur struinen – dat kun je in de gemeente Maashorst. De Maashorst is een uniek natuurgebied: het oergebied in Brabant. Ooit stroomde hier de Maas. Door een breuk in de aardkorst werd het land omhooggeduwd. Dat unieke natuurverschijnsel maakt onze streek bijzonder. De Maashorst bestaat uit een prachtige natuurkern, met bossen en heidevelden, stuifduinen, vennen en oude dreven. Echter, door klimaatverandering (en de combinatie met uitdagingen in de agrarische en de toeristische sector) heeft ook De Maashorst te maken met uitdagingen, zoals verdroging en een afname van de biodiversiteit. Opgave 1: Water Het watersysteem speelt een belangrijke rol in Maashorst. De bodem- en waterkwaliteit in de gemeente staan onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Verdroging vormt een uitdaging. De vitaliteit van het bodem- en watersysteem is van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Hoe stuurt de gemeente op een goede waterhuishouding? •
Beleidsoptie 1: Geen ingrepen op waterhuishouding, niet meer dan de wettelijke maatregelen Het waterschap is bevoegd gezag voor de waterhuishouding. Maashorst ondersteunt initiatieven van het waterschap die gericht zijn op het vasthouden van water, maar sturen daar zelf niet actief op.
•
Beleidsoptie 2: Halve meter grondwaterspiegelstijging
blad 8 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
In het Grondwaterconvenant 2021-2027 (provincie Noord-Brabant) hebben we afgesproken dat de grondwaterstand in natuurgebied De Maashorst met 35 centimeter moet stijgen. Buiten De Maashorst is een stijging van 20 centimeter beoogd. Binnen dit alternatief kiezen we ervoor om ambitieuzer te zijn dan we in het Grondwaterconvenant hebben afgesproken. We gaan niet voor 35 centimeter, maar voor een halve meter grondwaterspiegelstijging in De Maashorst. Dit betekent dat aanvullende maatregelen nodig zijn, geïnitieerd door de gemeente. Bij momenten van verandering maakt de gemeente werk van de volgende maatregelen: • Ontstening van stedelijk gebied; • Actieve inzet op bodemverbetering buitengebied; • Ruimere voor waterconservering en voor oppervlaktewater; • Aanvullende ruimte voor buffergebieden. Gegeven de reikwijdte van het mandaat van de gemeente beperkt de inzet zich tot ‘momenten van verandering’. In de figuur hieronder is te zien hoe de twee beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.2: Beleidsopties water en alternatieven
Opgave 2: Natuur De gemeente Maashorst presenteert zich als ‘de natuurlijkste gemeente van Noord-Brabant’. Natuurgebied De Maashorst staat hierin centraal. Maashorst investeert in een natuurrijke omgeving, die op een duurzame en klimaatbestendige wijze ontwikkelt. De staat van de Nederlandse natuur is over het algemeen matig. De opgave voor Maashorst, dat zich als groene gemeente positioneert, is groot. Welke keuzes maakt de gemeente? En in hoeverre streeft Maashorst de ambitie na om de natuurlijkste gemeente van Brabant te zijn? •
Beleidsoptie 1: Geen aanvullende inzet op behoud van bestaande natuurwaarden Natuur is belangrijk binnen de beschermde natuurgebieden. Daar zet Maashorst in op behoud, maar daarbuiten ligt het primaat op andere functies die niet geschaad mogen worden door het natuurbelang. De nadruk ligt bij deze optie op scheiding van functies.
•
Beleidsoptie 2: Het natuurbelang prevaleert Natuur staat hier in al het beleid en bij ieder initiatief centraal. Binnen deze optie wordt er ingezet op een robuust natuurnetwerk in de gemeente, met De Maashorst als kloppend hart. Natuurwaarden worden niet alleen behouden, maar ook versterkt. Ook is er ruimte voor de creatie van nieuwe natuur, in het buitengebied bijvoorbeeld. Niet alleen de natuurfunctie van de natuurgebieden komt sterker op de eerste plaats te staan, maar ook de natuur tussen de verschillende gebieden krijgt een impuls. Zo wordt de natuur van De Maashorst sterk verbonden met bijvoorbeeld de Reekse Heide en het natuurgebied Herperduin, tussen Schaijk en Oss. Natuurverbindingen treden dus ook buiten de gemeentegrenzen. Daarnaast vindt er in de kernen vergroening plaats.
•
Beleidsoptie 3: Natuur midden in de maatschappij De natuur is er om van te genieten. Maashorst kiest ervoor om onze bestaande natuur te behouden en de beleving ervan te optimaliseren. Dat geldt ook voor natuur in de kernen. Natuur wordt zo toegankelijk mogelijk gemaakt, zodat iedereen ervan kan genieten. Recreatiemogelijkheden in de natuur worden versterkt en natuur en andere functies raken met elkaar verweven. Dit betekent bijvoorbeeld dat er
blad 9 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
sterker wordt ingezet op bijvoorbeeld wandelen, fietsen en horeca in de natuurgebieden, zoals De Maashorst. Ook toerisme kan, in verschillende vormen, een impuls krijgen binnen deze beleidsoptie. In de figuur hieronder is te zien hoe de drie beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.3: Beleidsopties natuur en alternatieven
2.3.2
Transitie landelijk gebied Maashorst bestaat voor een groot deel uit buitengebied. Het (agrarisch) buitengebied staat voor een grote opgave, in de vorm van een transitie. De afgelopen maanden lag deze transitie – met name vanwege de landelijke aandacht voor de stikstofaanpak – onder een vergrootglas. Echter, de transitie in het landelijk gebied behelst veel meer opgaven en kansen dan enkel de omgang met stikstof. Opgave 3: Landbouw Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, vrijkomende agrarische bebouwing, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering, zal het buitengebied in heel Nederland en in Maashorst ingrijpend veranderen. Ook zorgen rond bodemgesteldheid, biodiversiteit, gezondheid spelen hierbij een rol. Er zijn drie beleidsopties te onderscheiden om met deze transitie om te gaan. •
Beleidsoptie 1: Primaat landbouw: “business as usual” Bij de optie ‘primaat landbouw’ ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Maashorst. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door onder andere schaalvergroting, de invloed van stikstofdepositie en een gebrek aan bedrijfsopvolging. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken en bijvoorbeeld het omschakelverbod naar intensieve niet-grondgebonden veehouderij.
