Bijlage 1. Kerkenvisie gemeente Maasgouw
Tekst van het document
Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
Gerechtigde
Parochie O.L. Vrouw Geboorte
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
1867 - 1918 - 1945
Bouwstijl
Romano-gotisch
Architect(en)
A.C. Bolsius
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 19
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
34
3.5.2 Historisch onderzoek
houten wenteltrap en het toevoegen van een torentje
Ruimtelijke context
met een nieuwe trap aan de buitenkant. Het houten
In de Kerkstraat van Ohé en Laak staat de Onze
plafond werd vervangen door steengaasgewelven. De
Lieve Vrouw Geboorte kerk. Deze parochiekerk staat
binnenmuren, voorheen van geschilderde baksteen,
tegenwoordig ietwat aan de rand van het dorp, maar
werden gepleisterd en de sacristie werd vergroot en
vroeger vormde deze kerk het middelpunt van het kleine
verbonden met de pastorie via een gang.
dorp. Er waren niet veel andere gebouwen om de kerk heen. Het was een kerk die niet in een dorp stond, maar
In 1954 werd het interieur van de kerk voltooid, inclusief
op zichzelf. Ohé en Laak zijn twee verschillende kernen,
schilderingen in de apsis en triomfboog door de schilder
waarbij Ohé een kerkdorp is en Laak een buurtschap,
Daan Wildschut. Aan de zijde van het priesterkoor
nabij het kasteel Walburg. De twee vormen van oudsher
wordt de kerk begrensd door een ommuurd kerkhof.
samen één gemeenschap. Zowel uit Ohé als uit Laak
Op het kerkhof en een plantsoen bij de zuidgevel van de
kwam men naar deze kerk.
kerk staan zandstenen beelden van de Heilige Michael en Maria Magdalena Daemen, samen met andere
Het pastoriegebouw is aan het kerkgebouw verbonden.
beschermde elementen zoals de pastorie en een Heilig
Ten noorden van de kerk is een parkeerterrein van
Hartbeeld op het plein bij de pastorie.
halfverharding. De begraafplaats grenst aan de oostzijde van de kerk.
Bouwhistorische omschrijving
Afbeelding 20
Kadastrale situatie
Afbeelding 21
Luchtfoto
Exterieur
Bouwhistorie
De kerk is een kruisbasiliek in Romano-Gotische stijl,
In 1867 is een rooms-katholieke kruisbasiliek in
met drie beuken, een achthoekige kruisingstoren,
Romano-Gotische stijl gebouwd ter ere van Onze Lieve
twee transepten en een koor. Verschillende delen
Vrouw Geboorte. De architect A.C. Bolsius, een leerling
van de kerk, zoals de lichtbeuk, de transepten, het
van Pierre Cuypers, ontwierp de kerk en was betrokken
kerkportaal en twee kapellen, hebben verschillende
bij de bouw van de St. Catharinakerk in Eindhoven.
dakconstructies zoals zadeldaken en lessenaardaken. De
Bolsius werkte ook aan andere projecten in Limburg,
zijbeuken worden verdeeld door lisenen in traveeën met
waaronder Melick en Doenrade. De kerk bevindt zich
vensters. Aan de noordzijde gaat de zijbeuk over in een
aan de rand van de Maasplassen in een landelijke
hulpsacristie, terwijl aan de zuidzijde de sacristie aan het
omgeving.
koor is bevestigd.
In 1918 is de kruisbasiliek met een achthoekige
De kruisingstoren is toegankelijk vanuit de sacristie via
kruisingstoren uitgebreid met twee kapellen aan
houten trappen die onder kegeldaken zijn geplaatst.
beide zijden van de hoofdingang. Tijdens de Tweede
Het hele gebouw heeft een bakstenen gevel met
Wereldoorlog raakte de kerk ernstig beschadigd.
spitsboogvormige en ronde glas-in-loodvensters met
Na de oorlog werd de kerk tussen 1945 en 1947
natuurstenen details. De zijgevels bevatten lisenen en
uitgebreid gerestaureerd, waarbij ook wijzigingen
siermetselwerk, terwijl de transepten rozetvensters
werden aangebracht, zoals het verwijderen van een
hebben. Boven op de kruisingstoren is een achthoekige
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
35
toren met wijzerplaten en een spits met kruis en
doopvont uit de late middeleeuwen, met een recent
weerhaan. Het interieur heeft houten kolommen die
toegevoegd koperen gewelfd deksel. De biechtstoelen
het houten oksaal dragen en spitsbooggewelven die de
zijn van het atelier Cuypers te Roermond en dateren uit
zijbeuken scheiden van het middenschip en overgangen
1870. Het zeventiende-eeuwse tabernakelkastje is van
vormen naar de zijkapellen, transepten en het koor.
eikenhout. Binnen de kerk zijn er ook diverse houten beelden uit de vijftiende tot de negentiende eeuw,
Het koor bestaat uit een lichtbeuktravee met een
sommige gepolychromeerd en andere bruingeverfd.
venster en een halfronde apsis met vensters. De sacristie, verbonden met de pastorie, heeft
Bovendien bevindt zich in de kruisingstoren een
smeedijzeren kozijnen en een decoratieve band van
authentiek negentiende-eeuws uurwerk. Buiten de
metselwerk. Het interieur heeft vier houten kolommen
kerk, op het plantsoen aan de zuidgevel, staat een
die het houten oksaal ondersteunen, met gewelven die
zandstenen beeld van beeldhouwer Van Helden uit
overgaan in de zijkapellen, transepten en het koor. De
Waldfeucht, Duitsland, uit 1933. Het beeld toont Maria
kruisingstoren heeft een koepel met ronde vensters
Magdalena Daemen, de stichteres van de Zusters
en decoratieve stucwerkdetails. De zijbeuken worden
Franciscanessen van Boetvaardigheid en Christelijke
gescheiden door scheibogen en de transepten bevatten
Liefde, op een trapsgewijze pedestal.
rozetvensters en glas-in-loodvensters. Het koor heeft spitsbooggewelven en glas-in-loodvensters in de apsis.
Op het kerkhof aan de oostzijde van de kerk staat nog een zandstenen beeld van Van Helden uit 1932.
Interieur
Dit beeld beeldt de aartsengel Michael uit, met een
Het interieur van de kerk heeft verschillende
gevleugeld zwaard in de linkerhand dat naar beneden
waardevolle elementen, waaronder dubbele houten
wijst.
deuren met smeedijzeren beslag voor de entree naar het voorportaal en de kerk zelf, authentieke plavuizen
Bouwtechnische staat
vloeren in de rechter kapel aan de voorgevel, en
De algehele onderhoudstoestand van het kerkgebouw
plavuizen vloeren in het koor en de apsis. De kerk
is goed. Enkele jaren geleden is het dak vervangen.
bevat 21 gebrandschilderde glas-in-loodramen van H.
Daarnaast zijn er vlak voor de aardbeving van 1992
Oidtmann uit Linnich, Duitsland. Drie ramen in de apsis
nieuwe zijbeuken geplaatst. Voor het meerjarig
dateren uit ca. 1900 en beelden bijbeltaferelen uit. De
onderhoud wordt gebruikgemaakt van de Subsidie
overige 18 ramen van Oidtmann zijn later gemaakt, met
Instandhouding Monumenten (SIM).
twee gedateerd op 1923 en 1925. Het onderhoud aan het naastgelegen kerkhof wordt De ramen zijn te vinden op verschillende plaatsen in de
verzorgd door een twaalftal vrijwilligers.
kerk, waaronder het priesterkoor, het linker transept, de zijbeuken en zijkapellen. Enkele van de afbeeldingen zijn onder andere H. Cecilia, Madonna en H. Jozef op het sterfbed. Verder bevat de kerk een hardstenen Kerkenvisie gemeente Maasgouw
36
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
37
3.5.3 Huidige situatie en initiatieven Huidig gebruik De H. Mis vindt om de 14 dagen op zaterdagavond om 19.15 uur plaats (in de winter om 16.00 uur). Deze wordt gemiddeld door 15 personen bijgewoond. De kerk beschikt over 300 zitplaatsen. In 2023 waren er 4 doopsels, 0 huwelijken en 1 uitvaart. In 2022 waren dit 1 doopsel en 4 uitvaarten. Buiten misdiensten en vieringen om is de kerk niet voor bezoekers geopend. Daarnaast wordt de kerk gebruikt door het koor, dat thans bestaat uit 7 personen. De aangebouwde pastorie is verkocht. De verderop gelegen Sint-Annakapel (Sint Annastraat 1) is iedere zondag geopend voor het aansteken van kaarsjes. Culturele betekenis Tijdens het locatiebezoek werd de indruk gewekt dat de kerk een redelijke culturele waarde heeft. Ohé en Laak betreft een sterke gemeenschap. De kerk is daarin van grote culturele en maatschappelijke betekenis ten aanzien van de directe omgeving en de omwonende gemeenschap. Gewenst toekomstig gebruik Er spelen nog geen initiatieven voor een eventuele herof nevenbestemming.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
38
3.6 Sint Martinuskerk Beegden 3.6.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkstraat 1
Kadastrale gemeente
Beegden
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Gemeentelijk monument
Monumentnummer
n.v.t.
