5. Nota Archeologie voormalig Uden
Tekst van het document
12
onder
vergelijkbare
omstandigheden
is
de
kans
op
het
aantreffen
van
De provincie Noord-Brabant heeft in 2010 met de aanpassing van de cultuurhistorische waardenkaart
2006, eveneens de historische kernen als waardevolle archeologische terreinen opgenomen.
25
Nota archeologiebeleid Uden
archeologische vindplaatsen minder hoog dan de vorige categorie. Daarnaast kan ook de kans dat een gebied door vroegere (agrarische) activiteiten eventuele vindplaatsen zijn aangetast, een rol spelen om het gebied onder te brengen in deze categorie. Vaak gaat het om de wat lager gelegen dekzandvlakten en dekzandruggen, voormalige heidegebieden di e pas in de loop van de afgelopen eeuwen in cultuur zijn gebracht of recente woonwijken en industrieterreinen (na ca. 1970). Wat betreft deze laatste geldt dat er bij de aanleg van woonwijken van net na WO II een beperkte verstoring is opgetreden bij de aanleg ervan, maar dat de funderingswijze van de gebouwen over het algemeen tot op het archeologisch vlak plaatsvond. Dat wil zeggen dat op plaatsen nog een redelijk bewaard bodemarchief aanwezig kan zijn. Recentere woonwijken of industrieterreinen gaan doorgaans gepaard met grootschaliger grondverzet en hebben dus meer verstoord. De vrijstellingsdrempel is bij deze categorie een bodemingreep met een oppervlakte van 2500 m² en een diepte van 0,4 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. De oppervlaktecriteria zijn gebaseerd op de archeologische trefkans. Hoe kleiner deze is, hoe groter een onderzoeksgebied moet zijn om een redelijke kans te creëren archeologische relicten aan te treffen.
In de gebieden met een middelhoge verwachting is sprake van de combinatie van onderzoekslacune en een op grond van kengetallen verwachte geringe(re) dichtheid aan archeologische vindplaatsen. De doelstelling is hier om bij grotere ingrepen (> 2500 m²) archeologisch (voor)onderzoek uit te laten voeren, zodat de bestaande kennislacune kan worden opgevuld. Categorie 6: Gebieden met een lage archeologische verwachting De kans op het aantreffen van archeologische nederzettingen is in deze gebieden/terreinen in vergelijking met andere landschappelijke zones, lager. Geomorfologisch gezien kan het gaan om relatief laag gelegen (nattere) landschappelijke zones, zoals delen van beekdalen, vroegere veengebieden en/of zones die in een recenter verleden rigoureus tot op aanzienlijke diepte zijn ontgonnen. Het aantal vindplaatsen dat van gebieden met vergelijkbare omstandigheden bekend is, is uiterst laag. Dit wil niet zeggen dat er geen vindplaatsen in het gebied aanwezig kunnen zijn. De kans op het aantreffen van archeologische resten is echter gering en het is vaak zoeken naar een speld in een hooiberg. Hiervoor zijn vooralsnog geen geschikte onder zoeksmethoden voorhanden. Op deze gebieden zijn geen ondergrenzen of een vergunningstelsels van toepassing vanuit de gemeentelijke bestemmingsplannen. De kans op het aantreffen van behoudenswaardige archeologische relicten is immers gering.
Deze categorie wordt dan ook niet opgenomen op de bestemmingsplankaart (echter wel als legenda eenheid op de archeologische beleidskaart). Categorie 7: gebieden zonder archeologische verwachting Gebieden/terreinen zonder archeologische verwachting betreffen: -
terreinen waar uit archeologisch (voor)onderzoek is gebleken dat archeologische waarden niet aanwezig zijn, of waar op grond van het uitgevoerde onderzoek geen archeologische waarden meer te verwachten zijn;
-
terreinen die zodanig zijn vergraven, geëgaliseerd, gesaneerd of ontgrond, dat geen behoudenswaardige archeologie meer te verwachten is;
Op deze gebieden zijn geen ondergrenzen of een vergunningstelsel van toepassing vanuit het gemeentelijke
bestemmingsplan.
De
kans
op
het
aantreffen
van
behoudenswaardige
archeologische relicten is immers nagenoeg nihil. Deze categorie wordt niet opgenomen op de verbeelding van het bestemmingsplan (echter wel als legenda eenheid op de archeologische beleidskaart). 26
Nota archeologiebeleid Uden
Meldingsplicht Op grond van bovenstaande ondergrenzen zullen in de toekomst bodemingrepen toegestaan worden waarbij archeologisch (voor)onderzoek niet verplicht gesteld wordt. Deze vrijstelling laat
onverminderd
dat
archeologische
resten
die
bij
toeval
aangetroffen
worden
bij
graafwerkzaamheden, direct gemeld moeten worden aan het bevoegd gezag, conform Monumentenwet 1988, laatste wijziging van 1 september 2007, paragraaf 7, artikel 53 en verder. In de Erfgoedwet van 2016 is dit artikel thans verwoord in art 10.5.
27
Nota archeologiebeleid Uden
Tabel 5. Bestemmingsplancategorieën en ondergrenzen onderzoeksplicht.
Cat.
Bestemmingsplan categorieën
GEMEENTE UDEN
Waarde Archeologie (WR-A)
beslistabel onderzoeksplicht bij bestemmingsplanwijziging en omgevingsvergunning
omschrijving categorieën
verstoringsdiepte
verstoringsoppervlak
archeologische gebieden
bodemingreep
bodemingreep
wel of geen onderzoeksplicht?
(-MV) 1
- Wettelijk beschermde monumenten
nvt
nvt
vergunningaanvraag bij Rijk conform monumentenwet.
- Gemeentelijke archeologische monumenten
nvt
nvt
Bij gemeentelijke monumenten vergunningaanvraag bij gemeente.
> 20 cm
> 1 m²
nee
ja
geen onderzoeksplicht
(water)molenlocatie, ed.
ja
nee
geen onderzoeksplicht
- AMK-terreinen van zeer hoge waarde
ja
ja
onderzoeksplicht (inwinnen advies senior-archeoloog over aard uit te voeren onderzoek)
> 40 cm
> 250 m²
- niet van toepassing in gemeente Uden 2
gebieden van zeer hoge archeologische waarde - historische hoeven, kasteel-, kerk-, kloosterterreinen,
3
4
5
gebieden van (hoge) archeologische waarde
- niet van toepassing in gemeente Uden Algemeen: bij voorkeur plaatsen op gemeentelijke Monumentenlijst (zie cat. 1)
- Historische kernen overig (dorpen en gehuchten)
nee
ja
geen onderzoeksplicht
- AMK-terreinen van (hoge) archeologische waarde
ja
nee
geen onderzoeksplicht
ja
ja
onderzoeksplicht (inwinnen advies senior-archeoloog over aard uit te voeren onderzoek)
> 40 cm
> 250 m²
nee
ja
geen onderzoeksplicht
gebieden met verwachtingswaarde hoog
gebieden met verwachtingswaarde middelhoog
ja
nee
geen onderzoeksplicht
ja
ja
onderzoeksplicht (inwinnen advies senior-archeoloog over aard uit te voeren onderzoek)
> 40 cm
> 2.500 m²
nee
ja
geen onderzoeksplicht
ja
nee
geen onderzoeksplicht
ja
ja
onderzoeksplicht (inwinnen advies senior-archeoloog over aard uit te voeren onderzoek)
6
gebieden met verwachtingswaarde laag
geen
geen
geen onderzoeksplicht
7
gebieden zonder archeologische verwachting
geen
geen
geen onderzoeksplicht
ontgrond of archeologisch vrijgegeven gebieden
Figuur 8. Volgende pagina: Verkleinde versie van de beleidskaart Uden (versie 3.4, dd. 27-03-2017) 28
Nota archeologiebeleid Uden
29
Nota archeologiebeleid Uden
2.5.
