Concept Strategische Impactbeoordeling OER (Afgewogen alternatieve keuzes)
Tekst van het document
Momenteel is het voor veel bedrijven echter lastig om geschikt personeel te vinden. Wanneer meer ruimte voor nieuwe bedrijven wordt gecreëerd, zal het vinden van geschikt personeel mogelijk nog lastiger worden. De mismatch tussen vraag en aanbod van personeel wordt dan namelijk groter. Beoordeling Uitbreiding en ontwikkeling van bestaande bedrijventerreinen, binnen de huidige capaciteit, heeft positieve en negatieve effecten. - De natuurlijkste gemeente: Binnen dit wordt nieuwe bedrijvigheid enkel gerealiseerd op de al daarvoor aangewezen plekken. Hierbuiten wordt natuur dus niet belemmerd. Dit heeft positieve effecten voor natuur- en klimaatwaarden in de kernen en in het buitengebied. Wanneer de ontwikkeling van bedrijvigheid daarnaast hand in hand gaat met een kwaliteitsimpuls van klimaatadaptatie en energieopwekking, heeft dit alternatief ook op de bedrijventerreinen zelf een positief effect op dit domein. De beoordeling is ‘zeer positief’. - Sterke en vitale netwerkeconomie: Dit alternatief begrenst de kwantitatieve groei van bedrijventerreinen in de gemeente. Dit beperkt ook de groei van de werkgelegenheid, maar de arbeidsmarkt is momenteel zeer krap. Ontwikkeling en uitbreiding bij de bestaande bedrijventerreinen betekent daarnaast dat de bereikbaarheid (vooral voor niet-autoverkeer) beperkt is. Het effect van dit alternatief is ‘negatief’.
- Een leven lang prettig wonen: De beperkte groei van bedrijventerreinen zorgt ervoor dat het verblijfsklimaat in relatief geringe mate ingeperkt wordt. De toename van milieuhinder is naar verwachting niet significant. Daarom is de beoordeling van dit alternatief op dit domein ‘licht positief’.
blad 46 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Samenhang en onzekerheden Deze beleidsoptie biedt ruimte voor een nieuw perspectief voor bedrijven(terreinen), maar limiteert de mogelijkheden voor ontwikkeling van bedrijven enigszins. De beleidsoptie richt zich enkel op de locaties voor bedrijventerreinen, maar het aspect economie is breder dan dat. Dat betekent dat de effecten op de vitale netwerkeconomie in zijn geheel lastig exact in te schatten zijn. Ook effecten op andere aspecten zijn afhankelijk van factoren die geen duidelijke plek binnen deze beleidsoptie hebben. De beoordeling van de andere twee domeinen, ‘de natuurlijkste gemeente’ en ‘een leven lang prettig wonen’ is voor een groot deel afhankelijk van variabelen die niet in deze beleidsoptie vastgelegd zijn. De vraag hoe om te gaan met niet-bedrijventerreinen is bijvoorbeeld van groot belang. Dat zorgt voor onzekerheid.
4.2.3
Beleidsoptie 2: Nieuwe, aanvullende locaties aanwijzen Essentie van de beleidsoptie De huidige capaciteit is niet voldoende en niet iedere kern is bedeeld. We zijn genoodzaakt nieuwe bedrijfsgrond aan te wijzen. Dat kunnen we op verschillende locaties doen. Uitgangspunt is dat er in iedere kern ruimte is voor uitbreiding. Effecten Effecten door ruimtebeslag Het aanwijzen van nieuwe bedrijfsgrond heeft gevolgen voor het ruimtebeslag. Deze gevolgen zijn in grote mate afhankelijk van de omvang van nieuwe bedrijventerreinen en het type bedrijven dat zich er zal vestigen. Een bijkomend effect van uitbreiding kan zijn dat zittende bedrijven zich binnen de gemeente verplaatsen en/of uitbreiden. Afhankelijkheden van beschikbaarheid personeel Nieuwe bedrijventerreinen zorgen voor economische groei in Maashorst. Er ontstaat meer werkgelegenheid in de gemeente. Bij het vorige alternatief is echter al vastgesteld dat de arbeidsmarkt momenteel krap is; de vraag naar werk is groter dan het aanbod. Een groei van de werkgelegenheid door de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen vraagt enerzijds om investeringen in opleidingen en omscholing van personeel en/of het aantrekken van dit personeel. Anderzijds moet geïnvesteerd worden in een fijne en gezonde woonomgeving om (potentiële) werknemers naar de gemeente te trekken.
De verwachting is dat de inzet op kwantitatieve versterking van het vestigingsklimaat alleen positieve economische effecten teweegbrengt als ook wordt geïnvesteerd in geschikt personeel. Gevolgen voor omgevingskwaliteit De gevolgen van uitbreiding van het ruimtebeslag van bedrijven voor de leefomgeving zijn in de basis negatief. Bestaande landschappelijke en natuurlijke waarden kunnen worden aangetast en verloren gaan. Dit kan gevolgen hebben voor de recreatieve waarde en de aantrekkelijkheid van de gemeente als woonplaats. Daarnaast zal de omvang van het landbouw- en/of natuurareaal afnemen en verharding toenemen. Dat beperkt mogelijk ook de ruimte voor recreatieve functies. De toename van verharding beperkt de klimaatrobuustheid van het huidige buitengebied. Op veel plekken in de gemeente is het waterbergend vermogen al beperkt. Bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen worden de risico’s van hittestress en wateroverlast versterkt. Wel biedt de ontwikkeling van nieuwe terreinen de kans om klimaatadaptatie vanaf het begin van de realisatie mee te nemen. Ook aan andere aspecten van een ‘goede’ inrichting kan aandacht besteed worden. Bereikbaarheid is hier een belangrijk voorbeeld van. De keuze voor bedrijvigheid op nieuwe plekken zorgt daarnaast voor een milieubelasting op bepaalde plekken in het buitengebied.
Afhankelijk van de schaal en het type van de ontwikkeling is hinder op het gebied van geluid,
blad 47 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
geur en luchtkwaliteit niet uit te sluiten. Hoewel de ontwikkeling aan de geldende wet- en regelgeving moet voldoen, is het van belang om dit aspect mee te nemen in de afweging. Nieuwe ruimte voor bedrijventerreinen wordt voornamelijk rond Uden en Schaijk gezocht. Hierbij gaat het vooral om ruimte voor het MKB: over het algemeen bedrijvigheid tot en met milieucategorie 3.2. Zeeland heeft met de uitbreiding van Voederheil voldoende ruimte voor MKB de komende jaren. Beoordeling De uitbreiding van bedrijventerreinen biedt ruimte voor nieuwe werkgelegenheid, maar kent diverse negatieve effecten. - De natuurlijkste gemeente: Uitbreiding van de bedrijventerreinen gaat gepaard met verlies van landschappelijke en natuurlijke waarden en doorsnijdt mogelijk waardevolle gebieden. Dit leidt tot een negatieve tot zeer negatieve beoordeling. - Sterke en vitale netwerkeconomie: Het bieden van uitbreidingsruimte draagt bij aan de werkgelegenheid en de mogelijkheden voor bedrijventerreinen. Wel gaat uitbreidingsruimte ten koste van landbouwareaal en van waarden die belangrijk zijn voor recreatie. Daarom is de beoordeling licht positief tot positief. - Een leven lang prettig wonen: Uitbreiding van bedrijventerreinen leidt tot een toename van factoren die de kwaliteit van het leefmilieu – en daarmee de gezondheid van inwoners – beperken.
Milieuhinder (geluid, geur en/of lucht) neemt toe door de komst van bedrijven. Hoewel bedrijvigheid (voorzieningen bijvoorbeeld) een positief effect op de leefomgeving hebben, is de beoordeling van dit alternatief op dit domein overall negatief. Met name de beperking van de gezondheid geeft de doorslag.