•
Beleidsoptie 2: Primaat natuur: “het natuurbelang bepaalt alle beleidskeuzes” Bij beleidsoptie 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen het Natuurnetwerk Nederland. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan natuur, biodiversiteit en groene landschapselementen. Ook moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied.
•
Beleidsoptie 3: Inzet op gebiedsgerichte differentiatie en innovatie volgens AgroProeftuin De Peel De transitie van de agrarische sector (richting kringlooplandbouw) wordt gestimuleerd door het initiatief AgroProeftuin de Peel. Dit initiatief is gericht op vernieuwing van de agrosector door middel van financiële en organisatorische ondersteuning van innovatieve projecten in de regio. Bij gebiedsgerichte
blad 10 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
differentiatie wordt de positie van de landbouwgebieden verder aangewend om landbouw verder te concentreren. Dat leidt tot een actieve inzet op de afname van landbouweffecten aan de randen van waardevolle natuur en verdere concentratie en ruimte voor ontwikkelingen in de landbouwgebieden. In de figuur hieronder is te zien hoe de drie beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.4: Beleidsopties landbouw en alternatieven
2.3.3
Mobiliteitstransitie, voorzieningen en verstedelijking De gemeente Maashorst wil zich positioneren als één gemeente, bestaand uit zes dorpen, waar mensen zich verbonden met elkaar voelen en kunnen leven in een prettige omgeving. Daarvoor streeft de gemeente naar duurzame bereikbaarheid, passende voorzieningen en een geschikte woning voor iedereen. Opgave 4: Woningbouw Woningbouw is in heel Nederland een urgent thema; ook in de gemeente Maashorst. Voor inwoners van de gemeente is het van groot belang om een passende woning te hebben. Gezien het krappe woningaanbod en de groeiende vraag, dienen er nieuwe woningen gebouwd te worden om in de toekomst te kunnen voldoen aan de woningbehoefte. Niet alleen het aantal inwoners groeit in Maashorst namelijk – het aantal huishoudens groeit nog sterker. De woningbouwopgave behelst niet alleen de bouw van voldoende nieuwe woningen, maar is ook gerelateerd aan de kwaliteit van woningen. Maashorst heeft de ambitie om nadrukkelijk in te zetten op het verbreden van de diversiteit van woningen (passend en betaalbaar), het verbeteren van de duurzaamheid van woningen en het behouden van krachtige en vitale kernen. Een prettig verblijfklimaat is voor iedere inwoner van Maashorst van belang. Hoe geeft Maashorst antwoord op de kwantitatieve en de kwalitatieve woningbouwopgave? •
Beleidsoptie 1: Voornamelijk inzetten op uitbreiding Beleidsoptie 1 gaat uit van een planmatige uitbreiding van de bestaande kernen, zoals al langere tijd de stedenbouwkundige traditie is in Maashorst. Dit is min of meer de wijze waarop de kernen in de gemeente naar verloop van tijd tot stand zijn gekomen. Recente voorbeelden zijn Eikenheuvel in Uden en Niemeskant in Volkel. Woningbouw verloopt op basis van geldende vraag, waarbij als uitgangspunt geldt dat in iedere kern ruimte moet zijn voor uitbreidingswijken in gebieden die nu buiten de bebouwde kom gelegen zijn.
•
Beleidsoptie 2: Voornamelijk inzetten op inbreiding Bij inbreiding komen er meer mensen binnen het bestaand bebouwd gebied te wonen. Zo wordt het buitengebied ontlast. De beschikbare ruimte in de woonkernen kan gevuld worden met laagbouw of met gestapelde bouw. Gestapeld bouwen kan dan bijvoorbeeld in de nabijheid van voorzieningen en mobiliteitshubs. De gemeente blijft binnen deze beleidsoptie woningbouwlocaties die gericht zijn op ‘het afmaken van de dorpen’ (denk aan Akkerwinde bij Schaijk of Repelakker bij Zeeland) ontwikkelen. De ontwikkeling van uitbreidingslocaties als Eikenheuvel passen niet binnen deze beleidsoptie.
•
Beleidsoptie 3: Gebiedsgerichte benadering aan de hand van landschappelijke kernkwaliteiten
blad 11 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
•
Bij een gebiedsgerichte benadering wordt allereerst een kader van randvoorwaarden opgesteld. Iedere potentiële ontwikkeling – zowel inbreiding als uitbreiding – wordt aan het kader getoetst. De gemeente stuurt niet op voorhand op wat wel en niet mag op welke locatie. Afhankelijk van de lokale landschappelijke waarden kan op verschillende plekken voor verschillende typen woningbouwontwikkelingen worden gekozen. Hierbij is het denkbaar dat woningbouw op verschillende locaties door de gemeente mogelijk is, niet per sé of naar rato gekoppeld aan de bestaande kernen.
In de figuur hieronder is te zien hoe de drie beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.5: Beleidsopties woningbouw en alternatieven
Opgave 5: Bedrijventerreinen Maashorst biedt ook ruimte aan bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Zo blijft de gemeente interessant voor ondernemingen en hun werknemers. Voldoende vestigingsmogelijkheden voor bedrijven dragen hieraan bij. In de gemeente zijn momenteel relatief veel ondernemers actief en de gemeente heeft veel MKB. Maar, hoe stuurt de gemeente hier in de toekomst op, en welke waarde wordt daarbij aan niet-economische belangen gehecht? Worden er nieuwe, aanvullende bedrijventerreinen ontwikkeld, of zal Maashorst het moeten doen met de bestaande beschikbare capaciteit? •
Beleidsoptie 1: Nieuwe, aanvullende locaties aanwijzen De huidige capaciteit is niet voldoende en niet iedere kern is bedeeld. De gemeente is genoodzaakt nieuwe bedrijfsgrond aan te wijzen. Dat kan op verschillende locaties. Uitgangspunt is dat er in iedere kern ruimte is voor uitbreiding.
