Bijlage 2. Omgevingseffectrapportage
Tekst van het document
• Agglomeratiekracht: Brabant is gebaat bij een hoogwaardige omgeving als fundament onder economische ontwikkeling op lange termijn, want als alle randvoorwaarden zijn ingevuld, op elkaar zijn afgestemd en toekomstbestendig zijn, kunnen mensen, ondernemers en systemen optimaal functioneren. Beleidskader Gezondheid Dit beleidskader beschrijft hoe de provincie tot 2030 bijdraagt aan de gezondheid van Brabanders en voor welke rol en accenten ze daarbij kiest. Dit beleidskader heeft een ander karakter dan de andere - thematische beleidskaders van de provincie. Het gaat hier om een zogenaamd horizontaal beleidskader. Het thema gezondheid loopt namelijk dwars door al onze opgaven heen. Dit beleidskader richt, verbindt en agendeert de inzet op het gebied van gezondheid tot 2030. De ambitie van het beleidskader is als volgt: drie gezonde levensjaren voor iedere Brabander erbij in 2030 (ten opzichte van 2016). Het gaat hier over drie extra levensjaren in goede gezondheid. Hiervoor zijn twee doelstellingen leidend, namelijk: • Van norm naar continue verbetering: inzetten op een verbeterfilosofie binnen alle begrotingsprogramma’s; • Van zorg naar gezondheid: inzetten op een transitie van zorg naar gezondheid waardoor er meer inzet komt op preventie.
Voor elk van de programma’s is uitgewerkt hoe het thema gezondheid mee gekoppeld kan worden en hoe deze een bijdrage levert aan de gezondheid van Brabanders.
3.1.4
Regionale beleidskaders Regionale Energie Strategie (RES) Noordoost-Brabant De RES-opgave komt voort uit een vraag van het Rijk aan de regio: hoe gaat de regio vormgeven aan de taakstelling van 49 procent CO2-reductie uit de gezamenlijke landelijke doelstellingen van de klimaattafels Elektriciteit en Gebouwde Omgeving in 2030. Deze taakstelling moet gerealiseerd worden door energiebesparing en nieuwe duurzame energieproductie met bestaande technieken. In de regio Noordoost-Brabant is gekeken naar de opgaven voor om doelstellingen van 2030 te behalen en wat realistisch is om de uiteindelijke doelstelling in 2050 te realiseren. Dit heeft geresulteerd in de RES 1.0 voor de Regio Noordoost-Brabant.
3.1.5
Gemeentelijk beleid Toekomstvisie Gemeente Maashorst De gemeenten Landerd en Uden zijn per 1 januari 2022 samen verdergegaan als gemeente Maashorst. Dit proces vraagt om een toekomstvisie van de nieuwe gemeente. Hierin wordt beschreven hoe de gemeente Maashorst eruit komt te zien en welke ambities zij heeft. In de visie zijn de ideeën en visies van onze inwoners, ondernemers en organisaties samengebracht om richting te geven aan de koers van de nieuwe gemeente. Dit heeft
blad 25 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
geresulteerd in vier speerpunten. De speerpunten zijn vervolgens uitwerkt in ambities voor de nieuwe gemeente. De speerpunten zijn: • Zes dorpen; één gemeente • Een aantrekkelijke plek om te zijn • Wonen, werken en recreëren in het buitengebied • Samen denken, samen doen Transitievisie warmte In de Transitievisie Warmte is een plan opgesteld om de doelstelling om in 2050 aardgasvrij te zijn, te behalen. Hiermee sluit de gemeente aan bij de landelijke ambitie. De Transitievisie Warmte vormt de basis voor uitvoeringsplanning op wijk-, buurt-, straat- en clusterniveau. Met de Transitievisie Warmte is de aanpak tot 2050 niet in beton gegoten. Hierin staat welke wijken worden aangepakt en welke duurzame warmtebronnen per gebied van toepassing zijn. De gemeente heeft hierin de regierol en werkt samen met woningcorporaties, bewoners, bedrijven, verenigingen & dorpsraden, de netbeheerder en het waterschap in de uitvoering van de visie. Elke vijf jaar wordt de Transitievisie geactualiseerd. Beheer- en ontwikkelplan De Maashorst Dit ontwikkel- en beheerperspectief 2034 geeft een aanzet voor een volgende stap op weg naar het toekomstperspectief voor 2050 zoals dit is geschetst in het ‘Natuurplan De Maashorst 2050’.
Het natuurplan schetst een 3.500 ha groot aaneengesloten en verbonden natuurgebied bestaande uit één robuust en samenhangend landschap met bos, heide, grazige vegetaties, vennen en stromende beekjes die als geheel waardevolle schakel vormen in het Nationaal Natuur Netwerk, met als overwegend natuurdoeltype zand- en kalklandschap. Het ontwikkel- en beheerperspectief is opgesteld door Stichting Maashorst in Uitvoering en sluit aan op de voorgaande documenten: het MaashorstManifest en Natuurbeheerplan De Maashorst. MaashorstManifest Het MaashorstManifest (2009) is opgesteld in opdracht van de Stuurgroep De Maashorst. Het manifest, wat tevens als integrale gebiedsvisie gelezen kan worden, verbeeld de staat van het natuurgebied De Maashorst in 2020. Aan de hand van vier thema’s is een uitvoeringsstrategie beschreven. Natuurplan De Maashorst Het Natuurplan (2009) behelst de lange termijnvisie voor de ontwikkeling van de Ecologische Hoofdstructuur en de stappen die tot 2018 genomen (hadden) moeten worden voor de natuurontwikkeling binnen de Maashorst. Dit sluit aan op het MaashorstManifest waarin de plannen voor de integrale gebiedsontwikkeling zijn vastgelegd. Het Natuurplan gaat uit van een visie voor 2050.
Bouwstenen voor een geharmoniseerde woonvisie Door het samenvoegen van de gemeenten Uden en Landerd is er behoefte aan een geactualiseerde woonvisie voor de nieuwe gemeente Maashorst. Dit heeft geresulteerd in de volgende belangrijkste woonopgaven binnen de gemeente: • Realiseren van betaalbare, kleine woningen voor jongeren en starters; • Voldoende en passend aanbod per kern; • Bouwen van 2.475 woningen tot 2030; • Vergroten aantal levensloopbestendige woningen (met toegankelijke buitenruimte); • Woningen voor kwetsbare inwoners realiseren; • Verduurzamen en klimaatbestendig; • Optimaal benutten bestaande woningvoorraad; • Benutten transformatieperiode; • Schoner, hechter en rijkere gemeente Maashorst; • Faciliteren uitstroom Maatschappelijke opvang, Beschermd wonen en Jeugdzorg. Centrumvisie Uden De kern van Uden bestaat uit 12 buurten, waarvan één het centrum. In de centrumvisie wordt de ambitie uitgesproken om Uden het grote regionale centrum te laten blijven. Dit vraagt om het rekening houden met trends en ontwikkelingen. Eén van de pijlers is ‘een groen centrum’. Om een aantrekkelijk centrum te krijgen,
blad 26 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
moet het centrum een fijne plek zijn om te verblijven. Beleving van groen blijkt een belangrijke voorwaarde voor het gevoel van welbevinden, evenals klimaatadaptie, opvang van hittestress, waterberging en biodiversiteit. Bestuursakkoord ‘Samen bouwen we Maashorst’ Het bestuursakkoord voor de periode 2022-2026 omvat op hoofdlijnen de doelstellingen van de coalitie voor de nieuwe gemeente. De belangrijkste speerpunten sluiten aan bij de Toekomstvisie van Maashorst. De thema’s zijn: • Veiligheid: een veilige woon- en leefomgeving voor alle inwoners • Economie & toerisme: ondernemerschap koesteren in toeristisch aantrekkelijk Maashorst • Onderwijs: samen voor de toekomst • Sport, cultuur, recreatie en natuur: iedereen doet mee • Sociaal domein: toegankelijk, dichtbij en efficiënt • Verkeer & vervoer: bereikbaar, fietsvriendelijk en veilig • Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing: betaalbaar en duurzaam wonen • Bestuur en dienstverlening: open en daadkrachtig bestuur, dienstverlening op maat • Bedrijfsvoering en inkomsten: een stevig fundament voor nu en de toekomst • Volksgezondheid, milieu en duurzaamheid: wonen, werken en recreëren in balans Bij het bestuursakkoord is inmiddels ook het Uitvoeringsprogramma vastgesteld.