Samenhang en onzekerheden In de effectbeschrijving is gesteld dat de groei van werkgelegenheid hand in hand moet gaan met de ‘groei’ van de leefomgeving. Dat betekent dat voor de groei van werkgelegenheid meer nodig is dan extra bedrijvigheid. Om werknemers aan te trekken moet er geïnvesteerd worden in opleidingen en is de kwaliteit van de gemeente – op alle aspecten – van belang. Zo hangt dit alternatief dus sterk samen met andere opgaven en keuzes voor de leefomgeving. Omdat de ruimte voor uitbreiding van bedrijventerreinen in het buitengebied gevonden zal moeten worden, is er een samenhang met de aanpak van de opgaven in het buitengebied. De ruimte voor landbouw en natuur zijn afhankelijk van de keuze die hier gemaakt wordt. Mogelijk ligt er een koppeling met vrijkomende agrarische bebouwing (VAB), die een nieuwe (bedrijfs)functie kan krijgen. Op hoofdlijnen zijn de beoordelingen van dit alternatief gegeven aan de hand van de indicatieve ontwikkelrichtingen. Hoewel de geformaliseerde natuur- en landschapswaarden (zoals het Brabants Natuurnetwerk) en bestaande infrastructuur (zoals de A50 en de drie N-wegen) vaak leidend zijn voor de uitbreidingsrichting, kunnen de negatieve effecten sterk gemitigeerd worden door de meest waardevolle gebieden te vrijwaren. Ook een prioritering van de verschillende bedrijfslocaties is denkbaar.
Als voor alle bedrijventerreinen uitbreidingsruimte wordt geboden, zullen de negatieve effecten het grootst zijn, terwijl het risico op overschot aan plancapaciteit en verrommeling dan ook groeit.
4.2.4
Optimalisaties en aanbevelingen Kijkend naar de twee alternatieven blijkt dat de keuze om geen nieuwe bedrijfsgronden uit te geven de meest positieve beoordeling krijgt. Uitbreiding van bedrijventerreinen heeft meer negatieve effecten. Desalniettemin kan het wenselijk zijn om uitbreidingsruimte beschikbaar te hebben. Ten eerste is strategische uitbreidingsruimte voor de lange termijn waardevol om achter de hand te houden, mocht de plancapaciteit “op” raken. Ten tweede
blad 48 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
is het voor bestaande bedrijven wenselijk om te kunnen uitbreiden op of nabij hun bestaande vestiging, vanwege de binding met de locatie en de waarde voor de lokale werkgelegenheid. Ten derde is, voor het aantrekken van specifieke bedrijvigheid die aansluit bij het lokale profiel (MKB bijvoorbeeld), goed om een aantrekkelijke locatie te kunnen bieden. Bij het maken van een keuze tussen de twee alternatieven speelt de financiering ook een rol. Met die overweging in het achterhoofd wordt aanbevolen om: • In te zetten op de kwalitatieve verbetering van bestaande bedrijventerreinen, met een profilering per bedrijventerrein als toekomstperspectief om geleidelijk naartoe te werken. • In deze profilering het beoogde vestigingsklimaat in de breedte uit te werken, met aandacht voor bedrijfstype, sectoren, (multimodale) bereikbaarheid, verduurzaming, klimaatadaptatie en ruimtelijke kwaliteit. • Met bedrijven die niet goed passen binnen het toekomstperspectief, bijvoorbeeld vanwege de milieubelasting, het bedrijfstype of de benodigde ruimte, te zoeken naar mogelijkheden om te verplaatsen naar een beter passende locatie. • In het kader van zorgvuldig ruimtegebruik de bedrijventerreinen vooral te benutten voor functies die alleen op bedrijventerreinen kunnen plaatsvinden. Andere bedrijvigheid kan een plek in gemengd gebied krijgen.
• Als er behoefte is aan meer plancapaciteit, de uitbreidingsruimte slechts op één locatie te bieden, om de gevolgen voor de omgeving zoveel mogelijk te beperken. • Bij nieuwe ontwikkelingen inzetten op intensief ruimtegebruik door bijvoorbeeld bedrijfsruimten te stapelen en in meerdere lagen te ontwikkelen – als de landschappelijke inpassing het toelaat. • De mogelijkheid om VAB-locaties te benutten voor kleinschalige bedrijvigheid en hiervoor een afwegingskader te ontwikkelen. • Bij nieuwe ontwikkelingen ook mogelijkheden te verkennen tot het koppelen van mobiliteitsconcepten aan uitbreidingen.
blad 49 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
4.3
Opgave 5: Mobiliteitstransitie
4.3.1
Context opgave Binnen de wereld van de mobiliteit verandert er in Nederland veel. De auto verliest over het algemeen terrein en de nadruk komt op duurzame en slimme initiatieven te liggen. Voor Maashorst is en blijft het echter belangrijk om de gemeente en de regio goed bereikbaar te houden. Welke keuze maakt Maashorst, om in te spelen op de mobiliteitstransitie en de bereikbaarheid van de gemeente te behouden en te versterken? Huidige situatie De gemeente Maashorst is voornamelijk gericht op de auto. De belangrijkste wegen in de gemeente zijn de A50 en de N277. Nijmegen, ’s-Hertogenbosch en Eindhoven zijn binnen 30 minuten te bereiken. De A50 vormt de verbinding met de omliggende grote steden, maar is echter wel een barrière in het landschap, die beperkt te overbruggen is.
Figuur 0.10: Autosnelweg (groen) en provinciale wegen (rood)
De OV-bereikbaarheid is beperkt. De gemeente heeft geen treinstation. Daardoor is de gemiddelde afstand tot het dichtstbijzijnde treinstation van de gemeente bijna drie keer zo hoog als het gemiddelde in Nederland: ruim 14 kilometer. Op de figuur hieronder is de OV-dekkingsgraad binnen de gemeente te zien. De bus is de enige vorm van openbaar vervoer in Maashorst. Er zijn haltes in alle zes de kernen.
blad 50 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Figuur 0.11: OV-dekkingsgraad gemeente Maashorst (bron: Antea Group)
De gemeente Maashorst kent een regionaal netwerk van fiets- en wandelpaden. Ook loopt er een landelijke wandelroute door de gemeente. Deze loopt vlak langs Uden en doorkruist Odiliapeel. De elektrische auto en de laadvoorzieningen zijn ook in de gemeente Maashorst met een opmars bezig.
Figuur 0.12: Regionaal fietsnetwerk (bron: Atlas van de Leefomgeving)
Om in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen als internetwinkelen en toename in thuiswerken is het van belang om ook aandacht te schenken aan digitale bereikbaarheid. De inwoners in het buitengebied van de gemeente Maashorst hebben lang gewacht op een aansluiting op glasvezel en goede internetverbinding. In 2021
blad 51 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
is een groot deel van deze inwoners een aansluiting gekregen, maar er zijn een aantal witte vlekken ontstaan en huishoudens die geen aansluiting hebben gekregen.38 Toekomstige situatie Maashorst staat voor verschillende keuzes op het gebied van mobiliteit. Breekt de gemeente met het autogerichte karakter, of wordt ervoor gekozen om de ruimte voor de auto te behouden? De gemeente zou in ieder geval graag in de toekomst inzetten op het verkrijgen van een treinverbinding naar de gemeente. Ook wil de gemeente inzetten op een betere (HOV) verbinding tussen Uden en de drie grote steden (’s-Hertogenbosch, Eindhoven en Nijmegen).39 Verder heeft Maashorst ook met de nationale trends op het gebied van mobiliteit te maken. Zo speelt de gemeente onder andere in op de opkomst van elektrisch rijden en is er aandacht voor flexibelere mobiliteitskeuzes.
