5. Nota Archeologie voormalig Uden
Tekst van het document
Nota archeologiebeleid Uden
Nota archeologiebeleid 2017 gemeente Uden ArchAeO-Rapport 1702
1
Nota archeologiebeleid Uden
Nota archeologiebeleid 2017 Gemeente Uden
2
Nota archeologiebeleid Uden
Nota archeologiebeleid 2017 Gemeente Uden
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Uden Contactpersonen: Dhr. Theo Bus Auteur: drs. F.P. Kortlang Bijdragen van: Ewan Mol (Transect); Hanneke van Alphen en Goof van Eijk (HKK Uden) Titel: Nota archeologiebeleid 2017 Uden Afbeeldingen voorblad: Uden-Schepersweg 2014. Opgraving van een Merovingisch grafveld Rapportnr.: ArchAeO-rapport 1702 Beleidskaart: opgesteld door Transect (E. Mol) met input H. van Alphen, G. van Eijk en F.P. Kortlang Versie: 04-07-2017 ArchAeO, Archeologische Advisering en Ondersteuning Rapelenburglaan 9 5654 AP Eindhoven www.archaeo.nl
© 2017 ArchAeO
3
Nota archeologiebeleid Uden
INHOUDSOPGAVE VOORWOORD ................................................................................................ 5 SAMENVATTING ............................................................................................. 7 I.
ARCHEOLOGIE VAN UDEN IN NOTENDOP .............................................. 10
II.
INLEIDING ........................................................................................ 17
1.
Waarom een eigen archeologiebeleid? ................................................... 17
2.
Noodzaak en kansen........................................................................... 18
3.
Doel van de Nota ............................................................................... 18
III.
EEN ARCHEOLOGIEBELEID VOOR UDEN ................................................. 19
1.
Het archeologiebeleid tot op heden ....................................................... 19
2.
De archeologische monumentenzorg in de praktijk .................................. 19
2.1.
Behoud in situ, planinpassing en visualisering ........................................ 20
2.2.
Plangebied versus bodemverstorende ingreep......................................... 21
2.3.
Diepte-ondergrens ............................................................................. 22
2.4.
Oppervlakte-ondergrenzen .................................................................. 23
2.5.
Gemeentelijke en provinciale archeologische aandachtgebieden ................ 30
2.6.
Nadere beoordelingsrichtlijnen en beleidsafwegingen ............................... 30
IV.
RANDVOORWAARDEN GEMEENTELIJK ARCHEOLOGIEBELEID ..................... 33
1.
Kostenverhaal en nadere financiële regelingen........................................ 33
Projectgebonden uitvoeringskosten .................................................................. 33 Gemeente als initiatiefnemer ........................................................................... 33 Planschade en excessieve kosten ..................................................................... 33 Bestuurslasten archeologiebeleid ..................................................................... 34 2.
Communicatie en publieksbereik .......................................................... 36
3.
De rol van de heemkundekring en vrijwilligers ........................................ 36
LITERATUUR ................................................................................................. 37 Bijlage 1.
Beleidskaart archeologie Uden en onderbouwing ............................... 38
Bijlage 2.
Terreinen categorie 2 (behorend bij de Beleidskaart archeologie Uden) . 40
Bijlage 3.
Lijst van begrippen en afkortingen .................................................. 47
Bijlage 4.
Het proces van de Archeologische MonumentenZorg (AMZ) ................. 53
Bijlage 5. Enkele praktische wenken: ................................................................ 56 Selectieadvies en selectiebesluit ...................................................................... 56 Hoe om te gaan met vergunningvrij bouwen?..................................................... 57 Archeologie en ondergrondse sloop .................................................................. 58 Bijlage 6.
Overzichtstabel overgang Monumentenwet naar Erfgoedwet en
Omgevingswet .............................................................................................. 60 Bijlage 7 Voorbeeld planregels ......................................................................... 65 4
Nota archeologiebeleid Uden
VOORWOORD Tot op heden heeft de gemeente Uden geen specifiek beleid vastgesteld voor het archeologisch erfgoed. Nut en noodzaak daarvan heeft er in 2014 toe geleid dat er een
archeologische
verwachtingskaart en een cultuurhistorische waardenkaart voor het grondgebied van Uden is opgesteld. Met het beschikken over deze ‘signaalkaarten’ werd er een basis gelegd voor een gemeentelijk archeologiebeleid. Onlangs is de archeologische verwachtingskaart omgevormd tot een beleidskaart, die op zijn beurt weer kan dienen om het aspect archeologie middels verbeelding en planregels in de gemeentelijke bestemmingsplannen (en op termijn in een omgevingsplan) op te nemen. In deze Nota Archeologiebeleid Uden worden de beleidsuitgangspunten (beleidsregels) en hun achtergronden beschreven. De gemeente kan hiermee op verantwoorde en transparante wijze het archeologiebeleid ten uitvoer brengen.
Opzet en leeswijzer Deze nota bestaat uit 4 delen. Na de samenvatting geeft deel I kort en bondig een overzicht van de archeologische vondsten binnen de gemeente. Deel II betreft een inleiding op de archeologienota: het waarom, de kansen en de noodzaak. Deel III vormt het feitelijke archeologiebeleid van de gemeente Uden en in deel IV worden de randvoorwaarden voor een goed gemeentelijk archeologiebeleid aangegeven. Gebruikte termen worden in bijlage 3 verklaard. Voorbeeld bestemmingsplanregels zijn in bijlage 7 verwoord. Ten behoeve van deze nota is het van belang de begrippen archeologie, cultuurhistorie en erfgoed af te bakenen:
Archeologie is de wetenschap die alle aspecten van samenlevingen uit het verleden bestudeert aan de hand van de materiële resten die de mens in het verleden heeft achtergelaten in en op de bodem 1. 99% van de archeologische resten in Nederland is niet aan de oppervlakte zichtbaar, maar ligt verborgen onder de grond. We noemen dit in Nederland het bodemarchief. Het beperkte aandeel dat niet aan het zicht is onttrokken bestaat bijvoorbeeld uit grafheuvels, hunebedden, kastelen, kerken, grachten, aardwerken, wallen, terpen en dergelijke.
Cultuurhistorie is een veel ruimer begrip waaronder zowel materiële als immateriële zaken kunnen vallen. Het kan over schilderijen gaan, gedachtegoed, verhalen, maar ook gebouwen, patronen en structuren in een landschap die de huidige vorm van dat landschap en de rol van de mens hierin mede verklaren. Strikt genomen valt ook het archeologische bodemarchief hieronder.
Erfgoed is tegenwoordig de overkoepelende term die men gebruikt om datgene aan te duiden, wat men van de voorouders erft. 2 Het belang van erfgoed wordt door een maatschappij bepaald en gedragen. Met andere woorden, de term erfgoed wordt toegekend aan zaken die mensen waarderen, zich mee identificeren en willen bewaren voor toekomstige generaties. Als fundament van een maatschappij werkt de materie dus ook toekomstgericht. Men kan spreken van materieel -tastbaar- (roerend en onroerend) erfgoed (zie ook hierboven) en immaterieel – niet tastbaar- erfgoed, zoals (orale) tradities, dans, muziek, theater, rituelen, ambachten, ed.)
1
Materiële resten zijn niet alleen de artefacten (door mens gemaakte voorwerpen), maar ook alle fenomenen die door toedoen van de mens in het verleden in de bodem zijn achter gebleven en nu nog terug te vinden zijn. Dus ook zaken als: spit- en graafsporen, kuilen, resten (paalsporen) van huizen, grafvelden, nederzettingen, akkerlagen (cultuurlagen), ophogingslagen, botanisch materiaal (zaden, vruchten, pollen) etc. 2
Bron: wikipedia
5
Nota archeologiebeleid Uden
Als in deze nota gesproken wordt over cultuurhistorie dan worden met name de in het landschap
zichtbare,
akkervormen,
cultuurlandschappelijke
verkavelingen,
oude
wegen,
relicten
uit
houtwallen,
het
verleden
begroeiing,
bedoeld,
gebouwen
en
zoals zelfs
3
archeologisch zichtbare fenomenen als grafheuvels en kasteelterreinen . Spreekt men in deze nota van archeologie, dan gaat het primair om de archeologische resten die aan het oog onttrokken zijn. Het object van deze nota ligt in onderhavig onderzoek op de archeologie en dus vooral op de aan het zicht onttrokken en in het landschap onder de grond verborgen relicten uit het verleden. In de praktijk gaat het dan vooral over de archeologische resten van vóór ca. 1800, maar tegenwoordig worden bijvoorbeeld ook relicten uit de tweede wereldoorlog geschaard onder erfgoed en worden vondsten uit die periode gezien en behandeld als archeologische resten. In de onderhavige beleidsnota en de bijbehorende beleidskaart is evenwel geen rekening gehouden met het materiële erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog.