Datum inschrijving
n.v.t.
Sectie en perceelnummer
Sectie B, 1900
Oppervlakte
673 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Emmaüs
Gerechtigde
De R.K. Kerk Van Den Heiligen Martinus
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
1951
Bouwstijl
Traditionalisme
Architect(en)
J.G.C Franssen
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 22
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
39
3.6.2 Historisch onderzoek
verlaagde zijbeuken met lessenaardaken, eveneens
Ruimtelijke context
bedekt met verbeterde Hollandse pannen. De
De Martinuskerk ligt op een ruim perceel aan de
klokkentoren is aan de rechterzijde van de voorgevel
rand van de oude kern van Beegden. Beegden is een
gesitueerd en heeft geen geledingen. In de oksel van
langgerekt dorp op een oeverwal. Zuidelijk van de
de kerktoren en de middenbeuk is een traptorentje
kerk strekt zich het open gebied richting de Maas uit.
met een lessenaarsdak. Zowel het traptorentje als de
Dit gebied tussen de kerk en de Maas is, ondanks
ingesnoerde torenspits met windvaan zijn bedekt met
naoorlogse uitbreidingen aan de noordkant van het
leien. In de oksel van de apsis en het rechter transept
dorp, redelijk vrij van bebouwing gebleven. Ten noorden
ligt de sacristie, gedekt onder een zadeldak met
van de kerk bevindt zich een patroon van gemetselde
verbeterde Hollandse pannen. Ten zuiden van de kerk
muurtjes en hagen met daarin gras, bloemperken en
ligt een deels ommuurd kerkhof.
enkele bomen. De omliggende bebouwing bestaat uit woonhuizen en enkele winkels. Een kerkhof en
Het ingangsportaal bevindt zich in het midden van de
parkeerplaats zijn ten zuiden van de kerk te vinden. De
voorgevel. Een dubbele bakstenen rondboog geeft
Kerkstraat, die van noord naar zuid langs de kerk loopt,
toegang tot de kerk. Een Martinusbeeld, gehouwen uit
loopt naar het zuiden af.
natuursteen, staat op een console boven het portaal met daarboven een rondvenster en in de nok een
Bouwhistorie
in metselwerk uitgevoerd kruis. De buitengevels zijn
Voordat de huidige kerk werd gebouwd, hebben er
opgetrokken in staand metselverband.
Afbeelding 23
Kadastrale situatie
Afbeelding 24
Luchtfoto
verschillende kerken met verschillende bouwfasen op deze locatie gestaan. Fundamenten uit vermoedelijk de
De latere ophoging van de kerktoren is tot de dag
13e eeuw zijn de eerste tekenen van een voormalige
van vandaag duidelijk zichtbaar. Lichtraampjes en
zaalkerk. In de loop der eeuwen is dit zaalkerkje
rondboogramen zijn aangebracht in de toren, met
uitgebreid en verbouwd. In 1868 werd er een gotische
in het bovenste gedeelte aan vier zijden gekoppelde
kerk door architect Ketels uit Roermond ontworpen met
galmgaten. Op een drietal gevels zijn klokken
de bestaande kerktoren erin opgenomen. Uiteindelijk
aangebracht.
werd de in 1924 opnieuw uitgebreide kerk naar ontwerp van Caspar Franssen in 1944 door de Duitsers
Een viertal traveeën verdelen het schip, geflankeerd
opgeblazen. Joseph Franssen ontwierp de nieuwe kerk
door steunberen. De eerste travee aan de zuidgevel
die werd ingezegend in 1952. Vanwege gebrek aan
heeft een rondvenster. De aaneengesloten zijbeuk heeft
financiële middelen werd de toren pas in 1955 gebouwd.
drie traveeën met elk een rondboogvenster. In de hoek van de zijbeuk en de blinde transeptgevels zijn kleine
Bouwhistorische omschrijving
uitbouwen gesitueerd die de biechtstoelen bevatten.
Exterieur
De eindgevels van het transept hebben dezelfde
De kerk is een georiënteerde kruisbasiliek onder een
opbouw: drie gekoppelde rondboogvensters met
met verbeterde Hollandse pannen bedekt zadeldak.
daarboven een rondvenster met maaswerk in de vorm
Aan beide zijden van de middenbeuk bevinden zich
van een Davidsster. De apsis is halfrond en bevat twee
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
40
gekoppelde rondboogvensters. Interieur Bij binnenkomst in het schip ziet men, inclusief de boven de ingang gelegen zangtribune, een viertal traveeën gemarkeerd door gemetselde spitsbogen. Het plafond bestaat uit liggende gordingen met witte houtwolcementplaten. De gordelbogen die de zijbeuken scheiden van het middenschip, steunen op natuurstenen sluitstukken. De viering wordt afgebakend door vier spitsbogen. De kappen van het transept, het schip en het priesterkoor kruisen elkaar hier. De viering is voorzien van zich kruisende verbeterde Hollandse spanten. De gehele kerk heeft een terracotta betegelde vloer, behalve het priesterkoor dat belegd is met gebakken plavuizen en vijf treden hoger ligt dan het schip. In de kerk zijn verschillende uitgehouwen beeltenissen van het leven van Christus ingemetseld in de binnenmuren.
Bouwtechnische staat Op het eerste oog verkeert de Martinuskerk in Beegden in een goede onderhoudsstaat. In 2013 is het dak vervangen en hebben diverse restauraties aan het gebouw plaatsgevonden. Het dak wordt middels een contract tweejaarlijks geïnspecteerd en waar nodig worden herstelwerkzaamheden uitgevoerd. De kerk heeft een bliksembeveiligingsinstallatie en noodverlichtingsinstallatie die beide jaarlijks worden geïnspecteerd en waar nodig worden hersteld. In principe hoeft nauwelijks geld besteed te worden aan het onderhoud – aangezien de kerk in goede bouwkundige staat verkeert – maar de kerk levert op dit moment ook niets op.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
41
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
42
3.6.3 Huidige situatie en initiatieven
Gewenst toekomstig gebruik
Huidig gebruik
Tijdens het locatiebezoek van de H. Martinuskerk
Om de 14 dagen vindt op zaterdagavond de eredienst
in Beegden kwam ter sprake dat dit gemeentelijke
plaats in de H. Martinuskerk in Beegden. Deze wordt
monument als eerste in aanmerking zou komen
gemiddeld door 20 mensen bijgewoond. Iedere
voor een herbestemming. In Beegden is reeds een
maandag repeteert het koor, bestaande uit 15 leden,
goedlopend gemeenschapshuis ’t Leuken, waardoor dit
in de kerk. De ruime kerk beschikt over maximaal 450
geen optie is. Een goede oplossing volgens de federatie
zitplaatsen.
zou zijn om de mis te houden in de voormalige sacristie. Op dit moment staan hier al stoelen opgesteld en
De Heemkunde Beegden heeft haar verenigingslokaal
een klein altaar. Deze ruimte wordt ook gebruikt als
op de tweede verdieping van de klokkentoren.
repetitieruimte voor het koor. Een idee is om een deel
Daarnaast wordt de kerk ieder jaar door KVW-Beegden
van de kerk om te bouwen tot appartementen, waarbij
gebruikt voor het St. Maartenfeest. Jaarlijks zijn er
een gedeelte van de kerk, bijvoorbeeld de apsis of
missen voor de leden en overleden leden van Schutterij
sacristie, behouden blijft voor vieringen.
St. Sebastianusgilde Beegden en Harmonie Crescendo Beegden. Culturele betekenis Tijdens het locatiebezoek werd de indruk gewekt dat de kerk geen grote culturele waarde heeft, mogelijk mede vanwege de relatief sobere naoorlogse uitstraling. Daardoor ontbreekt het de kerk enigszins aan ‘sacraliteit’. Daarentegen heeft de kerk wel een grote culturele en maatschappelijke betekenis voor de directe omgeving en de omwonende gemeenschap. Op het kerkhof liggen enkele oorlogsgraven. Heemkunde Beegden is bezig met het restaureren van een aantal bijzondere graven. Ook heeft de Heemkunde Beegden diverse graven, waarvan de grafrechten waren verlopen, na toestemming van de betreffende families overgenomen om de historie van de kerk en het dorp te bewaren. Met Kerstmis wordt door de vrijwilligers van de kerk de kerststal tentoongesteld. Deze is al zeer oud (ouder dan 100 jaar).