4.3.2
Beleidsoptie 1: Optimalisatie van bestaand netwerk met auto en OV, gericht op bestaande modaliteiten Essentie van de beleidsoptie Maashorst is goed bereikbaar, maar van oorsprong een traditionele mobiliteitsgemeente: het OV-netwerk is beperkt en de auto staat centraal. Om onze inwoners optimaal te faciliteren, zet de gemeente in op verdere ontwikkeling van ons (bestaande) mobiliteitsnetwerk. Hierbij hoort de doortrekking van de N605 en op termijn de ondertunneling van de N624 ter hoogte van Uden. Effecten Binnen dit alternatief wordt de mobiliteit voor de bestaande modaliteiten versterkt. De bestaande modaliteiten zijn de auto, bus en het langzaam verkeer (niet-motorvoertuigen, zoals fietsers en voetgangers). De optimalisatie van deze modaliteiten betekent dat de bereikbaarheid van de gemeente in het algemeen positief beïnvloed wordt. Er worden in dit alternatief geen nieuwe modaliteiten voorzien. Duurzame, alternatieve vormen van vervoer, die nu nog geen plek hebben in de gemeente, hebben dus ook geen prominente plek binnen dit alternatief. Lastig bij de optimalisatie van het bestaande netwerk van modaliteiten, is dat de verschillende modaliteiten elkaar soms ‘bijten’. Het autoverkeer vormt namelijk geregeld een belemmering voor het fiets- en wandelverkeer. Bij een optimalisatie van het bestaande netwerk moet er dus lokaal de keuze gemaakt worden welke modaliteit prevaleert.
Een voordeel in dit alternatief is dat de bestaande infrastructuur voor een groot deel gebruikt kan blijven. Bedrijventerreinen blijven (met de auto) bereikbaar en wijken en kernen hoeven niet op een geheel nieuw mobiliteitssysteem aangesloten te worden. De optimalisatie van het autoverkeer is ambigu. De realisatie van meer wegoppervlak gaat namelijk eigenlijk altijd gepaard met een toename van het wegverkeer. Deels komt dat door autonome ontwikkelingen; deels door de weguitbreidingen.40 Het effect van een uitbreiding op verkeersdrukte is meestal binnen een paar jaar tenietgedaan door deze toename. Er is in de praktijk vaak sprake van een zichzelf in stand houdende cyclus waarbij een nadruk op het wegverkeer leidt tot meer behoefte aan asfalt, wat vervolgens weer leidt tot meer wegverkeer. De optimalisatie van het autoverkeer betekent dus niet dat het wegoppervlak vergroot moet worden. Wel betekent de keuze voor dit alternatief dat er rekening gehouden moet blijven worden met een groot aantal parkeerplaatsen. De gedeelde focus op de auto behelst in dat opzicht dus ook een ruimteclaim. Wegverbredingen en aanpassingen aan kruisingen kunnen grote gevolgen hebben voor het landschap, wanneer sprake is van historische structuurlijnen. Dit is in het bijzonder het geval wanneer een weg wordt geflankeerd door (oude) bomenrijen, die voor de verbreding moeten worden gekapt.
Bij de aanleg van nieuwe wegen spelen 38 Brabants Dagblad (4 november 2021). Raad Uden: toch steun voor de groep zonder glasvezel. Raad Uden: toch steun voor de groep
zonder glasvezel | Uden, Veghel e.o. | bd.nl 39 Gemeente Maashorst (2021). Toekomstvisie. 40 Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (2018). Van B naar Anders, investeren in mobiliteit voor de toekomst.
blad 52 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
ook doorsnijding van het landschap, horizonvervuiling en het ontstaan van een nieuwe verstoringszone vanwege verschillende vormen van hinder op bewoners, natuur en recreanten. Een hoog geluidniveau als gevolg van autoverkeer kan namelijk sterk negatieve gevolgen hebben op de gezondheid van omwonenden.41 Voor de recreatiesector is een nadruk op het wegverkeer zowel waardevol, door een betere bereikbaarheid, als riskant vanwege de toename van verstoring. Daardoor kan de kwaliteit van (De) Maashorst als recreatiegebied worden beïnvloed. De bus- en de fiets- en wandelverbindingen worden in dit alternatief wel versterkt. Dat heeft, gezien de blijvende rol van de auto, naar verwachting een licht positief gevolg op het milieu. Goede fiets- en wandelverbindingen dragen daarnaast bij aan de mate waarin landschap, natuur en recreatie in de gemeente beleefd worden. De keuze voor dit alternatief optimaliseert de bestaande situatie weliswaar, maar bevat geen helder langetermijnperspectief dat aansluit bij de ambitie om te verduurzamen. Door de auto ruim baan te blijven geven, worden ook de negatieve gevolgen van de auto op het milieu in stand gehouden. Hoewel er niet per se een significante toename van lucht- en geluidhinder verwacht wordt, wordt milieuhinder van deze bronnen in dit alternatief slechts in geringe mate beperkt.
Autonoom verduurzaamt het autoverkeer wel, door de opkomst van elektrisch rijden. De ruimtelijke visie N605 past binnen dit initiatief. In deze visie wordt de weg bij Volkel ‘omgeklapt’. Ook initiatieven als buurtbussen door vrijwilligers en fietslessen voor migranten passen binnen dit alternatief. Beoordeling De effecten van dit alternatief hangen deels af van de precieze uitwerking van de optimalisatie van het bestaande netwerk van modaliteiten. - De natuurlijkste gemeente: De versterking van fiets- en wandelverbindingen maakt onderdeel uit van dit initiatief. Dat komt de omgevingskwaliteit en de belevingswaarde van de natuur ten goede. De auto blijft in dit alternatief echter een belangrijke rol vervullen – de ruimteclaim daarvan is groot. Dat gaat ten koste van natuur en landschap. De beoordeling is hier daarom ‘negatief’. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De optimalisatie van de modaliteiten heeft een positieve invloed op de bereikbaarheid van Maashorst. De blijvende focus op auto’s houdt de bedrijventerreinen bereikbaar. De beoordeling is daarom ‘positief’. - Een leven lang prettig wonen: De optimalisatie van het bestaande mobiliteitsnetwerk leidt niet tot significante veranderingen in de woonomgeving. Er blijft ruimte voor de auto en parkeerplaatsen en de auto blijft voor milieuhinder zorgen. De beoordeling is daarom ‘neutraal tot licht negatief’.
Samenhang en onzekerheden Dit alternatief hangt samen met de keuze die de gemeente maakt bij de woningbouwopgave. De keuze voor inbreiding van woningen en voorzieningen – die een relatief goede beoordeling krijgt – sluit namelijk niet aan bij dit alternatief. De keuze voor optimalisatie van de huidige mobiliteitsvormen zorgt ervoor dat de auto om een grote ruimteclaim blijft vragen. Die ruimte moet er bij de keuze voor dit alternatief dus zijn en blijven. Verder heeft deze opgave raakvlakken met de (huidige) bedrijventerreinen, die enkel met de auto goed te bereiken zijn.
4.3.3
Alternatief 2: Verbrede inzet op mobiliteitshubs Essentie van het alternatief We sturen als gemeente actiever op de mobiliteitstransitie, door in te zetten op snelfietsroutes en deelmobiliteit. In elke kern maken we ruimte voor een mobiliteitshub. In aanvulling daarop realiseren we een BRT-hub in Uden. 41 Effecten van geluid, RIVM, 2017.
blad 53 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Daarvoor zijn er twee potentiële locaties: A50-afslag 13 (aan de noordkant van Uden, bij ziekenhuis Bernhoven) en A50-afslag 14 (aan de zuidkant van Uden). Effecten In dit alternatief verandert het mobiliteitsnetwerk van de gemeente Maashorst in grote mate. De auto krijgt significant minder ruimte en nieuwe modaliteitsvormen kunnen worden geïntroduceerd. Dit alternatief sluit aan bij de duurzaamheidsdoelen van Maashorst (op gemeentelijk, regionaal en nationaal niveau). De uitstoot van brandstofauto’s neemt namelijk af. Zo wordt een stap richting klimaatneutraliteit gezet. De vermindering van het autogebruik zorgt er ook voor dat milieuhinder afneemt. Dat komt de gezondheid van de inwoners van de gemeente ten goede. Een afname van het autoverkeer kan ook tot veiligere verkeerssituaties leiden – bij veel (dodelijke) ongelukken zijn namelijk auto’s betrokken.42 Bewoners zullen wel moeten wennen aan de beperking van de rol van de auto. Mensen zijn over het algemeen aan hun auto en parkeerplaats gehecht. Voor de aanleg van een nieuw mobiliteitsnetwerk, waarin een BRT-hub en eventuele kleinere hubs centraal staan, zal op plaatsen een nieuwe gebiedsinrichting nodig zijn. Er dient mogelijk nieuwe infrastructuur aangelegd te worden. Daaraan zijn niet alleen kosten verbonden, maar dat heeft mogelijk ook impact op de bestaande waarden in het landschap.