•
Beleidsoptie 2: De bedrijventerreinen in ontwikkeling verder oppakken en verder geen nieuwe bedrijfsgrond uitgeven De gemeente heeft nog voldoende bestaande capaciteit voor uitbreiding van/nieuwe bedrijventerreinen. Die bedrijventerreinen worden ontwikkeld, zodat de gemeente andere plekken ontziet.
In de figuur hieronder is te zien hoe de twee beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.6: Beleidsopties bedrijventerreinen en alternatieven
blad 12 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Opgave 6: Mobiliteitstransitie Binnen de wereld van de mobiliteit verandert er in Nederland veel. De auto verliest over het algemeen terrein en de nadruk komt op duurzame en slimme initiatieven te liggen. Voor Maashorst is en blijft het echter belangrijk om de gemeente en de regio goed bereikbaar te houden. Welke keuze maakt Maashorst, om in te spelen op de mobiliteitstransitie en de bereikbaarheid van de gemeente te behouden en te versterken? •
Beleidsoptie 1: Optimalisatie van bestaand netwerk met auto en OV, gericht op bestaande modaliteiten Maashorst is goed bereikbaar, maar van oorsprong een traditionele mobiliteitsgemeente: het OVnetwerk is beperkt en de auto staat centraal. Om onze inwoners optimaal te faciliteren, zet de gemeente in op verdere ontwikkeling van ons (bestaande) mobiliteitsnetwerk. Hierbij hoort de doortrekking van de N605 en op termijn de ondertunneling van de N624 ter hoogte van Uden.
•
Beleidsoptie 2: Verbrede inzet op mobiliteitshubs De gemeente stuurt actiever op de mobiliteitstransitie, door in te zetten op snelfietsroutes en deelmobiliteit. In elke kern komt er ruimte voor een mobiliteitshub. In aanvulling daarop realiseert Maashorst een BRT-hub in Uden. Daarvoor zijn er twee potentiële locaties: A50-afslag 14 (aan de noordkant van Uden, bij ziekenhuis Bernhoven) en A50-afslag 13 (aan de zuidkant van Uden).
In de figuur hieronder is te zien hoe de twee beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur : Beleidsopties mobiliteit en alternatieven
2.3.4
Recreatie Bourgondische gezelligheid, cultureel erfgoed en onze bijzondere natuur. Er is veel te beleven in onze gemeente, maar tegelijkertijd ervaar je er de rust en de Brabantse warmte. De gemeente Maashorst verwelkomt recreanten en koestert de recreatieve waarde van natuurgebied De Maashorst. Opgave 7: Recreatie De recreatieve belevingswaarde van (het buitengebied van) de gemeente Maashorst wordt goed beoordeeld. Maar ook in de gemeente Maashorst kan een strijd om de beschikbare ruimte uitgetekend worden. Welke plek krijgt recreatie hierin? Recreatie is waardevol voor de gemeente, maar kan in theorie ook tot een verstoring van andere functies in de leefomgeving leiden. •
Beleidsoptie 1: De recreatiefste gemeente van Noord-Brabant Maashorst is al een sterke toeristische gemeente. Bij deze optie biedt de gemeente ruim baan voor de doornontwikkeling van recreatie en toerisme. Alle verzoeken die leiden tot een verbreding of intensivering van het aanbod worden positief ontvangen. Binnen deze beleidsoptie beperkt de gemeente de mogelijkheden van recreatie in het natuurgebied De Maashorst niet. Maashorst verwelkomt alle bezoekers die willen genieten van de gastvrijheid, cultuur, natuur en het rijke scala aan recreatiemogelijkheden.
•
Beleidsoptie 2: Zonering van recreatie
blad 13 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Maashorst staat recreatie enkel toe op plekken die hiervoor aangewezen zijn en wijzen andere plekken aan waar recreatie wordt beperkt. Met een zonering van (natuur)recreatie staat de gemeente recreatie binnen bepaalde delen van De Maashorst dan niet of nauwelijks toe. (Intensieve) recreatie wordt dan dus geclusterd in bepaalde delen die hiervoor aangewezen zijn. Zo kan het recreatielandschap bijvoorbeeld een beschermende schil rondom de natuurkern(en) vormen. In de kern van De Maashorst zelf wordt recreatie dan sterk beperkt. Een zone die wél in aanmerking zou kunnen komen voor recreatie is het gebied tussen de Reekse Heide en De Maashorst. Momenteel is daar ook al sprake van (verblijfs)recreatiemogelijkheden. In de figuur hieronder is te zien hoe de twee beleidsopties zich tot de geïntegreerde alternatieven verhouden.