Gemeentelijke en provinciale archeologische aandachtgebieden
In 2006, aangevuld in 2010 en herzien in 2016, heeft de provincie Noord-Brabant vanuit bescherming en versterking van haar kernkwaliteiten een cultuurhistorische waardenkaart samengesteld en een aantal gebieden geselecteerd. Zo zijn in totaal 21 cultuurhistorische landschappen en 16 archeologische landschappen geselecteerd en beschreven. De inzet van dit erfgoed is om de ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving te verhogen en de verbinding van dit erfgoed met haar inwoners te stimuleren. De landschappen zijn opgenomen in de provinciale Verordening Ruimte. Binnen de gemeente Uden liggen twee regio’s van provinciaal cultuurhistorisch belang (Peelkern en Peelrand). Verder bevindt zich aan de oostzijde van de gemeente een cultuurhistorisch landschap van cultuurhistorisch belang (Landgoederenzone in de Peel). Voorts kent de kaart 3 complexen (puntlocaties) van cultuurhistorisch belang: De Zagerij van Van Kessel, de timmerfabriek van Cornelissen en de stoomzuivelfabriek Sint-Antonius. Specifiek voor het archeologiebeleid zijn voornoemde landschappen minder relevant en worden de landschappen hier niet verder uitgewerkt. Een provinciaal archeologisch landschap is niet aanwezig binnen de gemeente. 13 De
gemeente
Uden
heeft
tot
op
heden
geen
archeologische
aandachtsgebieden
of
archeologische monumenten aangewezen. Op grond van de Erfgoedverordening 2017 heeft de gemeente
de mogelijkheid
om gemeentelijke monumenten van archeologische aard aan te
wijzen en daar een beschermingsregime aan te verbinden. Beleidsregel 5. Binnen de gemeente Uden liggen twee regio’s van provinciaal cultuurhistorisch belang. Een provinciaal archeologisch landschap is niet aanwezig. De gemeente Uden heeft geen gemeentelijke archeologische aandachtsgebieden of archeologische monumenten. De gemeente kan op basis van de Erfgoedverordening 2017 gemeentelijke archeologische monumenten aanwijzen.
2.6.
Nadere beoordelingsrichtlijnen en beleidsafwegingen
1. Project- of plangebied of perceel met verschillende archeologische waarden Als binnen een plan- of projectgebied of perceel waarvoor een vergunning wordt aangevraagd volgens de archeologische beleidskaart verschillende archeologische waarden voorkomen, dan geldt de hoogste aanwezige waarde met bijbehorende vrijstellingsdrempel ter bepaling van de onderzoeksverplichting. Slechts als de hoogste waarde een zeer beperkt deel uitmaakt van het plangebied (< 10%), kan na afweging worden besloten om de oppervlakteondergrens te hanteren die het grootste deel uitmaakt van het plangebied.
13
http://noordbrabant.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=1dab0b45
b3234fffa8090a4bc8ae06f8 30
Nota archeologiebeleid Uden
2. Project- of plangebied met vrijstelling onderzoek op grond van vrijstellingsdrempel Op plan- of projectgebieden waarvoor een bepaalde archeologische waarde geldt, maar die qua bodemingreep beneden de vrijstellingsdrempel voor onderzoek vallen, blijft de dubbelbestemming onverminderd van kracht. Indien uit (voor)onderzoek is gebleken dat geen archeologische waarden in het (plan)gebied meer te verwachten zijn, kan de dubbelbestemming Waarde-Archeologie van de verbeelding verwijderd worden. 3. Inventariserend onderzoek in een project- of plangebied Indien op basis van de oppervlakte van de bodemverstorende ingrepen in een project- of plangebied een nader inventariserend archeologisch onderzoek wordt verplicht gesteld, dan heeft dat onderzoek minstens betrekking op het gehele plangebied of projectplan (afhankelijk van de omvang, veelal één of meerdere percelen). Een inventariserend onderzoek kan bestaan uit een (aanvullend) bureauonderzoek, een booronderzoek (verkennend, karterend) of een proefsleuvenonderzoek. 4.
Beperkte bodemingreep Indien door de aanvrager onderbouwd kan worden dat de bodemverstoring binnen het plandeel waar de feitelijke bodemingrepen gaan plaatsvinden (het verstoringsoppervlak, dat is de oppervlakte waarbinnen de bodemingrepen plaatsvinden) minder dan 5% uitmaakt van het oppervlak waarbinnen de ingreep plaatsvindt, kan de gemeente na afweging ontheffing van de onderzoeksverplichting verlenen. De dubbelbestemming Waarde-Archeologie blijft ongewijzigd aanwezig in het bestemmingsplan en op de verbeelding. Uitgangspunt hierbij dat het hier een ‘archeologiesparende’ vorm van bouwen betreft zoals door de toepassing van geboorde funderingspalen (zie ook 2.1 Behoud in situ). 5. Bodemingrepen met een geleidelijk effect Een aparte categorie ingrepen vormen de ingrepen die een geleidelijk effect hebben op de dieper liggende archeologische resten. Het betreft dan voornamelijk die bodemingrepen die de afvoer van grond met zich meebrengt die niet wordt aangevuld. Hierbij kan gedacht worden aan het afplaggen van heide in het kader van natuurbeheer en -ontwikkeling, (laan)bomenteelt en graszodenteelt. In dergelijke gevallen is het belangrijk in het kader van een vergunning eerst vast te stellen wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. 6.
Activiteiten die vergunningplichtig zijn Gebieden met voorgenomen activiteiten die op basis van een in het bestemmingsplan opgeno men vergunningstelsel vergunningplichtig zijn, dienen alvorens de aanvraag tot vergunning in behandeling wordt genomen, onderzocht te worden middels een archeologisch (voor)onderzoek om vast te stellen wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. Bij vergunningplichtige activiteiten kan gedacht worden aan: diepploegen, aspergeteelt, drainagesystemen aanleggen, enz.
31
Nota archeologiebeleid Uden
Beleidsregel 6. De gemeente Uden heeft naast al het bovenstaande nog enkele richtlijnen: 1. Indien in één plangebied meerdere verwachtingswaarden voorkomen, dan geldt de hoogste waarde (en dus de kleinste ondergrens). Slechts als de hoogste waarde een zeer beperkt deel uitmaakt van het plangebied (< 10%), kan na afweging worden besloten om de oppervlakteondergrens te hanteren die het grootste deel uitmaakt van het plangebied. 2. Indien geen onderzoek moet worden uitgevoerd omdat beneden de onderzoeksgrenzen (diepte- en/of oppervlakte-ondergrens) gebleven wordt, blijft de dubbelbestemming Waarde-Archeologie (WR-A) van het bestemmingsplan onverminderd van kracht. 3. Indien op basis van de oppervlakte van de bodemverstorende ingrepen archeologisch onderzoek noodzakelijk is, vindt dit plaats in het gehele plangebied. 4. Indien de bodem in minder dan 5% van het ingrepengebied verstoord wordt, kan de gemeente na afweging vrijstelling verlenen van de verplichting tot uitvoering van archeologisch vooronderzoek. 5. In gebieden waar ingrepen gepland worden met een geleidelijk effect dient eerst vastgesteld te worden wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. 6.
Voor -agrarische- activiteiten die vergunningplichtig zijn (zoals diepploegen, aspergeteelt, drainagesystemen aanleggen, enz.) geldt eveneens de verplichting tot het uitvoeren van een onderzoek om vast te stellen wat het effect op de langere termijn kan zijn.
32
Nota archeologiebeleid Uden
IV.
RANDVOORWAARDEN GEMEENTELIJK ARCHEOLOGIEBELEID 1. KOSTENVERHAAL EN NADERE FINANCIËLE REGELINGEN Bij de bekostiging van de gemeentelijke archeologische monumentenzorg is het van belang een onderscheid te maken tussen projectgebonden uitvoeringskosten en de algemene uitvoeringskosten van het gemeentelijke beleid. De eerste kosten zijn alle kosten die ontstaan ten aanzien van de voorbereiding en uitvoering van een project. De tweede kosten kunnen worden gezien als apparaatskosten (op te vatten als de bestuurslasten), noodzakelijk voor het nakomen van de generieke gemeentelijke taakstelling.