3.2
Bodem en water
3.2.1
Inleiding en beoordelingskader Inleiding Het aspect ‘bodem en water’ heeft betrekking op de kwaliteit en kwantiteit van oppervlaktewater en grondwater en de kwaliteit van de bodem in de gemeente. Het bodem- en watersysteem is een belangrijke randvoorwaarde voor het bereiken van klimaatrobuustheid: het kunnen omgaan met extreme weerssituaties. Afwegingskader Thema Bodem water
en
Aspect Bodemsamenstelling en geomorfologie Kwaliteit bodem Grondwaterstand Kwaliteit open- en grondwatersystemen Verdroging
3.2.2
Gewenste beweging In overeenstemming met elkaar in gebruik Minder vervuilde locaties Verbetering kwaliteit grondwater Behalen KRW-status oppervlaktewaterlichamen Beheersen en voorkomen van de risico’s van droogte en extreme neerslag
Huidige en toekomstige situatie Bodemsamenstelling en geomorfologie De gemeente Maashorst kent een zeer diverse bodemsamenstelling (Figuur 3.1) en wordt gekenmerkt door het landschapstype dekzandgebied. Het dekzandlandschap komt verspreid voor in een aantal grote gebieden in Midden-, Noordoost, en Zuid-Nederland. Het landschap is gevormd in de laatste ijstijd onder invloed van wind en smeltwater en strekt zich uit over de relatief lage delen van Nederland die niet bedekt zijn geraakt met rivier- of zeeklei of veen. Kenmerkend voor het landschap is de afwisseling van dekzandruggen, -vlakten en slingerende beken en het overwegend kleinschalige karakter. De hoogteligging varieert van rond 0 m NAP tot meer dan 30 m NAP in Twente en Limburg. De lokale hoogteverschillen zijn zelden meer dan enkele meters, met uitzondering van de stuifzandgebieden. De volgende landschapseenheden komen eveneens in Maashorst voor: dekzandruggen dekzandvlakten, stuifzandduinen, zandige- en venige beekdalbodems, depressies met en zonder veen, veenvlakten en essen rond de oude dorpen. De bodem bestaat uit leemarme tot sterk lemige zandgronden. De dikte van het dekzanddek en de opbouw van de ondiepe ondergrond zijn zeer variabel en hangen af van de genese van de verschillende gebieden binnen het zandgebied2. 2
Klimaateffect Atlas. Dekzand. Basiskaart Natuurlijk Systeem Nederland - Klimaateffectatlas.
blad 27 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.1: Bodemsamenstelling gemeente Maashorst (bron: Atlas van de Leefomgeving)
Met name dekzandruggen, dekzandvlakten en essen zijn aanwezig in Maashorst. Deze landschapstypen zijn over het algemeen gevoelig voor bodemerosie, droogte en schade door landbouw (door bijvoorbeeld uitputtende teelttechnieken en het gebruik van kunstmest). Dekzandvlakten zijn daarnaast ook gevoelig voor overmatige en verminderde neerslag, mede door de grondwaterafhankelijke natuur in het gebied. Adaptatiekansen zijn bodeminfiltratie en het verhogen van organische stof zodat water langer kan worden vastgehouden en het aanpassen van het landgebruik, bijvoorbeeld door het aanpassen van de teelten. Oplossingen die vragen om de inrichting en gebruik van het landschap te herzien. Kwaliteit bodem Landelijk beleid stelt strikte eisen voor de bodemkwaliteit. Bij nieuwe ontwikkelingen moet worden voldaan aan de basisbodemkwaliteit voor de gewenste functies. Dit leidt ertoe dat, bij ontwikkelingen, de bodemkwaliteit enkel gelijk kan blijven als deze voldoet aan de bodemkwaliteit voor de gewenste functie, of deze kan verbeteren. De provincie heeft voormalige stortplaatsen in kaart gebracht. In de afgelopen jaren zijn bij vrijwel alle 600 voormalige stortplaatsen meerdere malen de milieuhygiënische aspecten onderzocht. Er is gekeken naar humane, ecologische en verspreidingsrisico’s.
Daarmee kan worden bepaald of de stortplaatsen hergebruikt kunnen worden in de toekomst voor verschillende doeleinden. In onderstaande figuur zijn de stortplaatsen binnen de gemeente Maashorst in beeld gebracht.
blad 28 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.2: Voormalige stortplaatsen (bron: Georegister provincie Noord-Brabant)
Door de provincie is de bodem van het landelijk gebied van Brabant in kaart gebracht 3. Een vitale bodem staat centraal in het oplossen van problemen zoals wateroverlast, verdroging, klimaatverandering, waterkwaliteit, afname van biodiversiteit en voedselzekerheid, zo stellen zij. Voor de hogere zandgronden in de provincie geldt niet dat er een gebrek is aan organische stoffen, maar zeker op landbouwgrond is het percentage organische stof het laagst. Zoals gesteld in de vorige paragraaf beperkt dat de mogelijkheden tot het vasthouden van water. Grondbewerking is hiervan de hoofdoorzaak. Bodems met organische stof hebben een betere bodemstructuur, hebben een veelzijdig bodemleven, en slaan meer CO2 op. Verder wordt geconstateerd dat de fosfaatverzadigingsgraad op zandgronden hoog is. Dat is gunstig voor landbouw, maar er ontstaat daardoor wel een verhoogd risico op eventuele af- en uitspoeling van fosfaat. De hoge fosfaatverzadiging op zand hangt samen met de hoge giften aan dierlijke mest aan het einde van de vorige eeuw als gevolg van hoge concentraties aan intensieve veehouderijen. De mestgiften lagen toen hoger dan de gewasopname. Fosfaat is weinig mobiel en heeft zich in de loop der jaren dus opgehoopt in de bodem. De uitspoeling van fosfaat naar grond- en oppervlaktewater kan op termijn leiden tot nadelige milieueffecten en ecosystemen verstoren.
De algemene bodemstructuur, oftewel de verdeling van de vaste bodemdeeltjes (mineralen en organische stof) die gescheiden worden door poriën, is er matig tot slecht aan toe in Brabant. De structuur is door de inzet van zware machines en intensieve grondbewerking verdicht. Verdichte bodems blokkeren de uitwisseling van zuurstof en water en remmen zo de wortelontwikkeling van de gewassen. Dit belemmert gewasproductie en maakt gewassen gevoeliger voor ziekten. De zandgronden die ook in Maashorst aanwezig zijn, zijn in de provincie in een slechtere staat dan kleigronden. Bodemvruchtbaarheid Vruchtbare bodems hebben als gevolg van de ontstaanswijze van nature gunstige chemische, biologische en fysische eigenschappen voor de productie van landbouwgewassen. Bij minder vruchtbare bodems zijn deze eigenschappen niet optimaal. Deze bodems zijn van oorsprong arm en hebben vaak een lage pH. Op vruchtbare bodems is met minimale hulpmiddelen en minimale belasting voor het milieu een maximale landbouwopbrengst te behalen. Figuur 3.3 geeft inzicht in de bodemvruchtbaarheid (voor landbouw) van de gemeente Maashorst. Vruchtbare gebieden bevinden zich in het noorden van de gemeente, dicht rondom Uden en in de omgeving van Zeeland.