Figuur 2. De opgraving van een aantal ‘rijke’ graven uit de Merovingische tijd te UdenSchepersweg trok in juni 2014 veel publieke belangstelling.
3
Dit is het studieveld van de historische geografie en de gebouwde monumentenzorg.
6
Nota archeologiebeleid Uden
SAMENVATTING De gemeente Uden heeft ervoor gekozen een eigen gemeentelijk archeologiebeleid te formuleren. In deze nota worden de beleidsuitgangspunten en hun achtergronden beschreven. In hoofdlijnen komt het erop neer dat bij ruimtelijke initiatieven die leiden tot bodemverstoring archeologisch (inventariserend) onderzoek noodzakelijk is in gebieden met een middelhoge of hoge archeologische verwachtingswaarde en in gebieden met bekende archeologisch resten (de archeologische gebieden van (zeer) hoge archeologische waarde). Een onderzoeksverplichting geldt als de oppervlakte van de bodemverstorende ingrepen groter is dan een voor de gebieden vastgestelde ondergrens én indien de verstoring ook dieper reikt d an 0,4 m beneden maaiveld. Regulier agrarisch grondgebruik wordt daarmee vrijgesteld van de onderzoeksverplichting. Voor de categorie 2 (archeologische gebieden van zeer hoge archeologische waarde) is de diepteondergrens echter bepaald op 20 cm onder maaiveld. Wettelijk beschermde (Rijks-, of gemeentelijke) archeologische monumenten (categorie 1) komen in Uden niet voor.
4 Met dit beleid aangevuld met enkele implementatiedocumenten, is de gemeente in staat om op verantwoorde wijze een archeologiebeleid te voeren, dat een juiste balans weet te vinden tussen een goede omgang met het archeologisch erfgoed en andere maatschappelijke belangen die bij planontwikkelingen moeten worden gewogen. Samenvattend kan het archeologiebeleid van de gemeente Uden met acht beleidsregels als volgt worden weergegeven: Beleidsregel 1. De gemeente Uden behoudt zoveel als mogelijk de archeologische resten in de grond (behoud in situ) en laat waar redelijkerwijs mogelijk de maatregelen ter bescherming en behoud van de archeologische resten opnemen in het programma van eisen van het ontwerp. Beleidsregel 2. De gemeente Uden hanteert de oppervlakte van de effectieve bodemverstorende ingrepen
als
uitgangspunt
onderzoeksverplichting
binnen
voor een
het
bepalen
plangebied.
Dit
van
de
archeologische
houdt
in
dat
indien
de
bodemverstorende ingreep de oppervlakte- en diepteondergrenzen overschrijdt, archeologisch (voor)onderzoek binnen het plangebied noodzakelijk is om te bepalen of behoudenswaardige archeologie aanwezig is. Beleidsregel 3. De
gemeente
Uden
hanteert
een
vrijstellingsgrens
voor
onderzoek
tot
een
verstoringsdiepte van maximaal 0,4 m beneden maaiveld, met uitzondering van gebieden van categorie 2. Hiervoor geldt een diepteondergrens van 20 cm onder maaiveld. Ingrepen dieper dan de diepte-ondergrens zijn vanaf een gestelde oppervlakte-overschrijding onderzoeksplichtig (zie beleidsregel 4).
4
Om een consequent systeem van verwachtingen en bestemmingsplancategorieën (zoals ook in andere gemeenten toegepast) te handhaven en omdat de gemeente in de toekomst via haar erfgoedverordening zelf gemeentelijke monumenten kan aanwijzen is categorie 1 wel in de legenda van de beleidskaart opgenomen.
7
Nota archeologiebeleid Uden
Daarnaast zijn ingrepen die een geleidelijk negatief effect kunnen hebben op de archeologie in de bodem maar -mogelijk- minder diep reiken dan 0,4 m beneden maaiveld altijd onderzoeksplichtig. Beleidsregel 4. De gemeente Uden hanteert voor de verschillende gebieden van de beleidskaart, verschillende oppervlakte-ondergrenzen: 1
n.v.t
monumenten (hiervoor geldt de Erfgoedwet 2016 of
2
1 m²
gebieden van zeer hoge archeologische waarde
3
250 m²
gebieden van hoge archeologische waarde
4
250 m²
gebieden met een hoge verwachtingswaarde
5
2500 m²
gebieden met een middelhoge verwachtingswaarde
6
geen
gebieden met een lage verwachtingswaarde
7
geen
gebieden zonder verwachtingswaarde of vrijgegeven
de gemeentelijke erfgoedverordening)
Gebieden. Beleidsregel 5. Binnen de gemeente Uden liggen twee regio’s van provinciaal cultuurhistorisch belang. Een provinciaal archeologisch landschap is niet aanwezig. De gemeente Uden heeft
geen
gemeentelijke
archeologische
aandachtsgebieden
of
archeologische
monumenten. De gemeente heeft een Erfgoedverordening vastgesteld, waardoor de aanwijzing van gemeentelijke archeologische monumenten mogelijk is. Beleidsregel 6. De gemeente Uden heeft naast het bovenstaande nog enkele richtlijnen: 1. indien in één plangebied meerdere verwachtingswaarden voorkomen, dan geldt de hoogste waarde (en dus de kleinste ondergrens). Slechts als de hoogste waarde een zeer beperkt deel uitmaakt van het plangebied (< 10 %), kan na afweging worden besloten om de oppervlakteondergrens te hanteren die het grootste deel uitmaakt van het plangebied. 2. indien
geen
onderzoek
moet
worden
uitgevoerd
omdat
beneden
de
onderzoeksgrenzen (diepte- en/of oppervlakte-ondergrens) gebleven wordt, blijft de dubbelbestemming Waarde-Archeologie (WR-A) van het bestemmingsplan onverminderd van kracht. 3. indien
op
basis
van
de
oppervlakte
van
de
bodemverstorende
ingrepen
archeologisch vooronderzoek noodzakelijk is, vindt dit plaats in het gehele plangebied.
(bij
vooronderzoek
moet
gedacht
worden
aan:
bureau-
en
booronderzoek en in de meeste gevallen ook proefsleuvenonderzoek). 4. indien de bodem in minder dan 5% van het ingrepengebied wordt verstoord, dan kan de gemeente afwegen vrijstelling te verlenen van de verplichting tot uitvoering
van
archeologisch
onderzoek.
De
dubbelbestemming
Waarde-
Archeologie (WR-A) van het bestemmingsplan blijft onverminderd van kracht. 5. In gebieden waar ingrepen gepland worden met een geleidelijk effect, dient eerst vastgesteld te worden wat het effect van de ingreep (op termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. 6. Voor -agrarische- activiteiten die vergunningplichtig zijn (zoals diepploegen, aspergeteelt, drainagesystemen aanleggen, enz.) geldt eveneens de verplichting tot het uitvoeren van een onderzoek om vast te stellen wat het effect op de 8
Nota archeologiebeleid Uden
langere
termijn
kan
zijn.
Verder
besluitvorming
over
het
(zonder
nader
onderzoek) toestaan van een dergelijke activiteit, is een afweging die door de gemeente wordt gemaakt. 7. Archeologie-sparende maatregelen die in het kader van een bouwinitiatief of andere (potentieel) bodemverstorende activiteit worden genomen om behoud in situ in de bodem) te realiseren, dienen garant te staan voor een duurzaam in situ-behoud. Versnippering van het archeologische bodemarchief ter plaatse mag niet aan de orde zijn. De initiatiefnemer overlegt hiervoor ter goedkeuring een uitgewerkt Plan van Aanpak al dan niet op basis van een (gemeentelijk) Programma van Eisen. Beleidsregel 7. De gemeente Uden reserveert geen apart budget voor de uitvoering van het gemeentelijk
archeologiebeleid
en
hanteert
het
landelijke
uitgangspunt
‘de
verstoorder betaalt’. Gemaakte ambtelijke kosten ten behoeve van het uitvoeren van het archeologiebeleid zullen verhaald worden via: 1. de bestuurslastenvergoeding, daar waar het niet-project gebonden kosten betreft; 2. de heffing van leges of kostenverhaal op basis van Wro afdeling 6.4, daar waar het projecten van derden betreft; 3. projectkosten, daar waar het eigen gemeentelijke projecten betreft. Beleidsregel 8. De gemeente Uden onderschrijft de belangrijke rol van archeologische verenigingen. Archeologievrijwilligers
van
de
Heemkundekring
Uden
dienen
waar
mogelijk
betrokken te worden bij archeologisch (veld) onderzoek. De gemeente kan hiervoor voorwaarden in een archeologisch Programma van Eisen op laten nemen. Voorts dienen zij – vanwege hun lokale kennis - geraadpleegd te worden bij het uitvoeren van bureauonderzoeken en quickscans.