Projectgebonden uitvoeringskosten De projectgebonden uitvoeringskosten zijn de kosten van het doorlopen van het archeologisch e proces om het behoud van informatie te garanderen en/of te komen tot een verantwoorde afweging van belangen. In tegenstelling tot de algemene kosten, zijn deze in de meeste gevallen direct te relateren aan individuele bouw- en inrichtingsprojecten. Binnen deze projecten kan vervolgens weer een onderscheid gemaakt worden tussen gemeentelijke projecten (bijvoorbeeld voor de inrichting van de openbare ruimte), projecten van andere overheden, private initiatieven en alle gradaties daartussenin. Binnen de besta ande wet- en regelgeving staan verschillende mogelijkheden ter beschikking voor het doorberekenen van de archeologiekosten in niet-gemeentelijke projecten. Te denken valt onder meer aan het verrekenen via de anterieure overeenkomsten als gevolg van de Wro of een bijdrage aan een vergunning als gevolg van een exploitatieplan14. Met de implementatie van het gemeentelijk beleid geeft de gemeente in belangrijke mate invulling aan het zogenaamde veroorzakersprincipe. Via dit veroorzakersprincipe draagt de gemeente
de
benodigde
archeologische
werkzaamheden
in
private
projecten
aan
de
initiatiefnemer van de ruimtelijke ingreep op. De gemeente accordeert in dat soort gevallen overigens wel de randvoorwaarden waarbinnen die werkzaamheden dienen plaats te vi nden (via een Programma van Eisen, en eventuele aanvullende kwaliteitseisen). Van initiatiefnemers kan op basis daarvan verlangd worden dat zij de kosten van benodigde archeologische maatregelen en werkzaamheden voor hun rekening nemen.
Gemeente als initiatiefnemer Ook de gemeente is zelf een belangrijke initiatiefnemer tot ruimtelijke ingrepen en zal daar dus ook naar moeten handelen. Dit betekent dat in de gemeentelijke projectbegrotingen voor projecten gelegen in gebieden van categorie 1 t/m 5 de benodigde reserveringen voor archeologisch (vervolg)onderzoek zullen moeten worden gemaakt. De gemeente heeft daarbij ook een belangrijke voorbeeldfunctie. Raadzaam is om voor dergelijke calculaties per project advies in te winnen.
Planschade en excessieve kosten Archeologie kan een financieel risico vormen in iedere exploitatie. Dat begint al bij de locatiekeuze voor de ontwikkelingen: locaties zonder archeologische waarde of verwachting 14
In de grondexploitatiewet (Wro) is archeologie op de lijst van verhaalbare kosten opgenomen.
33
Nota archeologiebeleid Uden
verdienen vanzelfsprekend de voorkeur vanuit het Malta-uitgangspunt: ‘Behoud gebieden met archeologische waarden zoveel mogelijk in situ’. Als dat niet mogelijk is, of wanneer de maatschappelijke
afweging
anders
uitvalt,
dan
moet
rekening
worden
gehouden
met
archeologisch onderzoek en de kosten daarvan. De aard en omvang van de vindplaats(en), evenals de toegankelijkheid en de vereiste onderzoeksmethode bepalen in belangrijke mate de hoogte van de kosten. Vooral uitvoerend onderzoek op dorps- en stadskern-, beekdal-, en steentijdvindplaatsen is arbeidsintensief en dus relatief duur, maar ook opgravingen bij grootschalige planontwikkelingen zijn kostbaar. De archeologische kosten zouden kunnen worden geminimaliseerd door archeologische waarden slechts beperkt op te nemen op de archeologische beleidskaart en de verbeelding van bestemmingsplannen. Het nadeel hiervan is dat daarmee mogelijk belangrijke archeologische waarden verloren gaan en het risico van toevalsvondsten wordt vergroot. 15 Zou de gemeente geen archeologische waarde-gebieden aanwijzen,
met
andere
woorden,
legt
de
gemeente
geen
beperkingen
middels
bestemmingsplan of verordening op, dan is elke aangetroffen archeologische waarde per definitie een toevalsvondst. De kosten voor het opgraven van dergelijke toevalsvondsten komen in de regel altijd volledig voor rekening van de gemeente en zorgen bovendien voor vertraging bij de planrealisatie, met het risico van verhaal van deze kosten door een initiatiefnemer bij de gemeente. Een voorbeeld van een dergelijke toevalsvondst was het Merovingische grafveld van Uden-Schepersweg dat aan het licht kwam ondanks een advies vrijgave door een archeologisch bureau dat het booronderzoek niet juist had geïnterpreteerd. Middels de
archeologische
beleidskaart
en
de
daaraan
gekoppelde
ondergrenzen voor
onderzoek wordt het ‘stuiten op’ toevalsvondsten zoveel als mogelijk voorkomen en worden de kosten voor de burgers en de gemeente geminimaliseerd. Bij de toepassing van het veroorzakersprincipe kunnen zich situaties voordoen die politiek of maatschappelijk
onwenselijk
zijn.
De
belangrijkste
daarvan
is
de
situatie
waarbij
de
archeologische waarden op het terrein van een grondeigenaar van zodanige betekenis of omvang is, dat winstgevende exploitatie van die locatie niet (meer) mogelijk is. Dit kan zich voordoen bij:
kleinschalige initiatieven, in zowel ruimtelijke als economische zin, waarbij de kosten voor de archeologie zich niet verhouden tot de totale projectkosten,
bij grote(re) projecten met een zeer omvangrijke en/of complexe archeologische component, die om andere maatschappelijke redenen toch doorgang moeten vinden.
Voorheen kon men met hoge uitzondering beroep doen op een rijksregeling compensatie excessieve kosten. Met ingang van de nieuwe Erfgoedwet, is deze regeling komen te vervallen en bestaat een dergelijk vangnet niet meer.
Bestuurslasten archeologiebeleid De bestuurslasten archeologiebeleid kunnen worden onderverdeeld in eenmalige kosten die gemaakt worden voor:
het opstellen en implementeren van de archeologische waarden- en beleidskaart;
voor de ontwikkeling en implementatie van beleid;
voor het adviseren betreffende bestemmingsplannen en vergunningen.
15
Dit staat los van het risico op vertraging van bestemmingsplanprocedures als gevolg van zienswijzen van belanghebbenden (heemkundekringen, provincie ed.).
34
Nota archeologiebeleid Uden
en jaarlijkse uitvoeringskosten. De jaarlijkse uitvoeringskosten komen voort uit het begeleiden van de uitvoering en handhaving van het archeologiebeleid. Veelal wordt hierbij beroep gedaan op externe archeologische adviseurs. De hoogte van de bestuurslasten zijn afhankelijk van:
het aantal aanvragen omgevingsvergunningen;
de aard en omvang van de ontwikkelingsgerichte ruimtelijke plannen (oppervlakte) in relatie tot de beleidskeuzen (ondergrenzen voor het verplicht stellen van archeologisch onderzoek);
de omvang van de met een archeologische (verwachtings)waarde belaste gebieden.
Terugkerende taken (en kosten) die samenhangen met (externe) advisering en ondersteuning bij het opstellen van bestemmingsplannen en vergunningen en het begeleiden van de uitvoering en handhaving van het beleid, bestaan onder meer uit:
het opstellen en/of beoordelen van de archeologieparagraaf, verbeelding en planregels van bestemmingsplannen en ruimtelijke onderbouwingen.
het opstellen van Programma’s van Eisen t.b.v. maatregelen, die gericht zijn op het beschermen (behoud in situ) of het opgraven (behoud ex situ) van geselecteerde waarden.
het beoordelen van Programma’s van Eisen van derden (controle onderzoeksvragen, prospectiestrategie en –methode) voor alle uitvoerende onderzoeken in de gemeente (zowel van particuliere initiatiefnemers als ook van de gemeente als ontwikkelaar). In de regel betreft het onderzoeken in het kader van nieuwe (ontwikkelingsgerichte) bestemmingsplannen of onderzoeken in het kader van omgevingsvergunningen.
het beoordelen van onderzoeksrapportages en daaruit voortvloeiende adviezen die het resultaat zijn van uitgevoerde onderzoeken en op basis daarvan besluiten of en welke vervolgstappen noodzakelijk zijn.
het opstellen van selectieadviezen en (laten) nemen van een selectiebesluit met betrekking tot archeologische waarden op grond van een afgerond vooronderzoek en een uitgebracht selectieadvies.
het
inhoudelijk
toezicht
houden
op
onderzoek
(vaak
in
combinatie
met
archeologisch procesmanagement bij gemeentelijke projecten) .
Daarnaast houdt de gemeente er rekening met het om de 4 à 5 jaar actualiseren van de archeologische waarden- en beleidskaart.