3
Provincie Noord-Brabant. De toestand van de Brabantse bodem in kaart. https://www.brabant.nl/bestuur/provinciale-staten/statenstukken/cpv/20190211/download?qvi=1118504
blad 29 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.3: Bodemvruchtbaarheid voor de landbouw (bron: Alterra, Wageningen UR, 1990)
De bodemkwaliteit dient ook bekeken te worden vanuit het perspectief van ecologie. De koolstofcyclus is van belang voor de koolstof- en energiehuishouding van het ecosysteem. In de bodem is een grote hoeveelheid gereduceerd koolstof opgeslagen die als energiebron dient voor het bodemleven en zorgt voor het functioneren van de bodem. Op Figuur 3.4 is de koolstofdynamiek in de gemeente Maashorst weergegeven. Te zien is dat de koolstofdynamiek over het algemeen gemiddeld tot laag is. Dat heeft een negatief effect op het ecosysteem in de bodem.
blad 30 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.4: Koolstofcyclus/-dynamiek in de bovenste bodemlaag (relatief) (bron: RIVM, 2015)
Grondwaterstand De grondwaterstanden volgen de seizoenen. In de zomer zakken de standen als gevolg van het neerslagtekort uit. De mate van die uitzakking kan bepalend zijn voor het ontstaan van schades. Als maat voor de regulier zomerse uitzakking wordt de Gemiddelde Laagste Grondwaterstand (GLG) gebruikt. De GLG is het gemiddelde van de drie laagst waargenomen grondwaterstanden per jaar, over een periode van minimaal acht jaar. De GLG is dus geen extreem droge situatie. In een stabiel klimaat treden GLG-omstandigheden zo vaak op, dat objecten en functies daarop meestal zijn ingesteld. Maar wanneer de grondwaterstand ver wegzakt onder de GLG of zelfs onder de laagst opgetreden historische grondwaterstand, kan dit gevolgen hebben. Door veranderend klimaat kan de GLG zelf ook veranderen doordat zomers structureel droger worden. Functies of objecten die het meest kwetsbaar zijn voor een daling van de GLG zijn te vinden op de plaatsen waar onder de huidige omstandigheden het uitzakken van de grondwaterstand al tot knelpunten leidt. Denk bijvoorbeeld aan gebieden met woningen waarvan de top van houten paalfunderingen nu al (bijna) droogstaan. Er wordt daarom aanbevolen om in gebieden waarin de kaarten voor 2050 een daling van de GLG met 10 tot 25 centimeter of meer tonen, te zoeken naar objecten of functies die daarvoor gevoelig zijn.
blad 31 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.5: Gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) in huidige situatie (bron: Klimaateffect Atlas)
Figuur 3.6: Gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) in 2050 (hoog) (bron: Klimaateffect Atlas)
De gemeente Maashorst is (zoals de naam al doet vermoeden) gelegen op een horst, een hooggelegen gebied op zandgrond. Tot 2050 is bij een sterke klimaatverandering een daling en stijging van de GLG te zien. De stijging op de zandgronden is een gevolg van een toename van het jaarlijks neerslagoverschot, veroorzaakt door toename van de winterneerslag. Omdat de grondwaterstand in deze gebieden ver onder maaiveld ligt, heeft de verwachte toename van de verdamping minder effect op de grondwaterstanden. Een relevant effect van een lage grondwaterstand is dat verdroging van stedelijk groen, landbouwgewassen en natuur, doordat wortels geen water meer kunnen onttrekken. Dit uit zich in extra groenbeheerkosten, bladverlies, sterfte en natuur- en bermbranden. Kwaliteit open- en grondwatersystemen Het waterschap Aa en Maas is verantwoordelijk voor het watersysteem en bepaalt onder welke voorwaarden voor landbouwgronden, bewoning en natuur er iets gewijzigd mag worden. Voor de anti-verdrogingsmaatregelen in De Maashorst werken het waterschap, Staatbosbeheer en de gemeente samen. De gemeente heeft verschillende kleine oppervlaktewaterlichamen. Het waterschap regelt dat er niet zomaar geloosd kan worden. Daar moet toezicht op blijven.
De provincie stelt dat het grond- en oppervlaktewater in de provincie niet op orde is en de diversiteit aan en concentraties antropogene stoffen immer toenemen. Eveneens reguleert het waterschap de stand van het oppervlaktewater door onttrekking te verbieden wanneer er droogte heerst.
blad 32 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
De gemeente bezit verschillende kleine oppervlaktewaterlichamen. Het waterschap regelt dat er niet zomaar geloosd kan worden. Daar moet toezicht op blijven. De provincie stelt dat het grond- en oppervlaktewater in de provincie niet op orde is en de diversiteit aan en concentraties antropogene stoffen immer toenemen. Hoewel er maatregelen voor het behalen van de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) zijn genomen, lijken niet alle KRW-doelen voor 2027 behaald te worden. 4 Eveneens reguleert het waterschap de stand van het oppervlaktewater door onttrekking te verbieden wanneer er droogte heerst. Verdroging Onderstaande kaart geeft het waterbergend vermogen van de ondergrond weer. De groen gekleurde plekken op de kaart geven aan waar de ondergrond het meeste water kan opslaan. Dat zijn de hogere zandgronden van Nederland, zoals de duinen en de Veluwe. Voor de gemeente is dat met name het natuurgebied de Maashorst. Daar is veel plek voor water in de grond. Zandgebieden liggen in Nederland vaak hoger. Hierdoor ligt de grondwaterstand lager en is er meer ruimte voor wateropslag. De orde en oranje plekken geven de gebieden aan waar de bodem minder water kan opvangen, omdat er minder ruimte is in de grond voor water. Zoals de laaggelegen polders van Noord- en Zuid-Nederland. Door bodemdaling en klimaatverandering zijn deze gebieden extra kwetsbaar voor extreme regenval.
Hierdoor zal er vaker wateroverlast ontstaan op plekken waar minder ruimte is voor water om weg te stromen. Daarom is het verstandig om opslagplekken te maken waar extra regen naar toe kan. Minder stenen en meer ruimte bedekt met groen zorgen dat het water makkelijker de grond in kan.
Figuur 3.7: Waterbergend vermogen (bron: Atlas van de Leefomgeving)
Er zijn al verschillende maatregelen genomen om het water zo goed mogelijk vast te houden. De stuwen staan in de hoogste stand. Ook zijn LOP- en rijplaatstuwen geplaatst en zijn verschillende waterlopen opnieuw ingericht om op een natuurlijke manier meer water vast te houden. In de GGOR Raam (Gewenst Grondwater- en OppervlaktewaterRegime) worden aan de oostelijke kant van De Maashorst op dit moment maatregelen genomen gericht op een klimaatveerkrachtig watersysteem. 5 Er zijn alleen meer maatregelen nodig om het grond- en oppervlaktewatersysteem op en rondom de Maashorst te herstellen en op niveau te houden. Bij de breuken treedt ‘versmering’ van de bodem op. Wanneer die versmering aaneengesloten plaatsvindt, houdt die de waterafvoer tegen. De breukzone kan gezien worden als de rand van een badkuip. Het grondwater dat vanaf een hoger plateau, bijvoorbeeld op de Peelhorst, naar het westen stroomt botst tegen de ondoorlatende breuk en wordt gedwongen omhoog te stromen. Zo is juist de hoger gelegen horst nat. Het grondwater stroomt langs de bovenzijde van de breuk tot het water er doorheen kan bij een beek. Wanneer het water alleen via de badkuiprand dus (nagenoeg) via het aardoppervlak het gebied kan verlaten, is er sprake van wijst. Dit ‘badkuipsysteem’ en bijbehorend wijstfenomeen is door het doorsnijden van breuklijnen sterk aangetast.
4
Samenwerking om KRW-doelen te halen moet op de schop. Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA), 7 november 2022.
5
De Maashorst. Waterschap Aa en Maas. https://www.aaenmaas.nl/in-jouw-buurt/projectenkaart/maashorst/.
blad 33 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Samenvattend staan de bodem- en waterkwaliteit in de gemeente onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Bodemvitaliteit is echter van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Tekorten en overschotten aan water bij droogte of juist extreme regenval leveren een risico op. Hoewel er in het natuurgebied de Maashorst goed water kan infiltreren, is het gebied tegelijkertijd extreem gevoelig voor droogte.