9
Nota archeologiebeleid Uden
ARCHEOLOGIE VAN UDEN IN NOTENDOP 5
I.
Figuur 3. De westzijde van Uden op het Actuele Hoogtebestand Nederland (AHN). Aan de oostkant de hoger gelegen horstafzettingen(roodbruin). De kern van Uden is duidelijk te zien. Direct ten westen ervan bevindt zich de Peelrandbreuk en daar weer westelijk van de (lager gelegen (groen)) Roerdalslenk of Centrale Slenk. Het blauwpaarse vlekje in het midden is de locatie Schepersweg. Landschapsgenese Een belangrijk gegeven binnen de archeologie en bij archeologische verwachtingen is de vorming van het landschap. Het (oude) landschap was - en is - immers een grote factor in de keuze van landschapsgebruik of -inrichting. Het landschap bepaald op deze manier grotendeels waar men zich (al dan niet permanent) vestigt, jaagt, akkers aanlegt, veeteelt bedrijft, zijn doden bijzet en/of rituele activiteiten uitvoert. De gemeente Uden ligt landschappelijk gezien in het Zuid-Nederlandse zandgebied en bevindt zich grotendeels op (de westkant van) de Peelhorst. De Peelhorst is een hooggelegen zone dat
5
Licht aangepaste bijdrage van Ewan Mol (Transect) en met gegevens uit Verhoeven, M., 2014: Een archeologische verwachtingskaart voor de gemeente Uden. Weesp (RAAP-rapport 2798).
10
Nota archeologiebeleid Uden
tijdens het Mioceen (ca. 23,0 tot 5,3 miljoen jaar geleden) is ontstaan door tektonische activiteit van breuken en (af)schuivingen van de aardkorst. De horst wordt aan de zuidwestzijde van Uden begrenst door de Peelrandbreuk. Aan de andere zijde van deze breuk ligt de lager gelegen Roerdalslenk, ook wel de Centrale slenk genoemd. In figuur 3 is de breuk goed te zien op het Actueel Hoogtebestand Nederland (ahn.nl). Aan de basis van de bodemopbouw zijn in Uden en omgeving vooral grindrijke afzettingen aanwezig, die in de periode vanaf het Laat-Tertiair tot met het midden van het Pleistoceen zijn afgezet door voorlopers van de Maas, Rijn en lokale beken (ca. 5,3 miljoen jaar geleden tot en met ca. 850.000 jaar geleden). De oude afzettingen liggen op de Peelhorst relatief dicht aan het oppervlak. Vanaf het midden van het Pleistoceen traden als gevolg van een zeer koud klimaat verstuivingen van zand op. Dit gebeurde met name gedurende de koudste perioden van de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 120.000 tot 10.000 jaar geleden). Het zand verstoof door sterke winden vanuit de drooggevallen beddingen van beken en rivieren en vanuit het drooggelegen Noordzeebekken. Er was vanwege het barre klimaat geen vegetatie aanwezig die dergelijke verstuivingen kon voorkomen.
Het zand werd als dekzand in een dunne deken op de oude rivierafzettingen van de Peelhorst afgezet in welvingen, kleine ruggen en vlakten. In de lager gelegen Roerdalslenk kon een vele metersdik pakket dekzand worden afgezet. Vanaf het begin van het Holoceen (vanaf 10.000 jaar geleden) trad een drastische klimaatsverbetering op. De gemiddelde jaartemperaturen stegen en het werd vochtiger waardoor vegetatiegroei kon toenemen. Hierdoor werd de zandverstuiving aan banden gelegd en trad in de top van het dekzand bodemvorming op (podzolering). In de lagere gebiedsdelen rondom de dekzandkoppen en -ruggen stroomden beken en kon als gevolg van de vernatting veenvorming optreden (beekdalen). Archeologische verwachting Op basis van de landschappelijke ondergrond kan binnen de gemeentegrenzen van Uden in grote lijnen een onderscheid gemaakt worden in droge gebiedsdelen (o.a. de Peelhorst, dekzandafzettingen) en natte zones (met name beekdalen in het zuidwesten van de gemeente Uden). Door deze verscheidenheid in het landschap waarbij ‘nat’ en ‘droog’ relatief dicht bij elkaar liggen, inclusief diversiteit in flora en fauna, is Uden en omgeving al sinds de prehistorie een aantrekkelijk gebied om te vestigen. Men woonde en leefde veelal in de wat hogere delen van het landschap nabij het water, dat een constante bron van (drink)water en voedsel vormde.
Bovendien waren de rivier- en beekdalen duidelijk herkenbare elementen die men, in het vooral door bos gedomineerde landschap, als transportroute of navigatiemiddel kon gebruiken. Op met name de hogere zones in het landschap worden dan ook nederzettingssporen, grafvelden, (jacht-) kampementen en/of akkerarealen verwacht. In de natte zones en beken bestaat het type vindplaats vaak uit restanten van (houten)bruggen, voorden, watermolens, afvaldumps en/of (rituele) deposities (Verhoeven 2014). Het (historisch) cultuurlandschap van Uden en zijn omgeving werd gedurende de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd gevormd: in de Middeleeuwen ontstaan er hoeves op de flank van een dekzandrug, waarbij men hoger op de rug ging akkeren (Keunen 2014). De soms onvruchtbare grond werd hierbij verbeterd door een humeus mengsel (heide- of grasplaggen, gemengd met stalmest) over het land uit te rijden. Als gevolg van een continue bevolkingsgroei werden er gedurende deze tijd meerdere hoeves naast reeds bestaande hoeves gebouwd. Resulterend in zogenaamde ‘weggehuchten’. Ook diende door de bevolkingsgroei steeds meer terrein te worden ontgonnen en moest men hun pijlen gaan richten op de lager gelegen delen in het landschap. Deze zones kregen dan vooral 11
Nota archeologiebeleid Uden
een functie als wei- en hooiland. Van het oorspronkelijk boslandschap bleef nauwelijks meer iets over. De (weg)gehuchten groeide uiteindelijk langzaam uit tot kerne n, waaronder Uden, Volkel en Heikant. Het huidige landschap wordt sterk bepaald door ruilverkavelingen, nieuwe infrastructuur en de uitbreidingen van de kernen in de laatste decennia van de twintigste eeuw, vooral die van Uden zelf. Bekende archeologische vindplaatsen Raap
(Verhoeven
2014)
heeft
voor
de
verwachtingskaart
van
Uden
de
bekende
(geregistreerde) vindplaatsen op een rij gezet. In totaal zijn 147 vindplaatsen geregistreerd, in te delen in vindplaatsen van archeologische resten van steentijd jagers-verzamelaars (vooral vuurstenen voorwerpen) en van landbouwers (aardewerk en bij opgraving ook bodemsporen). De meeste vindplaatsen bevinden zich aan de westkant van de gemeente in en rondom de kern van Uden.
landschap
economie
aantal
%
droog
jager-verzam elaars
45
30.61
landbouwers
88
59.86
jager-verzamelaars &
133
90.47
jager-verzamelaars
3
2.04
landbouwers
11
7.48
jager-verzamelaars &
14
9.52
147
100
landbouwers nat
landbouwers totaal
datering
aantal
%
datering
aantal
%
1
2.22
Neolithicum
2
2.27
4
4.54
Midden Paleolithicum Laat Paleolit hicum
2
4.44
Neolithicum -IJzertijd
Mesolithicum
13
28.88
Bronstijd
2
2.27
Mesolithicum -Neolithicum
12
26.66
Bronstijd-IJzertijd
2
2.27
Neolithicum
5
11.11
IJzertijd
6
6.82
3
3.41
Steentijd
12
28.88
IJzertijd-Rom einse tijd
totaal
45
100
Rom einse tijd
17
19.32
Middeleeuwen
35
39.77
Middeleeuwen-Nieuwe tijd
1
1.14
Nieuwe tijd
15
17.05
Nieuwste tijd
1
1.14
totaal
88
100
Tabellen1-3 met periodisering van vindplaatsen uit Uden (uit: Verhoeven 2014)
12
Protohistorie
Prehistorie
Nieuwste tijd
1.500-1.800 na Chr.