Figuur 0.7: Beleidsopties recreatie en alternatieven
2.4
Beoordelingskader In de impactbeoordeling worden de effecten van de alternatieven aan de hand van verschillende milieuthema’s en beoordelingscriteria beoordeeld en vergeleken met de referentiesituatie. De referentiesituatie bestaat uit de toekomstige situatie waarin de voorgenomen activiteit (het nieuwe beleid uit de omgevingsvisie) niet wordt gerealiseerd, maar waarbij ander vastgesteld beleid en projecten waarover al definitieve besluitvorming heeft plaatsgevonden wel worden gerealiseerd. Leefomgevingsfoto als basis In de Leefomgevingsfoto, opgesteld voor het OER bij de omgevingsvisie Maashorst, is de huidige en de toekomstige situatie op basis van openbare data beschreven. Steeds is een korte beschrijving opgenomen van de meest relevante thema’s. Tabel 0.1 toont de relevante omgevingsthema’s en beoordelingscriteria. Dit beoordelingskader vindt zijn oorsprong in Bijlage 1 van de NRD. Ten opzichte van de NRD is er één wijziging doorgevoerd: het criterium omgevingsveiligheid is (onder het thema verblijfsklimaat) toegevoegd. Met dit beoordelingskader wordt een brede scope gehanteerd, waarbinnen alle voor de omgevingsvisie relevante thema’s een plek hebben.
blad 14 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Tabel 0.1: Domeinen, thema's en beoordelingscriteria Domein
Thema
Beoordelingscriterium
Bodem en water
Grondwaterstand Verdroging Kwaliteit bodem Kwaliteit open- en grondwatersystemen Feitelijk gebruik en bodemsamenstelling/geomorfologie in overeenstemming met elkaar
Natuur en diversiteit
Staat ecologische structuren Staat Natuurnetwerk Staat van instandhouding soorten VHR Staat van instandhouding habitattypen VHR Rode Lijst Index Biodiversiteit
Omgevingskwaliteit
Stedenbouwkundige kwaliteit/structuur Landschappelijke kwaliteit Cultuurhistorie (inclusief archeologie) Groenstructuren (monumentale bomen) Gebruikerskwaliteit
Energietransitie
Duurzame energieopwekking Gebruik duurzame energie Energiebesparing
De natuurlijkste gemeente van Noord-Brabant
Afname fossiele brandstoffen/uitstoot RES-score Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Infrastructuur voor duurzame energie/aansluiting op bestaande infrastructuur Klimaatadaptatie
Hittestress Vergroening Droogte Wateroverlast
blad 15 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
De gemeente met een sterke en vitale netwerkeconomie
Domein
Thema
Beoordelingscriterium
Economische vitaliteit
Arbeidsparticipatie Ondernemerschap Innovatie Werkgelegenheid Kwantiteit werklocaties Kwaliteit werklocaties
Mobiliteit en bereikbaarheid
Bereikbaarheid openbaar vervoer Autobereikbaarheid (afstand tot hoofdverkeersnet) Bereikbaarheid actief vervoer Duurzame en slimme mobiliteit Digitale bereikbaarheid
Waardering van de leefomgeving
Groenbeleving Voorzieningenniveau Sociale veiligheid Verkeersveiligheid Openbare ruimte (faciliteren van ontmoeten en bewegen) Sociale cohesie Eenzaamheid
Diversiteit
Leeftijdsopbouw
De gemeente om een leven lang gezond en prettig te wonen
Culturele diversiteit Sociaaleconomische diversiteit Inclusiviteit
Armoede Zelfredzaamheid (inclusief mantelzorg) Kwetsbaarheid (Maatschappelijke) wijkvoorzieningen Sociaal ondernemerschap (sociale werkplaatsen)
Verblijfsklimaat
Kwantiteit woningaanbod Kwaliteit/diversiteit woningaanbod (huur vs koop, levensloopbestendigheid) Kwalitatieve werklocaties Luchtkwaliteit
blad 16 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Domein
Thema
Beoordelingscriterium Geurhinder Geluidshinder Divers voorzieningenaanbod (aandacht voor opleidingslocaties (HBO/MBO)) Omgevingsveiligheid
2.5
Beoordelingsmethode Vanwege het abstracte karakter van de omgevingsvisie is het niet zinvol om voor ieder thema of beoordelingscriterium een aparte effectscore op te nemen. In de besluitvorming over de omgevingsvisie gaat het namelijk vooral over het maken van keuzes op het wat abstractere niveau van het ‘domein’ (zie Tabel 0.1). Door de indeling in drie domeinen kan een overzichtelijke beoordeling worden gegeven van de verschillende opgaven en keuzes. Figuur 2.0.8 geeft illustratief weer hoe een beoordeling van een beleidsoptie eruit kan komen te zien.
Figuur 2.0.8: Voorbeeld
De beoordelingen in deze impactbeoordeling zijn kwalitatief van aard (expert judgement). Dit sluit aan bij het detailniveau van de omgevingsvisie. Om tot deze beoordelingen te komen wordt bij elk alternatief een schets gegeven van de verwachte impact ervan op de ontwikkeling van de gemeente. Aan de hand van deze schets zijn de effecten op de onderwerpen uit het bovenstaande beoordelingskader beschreven. Hierbij is het niet zinvol geacht om op elk thema een volledige effectbeschrijving uit te werken, omdat: • De exacte effecten van het omgevingsbeleid afhankelijk zullen zijn van de uitwerking ervan op een hoger detailniveau, bijvoorbeeld in het omgevingsplan, programma’s en projecten. Het op detail beoordelen van elk thema zou schijnzekerheid bieden. In feite kan het bovenstaande beoordelingskader in zijn geheel als handvat worden gebruik om bij de verdere uitwerking het milieubelang een goede plek te geven. • Het doel van deze impactbeoordeling is het bieden van handvatten voor het verdere keuzeproces om te komen tot een voorkeursalternatief en uiteindelijk een omgevingsvisie. Voor de leesbaarheid is ervoor gekozen om niet voor elk alternatief alle beoordelingscriteria te behandelen, maar dit te beperken tot de criteria die er op dit abstractieniveau en moment in het proces echt toe doen.
• Voor het voorkeursalternatief wordt in het OER nog een beoordeling opgenomen, waarbij op een hoger detailniveau aandacht gegeven wordt aan de milieu- en omgevingseffecten en de wijze waarop negatieve effecten kunnen worden voorkomen.