Onder de streep zal dit alternatief echter ruimte opleveren, omdat het autogebruik afneemt. De mobiliteitstransitie leidt dus tot extra ruimte, omdat autovervoer (in vergelijking met andere modaliteiten) momenteel verreweg de meeste ruimte inneemt. Er zullen op termijn bijvoorbeeld minder parkeerplaatsen nodig zijn. Zo leidt de keuze voor dit alternatief dus tot ruimte die opnieuw ingericht kan worden. Dat kan groen in de kernen ten goede komen. Daarmee kan de gemeente klimaatadaptatie bevorderen. De bedrijventerreinen zijn momenteel alleen (enigszins) goed bereikbaar met de auto. De keuze voor dit alternatief betekent dus dat bedrijventerreinen anders ontsloten zullen moeten worden om de bereikbaarheid te waarborgen. Dat vraagt om een investering in de inrichting van de ruimte. Centraal in dit alternatief staat de BRT-hub. Zo blijft niet alleen de gemeentelijke bereikbaarheid op peil, maar wordt de gemeente ook met kwalitatief goed openbaar vervoer met de rest van de regio verbonden. Er zijn twee potentiële locaties voor de BRT-hub: A50-afslag 13 (aan de noordkant van Uden, bij ziekenhuis Bernhoven) en A50-afslag 14 (aan de zuidkant van Uden). Hieronder zijn de effecten van beide locatiekeuzes uiteengezet.
Figuur 0.13: Indicatieve potentië locaties voor de mobiliteitshub (bron: Antea Group AGODP)
42 CBS, 2021. Hoeveel mensen komen om in het verkeer?
blad 54 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
A50-afslag 13 (Uden-Noord – Zeeland) De locatie bij A50-afslag 13 is geschikt voor de mobiliteitshub. Hier is voldoende ruimte beschikbaar om verschillende modaliteiten bij elkaar te brengen. Nijmegen, ’s Hertogenbosch en Eindhoven zijn goed bereikbaar, evenals de kernen van de voormalige gemeente Landerd. De hub bevindt zich hier tussen verschillende functies. Er zijn restaurants en er is een hotel, er zijn bedrijven, er wordt gewoond en ziekenhuis Bernhoven is nabijgelegen. Een toevoeging van infrastructuur in de vorm van een hub zou hier passen. A50-afslag 14 (Uden-Zuid – Volkel) De zuidelijke locatie is mogelijk ook geschikt voor de mobiliteitshub, maar is dat in mindere mate dan de noordelijke locatie. Er is hier weliswaar ruimte voor een hub, maar het karakter van de omgeving verschilt met dat van de noordelijke locatie. Er zijn hier weinig voorzieningen en er is hier in mindere mate sprake van functiemenging. De voornaamste gevestigde partij op deze locatie is momenteel een auto-onderdelenbedrijf. De komst van de hub vraagt hier om een grotere toevoeging van voorzieningen dan bij afslag 13. Afslag 13 (Uden-Noord – Zeeland) is het meest geschikt als locatie voor de mobiliteitshub. Beoordeling De keuze voor dit alternatief heeft verschillende gevolgen.
- De natuurlijkste gemeente: Er is geconcludeerd dat de mobiliteitstransitie die in dit alternatief gerealiseerd wordt ruimte oplevert. Daardoor is er extra groen in de kernen te realiseren. Dat komt de natuurlijke leefomgeving en de mate van klimaatadaptatie ten goede. De beoordeling op dit domein is dus ‘positief tot zeer positief’. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De keuze voor dit alternatief betekent dat het autogebruik afneemt. Bedrijventerreinen zullen daarom ook op andere manieren bereikbaar moeten zijn. Hoewel andere vormen van bereikbaarheid opbloeien, kan de bereikbaarheid van de bedrijventerreinen (op korte termijn) onder druk komen te staan. De beoordeling is ‘licht negatief’. - Een leven lang prettig wonen: De woonomgeving wordt groener, veiliger en de milieukwaliteit verbetert als gevolg van een afname van het autogebruik. De beoordeling op dit domein is dus ‘positief’.
Samenhang en onzekerheden Als het beleid een aanzienlijke vermindering in het aantal autoverkeersbewegingen kan realiseren zullen de effecten veel positiever uitvallen dan wanneer dit maar in beperkte mate gebeurt. De gegeven beoordeling gaat uit van een succesvol beleid waarin de genomen maatregelen zorgen voor een verschuiving van op auto gerichte mobiliteit naar een multimodale mobiliteit waarbij er veel gebruik gemaakt wordt van langzaam verkeer en het openbaar vervoer. De uiteindelijke effecten van het beleid hangen wel af van de mate waarin deze mobiliteitsverandering plaatsvindt en in hoeverre de ruimte voor auto’s beperkt wordt. Inzet op nieuwe mobiliteit betekent dat bedrijventerreinen opnieuw ontsloten moeten worden. De komst van een mobiliteitshub sluit sterk aan bij alternatief 1 van de woningbouwopgave: inbreiden boven uitbreiden. De ruimteclaim van de auto neemt in verstedelijkte gebieden namelijk af door de hub. Hierdoor ontstaat er inbreidingsruimte.
4.4
Optimalisaties en aanbevelingen Beide beleidsalternatieven hebben positieve effecten op de bereikbaarheid. De inzet op de verschillende modaliteiten en de hub heeft echter overwegend positieve gevolgen op de fysieke leefomgeving. Dat is bij de optimalisatie van het huidige aanbod aan modaliteiten niet het geval. Desalniettemin is het belang van de auto voor de mobiliteit en daarmee het vestigingsklimaat, de toegankelijkheid van voorzieningen en de maatschappij als geheel (nog) evident. Een combinatie van beide alternatieven wordt daarom aanbevolen, waarbij de nadruk
blad 55 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
komt te liggen op de realisatie van een goede multimodale bereikbaarheid, die in de toekomst verder versterkt kan worden. Hierin wordt een balans aanbevolen tussen: • het behoud van de autobereikbaarheid; • de versterking van het ov en het fiets- en wandelnetwerk; • de komst van een BRT-hub bij A50-afslag 13; • het beperken van de ruimte die de auto inneemt ten behoeve van langzaam verkeer, aantrekkelijke verblijfsplekken en klimaatadaptatie.
blad 56 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
5 Landbouwtransitie 5.1
Opgave 6: Landbouw
5.1.1
Context opgave Onder meer door de afname van het aantal agrarische bedrijven, schaalvergroting, leegstand van gebouwen, de toename van het aantal burgerwoningen en klimaatverandering, zal het aanzien van het buitengebied in heel Nederland ingrijpend veranderen. Er zijn drie alternatieven te onderscheiden om met deze transitie om te gaan.
5.1.2
Beleidsoptie 1: Primaat landbouw: “business as usual” Essentie van deze beleidsoptie Bij de optie ‘primaat landbouw’ ligt de focus voor de landbouw op de huidige trend in Maashorst. Er is namelijk een afname van landbouwbedrijven door onder andere schaalvergroting, de invloed van stikstofdepositie en een gebrek aan bedrijfsopvolging. Schaalvergroting blijft ook in de toekomst aan de orde door technologische ontwikkelingen in de landbouw. Het bestaande landbouwareaal blijft behouden. Wel wordt er een maximum gesteld aan de schaalvergroting. Dit maximum heeft betrekking op het huidig beleid ten aanzien van bijvoorbeeld geur, Natura 2000-gebieden, waterkwaliteit, etc. Daarnaast wordt het maximum ook in belangrijke mate bepaald door de maximale maatvoering van de bouwvlakken en bijvoorbeeld het omschakelverbod naar intensieve nietgrondgebonden veehouderij. Effecten Alternatief 1 is min of meer een voortzetting van het huidige beleid, en daarmee kan de autonome ontwikkeling als een leidraad voor de effectbeschrijving gebruikt worden. De daar getrokken conclusie is dat de biodiversiteit nog altijd achteruit blijft gaan, de bodem verder verdicht raakt en de belangrijke fauna af blijft nemen. Zonder beleidswijziging kan schaalvergroting (en in mindere mate intensivering) nog altijd door blijven gaan.