Nieuwe tijd
1.050 – 1.500 na Chr.
Volle en Late Middeleeuwen
450 – 1.050 na Chr.
Vroege Middeleeuwen
12 voor Chr. - 450 na Chr.
Romeinse tijd
800 – 12 v. Chr.
IJzertijd
2.000 - 800 v. Chr.
Bronstijd
5.300 – 2.000 v. Chr.
Neolithicum (Nieuwe Steentijd)
8.800 – 5.300 v.Chr.
Mesolithicum (Midden Steentijd) Paleolithicum
300.000 – 8.800 v. Chr.
(Oude Steentijd, incl. de laatste ijstijd)
Pleistoceen
Historische Tijd
1.800 – heden
Holoceen
Nota archeologiebeleid Uden
Tabel 4. Archeologische perioden in Nederland. De afgelopen decennia hebben diverse bijzondere en soms grootschalige opgravingen plaatsgevonden. Hieronder worden er enkele uitgelicht.
Slabroekse Heide – Keltenweg (AMK-terrein 4706)
Een vorstelijk graf in de Maashorst Bronzen arm- en enkelbanden, spelden en vlechtringen, toiletgerei en delen van een lijkwade hebben archeologen van de Universiteit Leiden gevonden in het ongewoon rijke graf van een prehistorische vorst(in). Het graf ligt in het natuurgebied De Maashorst in de gemeente Uden. De vorst(in) is hier 2600 jaar geleden midden in een uitgestrekte begraafplaats uit de late prehistorie met veel uiterlijk vertoon begraven. De archeologen van de Universiteit Leiden waren niet de eerste die opgravingen deden in de Maashorst. In 1923 heeft het Rijksmuseum van Oudheden uit Leiden al 38 grafheuvels onderzocht van deze prehistorische begraafplaats die vernoemd is naar het toponiem Slabroekse Heide. Daarbij kwamen 22 urnen aan het licht waarvan een aantal ook in de tentoonstelling is te zien. In de urnen zaten crematieresten met in een aantal gevallen ook een bescheiden grafgift. Bij het onderzoek in 2010 waren alleen de greppels die rond de grafheuvels werden aangelegd nog te herkennen. Ondanks dat zijn er nog 16 begravingen gevonden. Een daarvan sprong in het oog. De persoon die hier was bijgezet was niet gecremeerd maar zorgvuldig begraven in een kuil van ruim 1,5 meter diep. Daarnaast bleek dat hij of zij een groot aantal grafgiften had meegekregen. De metalen voorwerpen zijn niet ter plaatse opgegraven, maar in meerdere blokken gelicht.
Restauratoren van atelier Restaura hebben de slecht geconserveerde en zeer fragiele objecten op basis van röntg enfoto's een voor een uitgeprepareerd en geconserveerd. Zo konden archeologen de details van een uniek graf uit de vroege ijzertijd zeer gedetailleerd vaststellen.
13
Nota archeologiebeleid Uden
Van de stoffelijke resten is nagenoeg niets bewaard gebleven zodat we niet kunnen vaststel len of er een man of vrouw begraven ligt. In Zuid-Duitsland komen dergelijke sieraden en toiletgerei zowel in vrouwen- als mannengraven voor. Wat we wel weten is dat het een belangrijk persoon moet zijn geweest binnen de lokale gemeenschappen die het gebied bewoonden. Een status die door nazaten zeer zorgvuldig vereeuwigd is in haar of zijn graf. Bron: website Museum voor Religieuze Kunst te Uden http://www.museumvoorreligieuzekunst.nl)
Figuur 4. Opgraving van het graf van de ‘vorst(in)’ met de gerestaureerde vondsten uit het graf (inzet)
Uden-Noord (Voortweg /Hengstheuvel) – bouw ziekenhuis Bernhoven
Het plangebied (in totaal ca. 27 hectare) bevat ruim 11 hectare met archeologische sporen en vondsten. In totaal werd tussen 2009 en 2014 ruim 10 hectare opgegraven. De vroegste bewoning dateert uit de bronstijd-ijzertijd (1000-600 v.Chr.) en bevindt zich op de flank van een dekzandrug (Goosens & Meurkens 2014). De meeste sporen en vondsten dateren echter uit de Romeinse tijd en bevinden zich hogerop de dekzand rug. Naast vele bijgebouwen, hekwerken en waterputten, zijn in totaal 28 huisplattegronden van Romeinse woonstalhuizen aangetroffen. In deze periode bevonden de akkers zich rondom de nederzetting, deels op de lagere en nattere flanken van de dekzandrug. Bijzonder is de vondst van een omvangrijk huis met een porticus (een palengalerij met afdak). Vermoedelijk betreft het een woning van de lokale elite.
14
Nota archeologiebeleid Uden
Figuur 5. Uden-Noord-Bernhoven: sporen van een huisplattegrond uit de Romeinse tijd
A50 – Schouwstraat:
Voorafgaand aan de aanleg van de A50 rond 2002 heeft hier een opgraving plaatsgevonden. De vindplaats heeft bewoningssporen (en vondsten) uit de (Midden-) IJzertijd opgeleverd, waaronder
het
kuilen,
enkele
waterputten,
één
of
twee
spiekers
en
een
mogelijke
boerderijplattegrond aan de zuidzijde van het plangebied. Verder zijn op de noordelijke deel van het opgravingsterrein nederzettingsresten aangetroffen uit de Vroege-Middeleeuwen (7e8e eeuw). In totaal zijn twee, mogelijk drie, huizen en één tot twee bijgebouwen in deze periode te plaatsen. Uit de Volle- en Late-Middeleeuwen zijn verspreid over het hele onderzoeksgebied zes boerderijplattegronden, een drietal bijgebouwen en twee tot drie waterputten gevonden (Van Hoof & Jansen 2002).
Uden-Schepersweg
Na een vooronderzoek door middel van boringen was het plangebied voor woningbouw archeologisch vrijgegeven. In het voorjaar van 2014 vonden amateurarcheologen van de heemkundekring Uden nederzettingssporen uit de vroege en volle middeleeuwen bij de aanleg van een wegcunet in het plan en bovendien enkele ijzeren voorwerpen en een pot uit de Merovingische tijd bij de aanleg van een gasleiding. Ofschoon het plangebied archeologisch was ‘vrijgegeven’ en de bouw kon beginnen, heeft de gemeente Uden toch besloten een opgraving in de zomer te laten uitvoeren met een indrukwekkend resultaat van 26 (inhumatie) graven met bijzondere bijgiften uit de Merovingische tijd (ca 450 – 725 na Chr.). Daarbij is bovendien een groot deel van een nederzetting
opgegraven uit de vroege- en volle 15
Nota archeologiebeleid Uden
middeleeuwen (figuur onder). Het onderzoek is destijds veelvuldig onder de aandacht gebracht bij de Udense bevolking en regionale pers.
Figuur 6. Udenschepersweg. Overzichtsplattegrond met alle bewoningss poren. Inzet: kralen in een kindergraf.
Lieve Vrouwenplein:
Tijdens de herinrichting in 2012 van het Lieve Vrouwenplein werden de fundamenten aangetroffen
van
de
Middeleeuwse
Mariakapel
(14e
eeuw,
mogelijk
13e
eeuw).
De
fundamenten zijn gedocumenteerd door leden van de heemkundekring Uden. De resten zijn onder het wegdek en het trottoir behouden gebleven. Figuur 7. De funderingen van de kapel – direct onder het wegdek - worden opgekuist!
16
Nota archeologiebeleid Uden
II.