Het rijk verstrekt sinds de invoering van de Wet op de archeologische monumentenzorg een uitkering als bestuurslastenvergoeding aan gemeenten en provincies voor de aanloop- en uitvoeringskosten die met deze wet gepaard gaan. Deze bestuurslastenvergoeding verloopt via het gemeentefonds en heeft een structureel karakter. De vergoeding bedraagt € 0,61 per wooneenheid. Dit is uiteraard bescheiden, gezien het gemeentelijk takenpakket.
Beleidsregel 7. De gemeente Uden reserveert geen apart budget voor de uitvoering van het gemeentelijk archeologiebeleid en hanteert het landelijke uitgangspunt ‘de verstoorder betaalt’. Gemaakte ambtelijke kosten ten behoeve van het uitvoeren van het archeologiebeleid zullen verhaald worden via: 1. de bestuurslastenvergoeding, daar waar het niet-projectgebonden kosten betreft; 2. de heffing van projectleges of kostenverhaal op basis van Wro afdeling 6.4, daar waar het projecten van derden betreft; 3. projectkosten, daar waar het eigen gemeentelijke projecten betreft. 35
Nota archeologiebeleid Uden
2. COMMUNICATIE EN PUBLIEKSBEREIK Met de introductie van de Wamz komt de archeologie dichter bij de burger te staan. Dat betekent echter nog niet dat archeologie voor de burger ook zichtbaar is of wordt. Het is een uitdaging voor alle partijen om archeologie beleefbaar te maken, bij te laten dragen aan de ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving en zo voor een maatschappelijk draagvlak te zorgen. Archeologie heeft een duidelijke publieksfunctie. Veel mensen hebben belangstelling voor het leven dat zich vroeger afspeelde in hun eigen dorp, stad, wijk of straat. Vooral het uitvoerende archeologische werk, zoals een opgraving, trekt vaak veel belangstelling. De resultaten daarvan leveren dan ook een belangrijke bijdrage aan het cultuurhistorisch besef en het leefklimaat binnen de gemeente. Publieksparticipatie vormt vanzelfsprekend een belangrijk onderdeel van de archeologische activiteiten in de gemeente. De betrokkenheid van de bewoners bij de resultaten van archeo logisch onderzoek is meestal groot. Archeologie is namelijk spannend en appelleert sterk aan de behoefte van veel mensen om iets te weten te komen over de geschiedenis van hun eigen leefomgeving. Opgravingsprojecten zijn bij uitstek geschikt voor het entho usiasmeren van de schoolgaande generatie. Samen met het primair en voortgezet onderwijs kunnen projecten op het gebied van erfgoededucatie worden ontwikkeld.
Blijvende aanwezigheid van archeologische vondsten op locatie, in een lokaal informatiecentrum of archeologisch museum heeft een grote toegevoegde waarde. Bij grotere archeologieprojecten zal de gemeente overwegen om in overleg met alle betrokken partijen een communicatieplan op te stellen en eventuele kosten voor blijvende herinneringen in de projectbegroting op te nemen.
3. DE ROL VAN DE HEEMKUNDEKRING EN VRIJWILLIGERS Amateurarcheologen en heemkundigen (hier verder vrijwilligers genoemd) kunnen op velerlei wijzen een belangrijke rol vervullen bij het creëren van draagvlak voor de lokale geschiedenis:
signaleren en melden (ogen en oren van de archeologie);
het kritisch volgen van archeologische onderzoeken;
het aanleveren van lokale informatie aan archeologische onderzoeksbureaus;
meewerken aan archeologisch onderzoek van opgravingsbureau ’s;
het zelfstandig uitvoeren van waarnemingen, noodopgravingen en inspecties;
het verzorgen van publieksvoorlichting d.m.v. tentoonstellingen, rondleidin gen, website, persberichten etc.
Binnen de gemeente Uden is op dit moment één vereniging met archeologievrijwilligers actief, namelijk de Heemkundekring Uden. De gemeente stimuleert de betrokkenheid van deze vrijwilligers bij de uitvoering van professionele archeologische onderzoeken. Hiertoe wordt er op toegekeken dat de mogelijkheid van participatie van vrijwilligers wordt meegenomen in de programma’s van eisen die ten grondslag liggen aan archeologisch onderzoek (proefsleuven en opgravingen) en die door het bevoegd gezag (doorgaans de gemeente) goedgekeurd worden. Tevens wordt er op toegezien dat de archeologievrijwilligers betrokken worden bij het opstellen van bureauonderzoeken (als verstrekkers van lokale gebiedskennis). Beleidsregel 8. De gemeente Uden onderschrijft de belangrijke rol van archeologische verenigingen. Archeologievrijwilligers van de Heemkundekring Uden dienen waar mogelijk betrokken te worden bij archeologisch (veld) onderzoek. De gemeente kan hiervoor voorwaarden in een archeologisch Programma van Eisen op laten nemen. Voorts dienen zij – vanwege hun lokale kennis - geraadpleegd te worden bij het uitvoeren van bureauonderzoeken en quickscans. 36
Nota archeologiebeleid Uden
LITERATUUR Goossens, T.A. & L. Meurkens (red), 2014. Nederzettingen uit de vro ege ijzertijd en Romeinse tijd in Uden-Noord (gemeente Uden), Leiden (Archol-rapport 188). Jansen, R. & K. van der Laan, 2011. Verleden van een bewogen landschap. Landschaps - en bewoningsgeschiedenis van de Maashorst, Utrecht (Uitgeverij Matrijs). Jansen, R. & L.G.L. van Hoof, 2002. Archeologisch Onderzoek A50 te Uden. Bewoning uit de ijzertijd en de vroege, volle en late middeleeuwen, Leiden (Archol-rapport 12). Keunen, L.J., 2014. Wonen op de rand van de Peelhorst; een cultuurhistorische waardenk aart van de gemeente Uden, Weesp (RAAP-rapport 2822). Kortlang, F.P. / M. Hemminga / H. van Alphen / G. van Eijk, 2014: Eerst zien, dan geloven. Een bijzondere ‘toevalsvondst’ te Uden. Archeobrief 2014-4, p 2-8. Korf, G. / N.F.H.H. Vossen, 2013: Archeologie en ruimte, Amsterdam. Luinge, R.A.C., 2011, Bouwen, ruimte en archeologie; Een uitleg over het juridisch kader van de archeologie. (SIKB uitgave). Provincie Noord-Brabant, 2010, Cultuurhistorische Waardenkaart provincie Noord-Brabant, ‘s Hertogenbosch.
Van de Water A. / Kortlang F.P., 2013, De archeologiekaart van Boekel. Een archeologische waarden- en beleidskaart voor de gemeente Boekel., Eindhoven (ArchAeO-Rapport 1211). Verhoeven, M., 2014. Een archeologische verwachtingskaart kaart voor de gemeente Uden, Weesp (RAAP-rapport 2798).
37
Nota archeologiebeleid Uden
Bijlage 1.
Beleidskaart archeologie Uden en onderbouwing
Beleidskaart zie losse kaartbijlage.