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
43
3.7 Sint Stephanuskerk Heel 3.7.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Mgr. Savelbergweg 79
Kadastrale gemeente
Heel en Panheel
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmonument
Monumentnummer
21076
Datum inschrijving
20 april 1971
Sectie en perceelnummer
Sectie C, 1558
Oppervlakte
497 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Emmaüs
Gerechtigde
De R.K. Kerk En Parochie Van De H. Catharina
Soort recht
Eigendom (recht van)
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
XII - 1901-1907
Bouwstijl
Neogotiek
Architect(en)
C.J.H. Franssen
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 25
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
44
3.7.2 Historisch onderzoek
hangen twee klokken, een uit 1380 en een uit 1524
Ruimtelijke context
van Joris Sulris. In de muur van het kerkhof zijn vijf
Het dorp Heel bestond tot het begin van de twintigste
grafkruisen uit de 17e en 18e eeuw ingemetseld. Op het
eeuw uit een duidelijke lintbebouwing aan de huidige
kerkhof zijn meer oude graftekens te vinden.
Dorpsstraat en ligt op dezelfde oeverwal als Beegden. De twee dorpen liggen dan ook in het verlengde van
Interieur
elkaar. Hoofdzakelijk lagen er aan deze weg kleine
Van de oude kerk zijn in het interieur vier 15e-eeuwse
boerderijen met daarachter hun eigen moestuin en/
hardstenen zuilen met maaskapitelen bewaard
of boomgaard. In de loop van de twintigste eeuw is
gebleven. Tot de inventaris behoren een hardstenen
deze structuur langzaam veranderd; na de Tweede
romaans doopvont uit het einde van de 12e eeuw, een
Wereldoorlog kwam er een grote noordelijke uitbreiding
Sint-Anna-te-drieën uit het begin van de 16e eeuw,
van Heel. Later werd ook ten zuiden van Heel een
een preekstoel uit 1705 en twee biechtstoelen uit 1730
nieuwe wijk gebouwd.
en 1734. De meeste glas-in-loodramen komen uit het atelier van F. Nicolas. Max Weiss maakte eveneens een
De parochiekerk van Heel is gesitueerd iets ten
raam voor deze kerk.
zuiden van de oorspronkelijke lintbebouwing. De Sint Stephanuskerk staat op een steile rand, waarbij het
Bouwtechnische staat
gebied ten zuiden van de kerk een stuk lager ligt. De
De Sint Stephanuskerk is een rijksmonument en het
kerk wordt omgeven door een ommuurd kerkhof met
onderhoud wordt uitgevoerd in het kader van de SIM-
een aantal zeventiende-eeuwse graven. Ook is er een
regeling (Subsidie Instandhouding Monumenten voor
grotere begraafplaats ten westen van de kerk op een
regulier onderhoud). Jaarlijks wordt een bouwkundige
lager gelegen terrein dat wordt omsloten door een haag.
inspectie uitgevoerd door Monumentenwacht.
Afbeelding 26
Kadastrale situatie
Afbeelding 27
Luchtfoto
De kerk heeft een bliksembeveiligingsinstallatie
Bouwhistorie
die jaarlijks wordt geïnspecteerd en waar nodig
De romaanse toren verrees rond 1100 in Maaskeien
worden herstelwerkzaamheden uitgevoerd. De
en kolenzandsteen. Waarschijnlijk vond er in de 14e
kerk heeft een noodverlichtingsinstallatie die
eeuw een verhoging plaats in tufsteen en mergel.
jaarlijks wordt geïnspecteerd en waar nodig worden
De middeleeuwse kerk is in fasen vernieuwd. Het
herstelwerkzaamheden uitgevoerd.
priesterkoor en transept kwamen in 1901 tot stand naar een ontwerp van C. Franssen. In 1907 volgde het pseudobasicale schip. De oorlogsschade aan de toren is in 1948-’49 hersteld onder leiding van architectenbureau P. Cuypers jr.
Bouwhistorische beschrijving Exterieur De hele kerk is met mergelsteen bekleed. In de toren
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
45
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
46
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
47
3.7.3 Huidige situatie en initiatieven Huidig gebruik In de Sint Stephanuskerk in Heel wordt wekelijks op woensdagochtend een mis gehouden, en een tweede mis vindt om de week op zaterdagavond plaats. Er zijn circa 150 zitplaatsen aanwezig. In de kerk staan geen banken maar stoelen, wat voor flexibiliteit zorgt. Gemiddeld wordt de mis door circa 10-15 personen bijgewoond, exclusief het kerkkoor. Culturele betekenis De Sint Stephanuskerk in Heel is een rijksmonument. De vierkante toren dateert van rond 1100. Vanaf die tijd wordt er ook al op het kerkhof begraven, waardoor het een van de oudste kerkhoven van Limburg is. Tijdens het locatiebezoek is de culturele betekenis niet uitgebreid ter sprake gekomen. De indruk werd gewekt dat deze waarde niet hoger ligt dan bij de andere kerken in Maasgouw binnen het cluster Emmaüs Gewenst toekomstig gebruik Bij de Sint Stephanuskerk in Heel zijn geen initiatieven voor neven- of herbestemming ter sprake gekomen.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
48
3.8 Sint Medarduskerk Wessem 3.8.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Groenstraat 24
Kadastrale gemeente
Wessem
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmonument
Monumentnummer
38678
Datum inschrijving
11 juli 1968
Sectie en perceelnummer
Sectie B, 911
Oppervlakte
517 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Emmaüs
Gerechtigde
De R.K.Kerk En Parochie Van Den Heiligen Medardus Wessem
Soort recht
Eigendom
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
X - 1948
Bouwstijl
Romaans - Neogotiek
Architect(en)
F.P.J. Peutz
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 28
Interieurfoto van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
49
3.8.2 Historisch onderzoek Ruimtelijke context
Op 10 november 1944 werd de toren met explosieven vernietigd, wat de kerk vrijwel volledig verwoestte.
De Sint Medarduskerk ligt op een eeuwenoude locatie aan de Thornerbeek, aan de zuidwestrand van het
Huidige Heropbouw:
stadje Wessem. Zuidwestelijk langs de kerk loopt de
Na de oorlog vond de parochie tijdelijk onderdak in
beek, die vervolgens in de haven van Wessem uitmondt.
een lagere school, maar dit was te klein. Architect
De voormalige Koeweide ten zuiden van Wessem en de
Peutz kreeg op 4 april 1946 de opdracht om de kerk te
kerk is afgegraven en tot haven gemaakt. Hierdoor ligt
restaureren en te herbouwen. Graafwerkzaamheden
de Sint Medarduskerk tegenwoordig bijna direct aan
onthulden fundamenten van eerdere kerkversies, wat
het water. Ten noorden van de oude kern van Wessem
leidde tot vertraging van het herbouwproces. Peutz
zijn vanaf de jaren ‘60 nieuwe wijken ontstaan. De kerk
rapporteerde deze ontdekkingen aan de Rijksdienst voor
wordt omgeven door een muur. Binnen deze muur en
Monumentenzorg (RDMZ), die enthousiast reageerde
naast de kerk ligt een klein kerkhof. De noordkant van
en verdere opgravingen voorstelde, inclusief het
het kerkterrein grenst aan enkele huizen. Ten oosten
klaverbladkoor. Deze ontdekkingen vertraagden echter
van de kerk bevindt zich een grotere begraafplaats.
de herbouw.
Bouwhistorie
De heropbouwwerkzaamheden begonnen in augustus
Na de Tweede Wereldoorlog werden opgravingen
1948 en de nieuwe Medarduskerk werd op 31 december
uitgevoerd waarbij overblijfselen werden ontdekt van
1949 in gebruik genomen. De toren werd in juni 1951
een voor-Romaans koor en de Maaskeienfundamenten
voltooid en gewijd door Mgr. Lemmens op 24 juni
van een driebeukige kerk met klaverbladkoor en
1951. Peutz baseerde de nieuwe kerk sterk op het oude
een westtoren, daterend rond het jaar 1000. De
ontwerp en de opgravingen. De plattegrond omvatte
vierkante westtoren, bestaande uit vier geledingen,
het herkenbare klaverbladkoor, en zuilen, bogen en
had onderste twee geledingen van Maaskeien en
kapitelen van de oude kerk werden hergebruikt. De
zandsteen uit de 13e eeuw, de derde geleding van
nieuwe kerk werd op oude fundamenten gebouwd
tufsteen waarschijnlijk ook uit de 13e eeuw, en de
en had dezelfde breedte als zijn voorganger, maar
bovenste geleding van baksteen uit de 19e eeuw. Het
met een breder middenschip en smallere zijbeuken
pseudobasilicale mergelschip dateerde uit de 14e of
voor processies. De toren verschoof naar het westen
15e eeuw, terwijl het 7/12-sluitende koor rond 1300
en werd gedeeltelijk herbouwd met materialen van
werd gebouwd. De kerk bevatte twee sacristieën: een
de oude toren, maar groter. Peutz ontwierp een
14e-eeuwse mergelsacristie ten noorden van het koor
halfrond altaar op het koor, vergelijkbaar met de
en een 19e-eeuwse baksteensacristie ten zuiden van
oude apsis. Bouwpriester Reginald Rats ontwierp het
het koor. Een mergelstenen doopkapel verscheen ten
beeldhouwwerk.