3.2.3
Beoordeling De bodem- en waterkwaliteit in de gemeente staan onder druk. Met de gevolgen van klimaatverandering en het intensieve gebruik van gronden, is de bodem steeds minder veerkrachtig geworden. Bodemvitaliteit is echter van belang om gewassen goed te laten groeien en voor de natuur om te floreren. Tekorten en overschotten aan water bij droogte of juist extreme regenval leveren een risico op. Hoewel er in het natuurgebied de Maashorst goed water kan infiltreren, is het gebied tegelijkertijd extreem gevoel voor droogte. Met aanpassingen in de landbouw en het aangrijpen van adaptatiekansen zou de bodem- en watergesteldheid op orde kunnen worden gebracht. Echter, dit zal moeten gebeuren onder de druk van klimaatverandering.
3.3
Natuur en diversiteit
3.3.1
Inleiding en beoordelingskader Inleiding Natuur vervult verschillende waarden. Natuur levert schone lucht en water, het biedt een habitat aan dieren en mensen, en heeft een landschappelijke waarde in de samenleving. Biodiversiteit ligt ten grondslag aan een gezond functionerend ecosysteem. Tijdens de coronapandemie is ook gebleken dat de belevingswaarde van natuur van groot belang is. Toch gaat het al jaren slecht met de natuur in Nederland. Ten aanzien van het thema ‘natuur en diversiteit’ maken we onderscheid tussen natuur in natuurgebieden en natuur daarbuiten (in plattelandsgebieden en stedelijk gebied). In de gemeente Maashorst valt het gelijknamige natuurgebied ‘de Maashorst’. De Maashorst is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Brabant. In de loop der eeuwen is het natuurgebied door toedoen van de mens flink veranderd. Nu krijgt de natuur hier weer de ruimte om zich te herstellen. Afwegingskader Thema Natuur en diversiteit
Aspect Staat van ecologische structuren Staat van natuurnetwerk Staat van instandhouding habitattypen en soorten VHR Rode Lijst Index Biodiversiteit
Gewenste beweging Voltooien van het NNB voor De Maashorst in 2025 & EVZ Ruit om Uden en Zeeland De Maashorst: één groot robuust natuurgebied Omkeren negatieve trend instandhouding habitattypen en soorten Positieve trend aantallen Rode Lijst soorten Biodiversiteit neemt weer toe in de gehele gemeente: natuur, ruraal en stedelijk gebied.
blad 34 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
In het afwegingskader hierboven is het aspect ‘staat van instandhouding habitattypen en soorten VHR’ (Vogel- en Habitatrichtlijn6) afgeleid van de twee beoordelingscriteria uit Paragraaf 2.3: ‘staat van instandhouding soorten VHR’ en ‘staat van instandhouding habitattypen VHR’. Door de samenvoeging van de twee criteria in deze Leefomgevingsfoto komt de toelichting op de VHR beter tot zijn recht.
3.3.2
Huidige en toekomstige situatie Staat van ecologische structuren In de gemeente Maashorst is geen Natura 2000, maar wel gebieden van Natuurnetwerk Nederland aanwezig. De Maashorst is het voornaamste natuurgebied binnen de gemeente en beslaat zo’n 3.500 hectare. Het is het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant en bevat honderden plantensoorten, bijna 150 vogelsoorten en meer dan 25 zoogdieren. 7 Aan het natuurgebied is recent dertig hectare nieuwe natuur toegevoegd. 8 Er is een nieuw bos aangeplant, met daarin een wandelpad, ook zijn er kruidenrijke akkers aangelegd. Een groot gedeelte van de nieuwe natuur wordt daarnaast extra begrazingsgebied voor de wisenten, taurossen en Exmoorpony’s in het natuurgebied.
Figuur 3.8: Groenkaart (bron: Atlas van de Leefomgeving)
In 2021 heeft Stichting Maashorst in Uitvoering een beheer- en ontwikkelplan voor de periode 2022 tot 2034 uitgebracht. Hierin is de huidige staat van het (deels nog te ontwikkelen) natuurgebied beschreven. Anno 2021 is er een omheind begrazingsgebied van 1.500 ha en daarbinnen een wisentengebied van een nog te bepalen aantal ha. Het grootste gedeelte van het gebied (ca 2.000 ha) is niet begraasd of nog in agrarisch gebruik en moet nog verworven worden en omgezet naar natuur. Er wordt veel gesproken van een zonering tussen procesnatuur (kern) en recreatie in de natuur (schil). In de beide zones is het recreatief gebruik (MTB, fietsen, wandelen, hond uitlaten, paardrijden, etc.) echter gewoon toegestaan en daarmee kent ook de natuurkern (het begrazingsgebied) vaak drukke plekken en gebieden. Om de natuur en de grazers in de kern toch ergens rust en ruimte te geven zijn delen minder toegankelijk gemaakt. Drukke evenementen in de natuurkern worden daarmee ook ontmoedigd en ontraden.
6
BIJ12. Vogel- en habitatrichtlijn. Vogel- en Habitatrichtlijn - BIJ12
7
IVN. Natuurgebied de Maashorst. Natuurgebied de Maashorst | IVN
8 Provincie Noord-Brabant (18-03-2022). 30 Hectare nieuwe natuur in de Maashorst. 30 hectare nieuwe natuur in de Maashorst - Provincie
Noord-Brabant
blad 35 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
De belangrijkste natuurwaarden bevinden zich in de heiden en vennen en in sommige oude boscomplexen (eikenhakhout). Het meeste bos is aangelegd op arme stuifzand- en vochtige heidegronden. Het zijn relatief jonge en eenvormige plantages. Door successie ontstaan op den duur rijkere bosbodems. Een aantal jaren geleden is overgestapt op een wijze van bosontwikkeling die leidt tot meer natuurlijk bos. Zo zijn op diverse plaatsen al bosomvormingsprojecten uitgevoerd en zijn door geïntegreerd bosbeheer de eerste stappen gezet voor verbetering van de bosstructuur. Dit heeft ertoe geleid dat De Maashorst rijker is geworden aan vogelsoorten, waaronder de nachtzwaluw. Recent is het gebied onderzocht op reptielen en amfibieën. Met name rond de vennen en poelen is een rijkdom aan amfibieën, waaronder de kamsalamander. De afwisseling van bos en open gebieden maakt het aantrekkelijk voor de das. In het streefbeeld is er in het jaar 2050 één groot natuurrobuust natuurgebied ontstaan. De natuur krijgt daar de ruimte en soort en habitattypen worden door natuurlijke processen gevormd. In 2050 zijn belangrijke voorkomende soorten – naast exmoor, tauros en wisent onder andere: edelhert, das, boommarter, grauwe klauwier, raaf, ijsvogel, nachtzwaluw, rugstreeppad. De natuur De Maashorst is rondom verbonden met andere nabijgelegen natuurgebieden door corridors, natuurbruggen en -tunnels.
De Maashorst is verbonden met grote natuurgebieden in Nederland, Duitsland en België. De robuuste natuur geeft tegenwicht aan de versnippering in Nederland. Staat van natuurnetwerk Op Figuur 3.9 is het Natuurnetwerk Brabant (NNB) weergegeven. Met name De Maashorst valt op, maar ook andere natuurgebieden, zoals de Reekse Heide en de Trentse Bossen zijn te zien. Ten westen van Uden bevinden zich de Bedafse Bergen. Natuurbeheertypen die veel voorkomen zijn droog bos met productie, dennen- eiken- en beukenbos, droog schraalgrasland. De roze gronden in De Maashorst zijn aangeduid als nog om te vormen landbouwgrond naar natuur.
blad 36 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.9: Natuurbeheertypenkaart (bron: Atlas Natuurlijk Kapitaal)
Stikstofsituatie De gemeente Maashorst neemt op Nederlands schaalniveau een relatief bijzondere situatie in. Gedeelten van de gemeente liggen op grotere afstand dan 25 kilometer van alle stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Dat maakt dat in juridisch opzicht de gemeente kansen heeft om nieuwe functies te ontwikkelen met perspectief op vergunbare situaties. Gekeken naar de kwaliteit van natuurgebieden geldt dat De Maashorst zelf gevoelig tot zeer gevoelig (natuurdoeltypen als droog schraalgrasland en droge heide bijvoorbeeld) zijn voor verzuring en vermesting door stikstofdepositie. Dat maakt stikstof voor de kwaliteit van de natuur een zeer relevant aspect, maar in juridisch opzicht valt dat (op Nederlands schaalniveau) enorm mee.
blad 37 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
a.
b.