2.6
Integrale beschouwing De twee geïntegreerde alternatieven zijn wel op het niveau van de elf thema’s beoordeeld. Omdat de twee alternatieven veelomvattende scenario’s zijn, is het mogelijk om over (bijna) alle thema’s iets te zeggen. Dat is bij de losse opgaven over het algemeen minder het geval. De beoordeling van de alternatieven geeft daarnaast inzicht in hoe een set beleidskeuzes zich tot elkaar verhoudt. Daarbij is naar de samenhang tussen effecten gekeken. Deze beoordeling is te vinden in hoofdstuk 7, de integrale beschouwing.
blad 17 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
3 Bodem, water en natuur 3.1
Opgave 1: Water
3.1.1
Context opgave Het watersysteem speelt een belangrijke rol in Maashorst. De bodem- en waterkwaliteit in de gemeente staan onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Verdroging vormt een uitdaging. De vitaliteit van het bodem- en watersysteem is van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Hoe stuurt de gemeente op een goede waterhuishouding? Huidige situatie De gemeente Maashorst kent een zeer diverse bodemsamenstelling en wordt gekenmerkt door het landschapstype dekzandgebied. Het landschap is gevormd in de laatste ijstijd, onder invloed van wind en smeltwater. Met name dekzandruggen, dekzandvlakten en essen zijn aanwezig in Maashorst. Deze landschapstypen zijn met name gevoelig voor bodemerosie, droogte en schade door landbouw. Dekzandvlakten zijn daarnaast ook gevoelig voor overmatige en verminderde neerslag, mede door de grondwaterafhankelijke natuur in het gebied. Door de provincie is de bodem van het landelijk gebied van Brabant in kaart gebracht 3. Een vitale bodem staat centraal in het oplossen van problemen zoals wateroverlast, verdroging, klimaatverandering, waterkwaliteit, afname van biodiversiteit en voedselzekerheid, zo stellen zij.
Voor de hogere zandgronden in de provincie geldt niet dat er een gebrek is aan organische stoffen, maar zeker op landbouwgrond is het percentage organische stof het laagst. Zoals gesteld in de vorige paragraaf beperkt dat de mogelijkheden tot het vasthouden van water. Grondbewerking is hiervan de hoofdoorzaak. De grondwaterstanden volgen de seizoenen. In de zomer zakken de standen als gevolg van het neerslagtekort uit. De mate van die uitzakking kan bepalend zijn voor het ontstaan van schades. Functies of objecten die het meest kwetsbaar zijn voor een daling van de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG, in een extreem droge situatie) zijn te vinden op de plaatsen waar onder de huidige omstandigheden het uitzakken van de grondwaterstand al tot knelpunten leidt. Denk bijvoorbeeld aan heidegebieden op de hooggelegen gedeelten van de gemeenten waar de grondwaterstand diep is. Deze typen natuur zijn specifiek gevoelig voor perioden van droogte welke kan leiden tot plantsterfte.
Figuur 0.1: Gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) in huidige situatie (bron: Klimaateffectatlas)
3 Provincie Noord-Brabant. De toestand van de Brabantse bodem in kaart. https://www.brabant.nl/bestuur/provinciale-staten/statenstuk-
ken/cpv/20190211/download?qvi=1118504
blad 18 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Een relevant effect van een lage grondwaterstand is de verdroging van stedelijk groen, landbouwgewassen en natuur, doordat wortels geen water meer kunnen onttrekken. Dit uit zich in extra groenbeheerkosten, bladverlies, sterfte en natuur- en bermbranden. De gemeente bezit verschillende kleine oppervlaktewaterlichamen. Het waterschap regelt dat er niet zomaar geloosd kan worden. Daar moet toezicht op blijven. De provincie stelt dat het grond- en oppervlaktewater in de provincie niet op orde is en de diversiteit aan en concentraties antropogene stoffen immer toenemen. Eveneens reguleert het waterschap de stand van het oppervlaktewater door onttrekking te verbieden wanneer er droogte heerst. Onderstaande kaart geeft het waterbergend vermogen van de ondergrond weer. De groen gekleurde plekken op de kaart geven aan waar de ondergrond het meeste water kan opslaan. Dat zijn de hogere zandgronden van Nederland, zoals de duinen en de Veluwe. Voor de gemeente is dat met name het natuurgebied de Maashorst. Daar is veel plek voor water in de grond. Zandgebieden liggen in Nederland vaak hoger. Hierdoor ligt de grondwaterstand lager en is er meer ruimte voor wateropslag. De rode en oranje plekken geven de gebieden aan waar de bodem minder water kan opvangen, omdat er minder ruimte is in de grond voor water. Zoals de laaggelegen polders van Noord- en Zuid-Nederland.
Door bodemdaling en klimaatverandering zijn deze gebieden extra kwetsbaar voor extreme regenval. Hierdoor zal er vaker wateroverlast ontstaan op plekken waar minder ruimte is voor water om weg te stromen. Daarom is het verstandig om opslagplekken te maken waar extra regen naar toe kan. Minder stenen en meer ruimte bedekt met groen zorgen dat het water makkelijker de grond in kan.
Figuur 0.2: Waterbergend vermogen ondergrond (bron: Atlas van de Leefomgeving)
Er zijn al verschillende maatregelen genomen om het water zo goed mogelijk vast te houden. De stuwen staan in de hoogste stand. Ook zijn LOP- en rijplaatstuwen geplaatst en zijn verschillende waterlopen opnieuw ingericht om op een natuurlijke manier meer water vast te houden. In de GGOR Raam (Gewenst Grondwater- en OppervlaktewaterRegime) worden aan de oostelijke kant van De Maashorst op dit moment maatregelen genomen gericht op een klimaatveerkrachtig watersysteem.4 Er zijn alleen meer maatregelen nodig om het grond- en oppervlaktewatersysteem op en rondom de Maashorst te herstellen en op niveau te houden. Bij de breuken treedt ‘versmering’ van de bodem op. Wanneer die versmering aaneengesloten plaatsvindt, houdt die de waterafvoer tegen. De breukzone kan gezien worden als de rand van een badkuip. Het grondwater dat vanaf een hoger plateau, bijvoorbeeld op de Peelhorst, naar het westen stroomt botst tegen de ondoorlatende breuk en wordt gedwongen omhoog te stromen. Zo is juist de hoger gelegen horst nat. Het grondwater stroomt langs de bovenzijde van de breuk tot het water er doorheen kan bij een beek. Wanneer het water alleen via de badkuiprand dus (nagenoeg) via het aardoppervlak het gebied kan verlaten, is er sprake van wijst. Dit ‘badkuipsysteem’ en bijbehorend wijstfenomeen is door het doorsnijden van breuklijnen sterk aangetast.