Afbeelding 29
Kadastrale situatie
Afbeelding 30
Luchtfoto
zuiden van de toren in de 19e eeuw. De kerk werd gerestaureerd in 1899 door P.J.H. Cuypers. In de jaren
Sinds de bouw zijn er weinig veranderingen
‘30 van de 20e eeuw werd tegen de noordgevel van
doorgevoerd, behalve dat de doopkapel in het
de toren een portaaltje onder een zadeldak gebouwd.
noordportaal is veranderd in een Mariakapel, en er een
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
50
toilet is gebouwd in het zuidportaal, dat nu dienstdoet
Interieur
als nooduitgang.
Het middenschip heeft kruisribgewelven in mergel met peerkraaldecoratie, terwijl de zijbeuken halve
Bouwhistorische beschrijving
tongewelven in mergel hebben. De vloeren zijn belegd
Exterieur
met hardstenen plavuizen. De triomfboog heeft een
Het westelijke deel van de Sint Medarduskerk wordt
‘galmgat’. De muren bestaan uit kunraderblokken
gedomineerd door een niet-toegankelijke klokkentoren
en mergel in onregelmatig verband. Een houten
met drie geledingen, gescheiden door mergelstenen
zangtribune en non-figuratieve glas-in-loodramen zijn
waterlijsten. De onderste twee geledingen zijn gebouwd
aanwezig.
met oude torensteen, terwijl de derde laag bestaat uit mergelblokken. De eerste geleding van de westgevel
Bouwtechnische staat
heeft hoeklisenen en een rondboogvenster, terwijl de
De Sint Medarduskerk verkeert op het eerste oog in
tweede geleding een lichtspleet aan de westkant heeft.
redelijke tot goede staat. Het luchtverwarmingssysteem
Op elke zijde van de derde geleding bevindt zich een
is echter toe aan vervanging. De investeringskosten
rondboog galmgat, met wijzerplaten aan de west- en
zouden rond de €50.000,- bedragen.
oostkant. De toren heeft een leien naaldspits met een kruis en weerhaan. De kerk heeft toegangsportalen onder lessenaardaken in de oksels van de toren en zijbeuken. Het noordelijke portaal heeft een hardstenen deuromlijsting uit 1680, met een zware houten deur met ijzerbeslag als hoofdingang. Het zuidelijke portaal, een nooduitgang, heeft een recentere houten toegangsdeur in een hardstenen omlijsting. De mergelstenen zijbeuken hebben zes traveeën met samengestelde spitsboogvensters. Het middenschip heeft een ongelede lichtbeuk met zes rondboograampjes. Het middenschip wordt afgedekt door een leien zadeldak. Tegen de zuid- en noordgevel van het gotische koor staan bakstenen sacristieën. Het koor zelf heeft een 5/12-sluiting met zeven spitsboogvensters tussen steunberen. Een gedetailleerde daklijst siert de bovenkant en het dak is bedekt met leien.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
51
Bouwkundige tekeningen
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
52
3.8.3 Huidige situatie en initiatieven Huidig gebruik De Sint Medarduskerk is wekelijks geopend voor kerkdiensten op zaterdagavond en donderdagavond. Op een gemiddelde zaterdagavond wordt de heilige mis door circa 20 personen bijgewoond. Culturele betekenis De Sint Medarduskerk in Wessem is een rijksmonument. De culturele betekenis van het kerkgebouw voor de gemeenschap komt mede voort uit de ouderdom van de kerk. De kerk werd oorspronkelijk gebouwd omstreeks het jaar 946 en is daarmee een van de oudste kerken van Midden-Limburg. Wessem beschikt over een grote schutterij, genaamd Sint Joris, waarvoor eens per jaar een heilige schuttersmis wordt gehouden. Tijdens deze mis brengt het muziekkorps een aantal muziekstukken ten gehore. De schutterij beschikt daarnaast over een eigen kapel. De kerk wordt ook gebruikt voor het Kerstconcert van de Koninklijke Harmonie EMM. Met carnaval wordt er een carnavalsmis gehouden. Het Cultureel Erfgoed Wessem heeft ervoor gezorgd dat de Venus van Wessem in de kerk wordt tentoongesteld. In de kerk hangt ook een groot schilderij van de Schutterij Sint Joris. Gewenst toekomstig gebruik Bij de Sint Medarduskerk is tijdens het locatiebezoek ter sprake gekomen dat het koor afgescheiden kan worden van het schip met een glazen wand. De vraag is of dit vanuit bouwkundig oogpunt mogelijk is.
Als een glazen wand geplaatst kan worden, is het een optie om de functie van de eredienst voort te zetten in het koor en deze ruimte apart te verwarmen van het schip. Het schip zou dan een neven- of herbestemming kunnen krijgen. Omwille van de ouderdom van de kerk is sloop in ieder geval geen gewenste optie. Kerkenvisie gemeente Maasgouw
53
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
54
3.9 Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) Thorn 3.9.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkberg 2
Kadastrale gemeente
Thorn
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmonument
Monumentnummer
35490
Datum inschrijving
19 juli 1967
Sectie en perceelnummer
Sectie A, 3905
Oppervlakte
893 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Emmaüs
Gerechtigde
R.K.Kerk Van Den H.Michael Thorn
Soort recht
Eigendom (recht van)
Soort gebouw
Abdijkerk
Bouwjaar
XI en verder
Bouwstijl
Gotiek
Architect(en)
J. Cuypers & P. Cuypers (restauratie)
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 31
Gevelaanzicht object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
55
3.9.2 Historisch onderzoek
waardoor een verdieping ontstond, het zogenaamde
Ruimtelijke context
abdissen- of vorstinnenkoor, gewijd in 1446. De
De Abdijkerk ligt op de Kerkberg in het historische
archiefruimte met kapittelzaal aan de noordzijde dateert
centrum van Thorn. Door de iets hogere ligging en het
uit 1485. De net- en stergewelven van schip, viering en
formaat van de kerk is deze van grote afstand goed
noordtransept dateren uit het einde van de 15e eeuw.
zichtbaar in het landschap. Ten zuiden en oosten van de oude kern lagen halverwege de vorige eeuw veel
Omvangrijke vernieuwingen vonden plaats vanaf 1780.
boomgaarden. Op een hoogtekaart is goed te zien dat
In 1814, na de perikelen van de Franse Revolutie, waarbij
Thorn hoger ligt dan de overstromingsvlakte ten zuiden
het stift werd opgeheven, werd de kerk als parochiekerk
van de stad. De loop van de Itterbeek vormt hierbij de
ingericht. Het exterieur werd door P. Cuypers
grens tussen het hogere en het lagere land.
gerestaureerd in de jaren 1860-1885. Toen werden alle 18e-eeuwse venstertraceringen vervangen, kreeg het
Thorn is na de oorlog ten noorden van de oude kern
zuidelijk nevenkoor een groot venster en bouwde men
uitgebreid tot een plaats met 2490 inwoners. Thorn ligt
op het westwerk een hoge, neogotische toren (1863-
tegenwoordig aan het water De Grote Hegge; tot de
1872). Deze werd in 1944 gedeeltelijk verwoest, in 1949
jaren 70 was dit nog land.
hersteld en in 1955-’56 herbouwd. Een klok in de toren dateert uit 1495. Het kerkinterieur werd in 1971-’72
Aan de westzijde van de Abdijkerk ligt een plein,
gerestaureerd. Het exterieur werd na de aardbeving van
de Wijngaard. De andere zijden zijn omgeven door
1992 in 1994-’95 hersteld.
Afbeelding 32
Kadastrale situatie
Afbeelding 33
Luchtfoto
een groot ommuurd kerkhof en een ommuurde parkeerplaats met enkele leilindes.