Onderbouwing De
archeologische
beleidskaart
is
een
voor
beleids-
en
bestemmingsplandoeleinden
vereenvoudigde versie van de archeologische verwachtingskaart van Uden, opgesteld door onderzoeksbureau RAAP. Deze laatste werd in 2014 opgeleverd. De archeologische verwachtingskaart van RAAP bestaat uit een aantal voor analyse gemaakte en gebruikte kaarten. Deze bieden een actueel overzicht van de stand van kennis van het gemeentelijk bodemarchief en een onderbouwing voor de keuzes, te maken middels een beleidskaart en een nota archeologiebeleid. Naast de bodemkaart, de geomorfologische kaart en
de
hoogtekaart,
zijn
op
de
kaarten
alle
archeologische
waarnemingen
(bekende
vindplaatsen), de belangrijkste uitgevoerde archeologische onderzoeken en de gebieden waarvoor een verhoogde archeologische verwachting geldt, aangegeven. In het bijbehorende rapport
wordt
een
landschappelijk
en
archeologisch
overzicht
en
een
inhoudelijke
onderbouwing gegeven voor de indeling in verwachtingswaarden. Voor de cultuurhis torische en historisch-geografische kenmerken en elementen, is door RAAP een separate kaart gemaakt. De nu opgestelde beleidskaart vormt samen met deze beleidsnota archeologie de basis voor het gemeentelijk archeologiebeleid. De kaart omvat de locaties en gebieden die in aanmerking komen voor planologische maatregelen gericht op behoud, inpassing en eventueel toekomstig onderzoek, als gevolg van verdere planontwikkeling. Daarbij zijn tevens aangemerkt de (potentieel) waardevolle locaties, waarvoor in de bestemmingsplannen, en eventueel ook op grond van de erfgoedverordening nadere voorwaarden gelden. Deze komen later aan bod. Ook de legenda-eenheden zijn vereenvoudigd ten opzichte van de verwachtingskaart van RAAP. Waar de verwachtingskaart nog sterk een theoretisch verwachtingsmodel geeft (waar kan men in het verleden gewoond en begraven hebben en waar kunnen resten in de bodem zijn achtergelaten) kijkt de beleidskaart ook naar de huidige inrichting en mate van aantasting van een mogelijk archeologisch niveau. De beleidskaart kijkt dus ook naar de kans dat nog behoudenswaardige archeologische resten aanwezig zijn. Dat wil zeggen resten die de moeite waard
zijn
om
in
de
toekomst
op
te
graven
omdat
ze
een
wetenschappelijke
en
cultuurhistorische meerwaarde hebben. Zo is de verwachtingswaarde van woonwijken en bedrijventerreinen in de beleidskaart bijgesteld op basis van de leeftijd van de woonwijken. In de praktijk blijken archeologische sporen onder woonwijken van vóór 1970 bij vervangende nieuwbouw van wijken vaak redelijk tot goed geconserveerd, terwijl archeologische resten onder woonwijken en bedrijventerreinen van na 1970 door de vergaande mechanisatie van het grondverzet in sterke mate zijn aangetast. Kortom: de kans op het aantreffen van behoudenswaardige archeologie is onder een woonwijk van na 1970 geringer dan van vóór 1970. Naoorlogse woonwijken van vóór 1970 krijgen op de beleidskaart derhalve een hoge of middelhoge verwachtingswaarde – categorie 4 of 5- (tenzij deze op andere gronden al laag was) en woonwijken en bedrijventerreinen die gerealiseerd zijn ná 1970, krijgen een lage verwachtingswaarde - categorie 6 -
voor 38
Nota archeologiebeleid Uden
behoudenswaardige
archeologische
resten
toegekend.
Dat
wil
niet
zeggen
dat
geen
archeologische resten meer aanwezig kunnen zijn. Door de mate van verstoring is context en samenhang van de overgebleven resten meestal gering. Op de beleidskaart zijn alle terreinen die op de provinciale ontgrondingenkaart zijn opgenomen als zijnde ‘ontgrondingsvergunning verleend’ gecontroleerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Alleen als op die kaart duidelijk te zien is dat een terrein lager ligt dan de directe omgeving, is deze als gebied van categorie 7 opgenomen. In twijfelgevallen is dat niet gedaan en zin de oorspronkelijke verwachtingen gehandhaafd. Op de beleidskaart zijn tevens vrijgegeven de terreinen waar archeologische onderzoeken hebben plaatsgevonden en waar een advies is gegeven om het terrein vrij te geven of waarop geen nader onderzoek (meer) nodig is. Op de kaart zijn deze terreinen van categorie 7 te herkennen aan de paarse lijn die erom heen is getrokken (contour onderzoeksmelding). Tot slot zijn grootschalige infrastructurele ingrepen, zoals de A50 van een grijsraster voorzien. De kans op het aantreffen van behoudenswaardige archeologie onder de weg en sloten is zeer klein. Historische gehuchten en bewoningskernen zijn op basis van de contouren van de historische topografische kaart opgenomen als gebieden van archeologische waarde categorie 3.
Onder categorie 2 is een vijftal gebieden geschaard, die vanwege hun kwetsbaarheid (vaak dicht onder het maaiveld al archeologische resten aanwezig) ‘en vanwege het archeologisch / cultuurhistorisch belang extra voorzichtigheid en aandacht vragen. Deze gebieden komen in aanmerking
voor
bescherming
in
het
kader
van
de
erfgoedverordening
(zie
ook
de
onderbouwing in bijlage 2). Ze waren niet als zodanig al gemarkeerd op de verwachtingskaart.
39
Nota archeologiebeleid Uden
Bijlage 2. Overzicht van terreinen van categorie 2 (behorend bij de Beleidskaart archeologie Uden) Onderbouwing archeologische terreinen van zeer hoge waarde (categorie 2) t.b.v. het archeologiebeleid gemeente Uden. Een bijdrage van de Werkgroep archeologie Heemkundekring Uden Uden, 18 februari 2017 Goof van Eijk en Hanneke van Alphen Tijdens het opstellen van de beleidskaart zijn enkele terreinen naar voren gekomen die vanwege hun bijzondere (ondergrondse) kwetsbaarheid aanleiding gaven om in het beleid een strenger beschermingsregime op te leggen. De terreinen zouden in aanmerking ku nnen komen als gemeentelijk archeologisch monument. De twee andere terreinen vragen volgens de amateurarcheologen extra aandacht, vanwege hun betekenis ter aanvulling op wat eerder in beide gebieden is opgegraven. Motivaties Categorie 2: 1. Keltenweg en omgeving 2. Pius X plein en omgeving 3. Lieve Vrouwenplein en omgeving 4. Vorstenburg 1 5. Boekelsedijk Aandachtsgebieden (categorie 3 en 4) a) Schouwstraat-Schepersweg-Aalstweg b) Voortweg /Hengstheuvel
1. Slabroek-Keltenweg en omgeving. Urnenveld Slabroek. In 2010 is het grafveld van Slabroek voor het grootste deel opgegraven, waarna het op basis van de opgravingresultaten is gereconstrueerd. Hiermee is echter niet het hele grafveld in kaart gebracht, want het staat vast dat ook in enkele aangrenzende percelen nog resten van het grafveld aanwezig zijn die mogelijk zelfs deels ongeschonden zijn. Dit laatste geldt ook voor de zogenaamde landweer die er gedurende honderden jaren heeft gelegen en die op enkele plaatsen zelfs nog zichtbaar is aan de oppervlakte. Het moge duidelijk zijn dat we zeer behoedzaam dienen om te gaan met deze resten. Slabroek-Keltenweg. De landweer en de overige sporen verdwijnen onder het aanwezige bosje. Foto: Hanneke van Alphen
40
Nota archeologiebeleid Uden
2. Pius X plein en omgeving. Hier stond vroeger de oude Sint Pieterskerk die waarschijnlijk uit de 14 de eeuw dateerde. Zowel in de kerk als op het kerkhof eromheen zijn in de loop der eeuwen vele duizenden Udenaren ter aarde besteld. In 1886 werd de kerk ernstig beschadigd door een brand waarna deze is afgebroken. Het kerkhof is in de jaren veertig van de vorige eeuw geruimd waarna een deel opnieuw in gebruik genomen is als oorlogskerkhof voor soldaten van het Britse Gemenebest. Het is te verwachten dat in de bodem nog veel resten terug te vinden zijn van zowel de kerk als van de mensen die er zijn begraven. Deze kunnen veel informatie opleveren over een periode uit de geschiedenis van Uden waar we nog niet zoveel van weten. Ook de directe omgeving van de kerk is interessant omdat zich daar boerderijen bevonden waarvan de oorsprong waarschijnlijk ook teruggaat tot in de Late Middeleeuwen. Pius X Plein. Reconstructie in stenen, contouren van de oude Kerk. Foto Hanneke van Alphen
Stukje Sprokkelingen 1998-12 Heemkundekring Uden H.M. v.d. Elsen Onthulling Toen in 1930 provinciale waterstaat de harde weg in Uden bij de oude kerk recht trok (dwars door het oude kerkhof heen) werden, door de grond diep om te graven, een massa beenderen blootgelegd. Wij kinderen hadden daar een nieuwsgierig oog voor. Door onzorgvuldigheid van de gravers speelden wij met schedels en beenderen. Maar door overígens ongeschreven piëteitsregels werden wij weggestuurd en de beenderen werden op een andere plaats opnieuw begraven. Ook werden de fundamenten van de oude kerk, de St. Pieter, blootgelegd. Het bleek toen dat ze was gebouwd op veldkeien en de zogenaamde broek- of roodsteen die met kalk aan elkaar geklit waren. 3. Lieve Vrouwenplein en omgeving. Tijdens de herinrichting in 2012 van het Lieve Vrouwenplein werden de fundamenten aangetroffen van de Middeleeuwse Mariakapel. De eerste vermelding van de kapel dateert uit 1358 maar er zijn aanwijzingen dat de kapel nog een stuk ouder is, mogelijk zelfs uit het einde van de 13 de eeuw. Tijdens een beperkt archeologisch onderzoek dat werd uitgevoerd vanwege de aanleg van een riolering, bleken er nog vele begravingen binnen de fundamenten van de kapel te liggen. Naast de kapel zijn onder de bestrating nog resten van het voormalige Kruisherenklooster teruggevonden waaronder de fundamenten van de uit 1712 daterende achtzijdige kapel.