4 De Maashorst. Waterschap Aa en Maas. https://www.aaenmaas.nl/in-jouw-buurt/projectenkaart/maashorst/.
blad 19 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Samenvattend staan de bodem- en waterkwaliteit in de gemeente onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Bodemvitaliteit is echter van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Tekorten en overschotten aan water bij droogte of juist extreme regenval leveren een risico op. Hoewel er in het natuurgebied de Maashorst goed water kan infiltreren, is het gebied tegelijkertijd extreem gevoel voor droogte. Toekomstige situatie De gemeente Maashorst is (zoals de naam al doet vermoeden) gelegen op een horst, een hooggelegen gebied op zandgrond. Tot 2050 is bij een sterke klimaatverandering een daling en stijging van de GLG te zien. De stijging op de zandgronden is een gevolg van een toename van het jaarlijks neerslagoverschot, veroorzaakt door toename van de winterneerslag. Omdat de grondwaterstand in deze gebieden ver onder maaiveld ligt, heeft de verwachte toename van de verdamping minder effect op de grondwaterstanden.
Figuur 0.3: Gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) in 2050 (hoog) (bron: Klimaateffectatlas)
De waterkwaliteit van Maashorst staat onder druk. Ook tekorten en overschotten aan water bij droogte of juist extreme regenval vormen een risico op. Gezien de verandering van het klimaat kan worden aangenomen dat deze risico’s toenemen.
3.1.2
Beleidsoptie 1: Geen ingrepen op waterhuishouding, niet meer dan de wettelijke maatregelen Essentie van het alternatief Het waterschap is bevoegd gezag voor de waterhuishouding. We ondersteunen initiatieven van hen die gericht zijn op het vasthouden van water, maar sturen daar zelf niet actief op. Effecten Binnen dit alternatief volgt de gemeente Maashorst het waterschap Aa en Maas. Het waterschap werkt aan maatregelen om het watersysteem in de Maashorst robuuster te maken. Hierbij dient gedacht te worden aan het plaatsen van stuwen en het dempen van watergangen. Doelstelling hierbij is een stijging van het grondwaterpeil van 35 centimeter binnen De Maashorst en 20 centimeter daarbuiten. De stijgingen bieden de natuur meer kansen om te herstellen, maar de ambitie van alleen het waterschap is onvoldoende. Het watersysteem in de gemeente heeft veel te lijden gehad door keuzes in het verleden gemaakt zijn, het doorbreken van breuklijnen heeft de watervasthoudende werking van de breuken ook verstoord. In de praktijk zien we daardoor een sterk verdroogde horst en een grote afvoer van overtollig water naar het regionaal watersysteem.
blad 20 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
De gemeente en waterschappen hebben ambities geformuleerd voor wijstherstel op karakteristieke gronden. Een positief voornemen, maar zonder aanvullende watershuishoudingsmaatregelen worden er geen wezenlijke verbeteringen in het systeem bewerkstelligd. Daar is aanvullende inzet voor nodig. De gemeente kan daar een bijdrage in leveren door te sturen op de wenselijkheid van ontwikkelingen in breukzones. De omgevingsvisie kan het startpunt zijn voor deze sturing. Wel blijft er binnen deze beleidsoptie ruimte om te sturen op andere functies. Vergeleken met beleidsoptie 2, worden agrariërs in dit alternatief minder beperkingen opgelegd. Zo kan peilopzet leiden tot vernatting van agrarische percelen, met lagere gewasopbrengsten tot gevolg. Ook uitbreiding van woningen en bedrijventerreinen kan, wanneer er voldoende aandacht is voor bodem en water, samengaan met dit alternatief. Beoordeling Het waterschap heeft in haar Waterbeheerprogramma 2022-2027 o.a. maatregelen als wijstherstel aangekondigd en specifiek voor de Maas- en Peelhorst maatregelen aangekondigd. Daarmee interpreteert het waterschap haar rol breder dan ze in het verleden deed. In het MER bij het Waterbeheerprogramma wordt daardoor geconcludeerd dat de inzet van het programma een zeer positieve bijdrage levert aan de robuustheid van het watersysteem.5 Autonoom verbetert de situatie dus, maar in paragraaf 4.1.1.
is ook geconcludeerd dat méér nodig is dan bestaande inzet om te komen tot een robuust watersysteem. De keuze om niet in te grijpen heeft ten opzichte van de referentiesituatie geen onderscheidende effecten. Geconcludeerd wordt heeft effecten op de drie domeinen. - De natuurlijkste gemeente: Inspanningen van andere overheden leiden tot verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Beleidsoptie gemeente leidt nauwelijks tot wezenlijke verbeteringen en kan zelfs tot verslechtering leiden doordat het principe van “bodem en water sturend” kan leiden tot de verkeerde functie op de verkeerde plek (nog meer dan in de huidige situatie). - Sterke en vitale netwerkeconomie: Vooral de positie van agrariërs is in dit opzicht belangrijk. Op korte termijn kunnen discussies over vernatting leiden tot een verslechtering van de positie van de agrariër. Het lange termijn effect, verdroging, leidt echter tot grotere negatieve effecten. Ten opzichte van de referentiesituatie is het effect neutraal. - Een leven lang prettig wonen: Relevant is het effect op de klimaatrobuustheid. Ingrepen verbeteren het verblijfsklimaat (bijvoorbeeld door het voorkomen van hittestress).