Dit heeft negatieve effecten op de gezondheid (door schadelijke stalemissies), natuur (door o.a. stikstofdepositie), ruimtelijke kwaliteit (het wegvagen van landschapselementen ten behoeve van efficiënt ingerichte percelen en klimaatadaptiviteit (door het verder verdichten van de bodem). Belangrijk hierbij is dat een verdere achteruitgang van deze waarden in de toekomst ook verder doorgaat. Verder verlies van biodiversiteit heeft ronduit verwoestende gevolgen voor voorkomende diersoorten en leidt ertoe dat onmisbare ecosystemen ernstig verarmen. Daar komt bij dat verdere intensivering en schaalvergroting kan leiden tot een groei van de hoeveelheid dieren, zonder dat daar noodzakelijkerwijs een verbetering van stalsystemen tegenover staat. Dat kan negatieve gevolgen hebben voor natuurgebieden doordat stalemissies voor stikstofdepositie zorgen in kwetsbare natuurgebieden. Ook voor geurhinder en luchtkwaliteit kan dit negatief uitpakken. Schaalvergroting kan leiden tot het verdwijnen van landschapselementen en het verschralen van de bodem43. Vanuit milieuperspectief is deze beleidsoptie dan ook zeer ongunstig Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat ontwikkelingen in de landbouw, gegeven het groeiende maatschappelijke bewustzijn (bij agrariërs) ook tot veel positieve ontwikkelingen leidt.
Zo heeft een omschakeling naar kringlooplandbouw potentieel gunstige effecten voor de bodemkwaliteit (zowel in fysische, chemische als biologische zin), o.a. door het stoppen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Anderzijds kan, mits de gemeente hier niet actief op stuurt, het gebruik van deze middelen (bijvoorbeeld glyfosaat) ongeremd voortgezet worden. Gebrek aan sturing kan ook leiden tot ‘onwenselijke teelten’ als de bollenteelt met bijbehorend gewasbeschermingsmiddelengebruik. Dit kan leiden tot negatieve effecten voor de bodemkwaliteit, maar ook op de kwaliteit van het oppervlaktewater, doordat dit nutriëntrijker wordt. Dit is zonder meer een risico van dit alternatief.
43 Zie ook de studie “de bodem bereikt?” van de raad voor de leefomgeving en infrastructuur:
https://www.rli.nl/sites/default/files/advies_de_bodem_bereikt_-_def.pdf
blad 57 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Daar komt bij dat ook het economisch perspectief van de agrariër niet heel gunstig is. In toenemende mate worden agrariërs geconfronteerd met provinciale, nationale of Europese wet- en regelgeving. Zelfs al voert de gemeente een coulant beleid, is de ruimte voor traditionele agrarische bedrijfsmodellen in de toekomst beperkt. Met ruimte voor schaalvergroting en intensivering gaan deze bedrijven het alsnog niet redden. Zeker de kleinere familiebedrijven zullen het hoofd binnen steeds complexer wordende regelgeving niet boven water kunnen houden, hetgeen leidt tot opkoping door grotere boeren (die niet noodzakelijk gevestigd zijn in de gemeente). Hierbij dient wel benoemd te worden dat familiebedrijven sowieso vaak moeite hebben met de opvolging van het bedrijf. De vraag is dan wiens perspectief de gemeente wil dienen. Beoordeling De keuze voor dit alternatief heeft verschillende gevolgen. - De natuurlijkste gemeente: De in de leefomgevingsfoto beschreven trends en ontwikkelingen blijven problematisch voor de ambitie om de natuurlijkste gemeente van Noord-Brabant te worden. o De kwaliteit van water en het organisch stofgehalte blijft op veel locaties onvoldoende. Mede door op intensief agrarisch grondgebruik afgestemd waterbeheer is er sprake van wateroverlast en langdurige en structurele verdroging in natuur en agrarisch gebied met gevolgen voor natuur en biodiversiteit.
o Ammoniakemissies hebben een vermestend en verzurend effect op de natuurgebieden in en om de gemeente. De Maashorst is geen voor stikstof beschermd natuurgebied, maar de voorkomende habitattypen zijn wel gevoelig voor de effecten van stikstofdepositie. Droog schraalgrasland en dennen-, eiken- en beukenbos, de meest voorkomende natuurdoeltypen op de Maashorst, zijn gevoelig voor een te hoge voedselrijkdom en verzuring van de bodem. Eutrofiëring en verzuring zijn vaak het gevolg van stikstofdepositie. Om deze ontwikkeling te keren is, naast intensief herstelbeheer, een vermindering van emissies noodzakelijk. Deze vermindering van emissies is specifiek nodig op korte afstand van natuurgebieden. Kansen daarvoor liggen binnen de gemeente in Slabroek. o Landschap en biodiversiteit: uitstoot van tal van schadelijke stoffen en intensief landgebruik leiden ook tot verschraling van landschappen en een sterke reductie van de biodiversiteit. - Sterke en vitale netwerkeconomie: In beginsel (en op korte termijn) positief. Agrariërs hebben ruimte om binnen hun eigen afwegingskader keuzes te maken voor de ontwikkeling van hun bedrijf. Op lange termijn zijn keuzes voor schaalvergroting ook economisch onrealistisch. Er wordt daarom slechts een licht positieve beoordeling gegeven.
- Een leven lang prettig wonen: Een tweetal zaken speelt hier meest nadrukkelijk: o Volksgezondheid: met name de verspreiding van zoönosen, geur, fijnstof en endotoxinen hebben een negatieve impact op de gezondheid van burgers. o Verrommeling van landelijk gebied: door onder meer schaalvergroting van de landbouw en door vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen staat de ruimtelijke kwaliteit van het landelijk gebied onder druk.
5.1.3
Beleidsoptie 2: Primaat natuur: “het natuurbelang bepaalt alle beleidskeuzes” Essentie van het alternatief Bij alternatief 2 ligt de focus op natuurbehoud en -ontwikkeling. Hierbij gaat het onder andere om kringlooplandbouw, functieverandering, maar ook de vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) en de ontwikkelingsruimte binnen het NNB. Ontwikkelruimte voor de landbouw wordt sterk beperkt en is enkel mogelijk onder voorwaarde dat dit leidt tot verduurzaming van het productiesysteem, bijvoorbeeld omdat sprake is van natuurinclusieve en circulaire landbouw, waarbij er tevens koppelkansen zijn voor het vergroten van de biodiversiteit. Bij de VAB kan zo veel mogelijk bebouwing gesloopt worden om ruimte te geven aan de natuur.
blad 58 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Ook moet rekening gehouden worden met de ondergrond en het watersysteem, deze vormen de basis voor de ruimtelijke ontwikkeling van het buitengebied. Effecten Beleidsoptie 2 gaat het sterkst van de alternatieven uit van een actieve rol van de gemeente om de negatieve effecten van de landbouw op te lossen. Daarbij wordt een bronaanpak gekozen: boeren mogen niet uitbreiden, tenzij ze een positieve bijdrage leveren aan het ecologisch systeem. Bij “momenten van verandering” (zoals het stoppen van de agrarische activiteit) gaat de gemeente actief werken aan natuurontwikkeling of maatregelen die bijdragen aan ondergrond en het watersysteem. Evident is dat deze beleidsoptie positieve effecten heeft op natuurwaarden en de klimaatadaptiviteit en kwaliteit van het landschap. Het “terugschroeven” van agrarische activiteiten heeft ook positieve effecten doordat schadelijke activiteiten (stalemissies bijvoorbeeld) in omvang afnemen. Dit heeft door het voorkomen van stikstofdepositie positieve effecten. De ruimte die vrijkomt kan gebruikt worden voor andere belangen. Op de horst en in de breukzones kan ingezet worden op wijstherstel om een bijdrage te leveren aan klimaatadaptatie en natuurwaarden. De keerzijde is dat het economisch perspectief voor boeren wel erg klein wordt doordat deze in belangrijke mate gehinderd worden in hun bedrijfsvoering.