INLEIDING 1. WAAROM EEN EIGEN ARCHEOLOGIEBELEID? Sinds 1 september 2007 is de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) van kracht. In deze herziening van de Monumentenwet 1988 zijn – om te voorkomen dat de bodem van ons land verandert in een ‘cultuurhistorische woestijn’ - de uitgangspunten van het Europese Verdrag van Malta6 (1992) nader uitgewerkt. De belangrijkste veranderingen betroffen: -
Het streven naar behoud en bescherming van archeologische waarden in de bodem;
-
De kosten van archeologische werkzaamheden komen in principe voor rekening van de initiatiefnemer van bodemverstorende activiteiten (veroorzakerprincipe);
-
De archeologische monumentenzorg
wordt een geïntegreerd onderdeel van het
ruimtelijke ordeningsproces. In het nieuwe bestel werd een grotere verantwoordelijkheid en een sturende rol neergelegd bij de gemeentelijke overheid, niet in de laatste plaats omdat ook de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) op 1 juli 2008 en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) op 1 oktober 2010 van kracht zijn geworden. Recentelijk, in juli 2016, is de Erfgoedwet (Ew) in werking getreden. Met de inwerkingtreding van die wet is de Monumentenwet 1988 opgeheven. Een deel van de regelgeving uit de Monumentenwet 1988 is ondergebracht in de Erfgoedwet en een ander deel in de toekomstige Omgevingswet en de daarbij behorende onderliggende regelgeving. Het overgangsrecht uit de Erfgoedwet (art 9.1) bepaalt dat tot het moment dat de Ow in werking treedt, de onderdelen uit de Monumentenwet 1988 die in de Omgevingswet opgaan van kracht blijven. Sinds 2007 is een aantal nieuwe taken met betrekking tot de archeologische monumentenzorg bij de gemeenten neergelegd: 1. De archeologische en cultuurhistorische waarden dienen op verantwoorde wijze te worden geïntegreerd in het ruimtelijke beleid. Centraal instrument hie rbij is het bestemmingsplan. 2. Het archeologische belang dient tevens bij het verlenen van omgevingsvergunningen aan de orde te komen. 3.
Alle archeologische informatie dient in het kader van de Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen onroerende zaken (Wkpb) ontsloten te zijn voor zowel burgers als overheid. Het gaat in dit nieuwe bestel om serieuze financiële en maatschappelijke belangen. Het is de gemeente er vanzelfsprekend alles aan gelegen om over een goed instrumentarium te beschikken waaruit blijkt dat alle belangen zijn gezien en gewogen. Uitgangspunt is dat er op gemeentelijk niveau op verantwoorde wijze wordt omgegaan met het archeologische erfgoed. Een verantwoord beleid kan leiden tot beperkingen en/of extra kosten 7 bij het ontwikkelen van bestemmingsplannen en bij het verlenen van vergunningen, maar biedt tegelijkertijd ook kansen om bij de inwoners van de gemeente het cultuurhistorisch besef te bevorderen en iets wezenlijks toe te voegen aan de historische identiteit van de gemeente. Het is aan gemeenten om in hun ruimtelijke beleid een juiste balans te vinden tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die
6
Het verdrag van Malta wordt ook wel Verdrag van Valletta genoemd, naar de hoofdstad van het eiland Malta. 7
Qua kosten kan gedacht worden aan: werkingskosten van het gemeentelijk apparaat, onderzoekskosten bij toevalsvondsten, kosten van onderzoek door archeologievrijwilligers, … In Hoofdstuk VI.1 wordt hier dieper op in gegaan.
17
Nota archeologiebeleid Uden
hierbij moeten worden gemaakt. De gemeenten hebben hierdoor niet alleen plichten, maar ook de ruimte om binnen de wettelijke kaders een eigen koers te varen en keuzes te maken. Burgemeester en wethouders hebben in 2013 aan RAAP Archeologisch Adviesbureau opdracht verstrekt voor het vervaardigen van een archeologische- en cultuurhistorische waardenkaart voor het grondgebied van de gemeente Uden. Het onderzoek is eind 2013 gestart en in 2014 afgerond. Voordat de nieuwe kaarten
beschikbaar kwamen werd voor het verkrijgen van
gegevens gebruik gemaakt van landelijke en provinciale kaarten. Die kaarten hebben een zodanige schaal dat op detailniveau moeilijk uitspraken gedaan konden worden over al dan niet aanwezige waarden in een gebied. De nieuwe kaarten met een schaal van 1:15.000 en 1:12.500
geven
een
meer
gedetailleerd
beeld.
In
de
rapporten
“Een
archeologische
verwachtingskaart voor de gemeente Uden” 8 en “Wonen op de rand van de Peelhorst” 9 zijn de bevinden van beide onderzoeken neergelegd. De kaarten en rapportages hadden tot op heden geen formele status in het ruimtelijke beleid van de gemeente. In de onderhavige nota wordt thans handen en voeten gegeven aan een onderbouwd archeologiebeleid.
2. NOODZAAK EN KANSEN De gemeente is zich terdege bewust van het feit dat archeologische resten een formeel onderdeel zijn van ons historische, (stede)bouwkundige en landschappelijke erfgoed. Het bodemarchief bevat vele karakteristieke en bijzondere elementen die een belangrijke bron van informatie en inspiratie vormen voor de historische identiteit van onze samenleving. In de toenemende strijd om schaarse ruimte dreigt het archeologische erfgoed steeds meer het onderspit
te
intensivering
delven. van
De
de
ontwikkeling
landbouw,
het
van
woningbouwlocaties
uitvoeren
van
en
bedrijventerreinen,
infrastructurele
projecten
en
natuurontwikkeling, eisen alle hun tol van het archeologische erfgoed in de bodem. In het verleden ging dit erfgoed regelmatig ongezien verloren. Het bodemarchief waarin een groot deel van onze geschiedenis ligt opgeslagen, is maar éénmalig raadpleegbaar en niet regenereerbaar. Wat eenmaal verloren is gegaan, komt niet meer terug. Daarom heeft de gemeente met de veranderende wetgeving zich geconformeerd aan de uitgangspunten van het rijk om het archeologische erfgoed goed te beschermen. Sinds 2007 hanteerde de gemeente dan ook de oppervlakteondergrens van 100 m². Dit leidde tot een streng
gemeentelijk
archeologiebeleid
met
een
hele
hoge
onderzoeksdruk.
Met
het
archeologiebeleid zoals dat in deze nota is opgenomen, worden de archeologische resten op een goede manier beschermd en wordt een maatschappelijk verantwoord beleid gecreëerd met een juiste balans tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die hierbij moeten worden gemaakt .
3. DOEL VAN DE NOTA Met deze nota beoogt het gemeentebestuur en haar burgers
inzicht te geven in de achter-
gronden van het archeologiebeleid. Het geeft de lijn aan waarlangs het archeologiebeleid tot stand komt en formuleert de gemeentelijke visie op de omgang met archeologie voor de komende beleidsperiode. Uitgangspunt daarbij is dat archeologie een integraal onderdeel vormt bij de afwegingen waar het gaat om de ruimtelijke ordening en de ruimtelijke kwaliteit op het grondgebied van de gemeente en dat het beleid transparant is voor burgers en ontwikkelaars.
8
Verhoeven, M., 2014: Een archeologische verwachtingskaart voor de gemeente Uden. Weesp (RAAP rapport 2798). 9 Keunen, L.J., 2014: Wonen op de rand van de Peelhorst; een cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Uden. Weesp (RAAP-rapport 2822)
18
Nota archeologiebeleid Uden
III.