Samenhang en onzekerheden De werking van dit alternatief hangt voornamelijk af van het succes van het waterschap. Daarbij geldt wel dat het waterschap ‘het niet alleen kan’. De gemeente dient op z’n minst bij nieuwe ontwikkelingen mee te sturen op de juiste functie op de juiste plek.
3.1.3
Beleidsoptie 2: Halve meter grondwaterspiegelstijging Essentie van de beleidsoptie In het Grondwaterconvenant 2021-2027 (provincie Noord-Brabant) hebben we afgesproken dat de grondwaterstand in natuurgebied De Maashorst met 35 centimeter moet stijgen. Buiten De Maashorst is een stijging van 20 centimeter beoogd. Binnen dit alternatief kiezen we ervoor om ambitieuzer te zijn dan we in het Grondwaterconvenant hebben afgesproken. We gaan niet voor 35 centimeter, maar voor een halve meter grondwaterspiegelstijging in De Maashorst. Dit betekent dat aanvullende maatregelen nodig zijn, geïnitieerd door de gemeente. Bij momenten van verandering maakt de gemeente werk van de volgende maatregelen: 5 MER bij het Waterbeheerprogramma 2022-2027, Antea Group, https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb-
2021-20329/1/bijlage/exb-2021-20329.pdf
blad 21 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
• Ontstening van stedelijk gebied; • Actieve inzet op bodemverbetering buitengebied; • Ruimere voor waterconservering en voor oppervlaktewater; • Aanvullende ruimte voor buffergebieden. Gegeven de reikwijdte van het mandaat van de gemeente beperkt de inzet zich tot ‘momenten van verandering’. Effecten Kansen voor watersysteemherstel versus de haalbaarheid van andere ambities Deze beleidsoptie gaat uit van een (veel) grotere inzet van de gemeente, o.a. op terreinen waar het relatief beperkt mandaat heeft. Bij nieuwe ontwikkelingen aanvullende sturing op klimaatadaptatie, bodem en water pakt evident gunstig uit voor het watersysteem. De risico’s van dit alternatief gaan over de haalbaarheid van andere ambities binnen de gemeente. In stedelijk gebied dient aanvullende ruimte gevonden worden voor natuurlijke infiltratiemogelijkheden. Dat betekent dat nieuwe wijken ruim en groen opgezet moeten worden met in elk geval gescheiden hemelwateropvang en natuurlijke afwatering door wadi’s. Aan inbreiding dienen eisen gesteld te worden om een minimale hoeveelheid groen te realiseren. Dit pakt voor andere omgevingsaspecten ook gunstig uit. In het buitengebied speelt vooral het agrarisch belang een rol. Vernatting van akkerbouw- of graslandpercelen leidt tot negatieve effecten.
De nadelen van natte gronden zijn doorgans dusdanig groot dat de kosten niet opwegen tegen de baten, zelfs al zou het medegebruik gratis zijn6: • De kwaliteit van het voer is minder; • De opbrengst is minder; • De oogst is arbeidsintensiever vanwege beperkingen; • In geval van grasland zijn meer bewerking nodig vanwege de nattere omstandigheden en een zwaarder gewas vanwege de late maaidatum; • Het product heeft afwijkende kwaliteit, met bijbehorende risico’s. Zeker in het landbouwgebied binnen natuurgebied De Maashorst kan deze keuze consequenties hebben. Binnen deze beleidsoptie mag de landbouw namelijk geen invloed uitoefenen op de waterstand in het gebied en leiden de nadere ingrepen tot marginalisatie van de agrarische sector in huidige vorm als grondgebruiker. In het kader van de rijksbrede ambitie om ‘water en bodem sturend’ te laten zijn voor het grondgebruik is deze stap noodzakelijk. Beoordeling Vanuit milieuperspectief is deze beleidsoptie een zeer gunstig uitgangspunt. Dat betekent wel dat ruimtevragers hun activiteit in veel gevallen anders moeten inrichten dan in de huidige situatie. -
De natuurlijkste gemeente: Zeer positief ten opzichte van de referentiesituatie. Sterke en vitale netwerkeconomie: Risico’s voor de huidige agrarische inzet. Een leven lang prettig wonen: Deze beleidsoptie beperkt de effecten van klimaatverandering (droogte en hittestress meest voornamelijk) en levert een bijdrage aan een meer aantrekkelijke leefomgeving.
Samenhang en onzekerheden De gemeente heeft slechts beperkt mandaat om in de huidige situatie in te grijpen op het watersysteem. Daarnaast is de inzet op andere ambities cruciaal: welke ruimte geeft de gemeente aan agrariërs? Waar wordt
6 Effecten van watermaatregelen voor de landbouw, 2002, WUR, https://edepot.wur.nl/116426
blad 22 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
verstedelijkt? De antwoorden op die vragen bepalen in belangrijke mate of meerwaarde voor het watersysteem gecreëerd kan worden.
3.2
Optimalisaties en aanbevelingen Het spanningsveld tussen de beleidsopties is vrij evident. De gemeente dient een keuze te maken in welk belang prevaleert: het natuur- en waterbelang versus het belang van het huidige grondgebruik. De verslechtering van de ‘bestaande rechten’ dienen namelijk ook financieel houdbaar te zijn voor de grondgebruiker. Een tussenvorm is voorstelbaar waarbij de gemeente in elk geval een ambitie opstelt en een toetsingskader verbindt aan de ambities. In dat toetsingskader kan, in aanvulling op het reguliere watertoetsproces, een verbetering van de watersituatie afgedwongen worden. Als inhoudelijke eisen kan gedacht worden aan een verhardingsbeperking of beloningen voor wenselijke teelten.