Het klooster, inclusief beide kapellen, moesten in 1904 plaatsmaken voor nieuwbouw maar de fundamenten heeft men verder ongemoeid gelaten en deze bevinden zich pal onder de huidige bestrating. Op het plein bleek ook nog een grote volledig intacte overkluisde waterput aanwezig te zijn. Deze gemetselde waterput leverde waarschijnlijk het water voor de dorpspomp die daar in 1900 nog altijd stond. Nadat het “dak” van de waterput was ingestort tijdens de werkzaamheden heeft men deze opgevuld met zand. Ook deze restanten bevinden zich pal onder de bestrating. Ten slotte blijken er in het aansluitende gebied rond de 41
Nota archeologiebeleid Uden
Kapelstraat / Helenastraat nog oude muurresten in de grond te zitten van huizen die daar ooit gestaan hebben. De bewoning is terug te vinden op de kadasterkaart van 1832. Behoudeniswaardig: Uit bovenstaande blijkt dat het een oud stukje Uden is en er zich nog veel fundamenten vlak onder het straatniveau aanwezig zijn. Afbeeldingen: schoonvegen funderingen Kapelstraat; Brandput Helenastraat. Foto’s Hanneke van Alphen
42
Nota archeologiebeleid Uden
4. Vorstenburg. (vorstenburg 1, Voorste Hoeve?) Nadat de Kruisheren in 1629 uit 's-Hertogenbosch waren verdreven, trachtten zij zich te vestigen in Schijndel, maar ook daar werd hun functioneren onmogelijk gemaakt. In 1639 trokken ze daarom naar Uden in het Land van Ravenstein, waar de katholieke godsdienst uitoefening niet belemmerd werd. Aanvankelijk gingen ze wonen bij een boerderij te Vorstenburg, waar in 1652 met de bouw van een klooster begonnen werd. Toen zij de Kapel van Onze Lieve Vrouwe ter Linde gingen bedienen, was de afstand vanaf het klooster hierheen bezwaarlijk. Daarom bouwden ze in 1697 een nieuw klooster, dat in 1700 in gebruik werd genomen. Het oude klooster werd in 1711 verkocht aan de Birgittinessen van Coudewater, onder leiding van abdis Theodora de Haen, die bang waren dat hun klooster zou worden opgeheven. Birgittinessen De zusters troffen een vervallen en klein gebouw aan. Dit werd de basis van het klooster Maria Refugie. Eerst werden reparaties uitgevoerd, waarna een bakhuis en een school werden bijgebouwd. De zusters begonnen, om geld te verdienen, een meisjesinternaat. Van 1716 tot 1719 werd aan de uitbouw van het klooster gewerkt. Toen de Fransen binnenv ielen moesten de zusters vluchten. In 1794 werd het klooster vernield en geplunderd door Franse troepen. In 1796 keerden de zusters terug en werd het klooster hersteld.
Ook werd het onderwijs hervat. De zusters waren nu huurders van hun eigen gebouwen. Het klooster wordt nog steeds bewoond door 6 slotzusters. In het gebouw is ook opgenomen het Religieus Museum. De kapel is een monumentje op zich. Binnen de muren bevindt zich een kruidentuin. Behoudeniswaardig: Cultuurhistorisch erfgoed. Het is een gebouw met een oude historie en speciale functie. De bovenstaande uitleg van de geschiedenis van het gebouw maakt dat het een stukje Uden is met een hoog erfgoedgehalte. Ongetwijfeld bevinden zich in de bodem nog belangrijke archeologische resten. Aan de noord- en zuidkant van het klooster bevinden zich nog fraaie weiden. De kapel staat aan een brink, die over gaat in het oudste straatje van Uden, de Vorstenburg.
Uit: Sprokkelingen Heemkundekring Uden 2002-04
43
Nota archeologiebeleid Uden
5. Boekelsedijk Ursulineklooster (Deze foto is uit 1920). Uden archief Boekelsedijk Uden 1925 Uit: Topotijdreis
In 1845 vestigden de zusters Ursulinen zich aan de Volkelseweg in Uden met een pensionaat. Tot 1908 was dit complex in gebruik door de zusters Ursulinen. In 1910 deden de paters en broeders van de Congregatie van het Goddelijk woord hun intrede en de nieuwe naam werd Missiehuis ”St. Willibrordus”. Het enorme complex omvatte naast het klooster en de kerk o.a. een groentetuin, een boerderij, sportvelden en een prachtige tuin waarvan de huidige vijver in het sportpark deel uitmaakte. Het Missiehuis in Uden was in 1941 geconfisqueerd van de missionarissen van Steyl en daarna jaren gebruikt als dependance van de Fliegerhorst Volkel, de vliegbasis die was aangelegd om geallieerde bommenwerpers te onderscheppen. De Duitsers hebben bij hun vertrek in september 1944 het complex moedwillig in brand gestoken en verwoest. Mondeling verhaal van oud buurtbewoner. Het is sportpark geworden. In eerste instantie werd er voetbal op gespeeld door UDI. Door de ongelijkheid van het terrein was later voetballen niet meer mogelijk, omdat het opgebrachte gele en zwarte zand in de ondergrond wegzakte omdat daarin nog kelders aanwezig zijn. Er staan nu speeltoestellen voor kinderen en het is een gezellige plek om te genieten. In het verleden werden er grote evenementen gehouden o.a. Vier Uden Sportief. Er is een klein gedenkkapel geplaatst op de plek van de oude kapel. Behoudeniswaardig.
Het was een groot gebouw met speciale functies. Funderingen van het kloostergebouw zijn nog aanwezig onder het sportpark. Door de functie, de bewoning in de 2 e Wereldoorlog en de manier waarop het klooster is vernietigd betreft het een stukje Uden met een hoog erfgoedgehalte. Van latere datum is er ook nog een tekening van een aanpassing en de bouw van een lijkenhuis. Dit kan duiden op een mogelijk aanwezig kerkhof?
44
Nota archeologiebeleid Uden
Kadastrale minuut Ursulinenklooster. Foto Hanneke van Alphen
Belangrijke aandachtsgebieden (categorie 3 en 4) a. Schouwstraat – Schepersweg- Aalstweg Nederzettingen divers, Merovingisch grafveld. Archeologisch is de omgeving onderzocht als: A) Opgraving Tracé A50. De vindplaats ligt op een markante rug die omgeven wordt (behalve in oostelijke richting) door laaggelegen gronden. Tijdens de opgraving in 2002 is een deel in kaart gebracht. In het zuiden van het onderzoeksgebied is een deel van een erf uit de Midden-IJzertijd opgegraven. Pas in het verloop van de 7 e eeuw wordt het gebied intensief bewoond. De losse Romeinse- en de vroege Middeleeuwse vondsten zouden erop kunnen wijzen dat oudere nederzettingssporen direct buiten het tracé van de A50 verwacht kunnen worden. Ten slotte is er een bewoningsfase uit de 10 e-12e-13 e en 14e eeuw. Zie opgravingrapport Archeologisch Onderzoek A50 te Uden Archol 2002. B) Kantine FC de Rakt. Nederzettingssporen uit de 11 e-14 e eeuw. Onderzoek. De archeologie is in situ onder de kantine bewaard. Onder de uitbouw van de kantine(aan de kant van de molen) zijn door H. van Alphen ook sporen aangetroffen. 1 vuursteen artefact uit spoor. C) Schepersweg. Nieuwbouw wijk en aanleg wegtrace/gasleiding. Opgraving 2014 Archol BV. Nederzetting uit de 11-14 e eeuw. Mogelijke voorloper bewoning 7 e eeuw maar het rapport is nog niet afgerond.
Op de locatie aan de Schepersweg werd ook een Merovingisch grafveld gevonden.