EEN ARCHEOLOGIEBELEID VOOR UDEN 1. HET ARCHEOLOGIEBELEID TOT OP HEDEN De gemeente is de afgelopen jaren regelmatig geconfronteerd met het aspect archeologie bij planontwikkeling. In 2002 heeft de provincie Noord-Brabant haar streekplan ‘Malta-proof’ gemaakt met de hieraan gekoppelde Cultuurhistorische Waardenkaart. Voor de archeologie is de kaart gebaseerd op de Indicatieve Kaart voor Archeologische Waarden (IKAW) en de Archeologische Monumentenkaart (AMK). Met dit instrument vervulde de provincie tot voor kort (tot aan de Wro, juli 2008) een belangrijke toezichthoudende en toetsende rol bij nieuwe bestemmingsplannen en vrijstellings- en wijzigingsbesluiten, alsmede bij het verlenen van vergunningen voor ontgrondingen. Er is van 2002 tot 2008 dan ook scherp door de provincie gecontroleerd
of
het
aspect
archeologie
bij
ruimtelijke
plannen
door
middel
van
(voor)onderzoek op juiste wijze werd meegewogen. Zolang dit niet het geval was, werd geen goedkeuring verleend aan het plan. Vanaf 2008 is met de gemeentelijke toetsing voor het aspect archeologie ook het takenpakket van de gemeente Uden verzwaard. Sinds de inwerkingtreding van de Wamz per 1 september 2007 en de terugtrekkende beweging van
de
provincie,
heeft
de
gemeente
zich
met
betrekking
tot
het
gemeentelijke
archeologiebeleid aangesloten bij het landelijke (en wettelijke) uitgangspunt. Ruimtelijke ingrepen die groter zijn dan 100 m² dienen sindsdien archeologisch onderzocht te worden. Dit leidde tot een streng gemeentelijk archeologiebeleid met een relatief hoge onderzoeksdruk. Met het onderhavige archeologiebeleid worden de archeologische resten op een goede manier beschermd en wordt een maatschappelijk verantwoord beleid gecreëerd met een juiste balans tussen een goede zorg voor het archeologische erfgoed en de andere maatschappelijke afwegingen die hierbij moeten worden gemaakt. In 2013/2014 heeft de gemeente Uden een archeologische en cultuurhistorische verwachtings kaart laten opstellen, maar hiermee was een archeologiebeleid nog niet geregeld.
Voor dat
beleid dient naast een beleidsnota ook een praktisch toepasbare beleidskaart te worden vervaardigd op basis van de eerder opgestelde verwachtingskaart. Onderhavige nota en beleidskaart zijn daarvan de uitkomst.
2. DE ARCHEOLOGISCHE MONUMENTENZORG IN DE PRAKTIJK Bij de uiteindelijke inrichting van het archeologiebeleid binnen de gemeente zijn verschillende combinaties van beleidsinstrumenten denkbaar, variërend van enkel en alleen uitvoeren van de wettelijk opgelegde taken tot een hoge mate van autonomie in dat beleid, waarbij de gemeente niet alleen een eigen regie voert, maar
bovendien ook de uitvoering van
archeologisch onderzoek in eigen hand houdt. De gemeente is in vergelijking met andere Nederlandse gemeenten vrij laat het traject voor een eigen archeologiebeleid gestart. Maar de gemeente heeft aangegeven een zekere autonomie na te streven en deze verantwoordelijkheid ook te willen dragen. Daartoe kan in meer of mindere mate een aantal potentiële beleidsinstrumenten ingezet worden: 1. een gemeentelijke archeologische waarden- en beleidskaart; 2. bestemmingsplanregels en vergunningsvoorwaarden; 3. ondergrenzen voor archeologisch onderzoek; 4. voorlichting- en informatie voor betrokkenen; 5. nadere financiële regelingen zoals de bestuurslastenvergoeding. 19
Nota archeologiebeleid Uden
Enkel die instrumenten die ook feitelijk deel uitmaken van het archeologiebeleid worden hierna besproken en verder uitgewerkt. Dit laat onverlet dat in de toekomst de andere instrumenten verder ontwikkeld kunnen worden.
2.1.
Behoud in situ, planinpassing en visualisering
Nederland heeft een rijkdom aan historie. Voor velen heeft de kwaliteit van de leefomgeving iets te maken met historische wortels. Vaak in de vorm van ankerpunten in het landschap als oude gebouwen, een boom of een sluisje, waaraan een historisch verhaal of gebeurtenis is verbonden. Het ontbreken van dit soort zaken wordt in nieuwe woon- en werkgebieden bewust of onbewust als een gemis ervaren. Archeologie en cultuurhistorie in het algemeen kunnen een tegenwicht bieden aan de toenemende eenvormigheid van onze leefomgeving. Zij dragen bij aan de identiteit die mensen ontlenen aan een gebied of plek, en fungeren op die manier als inspiratiebron en kwaliteitsimpuls voor ruimtelijke opgaven. Zo kan een belangrijke bijdrage worden geleverd om ook in nieuwe inrichtingsplannen geschiedenis een plaats te geven of zelfs nieuwe geschiedenissen te laten ontstaan. Deze denk- en werkwijze wordt ook wel behoud door ontwikkeling genoemd, en komt voort uit de Rijksnota Belvédère (2009). Wat nodig is, is een aantrekkelijke vertaalslag waarin stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, archeologen en kunstenaars elkaar weten te vinden. Indien we erin slagen een stukje al dan niet opgegraven geschiedenis te visualiseren in het straatbeeld, dan kan dit bijdragen aan verhoging van de kwaliteit en de identiteit van de leefomgeving.
Op die manier kost archeologie niet alleen geld, maar is er ook sprake van return on investment. Algemeen beleidsuitgangspunt is dat archeologische resten bij voorkeur duurzaam in de bodem (in situ) behouden worden (conform het Malta-principe en de Wamz / Erfgoedwet). Het vermijden van opgravingen is niet alleen vanuit overwegingen van kostenefficiëntie beter, behoud in situ maakt ook voor toekomstige generaties het kennismaken met het verleden mogelijk. Opgraven wordt formeel eigenlijk gezien als second best optie, maar in de praktijk blijkt meestal toch de voorkeur te worden gegeven aan de ontwikkeling van een gebied, en daarmee ook de keuze voor opgraven (behoud ex situ). Vanuit behoudsdoelstelling is het van belang dat bij het ontwerp en de voorbereiding van nieuwbouwplannen in gebieden waar archeologische waarden aanwezig zijn, in een zo vroeg mogelijk stadium onderzocht wordt in hoeverre archeologische resten via civieltechnische maatregelen in situ kunnen worden veiliggesteld. Hoewel dit soort maatregelen soms enige creativiteit en flexibiliteit aan de ontwerpkant vereisen en soms ook additionele kosten in de uitvoering met zich meebrengen, wegen deze investeringen over het algemeen in ruime mate op tegen de kosten van een uitgebreide opgraving. Bij inpassingsmaatregelen en archeologiesparend bouwen kan concreet gedacht worden aan het
vermijden
van
de
aanleg
van
(parkeer)kelders,
het
toepassen
van
zogenaamde
zettingsvrije constructies, het bouwen op bestaande funderingen of het toepassen van draagconstructies boven archeologisch waardevolle lagen. Bij projecten in archeologisch waardevolle gebieden of zones met een hoge verwachting waar de gemeente als (gedeel de) opdrachtgever optreedt, laat de gemeente, daar waar redelijkerwijs mogelijk, dergelijke archeologische maatregelen opnemen in het programma van eisen van het ontwerp.
20
Nota archeologiebeleid Uden
Beleidsregel 1. De gemeente Uden behoudt zoveel als mogelijk de archeologische resten in de grond (behoud in situ) en laat waar redelijkerwijs mogelijk de maatregelen ter bescherming en behoud van de archeologische resten opnemen in het programma van eisen van het ontwerp.
2.2.
Plangebied versus bodemverstorende ingreep
Er is in het verleden nogal wat verwarring ontstaan over het gebruik van de term omvang plangebied in relatie tot de omvang van de feitelijke verstoring en de a rcheologische onderzoeksplicht. Dit heeft ertoe geleid dat veel archeologische beleidsadvieskaarten en beleidsnota’s op dit moment nog spreken van een omvang van plangebieden. Het is echter reëler om uit te gaan van de feitelijke omvang van de verstoring binnen een plangebied in relatie tot de onderzoeksplicht. In het belang van het bodemarchief, maar ook in het belang van de burger is het dus zinvoller om bij het bepalen van de onderzoeksverplichting uit te gaan van de feitelijke bodemverstoring en een maatschappelijk en archeologisch verantwoorde ondergrens voor onderzoek (proportionaliteitsbeginsel). De ondergrenzen voor oppervlakten zoals die in paragraaf 2.4 van deze nota zijn aangegeven, zijn dus gebaseerd op de omvang van het gebied waarbinnen de bodemverstorende ingreep plaatsvindt (inclusief de te verwachten bijkomende noodzakelijke verstoring van bijvoorbeeld kabels
en
leidingen 10).