Figuur 3.10: Afstand tot stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden in Nederland (links) en gemeente Maashorst (rechts) (bron: Antea Group 2023
Staat van instandhouding habitattypen en soorten VHR De Vogelrichtlijn (1979) en de Habitatrichtlijn (1992) zijn door de Europese Unie opgesteld om de biologische biodiversiteit in Europa in stand te houden. In deze richtlijnen wordt aangegeven welke planten en dieren en hun natuurlijke habitats (leefgebieden) beschermd moeten worden door de lidstaten van de Europese Unie. De Vogelrichtlijn (VR) is gericht op in het wild levende vogelsoorten. De Habitatrichtlijn (HR) is gericht op dier- en plantensoorten. De richtlijnen zorgen voor gebieds- en soortenbescherming in Europa.9 In Nederland heeft ca 90 procent van de habitattypen een ongunstige Staat van Instandhouding (svi). Ongeveer drie kwart van de habitatrichtlijnsoorten verkeert in een ongunstige svi. Van circa 30 procent van de habitattypen en bijna 40 procent van de planten- en diersoorten is de trend positief of is de gunstige staat van instandhouding reeds bereikt. Daar staat tegenover dat voor ruim 20 procent van de habitattypen en soorten de staat van instandhouding ongunstig is en ze verder afnemen.
Ongeveer de helft van de vogels van de Vogelrichtlijn (broedvogels en niet- broedvogels) hebben op de lange termijn (sinds 1980) een positieve trend in de populatieomvang.10 In het rapport ‘Stand van de natuur in De Maashorst’ uit 2012 is geïnventariseerd welke soorten in De Maashorst aanwezig zijn en wat de staat daarvan was destijds. Tussen 2009 en 2011 zijn er 456 plantensoorten gevonden. De bossen zijn soortenrijker geworden, terwijl de heiden soortenarmer werden aangetroffen. Wat betreft vogels werden 131 soorten geteld. Een aantal nieuwe soorten werden aangetroffen, waaronder de raaf. Bosvogelgroepen deden het beter, terwijl weidevogels en broedvogels minder voortvarend waren. Qua zoogdieren werden 27 soorten aangetroffen, waaronder 7 soorten vleermuizen en de das. Daarnaast zijn er 9 soorten amfibieën geteld in De Maashorst. Van oorsprong was de Maashorst rijk aan moerassen en vennen, waardoor deze soorten, zoals de Poelkikker en Kamsalamander nog te vinden waren. Tot slot de insectensoorten. Tot 2012 zijn er 21 vlindersoorten geteld, een achteruitgang ten opzichte van de jaren 80. Verder zijn er 33 soortenlibellen, 21 soorten sprinkhanen, 47 soorten bijen en wespen en 12 soorten mieren aangetroffen. 9
BIJ12. Vogel- en habitatrichtlijn. Vogel- en Habitatrichtlijn - BIJ12
10
CLO (7 juli 2021). Staat van instandhouding soorten en habitattypen Habitatrichtlijn en trends vogels Vogelrichtlijn, 2013-2018. Staat van instandhouding soorten en habitattypen Habitatrichtlijn en trends vogels Vogelrichtlijn, 2013-2018 | Compendium voor de Leefomgeving (clo.nl)
blad 38 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Rode Lijst Index Rode lijsten zijn lijsten waarop per land (of deel daarvan) de in hun voortbestaan bedreigde dier-, planten- en schimmelsoorten (paddenstoelen en korstmossen) staan. Bij de tussenevaluatie van 2018 betreffende de inrichting en beheer van de Maashorst werd geconstateerd dat tussen 1980 en 2010 het aantal plantsoorten dat op de Rode Lijst staat, is afgenomen van 34 naar 22. 11 Sinds 2005 is over het algemeen de staat van Rode Lijstsoorten in Nederland vooruitgegaan en zijn minder soorten bedreigd. Wel zijn de Rode Lijst-soorten die op agrarisch land voorkomen, achteruitgegaan en dat ‘algemene soorten’ zoals de haas en konijn op de Rode Lijst beland zijn. Enkele voorbeelden van Rode Lijst-soorten die in de Maashorst voorkomen zijn: de boerenzwaluw, gele kwikstaart, matkop, ransuil en steenuil. Maar ook de korenbloem, kruipbrem en moerashertshooi. In Figuur 3.11 is de spreiding van Rode Lijst-soorten in de gemeente weergegeven. Duidelijk zichtbaar is dat de meeste Rode Lijst-soorten voorkomen in natuurgebied de Maashorst.
Figuur 3.11: Lijstsoorten Index (bron: Atlas van de Leefomgeving, NDFF)
Biodiversiteit Ondanks alle beheersinspanningen gaat de biodiversiteit in De Maashorst steeds verder achteruit. Zonder omvorming van landbouw naar natuur, omvorming van naaldbossen naar opener loofbos, de herstelmaatregelen en de begrazing van Exmoorpony, tauros en wisent zou deze echter nog verder achteruit zijn gegaan. De belangrijkste oorzaken van de achteruitgang zijn: (1) Verdroging door waterafvoerende sloten dwars door de breuken en door beregening in droge tijden; (2) Verzuring, vermesting en uitloging door verhoogde stikstofdepositie in de vorm van ammoniak uit de intensieve veeteelt (landbouw) en stikstofoxide uit verkeer en industrie. 12 Biodiversiteit is niet beperkt tot enkel natuurgebieden. Het beslaat ook de soortenrijkdom in stedelijk en agrarisch gebied. Hierover is weinig lokale informatie beschikbaar. Onderstaande Figuur 3.12 toont de soortendiversiteit in de gemeente. De soortendiversiteit ten opzichte van de aangrenzende gemeenten is lager. Op de kaart wordt de geschatte soortendiversiteit per kilometerhok in klassen weergegeven, op basis van gegevens van de laatste tien jaar uit de Nationale Databank Flora en Fauna. De zeven belangrijkste en best onderzochte soortgroepen zijn hierin samengenomen (vaatplanten, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en vogels).
Opvallend is dat de Maashorst niet duidelijk het gebied met de hoogste score voor soortendiversiteit in de gemeente is. Het rapport ‘Toestand van de Natuur in Brabant’ zet ook uiteen dat het agrarisch gebied sterk is veranderd in de afgelopen decennia en de biodiversiteit hard achteruit is gegaan. De staat van de biodiversiteit in het boerenland is niet goed en trends laten zien dat deze nog verder achteruit gaat. Akkerplanten zijn sinds 1900 met 35 procent achteruitgegaan, graslandvlinders met 80 procent, en kenmerkende vogelsoorten met 85 procent.13
11
Stichting Natuurorganisaties de Maashorst (2018). Wat de Maashorst uniek maakt!
12
IVN (September 2020). Evaluatie grote grazers in De Maashorst, Ecologische aspecten.
13
CBS (2020). Afname flora en fauna in agrarisch gebied sinds 1900. https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2020/06/afname-flora-enfauna-in-agrarisch-gebied-sinds-1900
blad 39 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Wat betreft biodiversiteit in stedelijk gebied is er nog minder bekend. In het Leefgebiedplan Stad van de provincie wordt gewerkt aan soortenbeheer in stedelijke milieus. Diverse soorten, zowel flora als fauna, maken gebruik van het stedelijk gebied. In het stedelijk gebied is het vaak warmer en er is veel steen in de vorm van bestrating. Er zijn muren en daken die warmte vasthouden en waarin holtes voorkomen die geschikt zijn al broedlocatie voor vogels. De omstandigheden maken het een aantrekkelijk milieu voor sommige soorten. Desondanks zijn de omstandigheden minder gunstig geworden, met name voor stadvogels, zoals de kauw, ekster en verschillende soorten mezen.14 Al met al is het niet goed gesteld met de biodiversiteit, maar ligt met name de biodiversiteit van natuurgebieden als de Maashorst in het vizier. Agrarisch gebied en stedelijk gebied staan minder op de radar van gemeenten. Wel doet de gemeente Maashorst mee aan ‘Operatie Steenbreek”, een initiatief dat waterinfiltratie en vergroening van de buitenruimte in de stad verbetert.