Iedere ondernemer in de gemeente moet daardoor afwegen of er binnen de gemeente nog ruimte is voor het bedrijf. Deze beleidsoptie zal om die reden op weinig draagvlak in de agrarische sector kunnen rekenen. Dit roept ook de vraag op of een alternatief als deze voor het gemeentelijk belang wel effectief is. Immers kan een wezenlijke verandering in het ecosysteem van het buitengebied nagenoeg uitsluitend bereikt worden door een intensieve samenwerking van overheden, beherende organisaties en grondeigenaren/agrariërs. Met een alternatief dat de spanningen verder op scherp zet is mogelijk het natuurbelang ook niet gediend. Van belang hierbij is dat de gemeente dit alternatief uitwerkt en daar ook een economisch perspectief voor agrariërs in schetst. Welke plek is er voor agrariërs in een wereld waar de gemeente actief stuurt op het ontwikkelen van gronden die thans in agrarisch gebruik zijn? Welke hulp biedt de gemeente de agrariërs daarbij? Daar komt bij dat “de agrarische gemeenschap” onder druk staat. Door het stilleggen van agrarische activiteiten kunnen negatieve effecten als verrommeling optreden en ook boeren kunnen in de problemen komen bij het vinden van nieuw werk (stoppen is een beladen proces). De gemeente is echter een primair agrarische gemeente, met relatief veel ruimte voor (intensieve) agrarische activiteiten.
Die gebieden vertegenwoordigen in milieuopzicht relatief weinig waarde: er zijn geen stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden in de nabijheid gelegen (wel is de Maashorst gevoelig voor effecten door stikstof, maar dit is in juridische zin geen relevant effect) en hebben de overwegend jonge ontginningen relatief weinig cultuurhistorische en ecologische waarde in de huidige situatie. De kwaliteit van de bodem is in de huidige situatie matig44. Vergeleken met buurgemeenten met meer waardevolle natuur, waardevoller cultuurlandschap en een hogere biodiversiteit scoren vooral de primair agrarische gebieden Graspeel en Odiliapeel slecht. Binnen de context van het bieden van perspectief aan jonge boeren en voldoende en veilig voedsel45 biedt juist de gemeente Maashorst nog kansen voor deze ambities. Van een realistisch perspectief in de Provincie NoordBrabant voor de veehouderij is nauwelijks sprake als er uitgerekend in gemeenten als Maashorst geen ruimte meer is. Zeker als gerichte sanering in Maashorst leidt tot uitplaatsing naar elders leidt tot vervuiling op meer gevoelige locaties. Beoordeling Deze beleidsoptie kan positief uitpakken voor het natuurbelang en de kwaliteit van het landschap, de bodem en het watersysteem. Het beschreven draagvlak is wel randvoorwaardelijk voor het bereiken van de positieve effecten.
In de beoordeling komt de tegenstelling voornamelijk tot uiting: een beleidsoptie waarbij de gemeente actief stuurt op natuurkwaliteit (en daarmee actief stuurt op veranderingen van agrariërs) biedt risico’s voor de vitaliteit (bijvoorbeeld door verrommeling) van het platteland.
44 Deze conclusies komen naar voren uit de leefomgevingsfoto (LOF), opgesteld in het kader van dit OER-traject. 45 Twee van de ambities van de Provincie Noord-Brabant op zoek naar een “nieuwe balans tussen economie, maatschappij
en ecologie”, als verwoord in het Beleidskader Landbouw en Voedsel (2022): Beleidskader Landbouw en Voedsel 2030 Provincie Noord-Brabant
blad 59 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
-
5.1.4
De natuurlijkste gemeente: Het primaat op natuur leggen heeft evident positieve gevolgen voor natuur, bodem en waterkwaliteit. Sterke en vitale netwerkeconomie: De stringente inzet op natuurkwaliteit biedt grote risico’s voor het economisch perspectief van agrariërs (en daarmee de vitaliteit van het platteland). Boeren worden direct gehinderd in hun bedrijfsvoering. Een leven lang prettig wonen: Verregaande sturing op natuurkwaliteit kan ertoe leiden dat het platteland sneller “leegloopt”. Agrariërs zullen versneld stoppen. Dit kan de agrarische gemeenschap schaden en leiden tot verrommeling in het buitengebied. Anderzijds zijn de intensief agrarische gebieden sterk gebaat bij verbetering van de leefkwaliteit. Het woon- en leefklimaat verbetert het sterkst met deze grondhouding.
Beleidsoptie 3: Inzet op gebiedsgerichte differentiatie en innovatie volgens AgroProeftuin De Peel Essentie van het alternatief De transitie van de agrarische sector (richting kringlooplandbouw) wordt gestimuleerd door het initiatief AgroProeftuin de Peel. Dit initiatief is gericht op vernieuwing van de agrosector door middel van financiële en organisatorische ondersteuning van innovatieve projecten in de regio. Bij gebiedsgerichte differentiatie wordt de positie van de landbouwgebieden verder aangewend om landbouw verder te concentreren. Dat leidt tot een actieve inzet op de afname van landbouweffecten aan de randen van waardevolle natuur en verdere concentratie en ruimte voor ontwikkelingen in de landbouwgebieden. Effecten Alternatief 3 is een hybride optie van de twee eerdergenoemde beleidsoptie. Dat betekent dat de positieve en negatieve effecten ten opzichte van elkaar ook enigszins weggestreept kunnen worden. Het gunstige van bijvoorbeeld beleidsoptie 1 (het behoud van een goed economisch perspectief waarbinnen de agrariër zelf afwegingen kan maken) kan op sommige locaties gehandhaafd worden, terwijl op andere locaties juist actief ingezet kan worden op natuurontwikkeling. In enkele gebieden ontstaat dan ruimte voor nieuwe dragers terwijl er op andere plekken ruimte blijft voor gangbare landbouw.
Het grootste risico van deze beleidsoptie is dat er geen eenduidig beleid gevoerd wordt, en er dus per gebied een afzonderlijk afwegingskader nodig is voor het te voeren beleid. Daarbij horen vragen als “welke gebieden onderscheidt de gemeente”, om duidelijke kaders voor te voeren beleid in een omgevingsplan te bieden. Het risico is dat er willekeur ontstaat binnen de gemeente: de ene agrariër mag bijvoorbeeld wel uitbreiden terwijl de andere dat niet mag. Een generiek beleid voorkomt dat risico op scheefheid. Een duidelijke afbakening van deelgebieden (“wat willen we waar?”) en een aan de deelgebieden gekoppeld beleid (“wat willen we in welk deelgebied toestaan?”) zijn randvoorwaardelijk voor dit alternatief. Voor de onderdelen van het beleidskader geldt dat de agrarische gemeenschap in belangrijke mate overeind blijft. Er is weinig sprake van gedwongen beëindiging van het agrarisch bedrijf. De concentratie van agrarische bedrijvigheid heeft ook voordelen voor gezondheid: in gebieden die “het goed kunnen verdragen” kunnen bedrijven met negatieve effecten gesitueerd worden. Dit heeft ook positieve gevolgen voor andere gebieden, waar nadrukkelijker ingezet kan worden op natuurwaarden en klimaatadaptiviteit. Wel kunnen effecten door stikstofdepositie groter worden. De vraag is of het verstandig is om gebieden met een hoge milieubelasting met primaat landbouw aan te wijzen.