Bouwhistorische beschrijving Exterieur
Bouwhistorie
De driebeukige kruiskerk heeft een fors westwerk met
De bouw van het westwerk is mogelijk al in de 10e eeuw
flankerende ronde traptorens en een middentoren van
begonnen, maar rond 1100 hervat in kolenzandsteen.
twee geledingen met hoektorentjes en een achthoekige
Het romaanse oostkoor werd midden 13e eeuw
spits. De toren is uitgevoerd in baksteen en mergel.
vervangen door een mergelstenen koor met crypte in gotische stijl en in 1268 gewijd. In de 14e eeuw is
Interieur
het schip vernieuwd en ontstonden de dwarsbeuk
Het interieur wordt voor een groot deel bepaald door
en aan de noordzijde een koorknapenschool. Toen
de neoclassicistische vernieuwingen uit 1780-1788 van
werd ook de crypte in mergelsteen vernieuwd, met
de Luikse architect François Duckers. De wanden zijn
nieuwe kruisribgewelven op achthoekige zuilen met
toen gewit en kregen neoclassicistische pilasters en
maaskapitelen.
lijsten. Het hoog- en kanunikkenkoor en het westelijke ‘dameskoor’ hebben weidse trapopeningen, balustraden
In de 15e eeuw werden de sacristie tegen de noordzijde
en wandbekledingen van hout en stuc. Centraal in het
van het koor gebouwd en tevens een aantal zijkapellen.
westkoor staat het hoofdaltaar in Lodewijk XV-stijl,
In het zuidelijk nevenkoor werd een gewelf aangebracht,
vervaardigd in 1769 voor de kartuizerkerk in Roermond
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
56
en in 1796 naar hier verplaatst. De kerk heeft een zeer rijk kerkinventaris.
Bouwtechnische staat De Abdijkerk in Thorn verkeert voor zover bekend in een goede onderhoudstoestand.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
57
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
58
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
59
3.9.3 Huidige situatie en initiatieven Huidig gebruik In de Abdijkerk te Thorn wordt wekelijks op zondagochtend en op woensdagavond een mis gehouden. De kerk trekt omwille van haar rijke geschiedenis en als oude stiftkerk in het ‘witte stadje’ vele bezoekers. Ook de vieringen trekken relatief veel bezoekers, mede vanwege de regionale functie en uitstraling. Het exacte aantal kerkgangers en bezoekers dient nog te worden nagegaan. Culturele betekenis De Abdijkerk in Thorn beschikt over een zeer hoge culturele waarde, die niet alleen in de nabije omgeving van betekenis is maar ook op nationaal niveau. De kerk toont de religieuze en wereldlijke geschiedenis van de abdij en het stift van Thorn vanaf de 10e eeuw. Gewenst toekomstig gebruik De Abdijkerk in Thorn wordt naast de H. mis door vele toeristen bezocht. Het museale interieur vertelt het verhaal van de adellijke bewoners. De kerk heeft naast een religieuze functie daarmee ook een museale functie verworven. Die combinatie werkt goed in het toeristische stadje Thorn en zal naar verwachting ook in de toekomst worden gehandhaafd.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
60
3.10 Protestantse kerk Maasbracht 3.10.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Sintelstraat 23
Kadastrale gemeente
Maasbracht
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Geen monumentale status
Monumentnummer
n.v.t.
Datum inschrijving
n.v.t.
Sectie en perceelnummer
Sectie E, 3845
Oppervlakte
409 m2
Gerechtigde
Protestantse Gemeente Maasbracht
Soort recht
Eigendom (recht van)
Soort gebouw
Protestantse kerk
Bouwjaar
1948
Bouwstijl
-
Architect(en)
Ch.J. Philips
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 34
Gevelaanzicht object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
61
3.10.2 Historisch onderzoek
Bouwhistorische beschrijving Exterieur
Ruimtelijke context
De niet-georiënteerde kerk staat op een rechthoekige
De protestantse kerk in Maasbracht ligt in het
plattegrond. Direct grenzend aan de rechterachterzijde
naoorlogse deel van Maasbracht. In de Sintelstraat staat
van het kerkgebouw is ontmoetingscentrum ‘De
deze kerk in een woonwijk. Op een historische kaart uit
Herberg’ gesitueerd.
1952 is de nieuwe wijk met daarin de protestantse kerk nog niet aanwezig. Een iets latere kaart uit 1958 toont de
De zaalkerk is met de kopse kant naar de straatkant
kerk wel in deze nieuwe uitbreiding van Maasbracht. De
gebouwd en bevat een onder zadeldak bedekt
kerk stond toen echter nog helemaal aan de zuidrand
voorportaal. Het voorportaal bestaat uit een wit fronton
van deze wijk. Tegenwoordig bevindt zich ook zuidelijk
met een met hout bekleed houten tympaan. Het portaal
van de kerk een groot deel van Maasbracht.
wordt enkel ondersteund door een tweetal vierkante, witte zuilen met basement en kapitelen. Op de latei
De kerk bevindt zich op een perceel dat met de korte
staat “PROTESTANTSE S.O.W. GEMEENTE”. Een dubbele
kant aan de Sintelstraat grenst. Iets van de straat af
houten toegangsdeur vormt de entree. Boven het
ligt het kerkgebouw. Het terrein voor de kerk bestaat
portaal is een rond venster aangebracht in de gevel.
tegenwoordig uit verharding, grind, een aantal rotsen en
Op het dak, centraal gelegen, is een vierzijdig met leien
wat grassen.
bedekte dakruiter geplaatst met bel.
Bouwhistorie
De kerk is opgetrokken in staand verband gemetseld
Sinds 1702 bestaat in Stevensweert een Hervormde
rood baksteen. Het dak is bedekt met verbeterde
Gemeente. In 1950 kreeg de gemeente een tweede
Hollandse pannen, evenals het voorportaal. De zijgevels
kerkgebouw aan de Julianalaan in Maasbracht. Deze
zijn voorzien van zes steunberen die de zaalkerk in
tweede kerk bestond naast het witte kerkje aan het Jan
zeven traveeën verdelen. Iedere travee heeft een
van Steffeswertplein in Stevensweert. De Hervormde
groot venster, behalve de eerste travee die twee kleine
Kerk in Stevensweert werd reeds in de jaren ‘80 ingericht
rechthoekige vensters bevat.
Afbeelding 35
Kadastrale situatie
Afbeelding 36
Luchtfoto
als museum. In 1990 werd de kerk verkocht aan een stichting. Thans wordt het kerkje in Stevensweert
Interieur
gebruikt voor huwelijken, uitvaarten, concerten en
De gehele kerk is één open ruimte. Aan weerszijden
tentoonstellingen. In 2003 werd het kerkje aan de
van het gangpad staan stoelen axiaal opgesteld. De
Julianalaan gesloopt, dat sinds 1988 buiten gebruik was
orgelgalerij steunt op twee vierkante bakstenen pijlers
gesteld als kerkgebouw. Tot aan de sloop diende het
en is gelegen aan de ingangszijde van de kerk. Voorin
als ontmoetingsruimte voor de Protestantse Gemeente.
de kerk is een podium gebouwd van twee traptreden
Met de verkoopopbrengst van het kerkje is “De Herberg”
hoog. Via een deur op het podium kan men de
gebouwd, die thans dienst doet als ontmoetingsruimte
consistoriekamer betreden. De draagconstructie van
(niet alleen voor de protestantse gemeenschap).
het dak is zichtbaar. Het betreft een open dakstoel waardoor de ijzeren, witte spanten in het zicht blijven.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
62
Bouwtechnische staat Het kerkgebouw verkeert in een goede staat. Gezien het een naoorlogse kerk is van bescheiden omvang, behoeft het gebouw weinig onderhoud. De oorspronkelijke kozijnen zijn nadien vervangen door kunststof exemplaren. Hierdoor zijn de onderhoudskosten nog verder verlaagd. De spouwmuren zijn echter niet (meer) geïsoleerd.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
63
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
64
3.10.3 Huidige situatie en initiatieven
bezoekers bleven uit, waardoor het initiatief eerder is
locatie kunnen worden voortgezet, bijvoorbeeld in De
Huidig gebruik
stopgezet.
Spil.
De kerk is wekelijks in gebruik voor de eredienst, die op zondag om 10.00 uur plaatsvindt. De kerk biedt
Noot: In Maasbracht is naast dit ontmoetingscentrum
aan 80 personen een zitplaats. Wekelijks zijn er 35 tot
ook een cultureel centrum/congrescentrum genaamd
maximaal 70 personen aanwezig. Dit zijn voornamelijk
‘De Spil’.
kerkgangers die met enige regelmaat terugkeren, deze groep bestaat uit circa 80 personen. Enkele
Culturele betekenis en ontwikkelingen
vakantiegangers wonen op een onregelmatige basis ook
De kerk heeft vanuit fysiek oogpunt lage culturele
de dienst bij. De kerkelijke gemeente bestaat uit 200
waarde, dit in tegenstelling tot de hogere emotionele-
leden (inclusief de leden van de Protestantse kerk in
culturele waarde. “De Herberg” wordt niet beschermd
Maasbracht, Linne, Stevensweert, Ohé en Laak, Thorn,
als monument. Naast de wekelijkse dienst, wordt de
Wessem, Echt, St. Joost, Koningsbosch en Maria Hoop).
kerk en de bijbehorende ontmoetingsruimte gezien als
Op dit moment is het aantal kerkgangers stabiel, maar
een zeer waardevolle plek voor de samenkomst van de
het ledenaantal neemt jaarlijks af. Het voortbestaan van
(dorps)gemeenschap.
de gemeente wordt geschat op 15-20 jaar. Sinds 1 januari 2023 is de kerkelijke gemeente vacant Op basis van de huidige situatie redt de kerk het
en wordt er gezocht naar een nieuwe predikant. Op
financieel nog, ook om te kunnen voorzien in de
dit moment predikt er wekelijks een gastdominee. Het
onderhoudskosten. De jaarlijkse inkomsten bedragen
voordeel hiervan is dat de kosten voor een gastdominee
ongeveer €40.000 tot €45.000, waarvan €30.000 tot
relatief laag liggen ten opzichte van een ‘vaste’ dominee
€35.000 opgebracht wordt door vrijwillige bijdragen.