Figuur 3.12: Soortendiversiteit (bron: Atlas van de Leefomgeving, NDFF)
3.3.3
Beoordeling In de laatste decennia zijn belangrijke stappen gezet met de natuurwetgeving om de natuur te laten floreren en de biodiversiteit te versterken. De eerste effecten daarvan zijn zichtbaar en zo ook in De Maashorst. De beheerplannen hebben bijgedragen aan de uitbreiding van het natuurgebied en het herstel van natuurwaarden. Er is weinig actuele data beschikbaar over de huidige staat van aanwezige (rode lijst) soorten, maar over het algemeen geldt dat deze in natuurgebieden positieve effecten laat zien voor een deel van de soorten. De biodiversiteit in landbouw- en stedelijke gebieden neemt daarentegen nog wel sterk af. Het thema natuur heeft echter de wind mee en er is meer aandacht, ook vanuit de gemeente Maashorst, voor de ontwikkeling van nieuwe natuur en biodiversiteit. De provincie wil met haar nieuwe beleidskader meer vaart zetten achter het realiseren van het overige NNB, dat ook van toepassing is op De Maashorst. De verwachting is dus dat de natuur in de komende jaren versterkt zal worden. Echter, de mate waarin dit gebeurt, hangt sterk af van de mate waarin ook actie wordt ondernomen in landelijke en stedelijke gebieden. Dit resulteert in onderstaande beoordeling.
14
CLO (2018). Fauna van stedelijk gebied, 1990-2017. Fauna van stedelijk gebied, 1990-2017 | Compendium voor de Leefomgeving (clo.nl)
blad 40 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
3.4
Omgevingskwaliteit
3.4.1
Inleiding en beoordelingskader Inleiding Omgevingskwaliteit is een veelzijdig begrip, met verschillende aspecten (zie paragraaf 2.3). Voor de verschillende aspecten kunnen verschillende definities bestaan. Zo kan cultuurhistorie verschillende dingen betekenen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) onderscheidt drie categorieën van cultuurhistorie: 1. in de bodem (op land en onder water) bewaarde sporen en resten van menselijke bewoning vanaf het eerste begin van de menselijke bewoning; 2. historische gebouwen, erven, tuinen, parken en stedenbouwkundige structuren; 3. landschappelijke elementen, gebieden en ruimtelijke patronen waarin de historische wisselwerking tussen mens en maatschappij enerzijds en de fysieke omgeving anderzijds tot uitdrukking komt: het historische landschap. Afwegingskader Het beoordelingskader is opgenomen in de tabel. Hoewel het begrip “cultuurhistorie” een bepaalde mate van historische authenticiteit veronderstelt, zijn ook “hedendaagse” architectonische en stedenbouwkundige waarden onderdeel van het beoordelingskader. Door de subjectieve aard van die beoordelingscriteria wordt geen (geobjectiveerd) oordeel over de kwaliteit van stedenbouwkundige en architectonische waarde geveld, maar beperkt de beoordeling in het OER zich tot een beschrijving van de stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit.
De daarbij gewenste beweging is “behoud van de stedenbouwkundige/architectonische kwaliteit”: dat betekent niet per definitie dat iedere aanpassing een negatief effect heeft. Thema Ruimtelijke kwaliteit
3.4.2
Aspect Stedenbouwkundige kwaliteit Landschappelijke kwaliteit Cultuurhistorie
Gewenste beweging Behoud en ontwikkeling van kernkwaliteiten stedelijk landschap en architectonische kwaliteit. Behoud en ontwikkeling van kernkwaliteiten (niet-stedelijk) landschap.
Groenstructuren (monumentale bomen) Gebruikerskwaliteit
Behoud en versterking van monumentale groenstructuur.
Instandhouding cultuurhistorische (en archeologische) waarden. Erfgoed een volwaardige plek geven in ruimtelijke ontwikkelingen.
Inrichting van het landschap is passend voor het huidig/beoogd gebruik.
Huidige en toekomstige situatie Stedenbouwkundige kwaliteit Dit aspect is met name op de kern Uden gericht. De bestaande ruimtelijke structuur van Uden kan in het kort als volgt gekarakteriseerd worden:
blad 41 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
•
•
• •
Een ruimtelijke opbouw van de kern die zich kenmerkt als een overzichtelijke verzameling van op zichzelf staande buurten en wijken met een eigen karakter en die een staalkaart vormt van verschillende stedenbouwkundige tijdperken. Een dragerstructuur die wordt gevormd door de rondwegen als min of meer scherpe begrenzingen tussen kern en buitengebied. Daarnaast ook een netwerk van (historische) linten en met groen begeleide ontsluitingswegen. Een continue groene dooradering, op een aantal plekken ook over de rondwegen heen verbonden met het omringende landschap. Het centrumgebied dat zich binnen het losse patroon van de kern manifesteert als een relatief compacte verstedelijkte ‘pit’.
Landschappelijke kwaliteit De gemeente Maashorst ligt in het Noord-Brabantse zandlandschap, in de Peel. Kenmerkend voor het landschap van Maashorst is de Peelrandbreuk. Aan de oostzijde van deze breuk wateren de waterlopen af van de Peel, loodrecht op het dal van de Leijgraaf, wat zorgt voor de kenmerkende oost-west oriëntatie van het landschap. Natuurgebied De Maashorst vormt het kloppend hart van de gemeente en neemt een prominente plek in het landschap van de gemeente in.
blad 42 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
De gemeente Maashorst bestaat uit een zestal kernen en een aantal buurtschappen. De gemeente kent hoofdzakelijk een agrarisch gebruik. Daarnaast is er een aantal bos- en natuurgebieden (de Maashorst, de Bedafse Bergen, de wijstgronden rondom de Peelrandbreuk). Ten westen van de kern Uden ligt de rijksweg A50 en ten noorden van de kern Odiliapeel is vliegbasis Volkel gelegen.
Figuur 3.13: Ontwikkeling gemeente Maashorst (bron: topotijdreis.nl)
Cultuurhistorie De gemeente heeft vooral een agrarische ontwikkelgeschiedenis. De meeste dorpen gaan terug tot de middeleeuwen (elfde eeuw). Van de kernen is nagenoeg alleen Uden uitgegroeid tot een belangrijk streekcentrum. De dorpen waren agrarische nederzettingen met op hun best een regionale marktfunctie. Na de Tweede Wereldoorlog industrialiseerde Uden, vooral onder invloed van rijksbeleid. De bevolking groeide en forse nieuwbouwwijken verrezen. De ontsluiting per snelweg volgde via de A50.
blad 43 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Naast de rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten kent de gemeente vooral historisch geografische waarden in de vorm van kleine buurtschappen met beeldbepalende boerderijen en herkenbare/historische opzet. Verder zijn de volgende samenhangende eenheden van belang (ook zichtbaar op Figuur 3.14): Beerse Overlaat De Beerse Maas is een overlaatsysteem dat eeuwenlang het landschap en het bodemgebruik heeft bepaald. Tal van dijken, kades, weteringen en sluizen herinneren aan de wateroverlast, die vrijwel ieder jaar plaatsvond. De Beerse Overlaat en de Baardwijkse Overlaat, die er deel van uitmaakte, was het grootste overlaatsysteem in ons land. De overlaat is pas gesloten in 1942. Jonge heideontginning Herperduin met Groot Ganzenven Het gebied is een heideontginning uit het begin van de twintigste eeuw en bestaat uit bos, heidevelden en actief stuifzand. Interessant zijn de verschillen in inrichting tussen het oostelijke en het westelijke deel. Jonge bebossing Schaijkse Heide De Schaijkse Heide is ontgonnen en grotendeels bebost in de periode 1840-1940. Over de heide liepen enkele doorgaande zandwegen. Het patroon van ontginningswegen dateert van het midden van de negentiende eeuw. De bebossing vond vooral plaats in het begin van de twintigste eeuw.