Indien
de
ondergrens
(voor)onderzoek dus noodzakelijk is, dient
overschreden
wordt
en
wel het gehele plangebied
archeologisch inventariserend
onderzocht te worden. Dit principe wordt gehanteerd om bij het aantreffen van (behoudenswaardige)
archeologische
resten
planaanpassing
door
bijvoorbeeld
verplaatsen
van
de
bodemverstorende ingrepen mogelijk te maken zonder dat bijkomend onderzoek op de nieuwe verstoringslocatie noodzakelijk is. Een vrijstelling van onderzoeksplicht betekent niet dat daarmee de eventuele dubbel bestemming verandert. Bij bestemmingsplanwijziging kan bovendien archeologie altijd (weer) als dubbelbestemming worden meegenomen. Uitgaande van de omvang van bodemverstoring voorkomt in veel gevallen dat bij relatief kleine (vaak particuliere) ingrepen ten opzichte van grote(re) plangebieden een onderzoeksplicht ontstaat voor het volledige plangebied, terwijl de feitelijke ontwikkeling misschien maar de bouw van één huis betreft.
Beleidsregel 2. De gemeente Uden hanteert de oppervlakte van de effectieve bodemverstorende ingrepen als uitgangspunt voor het bepalen van de archeologische onderzoeksverplichting binnen een plangebied. Dit houdt in dat indien de bodemverstorende ingreep de ondergrens overschrijdt, archeologisch (voor)onderzoek binnen het gehele plangebied noodzakelijk is.
10
Bij het te berekenen verstoringsoppervlak bij de bouw van een huis, schuur of stal, wordt boven het te bebouwen oppervlak een marge 5-10 % opgeteld om de feitelijke omvang van de bouwput, de aan te leggen kabels en leidingsleuven en dergelijke qua verstoring mee te rekenen.
21
Nota archeologiebeleid Uden
2.3.
Diepte-ondergrens
De bouwvoor (in het buitengebied) heeft gemiddeld een dikte van 0,3 tot 0,5 m waaronder een eerste archeologisch sporenvlak bij een opgraving zichtbaar kan worden. Vanuit archeologisch perspectief zou een algemene vrijstelling van 0,3 m beneden maaiveld (-MV) misschien te verkiezen zijn. Een dergelijke beperking is echter maatschappelijk moeilijk uitvoerbaar (ook niet controleerbaar of te handhaven) en zou betekenen dat normaal bodemgebruik en zelfs het omspitten van de eigen tuin al snel vergunningplichtige activiteiten worden. De wet- en regelgeving, en dus ook het gemeentelijk archeologiebeleid, wil zich richten op die bodemingrepen die plaatsvinden in het kader van nieuwe bouw- of inrichtingsprojecten én grootschalig grondverzet en cultuurtechnische ingrepen die niet tot ‘normaal agrarisch bodemgebruik’ kunnen
worden
gerekend,
zoals diepploegen,
egaliseren,
aspergeteelt,
de
aanleg
van
drainagesystemen en dergelijke. Deze ingrepen reiken in vrijwel alle gevallen dieper dan de bouwvoor en vallen in het agrarisch gebied derhalve niet binnen de vrijstellingsdrempel. Met een vrijstellingsdiepte van 0,4 m beneden maaiveld (-MV) kan een balans verkregen worden tussen archeologisch verantwoord handelen en dat wat maatschappelijk en praktisch haalbaar is. Uitzondering daarop vormt een aantal geselecteerde gebieden van zeer hoge archeologische waarde – Categorie 2 (zie Bijlage 2). Omdat voor een aantal van de gebieden geldt dat de archeologische resten zich al vrijwel direct onder maaiveld (bestrating) kunnen bevinden. Hiervoor is thans een diepte-ondergrens voorgesteld op 20 cm onder maaiveld (mv).
De
gemeente
Uden
hanteert
voor
de
overige
gebieden
met
een
vastgestelde
archeologische waarde of een hoge archeologische verwachtingswaarde (beleidscategorieën 3 t/m 5) een diepte-ondergrens van 0,4 m –mv. Een aparte groep vormen de bodemingrepen die een geleidelijk effect hebben op de dieper liggende archeologische resten. Het betreft dan met name die bodemingrepen die de afvoer van grond met zich meebrengt die niet opnieuw wordt aangevuld. Hierbij kan gedacht worden aan het afplaggen van heide in het kader van natuurbeheer en -ontwikkeling, (laan) bomenteelt, graszodenteelt, maar ook het aanbrengen van diepwortelende beplanting kan leiden tot een ongeziene en ongewenste verstoring van de archeologische resten zonder dat grondverzet plaatsvindt. In dergelijke gevallen is het belangrijk in het kader van een omgevingsvergunning eerst vast te stellen wat het effect van de ingreep (op de langere termijn) kan zijn op de eventueel aanwezige archeologische ondergrond. Dit dient te gebeuren door het vaststellen van de dikte van de bouwvoor of het beschermende akkerdek ten opzichte van de diepteligging van de archeologisch relevante laag. Een geschikte onderzoeksmethode hiervoor is een inventariserend veldonderzoek met behulp van verkennende boringen en handgegraven profielputjes. Op basis van de resultaten dient de gemeente een afweging te maken of een vergunning (al dan niet onder voorwaarden) kan worden verleend.
Beleidsregel 3. De gemeente Uden hanteert een vrijstellingsgrens voor onderzoek tot een verstoringsdiepte van maximaal 0,4 m beneden maaiveld, met uitzondering van gebieden van categorie 2. Hiervoor geldt een diepteondergrens van 20 cm onder maaiveld. Ingrepen dieper dan de diepte-ondergrens zijn vanaf een gestelde oppervlakte-overschrijding onderzoeksplichtig (zie beleidsregel 4). Daarnaast zijn ingrepen die een geleidelijk negatief effect kunnen hebben op de archeologie in de bodem maar -mogelijk- minder diep reiken dan 0,4 m beneden maaiveld altijd onderzoeksplichtig.
22
Nota archeologiebeleid Uden
2.4.
Oppervlakte-ondergrenzen
In de Wamz uit 2007 is bij artikel 41a een algemene vrijstelling van de in bestemmingsplannen vast te leggen onderzoekseis opgenomen voor bodemingrepen kleiner dan 100 m² maar geeft tegelijk ook aan dat de gemeenteraad afwijkende oppervlakten (groter, dan wel kleiner dan voornoemde 100 m²) kan vaststellen. 11 Deze ondergrens is ontstaan vanuit de gedachte dat hele kleine initiatieven van vaak particulieren, niet onnodig verzwaard en belast moeten worden met onderzoeken die inhoudelijk niet zo heel veel bijdragen. Doch tegelijk is het rijk zich ervan bewust dat ook ingrepen kleiner dan 100 m² tot aanzienlijke schade kunnen leiden bij bepaalde archeologische vindplaatsen. Om die reden worden rijksmonumenten buiten deze vrijstelling gehouden. Om dezelfde reden wil de gemeente de mogelijkheid creëren om in de toekomst gebieden of objecten aan te wijzen tot gemeentelijk archeologisch monument (denk hierbij ook aan gebieden van een categorie 2). Aanwijzing is mogelijk op basis van de Erfgoedverordening. In andere gebieden is de ondergrens, gezien de te verwachten archeologie, te beperkt en kan de ondergrens worden verruimd. In bestemmingsplannen wordt een regeling opgenomen voor de omgang met de in de verbeelding opgenomen dubbelbestemming Waarde–Archeologie (WR-A). Bijlage 7 van deze nota bevat een set voorbeeldregels.
Op de archeologische beleidskaart wordt het gemeentelijk grondgebied onderverdeeld in zeven archeologische categorieën met daaraan regels gekoppeld (zie tabel 5 op pagina 30 en figuur 8 op pagina 31). Voor de categorieën gelden verschillende ondergrenzen voor het verplicht stellen van archeologisch onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen. Met deze ondergrenzen ten aanzien van onderzoeksplicht voor de diverse categorieën is een verantwoorde balans gevonden tussen enerzijds wetenschappelijke en cultuurhistorische belangen en anderzijds de maatschappelijke belangen en praktische uitvoerbaarheid. In het bestemmingsplan worden aan de categorieën 2 tot en met 5 uit de beleidskaart door middel
van
een
dubbelbestemming
regels
verbonden.
Voor
de
wettelijk
beschermde
monumenten (categorie 1) gelden de regels van de Erfgoedwet en de gemeentelijke erfgoedverordening. Als zodanig dienen deze terreinen altijd in de verbeelding te worden opgenomen (functieaanduiding).