45
Nota archeologiebeleid Uden
Behoudenswaardig. Het is niet duidelijk wat de grenzen van de nederzettingen zijn. De 11 e -14e eeuwse nederzetting loopt aan beide zijden van de A50 door zowel richting Schouwstraat/Loo als richting Aalstweg Het Merovingisch grafveld werd op 0,40 meter diepte al aangesneden en loopt door onder de Schepersweg richting wijk Vijfhuis……. ? De gasleiding aan de achterzijde van de geluidswal bevatte op 0,20 meter diepte al veel ijzer (vloeislakken). b. Voortweg/Hengstheuvel. Romeinse nederzetting; verdiept staldeel van een Inheems-Romeinse huisplattegrond. Tijdens de grote opgravingen die plaatsvonden voorafgaande de bouw van het ziekenhuis Bernhove en de ontwikkeling van het Park Maashorst zijn in totaal 28 platteg ronden van Romeinse woonstalhuizen teruggevonden. Deze huizen waren alle gebouwd naar de bouwwijze die gebruikelijk was in het rivierengebied met uitzondering van twee exemplaren. Deze twee, die een verdiept stalgedeelte hebben, zijn van een type dat we ui tsluitend kennen van de Zuid Nederlandse zandgronden. Helaas konden deze twee bijzondere plattegronden slechts gedeeltelijk worden opgegraven omdat een deel van het terrein niet beschikbaar was vanwege de aanwezigheid van een aantal sparrenbomen.
Spijtig genoeg was dit net het gedeelte waarin de stallen zich bevonden en juist het materiaal uit de stallen kan veel informatie geven over de ouderdom, de materiële cultuur en de wijze van gebruik van deze boerderijen. Wel heeft de gemeente toegezegd dat het resterende gedeelte alsnog kan worden opgegraven indien men alsnog zou besluiten de bomen te verwijderen.
Links Locatie plangebied; onder: Sporen van een verdiepte stal in een Inheems Romeinse boerderij doorlopende onder bospassage. Foto Hanneke van Alphen
46
Nota archeologiebeleid Uden
Bijlage 3.
Lijst van begrippen en afkortingen
Archeologische begeleiding - Proces waarbij de uitvoering van niet-archeologische werkzaamheden door een archeologisch team wordt begeleid. Hierbij is minstens een professioneel archeoloog bij de uitvoering van het werk aanwezig en registreert deze of er archeologische sporen worden aangetroffen. Indien dit het geval is, worden deze tevens gedocumenteerd. Archeologische begeleiding is niet bedoeld om ingezet te worden als alternatief voor een IVO-proefsleuven of opgraving. Het proces kan 3 doelen dienen: 1. Om bij afwezigheid van adequaat vooronderzoek door fysieke belemmeringen alsnog een vorm van inventariserend veldonderzoek te kunnen verrichten (cf. IVO-proefsleuven) 2. Om eventueel aanwezige archeologische informatie op te graven en te documenteren (cf. Opgraven) 3. Om bij (beperkte) ingrepen in gewaardeerde terreinen aanwezige archeologische informatie te behouden (cf. opgraven)
Amateurarcheoloog (vrijwilliger in de archeologie)- In de archeologie geïnteresseerde mensen, meestal zonder archeologische opleiding. Door hun toewijding aan het vak hebben ze vaak een kennis opgebouwd die niet onder doet voor die van professionele archeologen. In het verleden hebben vrijwilligers regelma tig zelf opgravingen uitgevoerd. Dit met instemming van de RCE en in overleg met de provinciaal archeoloog. Een opgraving door vrijwilligers was vaak een 'noodopgraving' omdat bij grondwerkzaamheden bleek dat er archeologisch materiaal in de grond zat. Vrijwilligers zullen in de toekomst naar verwachting nog maar beperkt zelfstandig opgravingen doen omdat er steeds meer vooronderzoek plaatsvindt, waardoor het aantal toevalsvondsten naar verwachting minder wordt. Er komen daarnaast taken bij. Vrijwilligers z ullen hun kennis en betrokkenheid meer gaan inzetten voor het kritisch volgen en het voeden van alle activiteiten op het gebied van de ruimtelijke ordening. AMK - De Archeologische Monumenten Kaart (AMK) is in samenwerking met de verschillende provincies en gemeentelijk archeologen ontwikkeld. Op de kaart staan de terreinen aangegeven waarvan al bekend is dat er archeologische waarden aanwezig zijn. De terreinen zijn beoordeeld op de criteria kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde.
Op grond van deze criteria zijn de terreinen ingedeeld in terreinen met archeologische waarde, hoge archeologische waarde en zeer hoge archeologische waarde. Onder deze laatste categorie vallen ook de wettelijk beschermde monumenten. De AMK is één van de bronnen om ruimtelijke plannen, zoals streek- en bestemmingsplannen, te kunnen opstellen, beoordelen en toetsen op hun gevolgen voor de archeologie. Een groot aantal provincies gebruikt de AMK ook als bron voor de ontwikkeling van digitale cultuurhistorische waardenkaarten. De AMK biedt echter altijd een momentopname. Ieder jaar komen er nieuwe archeologische terreinen bij, vervallen bestaande terreinen of worden groter of juist kleiner. Daarnaast kunnen terreinen die niet op de AMK staan, toch waardevolle archeologische resten bevatten. De kaarten worden via een roulatiesysteem doorlopend herzien. Voor meer informatie over de AMK´s, zie www.cultureelerfgoed.nl AMZ - Archeologische Monumenten Zorg zoals verwoord in de KNA. De AMZ bestaat in de KNA uit de volgende onderdelen: bureauonderzoek, inventariserend veldonderzoek, fysiek beschermen, archeologische begeleiding, opgraven, deponeren en registreren. Archeologische beleids- of beleidsadvieskaart - Kaart, afgeleid van een monumentenkaart, verwachtings- of trefkanskaart en vindplaatsenkaart, die de ruimtelijke grondslag geeft voor een AMZ beleid.
De archeologische beleids- of beleidsadvieskaart geeft aan welke gebieden in een bestemmingsplan de (dubbel)bestemming archeologie (zouden) moeten krijgen. Deze gebieden zijn onderscheiden in zones of terreinen, waar een op onderdelen verschillend beleid kan worden gehanteerd. Archeologisch monument: (Volgens art. 1.1 van de Erfgoedwet) terrein dat deel uitmaakt van cultureel erfgoed vanwege de daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of andere sporen van menselijke aanwezigheid in het verleden, met inbegrip van die overblijfselen, voorwerpen en sporen .
47
Nota archeologiebeleid Uden
Archeologische vondst: (Volgens art. 1.1 van de Erfgoedwet)overblijfsel, voorwerp of ander spoor van menselijke aanwezigheid in het verleden, afkomstig van een archeologisch monument . Archeologische waarneming - Een aangetroffen of gesignaleerd archeologisch fenomeen. Dit kan de vondst van een bepaald (gebruiks)voorwerp zijn of de waarneming van de aanwezigheid van in de bodem aanwezige sporen die wijzen op menselijke activiteit in het verleden. Waarnemingen worden gedaan tijdens gerichte archeologische onderzoeken (van akkerbezoeken tot en met opgravingen), maar kunnen ook toevallig zijn. Waarnemingen moeten worden gemeld aan de RCE. Archis - Het archeologisch informatiesysteem. Het wordt beheerd en bijgehouden door de RCE en bestaat uit een GIS-systeem met verschillende kaartlagen, waaraan een database is gekoppeld. Alle onderzoeken, waarnemingen en vondstmeldingen worden in Archis ingevoerd. Ook de AMK en de IKAW zijn in Archis opgenomen. Hierdoor is met het systeem snel en eenvoudig een eerste indicatie te krijgen of er aanwijzingen zijn dat ergens archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn. Het gebruik van Archis is voorbehouden aan geregistreerde (professionele) gebruikers.