(circa 1/3 van de kosten). Maasbracht is samen met de Protestantse Gemeente in Roermond, Weert en Venlo
Tegen de zaalkerk is “De Herberg” aangebouwd, die
op zoek naar een nieuwe predikant voor een periode
functioneert als ontmoetingsruimte. In De Herberg
van twee jaar, die tevens de samenwerking tussen de
worden wekelijks verschillende activiteiten gehouden,
gemeentes dient te bevorderen.
voor zowel kerkgangers als dorpsbewoners die niet betrokken zijn bij de kerk. De activiteiten variëren van
Gewenst toekomstig gebruik
een dansmiddag voor ouderen, tot creatieve middagen
Zolang de kerkelijke dienst voortgezet kan worden
en als inlooplocatie voor de WMO (advies en begeleiding
op deze locatie, zal de toekomst van het gebouw
voor woon- en leefzaken). Afgelopen winter werd
gewaarborgd zijn. Als deze functie niet meer
de Herberg ook opengesteld voor inwoners van de
aangehouden kan worden, is de kans aanwezig dat de
gemeente Maasbracht als ‘warme woonkamer’, bestemd
kerk leeg komt te staan. Er is openlijk besproken dat
voor bewoners die wegens de verhoogde energieprijzen
het een reële mogelijkheid is dat de kerk, omwille van
het niet zouden redden om hun eigen woonruimte
zijn lage cultuurhistorische waarde, na het onttrekken
behaaglijk te houden. Dit initiatief was opgezet in
van de eredienst niet langer overeind blijft staan. De
samenspraak met de gemeente Maasgouw. Echter, de
nevendiensten in De Herberg zouden op een andere Kerkenvisie gemeente Maasgouw
65
4. Cultuurhistorische waardering De waarderingsmethodiek is gebaseerd op de gebruikelijke waarderingsmethode voor monumentale gebouwen en op de waarderingscriteria voor kerken van Herman Wesselink. De methodiek rust op vier aspecten: cultuurhistorie, stedenbouw, architectuur en interieur. De verschillende waarden worden zo objectief mogelijk per object benoemd. De waardering zorgt voor een zekere categorisatie in verhouding tot andere kerkgebouwen. Bij een eventueel transformatieproces kan deze waardering als vertrekpunt dienen.
Cultuurhistorie
Stedenbouw
Architectuur
Interieur
De cultuurhistorische waarden zijn onderverdeeld in de bouwhistorie, de sociaalmate van uniciteit en het innovatieve karakter van het object in de context van de geschiedenis. Het sociaal-culturele aspect gaat over de plek die het object inneemt in de herinnering van de (oud)gebruikers en omliggende bewoners. De religieuze waarde heeft hier betrekking op de kenmerkendheid van de architectuur voor een bepaalde
Ensemble
religie en de mate waarin de religie uniek is voor de omgeving van Maasgouw. Inventaris
Beleving ruimte
Constructie, detail & materiaal
Typologie
Bouwstijl
Orientatiepunt voor de wijk
Samenhang gebouw en buurt
Ensemble
Religieus
Sociaal-cultureel
Bouwhistorie
Monumentale status (RM/GM)
culturele waarde en de religieuze waarde. De bouwhistorie heeft betrekking op de
De stedenbouwkundige waarden vertegenwoordigen in hoeverre hoofd- en eventuele bijgebouwen een ensemble vormen, de samenhang tussen het gebouw en de buurt, en in hoeverre het object beeldbepalend is voor de omgeving en als oriëntatiepunt of landmark fungeert voor de wijk.
Martinuskerk Linne
RM
Gertrudiskerk Maasbracht
RM
H.H. Jezuskerk Brachterbeek
GM
Het architectonische aspect gaat in op de betekenis van de bouwstijl in de
Stephanuskerk Stevensweert
RM
architectuurgeschiedenis, het object als typologisch voorbeeld van een bepaalde
O.L.V. Geboorte Ohé en Laak
RM
Martinuskerk Beegden
GM
Stephanuskerk Heel
RM
Medarduskerk Wessem
RM
daarvan. De beleving en sacraliteit van de ruimte worden mede bepaald door
Abdijkerk Thorn
RM
lichtinval, akoestiek en esthetische kwaliteiten. De inventaris betreft de aanwezigheid
Protestantse kerk Maasbracht
van karakteristiek meubilair zoals kerkbanken, een bijzonder orgel en de preekstoel,
bouwstijl, en de bijzonderheid en gaafheid van de constructie, detaillering en materiaalgebruik. Tot slot heeft het interieur betrekking op de beleving, de inventaris en de samenhang
en unieke kunstwerken. Onder ensemble wordt de samenhang tussen de beleving van Kwalificatie
--
-
+
Afbeelding 37
++
de religieuze ruimte, het interieur en de inventaris verstaan.
Cultuurhistorische waardering Kerkenvisie gemeente Maasgouw
66
5. Bevindingen In dit hoofdstuk worden de algehele bevindingen gedeeld aan de hand van de gesprekken met de kerkbesturen. De huidige situatie van de kerkgebouwen wordt ten opzichte van elkaar vergeleken. Het gebruik en de capaciteit worden inzichtelijk gemaakt, en de verschillende belangen worden in kaart gebracht. Aan de hand daarvan zullen een aantal gemeenschappelijke delers geformuleerd worden: de vragen die bij partijen spelen en de zaken waar gebouweigenaren mee worstelen. De bevindingen vormen de basis voor de volgende hoofdstukken waarin gezocht wordt naar mogelijke aanknopingspunten voor samenwerking en initiatieven, en waarin een algehele toekomstvisie wordt geschetst Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
2024.
De parochiefederatie Maasbracht bestaat uit vijf
Binnen de parochiefederatie worden momenteel alle
en toekomstige fusieparochie en zal zodoende in ieder
parochies die gezamenlijk één pastoraal team, één
kerkgebouwen gebruikt voor religieuze diensten. In de
geval voor de eredienst in gebruik blijven. In navolging
kerkbestuur en één financiële exploitatie delen. Elke
meeste kerken vindt om de twee weken een misviering
van de initiatieven voor de kerk in Brachterbeek zal
parochie heeft echter nog wel een eigen vermogen.
plaats, behalve in de Sint Gertrudiskerk, waar vier keer
ook onderzocht moeten worden of er alternatieve
Het “parochiecluster Maasbracht” werd opgericht
per week een dienst plaatsvindt. De kerken in Linne
invullingen mogelijk zijn voor de kerken in Linne, Ohé en
in 2004 met de parochies H. Gertrudis, H. Hart
en Ohé en Laak hebben binnen de parochiefederatie
Laak, en Stevensweert.
van Jezus, H. Stephanus en H. Martinus. In 2011
Maasbracht de laagste bezoekersaantallen. In
besloot het kerkbestuur om per 1 januari 2012 een
vergelijking met de ruime Sint Gertrudiskerk, die plaats
Parochiefederatie Emmaüs
federatie te vormen om meer financiële solidariteit te
biedt aan 650 kerkgangers, kunnen de andere vier
Vanuit het bisdom Roermond wordt gestreefd naar
bewerkstelligen. In 2014 werd ook de parochie O.L.
kerken ongeveer 300 tot 350 parochianen herbergen.
samenwerking tussen parochies. Daartoe werd vanaf
eveneens zorgappartementen. De Sint Gertrudiskerk vormt de hoofdkerk van de huidige parochiefederatie
2007 gestart met de clustervorming van parochies
Vrouw Geboorte in Ohé en Laak toegevoegd aan de federatie, waardoor de parochies van de voormalige
In eerste instantie is het plan om de kerken (of een deel
vanuit het bisdom. Het dekenaat Thorn werd verdeeld
gemeente Maasbracht nu gezamenlijk een federatie
daarvan) te behouden voor religieuze diensten. Er is
in drie clusters, waarvan cluster Emmaüs er een was.
vormen.