Dit
geldt
ook
voor
nog
eventueel
aan
te
wijzen
gemeentelijke
archeologische monumenten. Categorie 6 (verwachtingswaarde laag) en 7 (gebieden zonder een archeologische verwachting of archeologisch vrijgegeven terreinen) worden niet als dubbelbestemming in het bestemmingsplan opgenomen aangezien aan beide categorieën geen onderzoeksplicht wordt verbonden. In tabel 5 (pagina 30) worden de ondergrenzen voor onderzoeksplicht
per categorie
weergegeven. De gekozen ondergrenzen zijn mede gebaseerd op de eigenschappen van de bodem van het Brabants-Limburgs dekzandlandschap en op de aard en de kwetsbaarheid van het bodemarchief dat in deze streken is te verwachten. Daarnaast zijn de ondergrenzen bepaald op grond van maatschappelijke afwegingen, waarbij onder meer op basis van vergunningverleningen is bekeken hoe de burger als initiatiefnemer van ontwikkelingen (bijvoorbeeld de bouw van een huis) zo veel als mogelijk kan worden vrijgesteld van onderzoek, zonder dat dit ernstig ten koste gaat van archeologische waarden. Het opleggen van archeologische verplichtingen voor kleinschalige bodemingrepen zou telkens een financiële last voor de burger betekenen en zou daarmee een groot afbreukrisico vormen van het maatschappelijk draagvlak voor de archeologie.
11
Deze vrijstelling geldt niet voor bodemingrepen in aangewezen wettelijk beschermde archeologische monumenten. Het is immers verboden zonder vergunning een beschermd monument te wijzigen dan wel te verstoren (artikel 11 Mw). Het overgangsrecht Erfgoedwet (Ew, art. 9.1) bepaalt dat tot de inwerkingtreding van de omgevingswet, beide artikelen van kracht blijven.
23
Nota archeologiebeleid Uden
De belangrijkste bepalende legenda-eenheden op de beleidskaart zijn: Categorie 1. wettelijk beschermde archeologische monumenten; Categorie 2. gebieden van zeer hoge archeologische waarde, te weten: historische hoeven, kasteel-, kerk- en kloosterterreinen, schansen, (water)molenlocaties en AMK-terreinen van zeer hoge waarde; Categorie 3. gebieden van hoge archeologische waarde, waaronder AMK-terreinen van (hoge) archeologische waarde en de historische kernen van dorpen en gehuchten; Categorie 4. gebieden met een hoge archeologische verwachting; Categorie 5. gebieden met een middelhoge archeologische verwachting; Categorie 6. gebieden met een lage archeologische verwachting; Categorie 7. gebieden zonder een archeologische verwachting (verstoord, opgegraven, dan wel op andere wijze vrij van archeologie).
Beleidsregel 4. De gemeente Uden hanteert voor de verschillende categorieën van de beleidskaart, verschillende oppervlakte-ondergrenzen: 1
nvt.
monumenten (hiervoor geldt de Monumentenwet 1988 of
2
1 m²
gebieden van zeer hoge archeologische waarde
3
250 m²
gebieden van hoge archeologische waarde
4
250 m²
gebieden met een hoge verwachtingswaarde
5
2500 m²
gebieden met een middelhoge verwachtingswaarde
6
geen
gebieden met een lage verwachtingswaarde
7
geen
gebieden zonder verwachtingswaarde (bijvoorbeeld
de gemeentelijke erfgoedverordening)
ontgrond) of archeologisch vrijgegeven gebieden.
Categorie 1. Wettelijk beschermde archeologische monumenten Dit zijn terreinen die overeenkomstig artikel 3 Monumentenwet 1988 (Ew art 3.1 en 3.2) zijn aangewezen als monument en als zodanig zijn opgenomen onder categorie 1. Bij wettelijk beschermde rijksmonumenten is de minister van OC&W (vertegenwoordigd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, RCE) bevoegd gezag. Aanwijzing tot rijksmonument vindt plaats door de minister van OC&W (in praktijk door RCE). De gemeenteraad heeft in deze een adviserende stem. De afweging speelt zich af op nationaal niveau, aan de hand van beleidsregels voor behoud en bescherming. Bij gemeentelijke archeologische monumenten is de gemeente zelf bevoegd gezag. Op grond van de
Erfgoedverordening 2017 heeft de gemeente
ook de mogelijkheid
om monumenten
van archeologische aard aan te wijzen en daar een vergelijkbaar beschermingsregime aan te verbinden. Categorie 2: gebieden van zeer hoge archeologische waarde Voor
deze
gebieden/terreinen
geldt
dat
door reeds bekende
archeologische
gegevens
(vondsten, proefsleuven, opgravingen) en/of op basis van de landschappelijke ligging of historische informatie is aangetoond dat hier belangrijke archeologische waarden in de bodem aanwezig zijn. De terreinen hebben géén wettelijke beschermde status, staan in sommige gevallen aangegeven op de Archeologische Monumenten Kaart (AMK) of cultuurhistorische waardenkaart van de provincie (CHW 2010). Veel van de Udense terreinen zijn in samenspraak met de amateurarcheologen van de heemkundekring Uden
geselecteerd vanwege de 24
Nota archeologiebeleid Uden
aangetoonde waarde en soms grote kwetsbaarheid van de archeologie. In sommige gevallen ligt de archeologie direct onder de bestrating of het maaiveld. Een aantal van de aangegeven terreinen krijgt vanwege deze kwetsbaarheid in de toekomst wellicht een wettelijke (gemeentelijke) beschermde status. De vrijstellingsdrempel bij deze categorie gebieden is een bodemingreep met een oppervlakte van 1 m² en een diepte van 0,2 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. Categorie 3: gebieden van hoge archeologische waarde Het merendeel van deze terreinen betreft historische kernen die op basis van historisch topografische kaarten uit het begin van de 20 ste eeuw zijn aangewezen.12 Het betreft hier dus de gebouwde omgeving (kernen) op basis van een kaartbeeld rond 1900. Hoe ver de bebouwing/bewoning (vooral clusters boerderijen) in tijd teruggaat is meestal niet te zeggen, maar er wordt doorgaans van uitgegaan dat de meeste kernen een (laat)middeleeuwse oorsprong hebben. Van belang is deze categorie met name waar het gaat om greep te krijgen op de bewoningsdynamiek van na ca. 1250 n. Chr. De vrijstellingsdrempel bij deze categorie gebieden is een bodemingreep met een oppervlakte van 250 m² en een diepte van 0,4 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden.
Categorie 4: Gebieden met een hoge archeologische verwachting Het betreft hier vooral gebieden/terreinen die op grond van de geomorfologische kenmerken (geologie, grondwatertrap, bodem) en op grond van relatief grote aantallen bekende vindplaatsen in vergelijkbare omstandigheden, een grote kans maken dat archeologisc he resten in de bodem aanwezig zijn (bijvoorbeeld de dekzandruggen met een grondwatertrap VI of VII, voorzien van een laatmiddeleeuws plaggendek). Het betreft vooral de betere, meer vruchtbare woongronden die over het algemeen een bewoningsgeschiedenis ken nen van vele duizenden jaren. Daarnaast zijn ook zones in de beekdalen als zodanig opgevoerd omdat op dergelijke
plaatsen
een
grotere
trefkans
is
op
bijzondere
(en
goed
geconserveerde)
vondstcategorieën, zoals doorwaadbare plaatsen (voorden), bruggen, dammen, fuiken en rituele deposities. De vrijstellingsdrempel bij deze categorie is bepaald op
een bodemingreep met een
oppervlakte van 250 m² en een diepte van 0,4 m -MV. Ontheffing geldt als één of beide drempels niet worden overschreden. Het oppervlaktecriterium is gebaseerd op grond van maatschappelijke overwegingen, maar ook op grond van inhoudelijke overwegingen is voor gebieden met een hoge verwachtingswaarde gekozen voor een vrijstellingsgrens van 250 m², omdat de aard van eventueel te verwachten archeologische resten die op een dergelijke beperkte schaal in de meeste gevallen (per individueel geval) geen wezenlijke inhoudelijke (wetenschappelijke) bijdrage zullen leveren. Vanuit maatschappelijk oogpunt wordt rekening gehouden met het feit dat de kosten van professioneel archeologisch onderzoek bij dergelijke kleine bodemingrepen meestal niet in verhouding staat tot de kosten van het plan. Categorie 5: Gebieden met een middelhoge archeologische verwachting Op basis van de geomorfologische kenmerken en het minder grote bestand aan bekende vindplaatsen