Met die opzet wordt voorbijgegaan aan het feit dat er in zo’n gebied ook andere functies (waaronder woningen) aanwezig zijn, zodat je wellicht juist niet de landbouw alle ruimte wil geven. Die situatie doet zich bijvoorbeeld voor in de Graspeel, waar met dit idee de agrarische sector
blad 60 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
ontwikkelmogelijkheden gekregen heeft in het verleden. Ook hier is juist een verbetering van de milieusituatie wenselijk. Beoordeling Deze beleidsoptie sorteert de meest evenwichtige effecten binnen de gemeente, maar is niet geheel zonder risico’s. In essentie geldt ook als ambitie dat “iedere inwoner van de gemeente recht heeft op een gezonde en veilige leefomgeving”. Met beleid dat gebiedsgericht is wordt een wat hogere milieudruk in verschillende zones van de gemeente geaccepteerd om een verbetering in andere gebieden te realiseren. In geluidbeleid is dat bijvoorbeeld ook gebruikelijk (rondom de vliegbasis is de geluidbelasting hoger). Vooral relevant is dan de vraag in welke mate de gemeente andere functies in nabijheid van de sterkst milieubelaste gebieden toe wil staan. -
-
5.2
De natuurlijkste gemeente: Binnen de waardevolle gebieden verbetert de situatie duidelijk. In de kwetsbare (en reeds slechts scorende gebieden) is het resultaat minimaal. Sterke en vitale netwerkeconomie: In enkele gebieden ontstaat ruimte voor nieuwe dragers van het platteland. Daarbij komt ook dat er ruimte blijft voor wat grootschaligere, traditionele landbouw. Daarmee wordt een meer diverse landbouwsector ontwikkeld waarbij beide vormen van landbouw bestaansrecht hebben. Dit is zonder meer positief voor de vitaliteit van het buitengebied. Een leven lang prettig wonen: Doordat er binnen de gemeente ruimte blijft voor alle vormen van landbouw kan de agrarische gemeenschap overeind blijven.
Optimalisaties en aanbevelingen De gemeente heeft beperkte beschikking over instrumenten om te sturen op de kwaliteit en vitaliteit van het buitengebied. De gemeente heeft weliswaar instrumenten als vergunningverlening, maar is gebonden aan regelgeving van andere overheden. Daar komt bij dat de gemeente vaak niets te zeggen heeft over bestaande rechten van agrariërs. Dat maakt dat actief sturen op het vergroten van natuurkwaliteit erg lastig is. Wanneer er vanuit de landbouwsector niets verandert, kan de gemeente niet eigenstandig aan natuurdoelen werken: samenwerking is noodzakelijk. Daarbij is het relevant dat veranderingen in de agrarische sector een transitie zijn. Daarin heeft de gemeente een rol, maar heeft ze beperkt invloed op agrarische bedrijfsvoering. Alle schakels moeten daardoor meedoen. Het lijkt vanuit milieuperspectief zinniger om in te zetten op een gezamenlijke inzet voor een gebiedsproces, waarin alle betrokken partijen gecommitteerd zijn aan de transitie. Daarvoor is structureel contact met agrarische ondernemers, natuurorganisaties en andere partijen noodzakelijk. Daarin kan de gemeente wel nadrukkelijk investeren. Voor de omgevingsvisie verdient het aanbeveling om per deelgebied in elk geval doelen te benoemen, die bij momenten van verandering kunnen dienen als inspiratierichting voor in het gebied aanwezige ondernemers.
Zodoende ontstaat perspectief én een duidelijk beeld van waar de gemeente heen wil. Nadrukkelijk onwenselijke initiatieven kunnen daarmee ook voorkomen worden.
blad 61 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
6 Recreatie 6.1
Opgave 7: Recreatie
6.1.1
Context opgave De recreatieve belevingswaarde van (het buitengebied van) de gemeente Maashorst wordt goed beoordeeld. Maar ook in de gemeente Maashorst kan een strijd om de beschikbare ruimte uitgetekend worden. Welke plek krijgt recreatie hierin? Recreatie is waardevol voor de gemeente, maar kan in theorie ook tot een verstoring van andere functies in de leefomgeving leiden. Huidige situatie Recreatie heeft een belangrijke rol in de gemeente Maashorst. Er zijn extensieve recreatievormen, zoals fiets- en wandelpaden en B&B’s, maar ook intensieve recreatievormen, zoals de vakantieparken nabij de Bedafse Bergen en in Schaijk en BillyBird Park Hemelrijk in Volkel. Recreatieve voorzieningen bevinden zich voor een deel nabij de natuurgebieden. Zo kun je in en om De Maashorst wandelen, mountainbiken, maar is er ook het bezoekerscentrum met een terras en speelplaats voor kinderen.
Figuur 0.1: Regionaal fietsnetwerk (bron: Atlas van de Leefomgeving)
Rondom De Maashorst bevinden zich meerdere recreatieve entrees: poorten naar de natuur, met daarbij soms een parkeerplaats, horecazaak en/of startpunt voor een fiets- of wandelroute. In Uden is een VVV-kantoor gevestigd. Intensieve recreatie bevindt zich rond Volkel (Hemelrijk en Dierenpark). In het centrum van Uden bevinden zich ook veel recreatieve voorzieningen, zoals het theater en verscheidene horecazaken. Toekomstige situatie Het aantal recreanten dat de gemeente Maashorst weet te vinden groeit. In De Maashorst wordt het steeds drukker met fietsers en wandelaars bijvoorbeeld. Zo druk zelfs, dat verschillende inwoners van de gemeente het natuurgebied (zeker op een zondag met mooi weer bijvoorbeeld) vermijden.
6.1.2
Beleidsoptie 1: De recreatiefste gemeente van Noord-Brabant Essentie van de beleidsoptie
blad 62 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
Maashorst is al een sterke toeristische gemeente. Bij deze optie biedt de gemeente ruim baan voor de doornontwikkeling van recreatie en toerisme. Alle verzoeken die leiden tot een verbreding of intensivering van het aanbod worden positief ontvangen. Binnen deze beleidsoptie beperkt de gemeente de mogelijkheden van recreatie in het natuurgebied De Maashorst niet. Maashorst verwelkomt alle bezoekers die willen genieten van de gastvrijheid, cultuur, natuur en het rijke scala aan recreatiemogelijkheden. Effecten Kansen voor recreatieve initiatieven en ondernemingen Deze beleidsoptie leidt tot maximalisatie van de recreatieve mogelijkheden. Dat betekent dat allerlei vormen van recreatie versterkt en gefaciliteerd worden. Dat trekt extra bezoekers, ondernemingen en werkgelegenheid. Het alternatief sluit aan bij de landelijke ontwikkeling, waarin het economisch belang van recreatie in de natuur toeneemt.46 Na economisch uitdagende jaren door corona, kan dit alternatief de economische vitaliteit in de gemeente versterken. Extra recreatie kan op allerlei plekken in de gemeente landen. Zo kan De Maashorst een sterker recreatief karakter krijgen, maar dat geldt ook voor andere natuurgebieden, zoals de Bedafse Bergen en de Reekse Heide. In dit alternatief is er ruimte voor zowel intensieve als extensieve recreatie.
Grote parken, zoals Hemelrijk en de vakantieparken worden verder gefaciliteerd, maar ook B&B’s en ‘kleinere’ initiatieven worden gestimuleerd. Milieueffecten van recreatie Dit betekent wel dat de recreatiedruk op bepaalde delen van de natuur op kan lopen. Rond de Bedafse Bergen is er mogelijk al sprake van een te hoge recreatiedruk. In deze beleidsoptie wordt die niet beperkt. Sterker, de druk kan er oplopen. Recreatie heeft niet alleen een ruimtelijke impact, maar heeft ook een effect op het geluidniveau in een gebied. Zeker intensieve recreatie tot behoorlijke geluidhinder leiden. Dat is een belangrijk effect om rekening mee te houden. Geluid kan namelijk een sterk negatief effect op de gezondheid hebben.47 Intensieve vormen van recreatie kunnen, afhankelijk van het type, ook invloed hebben op andere milieufactoren, zoals geur en luchtkwaliteit (bij bijvoorbeeld een crossbaan). Wanneer het primaat bij recreatie ligt, kan de focus in De Maashorst niet op het herstellen van het al verzwakte natuurlijke systeem liggen. Zo wordt de inzet op de vernatting van de bodem in De Maashorst bijvoorbeeld mogelijk belemmerd wanneer recreatieve voorzieningen zich er vestigen. Als de natuur kwetsbaarder wordt, heeft dat uiteindelijk ook invloed op de natuurbeleving.