echter ook besef dat niet alle kerkgebouwen op de lange
Het cluster is opgedeeld in 9 parochies. Acht daarvan
termijn in stand gehouden kunnen worden met alleen
gingen een samenwerking aan en vormden in 2022 de
een religieuze functie.
parochiefederatie Emmaüs. Binnen de parochiefederatie
Het kerkbestuur van de parochiefederatie heeft
Emmaüs liggen vier kerkgebouwen binnen de
op 30 maart 2023 besloten om de vijf parochies te fuseren tot één parochie. Dit besluit wordt gesteund
Voor de H.H. van Jezuskerk in Brachterbeek zijn
gemeentegrenzen van Maasgouw: de Martinuskerk in
door het bisdom Roermond, dat vergelijkbare
reeds mogelijke toekomstige plannen geopperd door
Beegden, de Stephanuskerk in Heel, de Medarduskerk in
samenwerkingsverbanden in andere parochies
twee projectontwikkelaars. Er is gesproken over het
Wessem en de Abdijkerk in Thorn.
aanmoedigt. De fusie resulteert in één nieuwe parochie
herbestemmen van het bestaande kerkgebouw tot
met een nieuwe naam, één hoofdkerk en behoud van
een complex met zorgappartementen, of het slopen
Binnen de federatie zijn de parochies
de huidige kerken. Deze fusie is ingegaan per 1 januari
van de kerk om plaats te maken voor nieuwbouw met
ondergebracht onder één kerkbestuur met ook een
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
67
gemeenschappelijke rekening, waarbij de financiën
Leudal) en mogelijk Neeritter (Leudal) als nevenkerken.
aantal kerkgangers per dienst ook in verhouding tot
weliswaar nog te herleiden zijn naar de afzonderlijke
De H. Martinuskerk in Beegden komt als eerste in
de capaciteit van het kerkgebouw. Daarentegen neemt
parochies. Net als de parochiefederatie Maasbracht zal
aanmerking voor herbestemming, waarbij ook sloop niet
het aantal leden jaarlijks af. Op dit moment wordt het
uiteindelijk worden gestreefd naar een fusieparochie,
onbesproken blijft.
voortbestaan van de gemeente geschat op 15 tot 20
waarbij sprake is van één parochie met meerdere locaties.
jaar. Hoewel realistisch wordt nagedacht over de toekomst en er duidelijk besef bestaat dat niet alle kerken op
Binnen de parochiefederatie Emmaüs zijn alle
de (middel)lange termijn voor de eredienst behouden
kerkgebouwen in gebruik voor de eredienst. In de
kunnen worden, bestaan er ook veel vragen over hoe
kerk van Beegden vindt om de week een mis plaats;
hiermee om te gaan. Het onttrekken van een kerk
in de kerk van Heel is er een wekelijkse ochtendmis
aan de eredienst is immers een zware keuze en moet
en een zaterdagavondmis om de 14 dagen; in de kerk
daarom weloverwogen zijn. Deze kerkenvisie moet
van Wessem, evenals in de kerk van Thorn, vinden er
ondersteunen en bijdragen aan een onderbouwde
wekelijks twee kerkdiensten plaats. Vanwege de algehele
besluitvorming.
terugloop van het aantal kerkgangers zal het aantal zondagsvieringen in de toekomst worden teruggebracht.
Protestantse Gemeente Maasbracht
Het aantal kerkgangers is mede afhankelijk van de
In 2004, na de vorming van de Protestantse Kerk
dag en het tijdstip. Over het algemeen bezoeken
Nederland en de ‘samen-op-weg’ periode, zijn
parochianen hun ‘eigen’ kerk, maar er is ook bereidheid
de Gereformeerde Gemeente Maasbracht en de
gebleken om diensten in een andere kerk bij te wonen,
Hervormde Gemeente Stevensweert-Maasbracht
bijvoorbeeld omdat deze op een gunstiger tijdstip
gefuseerd tot één kerkgenootschap onder de vlag van
plaatsvindt. De kerk van Thorn wordt momenteel
de Protestantse Kerk Nederland. In de jaren ‘80 van
het meest bezocht, mede vanwege de bijzondere
de vorige eeuw werden zowel het Hervormde Kerkje
geschiedenis en de museale functie van de Abdijkerk.
in Stevensweert als de Hervormde Kerk in Maasbracht (aan de Julianalaan, in 2003 gesloopt) buiten gebruik
De federatie erkent dat het aantal kerkgangers en
gesteld voor kerkelijke activiteiten. Sindsdien wordt
sacramenten de afgelopen decennia sterk is gedaald.
het kerkgebouw aan de Sintelstraat te Maasbracht
Dit heeft consequenties voor de financiën, maar ook
(voorheen in gebruik als Gereformeerde Kerk) gebruikt
voor het gemeenschapsgevoel binnen de kerk. Voor de
voor de kerkelijke diensten van de Protestantse
toekomst wordt daarom gestreefd naar centralisatie
Gemeente Maasbracht.
en concentratie. Dit betekent praktisch gezien dat een aantal kerken op de langere termijn afgestoten zal
De kerkelijke gemeente bestaat uit 200 leden (inclusief
moeten worden. Naar verwachting zal over 5 tot 10
leden van de Protestantse kerken in Maasbracht,
jaar één centrumkerk met, al dan niet tijdelijk, 2 tot 3
Linne, Stevensweert, Ohé en Laak, Thorn, Wessem,
nevenkerken ontstaan. Als centrumkerk wordt Thorn
Echt, St. Joost, Koningsbosch en Maria Hoop). Op dit
overwogen, met de kerken van Heel, Hunsel (gemeente
moment is het aantal kerkgangers stabiel en staat het
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
68
Wekelijks gebruik en capaciteit Onderstaand diagram toont het wekelijkse gebruik van
Van de 9 kerkgebouwen die momenteel in gebruik
In vergelijking met andere kerken en verhoudingsgewijs
de gebouwen in verhouding tot de capaciteit. Samen
zijn voor het katholieke geloof wordt gemiddeld 7%
heeft de Sint Martinuskerk in Beegden het laagste
beschikken de kerkgebouwen die dienstdoen voor
van het aantal zitplaatsen benut tijdens de wekelijkse
aantal wekelijkse kerkgangers. Aan de andere kant
het katholieke geloof over ruim 3.000 zitplaatsen, wat
misdiensten, die gebruikelijk 0,5 tot 4 keer per week
heeft de Sint Gertrudiskerk in Maasbracht het hoogste
neerkomt op ruimte voor ongeveer één achtste van de
plaatsvinden. Bij de protestantse kerk in Maasbracht ligt
aantal kerkgangers in verhouding tot de capaciteit,
totale bevolking van de gemeente Maasgouw. Uitgaande
dit percentage veel hoger, namelijk op 70%. Dit komt
gevolgd door de Abdijkerk in Thorn. Daarbij moet
van de cijfers of schattingen uit de gespreksverslagen
mede door het relatief kleinere aantal zitplaatsen in
worden opgemerkt dat naast kerkgangers, de Abdijkerk
zijn er zo’n 330 kerkgangers (zowel protestants als
vergelijking met andere kerkgebouwen, waardoor het
vanwege de museale functie ook veel andere bezoekers
katholiek), wat 1,4% is van het totale aantal inwoners
aantal kerkgangers in betere verhouding staat tot de
trekt buiten de diensten om, wat niet is opgenomen in
van de gemeente Maasgouw, die momenteel wekelijks
capaciteit. In het onderstaande diagram zijn eventuele
het diagram. Opvallend is dat kerkgebouwen met de
een kerk bezoeken. Daarbij moet rekening worden
nevenactiviteiten niet opgenomen in het wekelijkse
grootste capaciteit niet noodzakelijkerwijs een lager
gehouden met eventuele overlap tussen het bezoek
gebruik. Ook bezoeken gedurende de dag, zoals voor
bezoekerspercentage hebben ten opzichte van kleinere
aan verschillende kerken en diensten, en dat reguliere
het aansteken van een kaarsje, zijn niet meegenomen.
kerken.
kerkgangers ook online misdiensten kunnen volgen
Op deze manier kan het gebruik van de kerken beter
zonder fysiek naar de kerk te gaan. De Gertrudiskerk in
met elkaar worden vergeleken, met de nadruk op hun
Maasbracht is met zijn 600-650 zitplaatsen de grootste
hoofdfunctie. Dit betekent echter wel dat het diagram
kerk binnen de gemeente, gevolgd door de Martinuskerk
over het algemeen een ietwat negatiever beeld geeft van
in Beegden en de Abdijkerk in Thorn.
de werkelijke situatie.