Beheer - Onder beheermaatregelen worden verstaan alle regelmatig te treffen maatregelen, welke noodzakelijk zijn om ervoor te zorgen dat archeologische monumenten die in een goede staat verkeren dat ook blijven. Beheer bestaat uit schouwen, uitvoeren van onderhoud en eventueel monitoren. Het gaat hier om het treffen van maatregelen op de lange termijn. Behoud in situ - Behoud van archeologische resten op exact de plaats waar de laatste gebruiker het heeft gedeponeerd, weggegooid of verloren. Behoudenswaardig - In de KNA gehanteerde term om aan te geven dat een terrein zo waardevol is dat behoud in situ, of anders een opgraving, noodzakelijk is om de daarin aanwezige archeologische gegevens te behouden. Indien de uitspraak ‘behoudenswaardig / niet behoudenswaardig’ op voldoende waarderend onderzoek berust, is deze kwalificatie het sleutelbegrip bij het selectiebesluit. Beschermd cultuurgoed – (volgens art. 1.1. van de Erfgoedwet) is een beschermd cultuurgoed: een cultuurgoed dat volgens die wet is aangewezen of voortkomt uit de in die wet gegeven opsomming. (zie ook archeologisch monument). Bevoegd gezag - De overheid (in dit geval de gemeente) die het selectiebesluit neemt en het Programma van Eisen goedkeurt. Het bevoegd gezag is doorgaans gekoppeld aan het bestuursorgaan dat de vergunningaanvraag dient te beoordelen (bijv.
omgevingsvergunning = gemeente, ontgrondingsvergunning = provincie, …) Booronderzoek - Methode bij inventariserend veldonderzoek, gebaseerd op het verrichten van grondboringen, waarbij vooral wordt gelet op het voorkomen van archeologische indicatoren zoals aardewerkfragmenten, houtskool en fosfaatconcentraties. Bouwvoor - Bovenste deel van de bodem van bijvoorbeeld een akker dat door menging door ploegen of spitten is ontstaan en humusrijker is dan de ondergrond. De grondlaag waar de wortels van de planten in groeien. Doorgaans de bovenste 30 cm. Bureauonderzoek – Het doel van een bureauonderzoek is het verwerven van informatie over verwachte en/of aanwezige archeologische waarden binnen een bepaald gebied. Het opstellen van een gedetailleerde verwachtingskaart en een gespecificeerde verwachting kan deel uitmaken van een bureauonderzoek. CAA - Centraal Archeologisch Archief, bevindt zich bij de RCE. Papieren archief waarin gegevens over archeologische waarnemingen en onderzoeken zijn verzameld. CCvD – Centraal College van Deskundigen: de opvolger van het College voor de Archeologische Kwaliteit (CvAK). Het CCvD heeft de volgende taken: het vaststellen en bijhouden van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) en het geven van voorlichting over kwaliteitsborging in de archeologie.
Het secretariaat van de CCvD is ondergebracht bij de SIKB, een organisatie die tot doel heeft de kwaliteit van bodemonderzoek in bredere zin te bevorderen.
48
Nota archeologiebeleid Uden
CMA – Het Centraal Monumenten Archief. Hierin is alle (papieren) informatie die de RCE heeft over een AMK-terrein opgenomen. Omdat dit soms zeer uitvoerige informatie is (kadastrale gegevens en dergelijke) is niet altijd alle informatie opgenomen in Archis, maar deels wel via ‘livelink’ te benaderen. Complextype - Interpretatie van een specifieke vondst en/of grondspoor of een groep daarvan, geeft aan in welke systeemcontext (complex) een vondst of grondspoor heft gefunctioneerd.
Definitief onderzoek (DO) - Niet KNA-conforme term, zie Opgraving
Erfgoedwet – Integrale wet, ingegaan op 1 juli 2016, die betrekking heeft op het gehele culturele erfgoed. De wet vervangt een 6-tal wetten, waaronder de Monumentenwet en geeft een beschrijving van wat cultureel erfgoed is, hoe daarmee omgegaan wordt, wie welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht is geregeld. Fysiek beschermen - Het duurzaam in stand houden van archeologische waarden in situ als bron van kennis en beleving. Het streven is het (verdere) verval van archeologische waarden tegen te gaan en aangerichte schade, zo mogelijk, te herstellen.
Gemeentelijk archeologisch adviseur - Archeologisch deskundige met de status van senior-archeoloog (volgens KNA). Inhoudelijke expertise kan worden verkregen door het in dienst nemen van een gemeentearcheoloog of - samen met omliggende gemeenten - een regioarcheoloog, dan wel de inschakeling van een erkend adviesbureau. Voor opgravingswerkzaamheden dient het bureau gecertificeerd te zijn. Gemeentelijk medewerker archeologie - Medewerker die de vergunning- en ontheffingsaanvraag beoordeelt op onderzoeksverplichting en het archeologisch onderzoekstraject begeleidt. IKAW – Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden. De IKAW is een landelijke kaart met een schaal van 1:50.000, die op basis van geomorfologische gegevens, de kans weergeeft op de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen (onderscheid in hoge, middelhoge, lage en zeer lage trefkans). De ‘score’ op de IKAW kan echter nooit voldoende zijn om op gemeentelijk niveau vast te stellen of archeologie wordt verstoord. Het gebruik van de IKAW vereist archeologische expertise (zie de Handleiding IKAW op www.cultureelerfgoed.nl). IVO – Inventariserend veldonderzoek. Het doel van het inventariserend veldonderzoek is het aanvullen en toetsen van het verwachtingsmodel dat gebaseerd is op het bureauonderzoek.
In het IVO worden de aan of afwezigheid, de aard, karakter, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de relatieve kwaliteit van de archeologische waarden vastgesteld. Het moet zo worden uitgevoerd dat het niet destructiever is dan noodzakelijk. Een IVO bestaat doorgaans uit een booronderzoek of een proefsleuvenonderzoek, maar kan ook een geofysisch onderzoek zijn. Afhankelijk van het doel is het IVO onderverdeeld in een verkennende, karterende en waarderende fase. Het resultaat van het IVO is een rapport met een waardering, en een (selectie-)advies, aan de hand waarvan een beleidsbeslissing (meestal een selectiebesluit) genomen kan worden. KNA - De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) is bedoeld als verplicht kader voor alle instellingen en personen die werkzaamheden uitvoeren in het kader van de archeologische monumentenzorg in Nederland. Het gaat daarbij onder meer om: veldonderzoek, opgr aven, beheer, registreren, deponeren van vondsten en de archeologische begeleiding van projecten. De norm is ontwikkeld door een commissie van archeologen en maakt deel uit van een systeem van kwaliteitszorg. De KNA is te downloaden vanaf de website van de SIKB: www.sikb.nl.
Meldingsplicht - Sinds het aannemen van de eerste Monumentenwet in 1988 en nu krachtens de Erfgoedwet bestaat er in Nederland een meldingsplicht: ‘Degene die anders dan bij het verrichten van opgravingen een vondst doet waarvan hij weet dan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een archeologische vondst betreft, meldt dit zo spoedig mogelijk bij Onze Minister.’ (Ew art. 5.10). In de praktijk worden vondsten eerst gemeld bij de gemeente.
49
Nota archeologiebeleid Uden
MoMo – Beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg zoals die in 2009 door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is gepresenteerd. De MoMo bestaat uit drie pijlers: (1) minder regelgeving, (2) herbestemming van monumenten en (3) cultuurhistorie verankeren in de ruimtelijke ordening. De belangrijkste pijlers voor de archeologische monumentenzorg waarop de MoMo rust zijn pijler s 1 en 3. Naast deze drie pijlers investeert het ministerie eveneens is kennis: kennisvergaring, kennisontsluiting en kennisdeling. Dit vindt zijn neerslag in het rijksproject KiMoMo (KennisInfrastructuur Modernisering Monumentenzorg). Nationale Onderzoeks Agenda Archeologie - De NOaA geeft inzicht in de actuele thema’s en vragen die in de huidige archeologische discussie centraal staan en waaraan nieuw uitvoerend onderzoek een bijdrage kan leveren. In de NOaA wordt soms ook aangegeven wat de meest geschikte onderzoeksmethoden zijn voor de beantwoording van deze vragen; hij verduidelijkt de potentiële relaties tussen uitvoerend onderzoek en vigerende onderzoeksprogramma’s en hij geeft inzicht in het belang van specialistisch onderzoek (bijv. van specifieke materiaalcategorieën).
De NOaA kan ingezet worden als instrument voor het opstellen van onderzoeksplannen, de selectie en waardering van vindplaatsen en het opstellen van Programma’s van Eisen Het is een gemeenschappelijk product van het hele archeologisch veld (RCE, Universiteiten, Bedrijfsleven, Gemeentelijke archeologen).