Dat is op lange termijn mogelijk nadelig voor de recreatiesector, die in de gemeente Maashorst voor een groot deel met natuurbeleving samenhangt.48 De economische impuls van deze beleidsoptie kan op lange termijn dus voor een negatief economisch effect zorgen. Binnen deze beleidsoptie wordt recreatie zo goed als overal toegestaan. Ook in de sterk agrarische gebieden (voormalig LOG) bijvoorbeeld. Dat zet landschapswaarden mogelijk onder druk en beperkt de ruimte voor andere functies in het buitengebied. Wel kan recreatie een koppelkans zijn voor een agrariër die op zoek is naar een nieuwe of aanvullende businesscase. Beoordeling Al met al leidt dit alternatief tot een economische impuls, maar kan overmatige recreatie de gemeente belasten. De domeinen worden zo beoordeeld: - De natuurlijkste gemeente: De beoordeling is (licht) negatief. Hoewel natuur door recreatiemogelijkheden beleefd wordt, is er het risico dat de druk op de kwetsbare natuur van de gemeente te hoog wordt. Daarbij gaat het om de ruimte die recreatie inneemt, maar ook om het negatieve effect dat recreatie op bijvoorbeeld luchtkwaliteit en geur kan hebben. Het primaat bij recreatie betekent dat de focus in De Maashorst niet op natuurherstel kan liggen. - Sterke en vitale netwerkeconomie: De beoordeling is licht positief.
Extra mogelijkheden voor recreatie zorgen voor bezoekers, inkomsten, nieuwe ondernemingen en werkgelegenheid in de gemeente. Het risico bestaat echter dat een verlies aan natuurwaarden ook de recreatieve sector op de lange termijn raakt.
46 Economisch belang van recreatie in de natuur neemt toe, CBS, 31 mei 2021. 47 Effecten van geluid, RIVM, 2017. 48 Kennisportaal Klimaatadaptatie, https://klimaatadaptatienederland.nl/thema-sector/natuur/.
blad 63 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
-
Een leven lang prettig wonen: De beoordeling is licht negatief. Hoewel inwoners van recreatieve mogelijkheden kunnen genieten, leidt te veel recreatie tot drukte en een negatieve beoordeling van de leefomgeving. Daarnaast kan recreatie door geluidhinder een negatief effect op de gezondheid van inwoners hebben.
Samenhang en onzekerheden Dit alternatief hangt samen met beleidsoptie 2 bij de natuuropgave. In beide gevallen
6.1.3
Beleidsoptie 2: Zonering van recreatie Essentie van de beleidsoptie Maashorst staat recreatie enkel toe op plekken die hiervoor aangewezen zijn en wijzen andere plekken aan waar recreatie wordt beperkt. Met een zonering van (natuur)recreatie staat de gemeente recreatie binnen bepaalde delen van De Maashorst dan niet of nauwelijks toe. (Intensieve) recreatie wordt dan dus geclusterd in bepaalde delen die hiervoor aangewezen zijn. Zo kan het recreatielandschap bijvoorbeeld een beschermende schil rondom de natuurkern(en) vormen. In de kern van De Maashorst zelf wordt recreatie dan sterk beperkt. Een zone die wél in aanmerking zou kunnen komen voor recreatie is het gebied tussen de Reekse Heide en De Maashorst. Momenteel is daar ook al sprake van (verblijfs)recreatiemogelijkheden. Effecten Ontzien van natuurzones Ten opzichte van beleidsoptie 1, leidt deze beleidsoptie tot meer bewustzijn over de clustering van recreatie. Dat geeft de gemeente meer mogelijkheden om sturing uit te oefenen: in welke zones is er ruimte voor recreatie en waar niet? Het instellen van recreatiezones heeft een gunstig effect op de natuurwaarden in de gemeente – specifiek in De Maashorst.
Door recreatiemogelijkheden in de kern van natuurgebieden te beperken, kan er meer aandacht besteed worden aan het herstel van het natuurlijke systeem en krijgt de natuur niet te maken met mogelijke negatieve milieueffecten van recreatie (op het gebied van geur, bodemgebruik en luchtkwaliteit bijvoorbeeld). Zo heeft dit alternatief dus een positief effect op het herstel van de natuurwaarden in de gemeente. Intensieve recreatie en extensieve recreatiezones Binnen dit alternatief worden de recreatieve schil om De Maashorst en het netwerk van extensieve recreatie door de gemeente versterkt. Het recreatieve netwerk verbindt de kernen met andere plekken die het bezoeken waard zijn. Daarnaast maakt het de weg vrij voor passende overgangen tussen extensieve recreatie en natuur in Maashorst en richting andere gemeenten. (De uitbreiding van) intensieve recreatie vindt alleen plaats op een beperkt aantal daarvoor aangewezen plekken, zoals de kern van Uden en de omgeving van Hemelrijk. Een voorbeeldlocatie waar intensieve recreatiemogelijkheden wel zouden kunnen worden behouden, is Uden-Oost. Binnen de zonering zou hier geëxperimenteerd kunnen worden met een koppeling van bedrijventerrein en recreatiefuncties. Dit kan hier leiden tot een verzwaring van negatieve milieueffecten, op het gebied van geluid en luchtkwaliteit bijvoorbeeld.
Veel andere plekken zijn hier binnen dit alternatief niet voor geschikt. Door de gemeente gecontroleerde extensieve recreatie kan zorgen voor aandacht voor natuur en cultuurhistorie. Zo heeft de extensieve recreatieschil mogelijk een educatieve waarde. Ook in dit alternatief kan recreatie kansrijk zijn als nevenfunctie in het buitengebied. De gemeente zal hier echter een stuk meer randvoorwaarden en beperkende maatregelen aan stellen dan bij beleidsoptie 1. Economische effecten Recreatie heeft in dit alternatief een minder direct positief economisch effect dan in beleidsoptie 1. Recreatie in de kern van De Maashorst moet namelijk mogelijk beperkt worden, waardoor economische waarde wordt ingeleverd. De groei van recreatie in de rest van de gemeente wordt geclusterd en – afhankelijk van het type –
blad 64 van 71
datum 23 januari 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Strategische Impactbeoordeling
beperkt. Dit levert ten opzichte van alternatief 1 minder banen, bezoekers en inkomsten voor de gemeente en haar inwoners op. Kijkend naar het gegeven dat natuurverslechtering op de lange termijn een negatief effect op de economische vitaliteit kan hebben, betekent dit waarschijnlijk wel dat recreatie in dit alternatief toekomstbestendiger is dan in beleidsoptie 1.49 Hoewel recreatiemogelijkheden an sich een positief effect op de waardering van de leefomgeving hebben, wordt niet verwacht dat een zonering (en mogelijk een vermindering) tot significant negatievere waarderingen leiden. Er zullen dan namelijk nog steeds verschillende (en intensieve) vormen van recreatie in de gemeente bestaan. Al met al verbetert de waardering van de leefomgeving in dit alternatief door verschillende andere factoren. De natuurkernen raken minder overbelast door recreatie (drukte), de milieukwaliteit wordt plaatselijk in mindere mate aangetast en de natuurwaarden kunnen gerichter versterkt worden. Beoordeling De zonering van recreatie zorgt voor clustering van de recreatiedruk binnen daarvoor geschikte gebieden. Op andere plaatsen, zoals in de kern van De Maashorst, wordt geen of weinig recreatie toegestaan. De beoordeling is als volgt: - De natuurlijkste gemeente: De beoordeling van dit domein is positief. De zonering leidt tot recreatie enkel op plekken waar de natuur dat aankan.
Binnen natuurgebieden kan de focus zo op andere zaken, zoals het herstel van natuurwaarden liggen. Het recreatielandschap vormt een beschermende schil rondom de natuurkern(en). - Sterke en vitale netwerkeconomie: Het effect is neutraal. Een sterke groei van de economische vitaliteit als gevolg van een uitbreiding van recreatie wordt in dit alternatief voorkomen. De mogelijke verbetering van de natuur in de natuurkern(en) leidt echter wel tot economische stabiliteit van recreatie op de lange termijn. - Een leven lang prettig wonen: Dit alternatief zorgt voor een positief effect op dit domein. Aandacht voor natuurherstel in natuurkernen is mogelijk, recreatiedruk neemt af en milieueffecten (zoals het geluidniveau) verbeteren plaatselijk mogelijk.