Stephanuskerk Heel
ca. 7%
ca. 300
ca. 400 ca. 11% ca. 450 ca. 4,5%
20
O.L.V. Geboortekerk Ohé & Laak Stephanuskerk Stevensweert
15
ca. 5%
ca. 300 25
ca. 300-350
ca. 7%
15-20
ca. 300-350
ca. 7%
H.H. van Jezuskerk Brachterbeek 20-25
ca. 360
ca. 7%
Martinuskerk Linne
Gertrudiskerk Maasbracht
ca. 600-650 ca. 12%
Afbeelding 38
500
450
400
350
300
200
Aantal kerkgangers/ capaciteit
150
70-80
0
Maasbracht
ca. 9%
45
Martinuskerk Beegden
federatie
ca. 150
20
Medarduskerk Wessem Abdijkerk Thorn
Parochie-
ca. 70%
100
Emmaüs
10-15
50
federatie
80
650
Parochie-
35-75
600
Protestantse kerk Maasbracht
550
PKN
Aantal kerkgangers (per dienst) in verhouding tot de capaciteit Kerkenvisie gemeente Maasgouw
69
Resultaten enquête inwoners
als een volledig representatieve steekproef kan worden
of maatschappelijke functie, of het behoud van de
Tussen 17 oktober en 1 november 2023 heeft de
beschouwd van de populatie.
religieuze functie met een nevenactiviteit, boven een
gemeente een enquête gehouden waarbij inwoners
commerciële invulling zoals wonen, kantoor of horeca.
zijn gevraagd om hun mening en ideeën te delen over
Echter kan wel gesteld worden dat het deel van de
de bredere of nieuwe invulling die de kerkgebouwen
populatie dat een direct belang heeft bij de 10 specifieke
Verschillen per kern
kunnen krijgen.
kerkgebouwen (zoals eigenaren, kerkgangers en direct
Wanneer de resultaten specifiek per kern worden
omwonenden), met gemiddeld ca. 50 belanghebbenden
geanalyseerd en vergeleken, blijkt dat het aantal
Het Maasgouwpanel heeft op 17 oktober een
per kerkgebouw, wel als een representatieve steekproef
respondenten dat regelmatig een kerk binnen de
uitnodiging ontvangen en op 24 oktober een
beschouwd kan worden.
gemeente bezoekt aanzienlijk kan verschillen per kern.
herinnering. Door 56% van de respondenten (287
Bewoners van Beegden doen dit het minst (7%), terwijl
personen) is het onderzoek ingevuld. Op 18 oktober
Algehele resultaten
dit in Ohé en Laak door 35% van de respondenten met
is het bericht ook op de website geplaatst. Er is tevens
De resultaten van de gehele steekproef tonen aan dat
regelmaat wordt gedaan.
aandacht aan besteed in ’t Waekblaad en op Facebook.
slechts 17% van de respondenten met enige regelmaat
De open vragenlijst is door 254 respondenten ingevuld.
een kerkgebouw binnen de gemeente bezoekt. In 90%
Waar voor elke kern geldt dat respondenten
van de gevallen gaat het om een bezoek aan de kerk in
voornamelijk de kerk binnen hun eigen kern bezoeken,
In totaal is de vragenlijst dus ingevuld door 541
hun eigen dorpskern. Over de bereidheid om naar een
verschilt de bereidheid om een kerk buiten de eigen
personen, waarvan er 21 niet in de gemeente Maasgouw
kerk in een andere kern te gaan, geeft 37% aan daar niet
kern te bezoeken per kern ook behoorlijk. De kernen
wonen. Er zijn dus 520 respondenten. Onderstaande
toe bereid te zijn (22% wel en 40% misschien).
Brachterbeek, Heel en Panheel, Maasbracht, Ohé en
diagram toont het percentage respondenten per plaats.
AANTAL RESPONDENTEN
Laak zijn daarover zeer neutraal en toe bereid, terwijl Verder is opmerkelijk dat van de respondenten die ooit
de kern Linne daar terughoudender in is en de kernen
een kerk bezoeken, zij het grootste belang hechten aan
Stevensweert, Thorn en Wessem deze bereidheid maar
de functie die het gebouw biedt als herkenningspunt/
zeer beperkt hebben.
Beegden
Brachterbeek
Heel en Panheel
centrum van de dorpskern en de cultuurhistorische
Linne
Maasbracht
Ohé en Laak
waarden van het gebouw, meer dan als plek voor
De scenario’s voor alternatieve aanwenbaarheid
Stevensweert
Thorn
Wessem
geloofsovertuiging. De andere reden voor een
verschillen niet zo zeer per kern. Hierbij lijkt met name
kerkbezoek betreft voornamelijk het bijwonen van een
het draagvlak voor de combinatie van deels behoud
(eenmalige) gebeurtenis zoals een uitvaart, doopsel of
t.b.v. religieus gebruik en verder aanwending t.b.v.
bruiloft.
een culturele- of maatschappelijke functie. Verder is
12% 13%
9%
6% 15%
6% 4% 18%
Afbeelding 39
17%
Aantal respondenten gemeentelijke enquête
noemenswaardig om op te merken dat respondenten Maar liefst 91% van de respondenten is het eens met
de ruimte is geboden om verdere opmerkingen te
de gedachte dat een kerk voor andere doeleinden dan
kunnen vermelden. Daarin is te concluderen dat ook
religie kan worden gebruikt. Er bestaat wel een voorkeur
veel deelnemers hun zorgen uiten. Zorgen over het
dat het gebouw ook bij een andere invulling openbaar
behoud van cultuurhistorie en identiteit, over het verlies
toegankelijk blijft.
van de religieuze functie. Maar ook zorgen over de
Met het aantal van 520 respondenten is slechts 2,14%
bijbehorende buitenruimte en begraafplaats.
van de totale bevolking (24.307 inwoners) binnen de
Wat betreft alternatieve invullingen wordt er een
gemeente Maasgouw vertegenwoordigd, hetgeen niet
duidelijke voorkeur uitgesproken voor een cultureleKerkenvisie gemeente Maasgouw
70
Gemeenschappelijke delers
en er zijn nog geen definitieve keuzes gemaakt. Er zijn
Dat maakt dat er tegemoet wordt gekomen aan
Samenwerking
wel al ideeën over welke kerkgebouwen mogelijk als
financiering voor onderhoud (middels de Subsidie
Van de kerken die in gebruik zijn voor de eredienst
eerste een nieuwe invulling zouden kunnen krijgen.
Instandhouding Monumenten). Hoewel de meeste
wordt bij allen de terugloop in het aantal reguliere
Over het algemeen geldt dat de kerkbesturen zeer
gebouwen in goede staat verkeren, kampen sommige
kerkgangers en leden bevestigd. De diensten worden
realistisch zijn over de toekomst en ook openstaan voor
kerken met achterstallig onderhoud en verouderde
bezocht door veelal seniore inwoners en er is weinig
al dan niet gedeeltelijke afstoting en herbestemming
technische installaties vanwege een tekort aan financiële
nieuwe toestroom van kerkgangers in de jongere
van kerkgebouwen. Concrete stappen zijn echter nog
middelen. Veel kerken teren momenteel op hun eigen
generatie. Zowel bij de katholieke als protestantse
niet gemaakt en ondersteuning en advisering daarin
vermogen en hebben te maken met een negatieve
gemeenschap heeft er reeds clustervorming
is gewenst. Vragen die daarbij spelen zijn onder meer
exploitatie. Vaak genoemd als probleempunt zijn de
plaatsgevonden. Dat maakt dat de samenwerking tussen
welke kerken het beste onttrokken kunnen worden aan
hoge energiekosten. Voor de instandhouding van de
onderlinge parochiekerken goed is en er ook nu al
de eredienst en hoe; welke mogelijke nieuwe invullingen
kerken en het comfort van de bezoekers is het beter
sprake is van parochie-overschrijdende samenwerking.
gevonden kunnen worden en hoe een kerkgebouw
om regelmatig te stoken, maar voor de financiële
Een volgende stap voor zowel parochiefederatie
eventueel heringericht kan worden waarbij een deel nog
gezondheid van het kerkbestuur kan er beter niet
Maasbracht als parochiefederatie Emmaüs is de formele
gebruikt kan worden voor religieuze doeleinden en een
gestookt worden.
fusering tot één parochie. Dergelijke schaalvergrotingen
deel voor andere functies.
van de bestuurlijke structuur worden eveneens door het bisdom Roermond gestimuleerd. De
De monumentale status van de kerkgebouwen maakt
fusieparochie krijgt dan één kerkbestuur met ook één
dat de transformatieruimte relatief klein is. Eventuele
financiële huishouding. In geval van de voormalige
aanpassingen dienen goed overwogen te worden en
parochiefederatie Maasbracht, tegenwoordig
mogen de cultuurhistorische waarden niet aantasten.
fusieparochie H. Rafaël, zal de Gertrudiskerk van
Dat maakt dat de kerkbesturen die reeds bezig zijn met