Productiebossen Udenoord en Slabroekse Bergen Het gebied bestaat uit productiebossen op voormalige heidevelden en stuifzanden, ingeplant in het kader van de werkverschaffing. Aan de randen gaat het bosgebied over in de kleinschalige cultuurlandschappen van Hengstheuvel en Slabroek. Het gebied is onderdeel van de Maashorst. Akkercomplex De Brand en heideontginning Nieuwveld Bij buurtschap De Brand ligt een klein, redelijk gaaf akkercomplex met landbouwgronden en een hakhoutbosje. Nieuwveld is een goed bewaard gebleven kleinschalige ontginning met een strookvormige percelering en perceelrandbegroeiing langs de sloten.
Figuur 3.14: Cultuurhistorische waardenkaart (bron: Provincie Noord-Brabant)
Archeologie In deze Leefomgevingsfoto zijn archeologische waarden (categorie 1 binnen de definitie van de RCE) niet behandeld. Deze waarden zijn beschermd in specifieke wet- en regelgeving. Hierdoor is aantasting niet zondermeer mogelijk. Daarnaast is het schaalniveau van de Omgevingsvisie en OER van dien aard, dat inzicht in specifieke archeologische waarden een te diep detailniveau vraagt.
blad 44 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Groenstructuren In de verschillende kernen van de gemeente Maashorst worden bebouwingslinten en planmatig opgezette wijken gecombineerd met een (ruime) groenstructuur. Figuur 3.15 geeft de bomenstructuur binnen de gehele gemeente weer. Naast de natuurgebieden, vallen ook de kernen op. Kijkend naar de kern Uden is bijvoorbeeld te zien dat het oostelijk deel van de kern meer bomen heeft dan het westelijk deel.
Figuur 3.15: Bomenstructuur (bron: RIVM, 2016)
Op Figuur 3.16 zijn enkele monumentale bomen te zien. Deze zijn in verschillende kernen en in het buitengebied te vinden. De monumentale bomen zijn opgenomen in het Landelijk Register van Monumentale Bomen van de Bomenstichting. Deze bomen zijn volgens de Bomenstichting van nationaal belang. In veel gevallen gaat het om bomen met een hoge leeftijd, met een bijzondere schoonheid of zeldzaamheidswaarde, of een beeldbepalende functie voor de omgeving.
blad 45 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.16: Monumentale bomen (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2020)
Gebruikerskwaliteit Op Figuur 3.17 is het huidig (land)gebruik van de gemeente Maashorst te zien. Een groot deel van de gemeente is aangeduid als overig agrarisch gebied. Verder zijn de natuurstructuren van onder andere De Maashorst goed te zien. De kern Uden geeft ruimte aan de meeste sociaal-culturele voorzieningen, parken en plantsoenen.
blad 46 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.17: Bodemgebruik (bron: CBS, 2017)
3.4.3
Beoordeling Kijkend naar de aspecten van de omgevingskwaliteit heeft de gemeente Maashorst een rijke ruimtelijke kwaliteit. Over tijd zijn bestaande cultuurhistorische waarden aangetast en nieuwe waarden geïntroduceerd. De groei van met name de kern Uden in de twintigste eeuw en de daarbij horende nieuwe infrastructuur, is een ontwikkeling die zijn sporen in het landschap heeft nagelaten. Nieuwe structuren gaan daardoor samen met oudere bebouwingslinten en groen. In de gemeente Maashorst bestaan verschillende opgaven die om ruimte vragen, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie. Dit kan er in theorie voor zorgen dat landschappelijke waarden verloren gaan. De manier waarop de opgaven worden ingevuld beïnvloedt de mate waarin nieuwe kwaliteiten aan het landschap worden toegevoegd of juist verloren gaan. Zonder duidelijke kaders en visie kán de omgevingskwaliteit van de gemeente daardoor afnemen. Echter, het behoud van de omgevingskwaliteit staat op de gemeentelijke agenda. De beoordeling van de omgevingskwaliteit is al met al positief. De ruimtelijke uitdagingen van deze tijd kunnen in de referentiesituatie voor een potentiële afname zorgen. Dat hoeft echter niet het geval te zijn.
blad 47 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
3.5
Energietransitie
3.5.1
Inleiding en beoordelingskader Inleiding De CO2-uitstoot moet sterk afnemen in de komende jaren. Dat is het gevolg van de afspraken die gemaakt zijn op de klimaattop in Parijs in 2015. Inmiddels is dat vertaald naar doelstellingen op Europees, nationaal en provinciaal niveau. In 2030 moet de CO2-uitstoot gehalveerd zijn ten opzichte van 1990. Dat betekent dat er een versnelling van de energietransitie nodig is. De uitdaging is om de CO 2-emmissies te laten dalen door duurzame energie versneld in te faseren en fossiele energie soepel uit te faseren, terwijl de energievoorziening veilig, beschikbaar en betaalbaar blijft. Tevens is energiebesparing een belangrijk middel. Het is een complexe opgave waarvoor zowel technische, sociale als beleidsinnovaties nodig zijn. Hiervoor is de RES, de Regionale Energie Strategie in het leven geroepen. Dertig energieregio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe het best duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewekt kan worden. De gemeente Maashorst hoort bij de RES Noordoost Brabant. Het is een opgave met vele belanghebbenden en een grote ruimteclaim. Afwegingskader Thema Energietransitie
Aspect RES-score Duurzame energieopwekking Gebruik duurzame energie Energiebesparing Afname fossiele brandstoffen/uitstoot Gasverbruik Elektriciteitsverbruik Infrastructuur voor duurzame energie
3.5.2
Gewenste beweging In 2030 reductie van CO2-uitstoot met 49 procent In 2030 55 ha zonneparken (en mogelijk 4 windmolens?) In 2050 van het aardgas af en verdere afname energieverbruik door isolatie Afname energieverbruik In 2030 reductie van CO2-uitstoot met 49 procent In 2050 van het aardgas af en verdere afname energieverbruik door isolatie Verduurzaming (en daling) elektriciteitsverbruik Voorkomen van netcongestie door uitbreiding net
Huidige en toekomstige situatie RES-score Met de publicatie van het Klimaatakkoord: de Nederlandse uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015), zijn verschillende afspraken gemaakt ten aanzien van energie. Eén van de afspraken is dat 30 energieregio’s in Nederland onderzoek waar en hoe het best duurzame elektriciteit op land (wind en zon) opgewerkt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen te gebruiken zijn zodat wijken en gebouwen van het
blad 48 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
aardgas af kunnen. Waar is ruimte en hoeveel? Zijn de plekken maatschappelijk gezien acceptabel en financieel haalbaar? In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke regio zijn eigen keuzes. De gemeente Maashorst heeft zich gecommitteerd aan het RES-bod dat belooft om de CO2-uitstoot in 2030 met 49 procent te reduceren. In de RES Noordoost-Brabant is aangegeven dat in de gemeente Maashorst zoekgebieden zijn voor zon- en windenergie. Voor het opwekken van zonenergie lijkt meer technische potentie dan voor windenergie in de gemeente. Technische potentie wil zeggen dat de zoekgebieden nog niet officieel door de raad zijn vastgesteld.15 Duurzame energieopwekking
Figuur 3.18: Percentage bekende hernieuwbare energie (bron: Klimaatmonitor)
In bovenstaande grafieken is weergegeven welk percentage van de totale energiebehoefte in de voormalige gemeenten Uden en Landerd middels hernieuwbare energiebronnen werd opgewekt tussen 2010 en 2019. Dit is ook getoond voor verschillende energietoepassingen: warmte, elektriciteit en voertuigbrandstoffen. Te zien is dat het aandeel hernieuwbare energie enkele procenten is gestegen in de afgelopen jaren. Dit geldt ook voor de verschillende energietoepassingen. Met name het aandeel voor elektriciteit is toegenomen in de afgelopen tien jaar in beide gemeenten.