blad 23 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
3.3
Opgave 2: Natuur
3.3.1
Context opgave De gemeente Maashorst presenteert zich als ‘de natuurlijkste gemeente van Noord-Brabant’. Natuurgebied De Maashorst staat hierin centraal. Maashorst investeert in een natuurrijke omgeving, die op een duurzame en klimaatbestendige wijze ontwikkelt. De staat van de Nederlandse natuur is over het algemeen matig. De opgave voor Maashorst, dat zich als groene gemeente positioneert, is groot. Welke keuzes maakt de gemeente om daadwerkelijk de natuurlijkste gemeente van Brabant te zijn? Huidige situatie Maashorst is een natuurrijke gemeente. Er is geen Natura 2000, maar er zijn wel gebieden die tot het Natuurnetwerk Brabant (NNB) behoren. De Maashorst is het voornaamste natuurgebied binnen de gemeente en beslaat zo’n 3.500 hectare. Het is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant en bevat honderden plantensoorten, bijna 150 vogelsoorten en meer dan 25 zoogdieren.7 Aan het natuurgebied is recent dertig hectare nieuwe natuur toegevoegd.8 Er is een nieuw bos aangeplant met daarin een wandelpad en ook zijn er kruidenrijke akkers aangelegd. Een groot gedeelte van de nieuwe natuur wordt daarnaast extra begrazingsgebied voor de wisenten, taurossen en exmoorpony’s in het natuurgebied.
Figuur 0.4: Groenkaart (bron: Atlas van de Leefomgeving)
In zowel een deel van de kern van de natuurgebieden als de zone daaromheen is recreatie toegestaan. Mensen kunnen hier onder andere mountainbiken, fietsen, wandelen, hun hond uitlaten en paardrijden. Daardoor kennen ook de natuurkernen geregeld drukke plekken. Om de natuur en de grazers in de kern toch ergens rust en ruimte te geven, zijn delen minder toegankelijk gemaakt. De belangrijkste natuurwaarden bevinden zich in de heiden en vennen en in sommige oude boscomplexen (eikenhakhout). Het meeste bos is aangelegd op arme stuifzand- en vochtige heidegronden. Het zijn relatief jonge en eenvormige plantages. Door successie ontstaan op den duur rijkere bosbodems. Een aantal jaren geleden is overgestapt op een wijze van bosontwikkeling die leidt tot meer natuurlijk bos. Zo zijn op diverse plaatsen al bosomvormingsprojecten uitgevoerd en zijn door geïntegreerd bosbeheer de eerste stappen gezet voor verbetering van de bosstructuur. Dit heeft ertoe geleid dat De Maashorst rijker is geworden aan vogelsoorten, waaronder de nachtzwaluw. Recent is het gebied onderzocht op reptielen en amfibieën. Met name rond de 7 IVN. Natuurgebied de Maashorst. Natuurgebied de Maashorst | IVN
Provincie Noord-Brabant (18-03-2022). 30 Hectare nieuwe natuur in de Maashorst. 30 hectare nieuwe natuur in de Maashorst - Provincie Noord-Brabant 8
blad 24 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
vennen en poelen is een rijkdom aan amfibieën, waaronder de kamsalamander. De afwisseling van bos en open gebieden maakt het aantrekkelijk voor de das.
Figuur 0.5: Natuurnetwerk Brabant
In het rapport ‘Stand van de natuur in De Maashorst’ uit 2012 is geïnventariseerd welke soorten in De Maashorst aanwezig zijn en wat de staat daarvan was destijds. Tussen 2009 en 2011 zijn er 456 plantensoorten gevonden. De bossen zijn soortenrijker geworden, terwijl de heiden soortenarmer werden aangetroffen. Wat betreft vogels werden 131 soorten geteld. Een aantal nieuwe soorten werden aangetroffen, waaronder de raaf. Bosvogelgroepen deden het beter, terwijl weidevogels en broedvogels minder voortvarend waren. Qua zoogdieren werden 27 soorten aangetroffen, waaronder 7 soorten vleermuizen en de das. Daarnaast zijn er 9 soorten amfibieën geteld in De Maashorst. Van oorsprong was de Maashorst rijk aan moerassen en vennen, waardoor deze soorten, zoals de Poelkikker en Kamsalamander nog te vinden waren. Tot slot de insectensoorten. Tot 2012 zijn er 21 vlindersoorten geteld, een achteruitgang ten opzichte van de jaren 80. Verder zijn er 33 soortenlibellen, 21 soorten sprinkhanen, 47 soorten bijen en wespen en 12 soorten mieren aangetroffen. Op de figuur hieronder is de spreiding van rode lijstsoorten in de gemeente weergegeven. Duidelijk zichtbaar is dat de meeste rode lijstsoorten voorkomen in natuurgebied de Maashorst.
Figuur 0.6: Rode lijstsoorten (bron: Atlas van de Leefomgeving)
blad 25 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Ondanks alle beheersinspanningen gaat de biodiversiteit in De Maashorst steeds verder achteruit. Zonder omvorming van landbouw naar natuur, omvorming van naaldbossen naar opener loofbos, de herstelmaatregelen en de begrazing van de exmoorpony, tauros en wisent zou deze echter nog verder achteruit zijn gegaan. De belangrijkste oorzaken van de achteruitgang zijn: (1) Verdroging door waterafvoerende sloten dwars door de breuken en door beregening in droge tijden; (2) Verzuring, vermesting en uitloging door verhoogde stikstofdepositie in de vorm van ammoniak uit de intensieve veeteelt (landbouw) en stikstofoxide uit verkeer en industrie.9 Toekomstige situatie De afgelopen jaren zijn natuurwaarden onder druk komen te staan door klimaatverandering en allerlei ontwikkelingen in de openbare ruimte. Anderzijds wordt er meer en meer ingezet op beleid dat natuur versterkt. De verwachting is dat de natuur in de komende jaren versterkt zal worden. Echter, de mate waarin dit gebeurt, hangt sterk af van de mate waarin ook actie wordt ondernomen in landelijke en stedelijke gebieden.