Figuur 3.19: Ontwikkeling Kwh/jaar per inwoner (bron: Gemeentelijke Duurzaamheidsindex)
Tot 2030 heeft de gemeente bedraagt de RES-opgave een reductie van 49 procent van de CO2-uitstoot. Er is een verdeling gemaakt van het aantal TWh elektriciteit dat per gemeente in Noordoost Brabant duurzaam opgewekt moet worden. De energieopgave op basis van het huidige aandeel in elektriciteitsverbruik is in Landerd 0,03 TWh en in Uden 0,12 TWh. Landerd is verantwoordelijk voor twee procent van de regionale energieopgave en Uden voor 80 procent. Gezamenlijk is er in Maashorst een energieopgave van 0,15 TWh voor 2030. Deze energieopgave gaat de gemeente invullen met duurzame energie. Daarom zijn er, naast energiebesparing (25 procent), benutten van (bedrijfs)daken (40 procent), onder andere grondgebonden zonneparken en windturbines nodig om de energie duurzaam op te wekken. In Maashorst zijn reeds een aantal daken voorzien van zonnepanelen alsook zonneparken gerealiseerd of in ontwikkeling. Om de doelstellingen in 2030 en 2050 te behalen, moet nog circa 165 ha zonneparken worden ontwikkeld of negen windmolens (5,6 MW1) worden geplaatst. Een mix tussen deze twee methoden is wenselijk indien technisch mogelijk. Tot 2030 bestaat de opgave 15
RES Noordoost-Brabant (2021). RES 1.0 Regio Noordoost-Brabant. HandlerDownloadFiles.ashx (energiewerkplaatsbrabant.nl)
blad 49 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
uit 55 ha zonneparken en vier windmolens.16 Echter, gezien de radarverstoring in de gehele gemeente, lijkt de realisatiemogelijkheid van vier windmolens sterk te worden beperkt. Gebruik duurzame energie Figuur 3.20 toont het aandeel hernieuwbare energie ten opzichte van het totale energiegebruik. In 2020 lag het percentage bekende hernieuwbare energie in Maashorst (toen nog twee gemeenten) iets boven het Nederlands percentage: 10,5 procent ten opzichte van 10,1 procent.
Figuur 3.20: Percentage bekende hernieuwbare energie (bron: berekening Waarstaatjegemeente.nl, 2020)
Energiebesparing Het gemiddelde energieverbruik in de voormalige gemeente Uden is gedaald van gemiddeld 1.430 m 3 in 2017 naar 1.230 m3 in 2020. In Landerd ligt het gemiddeld gasverbruik hoger, namelijk op 1.470 m3. Hier is echter ook een daling waarneembaar. Het gaat hierbij om het gemiddelde energieverbruik per woning (aardgas en elektriciteit) van particuliere woningen. De gemiddeldes van Uden en Landerd liggen nog wel hoger dan het Nederlands gemiddelde van 1.120 m3. 17 De afname van het gemiddelde energieverbruik is te verklaren door betere isolatie van huizen, meer zonnepalen en zuinigere hr-ketels en apparaten. Afname fossiele brandstoffen/uitstoot In de gemeente Maashorst was in 2022 3,7 procent van de personenauto’s elektrisch. Dat percentage is gelijk aan het percentage over heel Nederland. In drie jaar tijd is het aandeel elektrische auto’s bijna verdriedubbeld; in 2019 was het namelijk nog slechts 1,3 procent.18 Kijkend naar de CO2-uitstoot van maatschappelijk vastgoed, is in Maashorst over het algemeen een daling te zien. In Figuur 3.21 is de CO2-uitstoot naar sector tussen 2019 en 2021 weergegeven. Echter, kijkend naar deze jaartallen is het belangrijk om rekening te houden met mogelijke effecten van de maatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus.
16
Over Morgen (2021). Beleid grootschaplige opwekking zonne- en windenergie, Gemeente Maashorst. energie-5-beleidsnotitiegrootschalige-zonne-en-wind-energie-gemeente-maashorst-io.pdf (gemeentemaashorst.nl) 17 CBS (2021). Energieverbruik particuliere woningen. StatLine - Energieverbruik particuliere woningen; woningtype en regio's (cbs.nl) 18
Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW): voertuigenregistratie, 2022.
blad 50 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Figuur 3.21: CO2-uitstoot naar sector (miljoen kg) (bron: Republiq, 2021)
Gasverbruik Op basis van kengetallen van Republiq is het gasverbruik in de gemeente Maashorst in 2021 op 12,4 m 3 per m2 geschat (toen nog de afzonderlijke gemeenten Uden en Landerd). 19 Ten opzichte van 2019 is er een stijging berekend. Die stijging komt overeen met de Nederlandse trend.
Figuur 3.22: Geschat gasverbruik (bron: Republiq, 2021)
Elektriciteitsverbruik Het geschat elektriciteitsverbruik in Maashorst is tussen 2019 en 2021 gedaald van 48,6 naar 42,6 kWh per m2. Ook die trend is in lijn met het Nederlands gemiddelde. Echter, de nationale daling was iets sterker: van 49,2 naar 40,2 kWh per m2.
Figuur 3.23: Geschat elektriciteitsverbruik (bron: Republiq, 2021)
19
Republiq. Geraadpleegd op https://www.waarstaatjegemeente.nl/info/Verantwoording%20en%20toelichting.pdf.
blad 51 van 166
datum 21 november 2023 projectnummer 0476197.100 betreft Omgevingseffectrapport (OER)
Infrastructuur voor duurzame energie Voor duurzame energie is een aanpassing van de energie infrastructuur nodig. Er zijn daarvoor meer en andersoortige kabels nodig ten opzichte van het huidige energienet. Het elektriciteitsnet moet in een hoog tempo fors uitgebreid worden. In gemeente Maashorst (i.o.) beheert Enexis het net. Voor elektriciteit geldt dat er op dit moment op regionale schaal capaciteit is, maar in Maashorst is dit beperkt. Enexis is als netbeheerder intensief betrokken bij de RES en heeft een doorrekening gemaakt. Momenteel is er sprake van netcongestie. Dit betekent dat er beperkte ruimte beschikbaar is op het elektriciteitsnet om stroom te leveren. Er zijn uitbreidingsplannen van het net, waarschijnlijk zal er in de toekomst/vanaf 2025 geen sprake meer zijn van netcongestie. Plannen die niet afhankelijk zijn van het elektriciteitsnet, zoals de conversie van waterstof, zouden al wel gerealiseerd kunnen worden.20
Figuur 3.24: Capaciteit hoofdstations maart 2021 (bron: Over Morgen, beleid grootschalige opwekking zonne- en windenergie)
3.5.3
Beoordeling De Gemeente Maashorst zet duidelijk in op het verduurzamen van haar warmte- en elektriciteitsbronnen. Met een warmtevisie en deelname aan de regionale RES-opgave zijn de ambities en doelstellingen gezet. Er zijn zoekgebieden voor wind- en zonne-energie in de gemeente aangewezen en verkend wordt welke alternatieve warmtebronnen voor gas kunnen worden toegepast. Echter, het aandeel duurzame energie ligt nog laag en het net is nog niet in staat de omslag naar duurzamere vormen van energie te dragen. Het is nu zaak om plannen, waaronder de invulling van zonne-energie en de uitbreiding van het energienet, concreet vorm te gaan geven om de doelstellingen van o.a. de RES te kunnen behalen. Mede door het beleid wat er al ligt en de fase waarin de energietransitie zich (landelijk) verkeerd is onderstaande beoordeling voor het thema energietransitie opgesteld.
20
Over Morgen (2021). Beleid grootschaplige opwekking zonne- en windenergie, Gemeente Maashorst. energie-5-beleidsnotitiegrootschalige-zonne-en-wind-energie-gemeente-maashorst-io.pdf (gemeentemaashorst.nl)