Bijlage 1. Kerkenvisie gemeente Maasgouw
Tekst van het document
Kerkenvisie Klement Rentmeesters.
Gemeente Maasgouw september 2024
Voor de toekomst van uw monument.
Kerkenvisie Vestiging Vught Landgoed Muyserick Maurick 1 | 5261 NA Vught
Gemeente Maasgouw
Vestiging Gulpen Rijks4
Opdrachtgever
Contactpersoon
Auteurs
Datum
Gemeente Maasgouw
Vincent Voorn
Rosamare van Dijk
25-09-2024
vincent@klement-rentmeesters.nl
Cas Joosten
043 - 32 33 511
06 - 43 97 75 37
Vincent Voorn
info@klement-rentmeesters.nl
Rijksweg 4 | 6271 AE Gulpen
www.klement-rentmeesters.nl
Voorwoord Het religieus erfgoed is van grote betekenis voor Maasgouw en haar inwoners. Kerkgebouwen zijn bepalende objecten in hun omgeving: als natuurlijk centrum, als herkenningspunt, als drager van cultuurhistorische waarden, als plek van bezinning en als plaats voor ontmoeting. Het religieus erfgoed heeft een belangrijke plaats in de herinnering en maakt deel uit van de hedendaagse identiteit van de gemeenschap. We nemen de aanwezigheid van deze
is. De huidige maatschappelijke
gebouwen inmiddels vaak voor lief.
ontwikkelingen hebben echter tot
Ze maken onlosmakelijk deel uit van
gevolg dat behalve waardering ook
ons straatbeeld. Dat bevestigt nog
zorgen bestaan over de toekomst
maar eens de historische waarde,
van dit erfgoed. Reden dus, om een
de waarde voor onze leefomgeving
integrale visie op te stellen zodat het
en de verbindende waarde die deze
religieus erfgoed niet alleen in het
gebouwen vertegenwoordigen. Ze
verleden en heden maar ook in de
zijn representatief voor de gemeente
toekomst deze verbindende rol kan
Maasgouw, haar inwoners en haar
blijven vervullen.
geschiedenis. Klement Rentmeesters werkte met Veel van het religieus erfgoed in
veel plezier aan die opdracht. De
Maasgouw heeft een monumentale
inventarisatie van de objecten bracht
status toegewezen gekregen. Niet
ons op bijzondere plekken en bij
louter vanwege de materiële waarde,
bijzondere gebouwen. Van dichtbij
maar ook vanwege de immateriële
hebben we mogen meekijken in het
betekenis die de gemeenschap
verleden én een blik mogen werpen
hieraan hecht. We willen immers
op de toekomst van het religieus
beschermen wat het meest waardevol
erfgoed van Maasgouw.
Klement Rentmeesters Gulpen, september 2024 Kerkenvisie gemeente Maasgouw
3
Inhoud Inleiding
5
1.
Onderzoeksopzet
7
2.
Omgeving Maasgouw
9
3.
Inventarisatie
15
3.1 Sint Martinuskerk Linne15 3.2 Sint Gertrudiskerk in Maasbracht20 3.3 Heilig Hart van Jezuskerk Brachterbeek25 3.4 Sint Stephanuskerk Stevensweert30 3.5 Onze Lieve Vrouw Geboorte Ohé en Laak34 3.6 Sint Martinuskerk Beegden39 3.7 Sint Stephanuskerk Heel44 3.8 Sint Medarduskerk Wessem53 3.9 Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) Thorn55 3.10 Protestantse kerk Maasbracht61
4.
Cultuurhistorische waardering
66
5.
Bevindingen
67
6.
Toekomstscenario’s
76
7.
Initiatieven en samenwerking
91
8.
Hoe verder na de kerkenvisie
96
9.
Conclusie
97
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
4
Inleiding Monumentale kerkgebouwen vertegenwoordigen een cultuurhistorische rijkdom en vervullen een symbolische waarde voor een stad, dorp of wijk. De gebouwen zijn van primaire
doeleinden. Een kwart hiervan wordt gebruikt door de Rooms-katholieke Kerk, 40 procent door de Protestantse Kerk en 35 procent voor andere geloven. De provincie
betekenis voor een geloofsgemeenschap en zijn van een algemeen maatschappelijke belang.
Limburg telt in totaal 439 kerkgebouwen waarvan er
Naast de waardering en het inzien van het belang van het behoud van kerkgebouwen en de
neemt het aantal kerkgangers en religieuzen ieder jaar
nog 368 in religieus gebruik zijn. Sinds de jaren zestig
instandhouding van cultuurhistorisch rijkdom in de gemeente Maasgouw zijn er gelijktijdig
af. Uit onderzoek is gebleken dat meer dan 80% van de
zorgen over de toekomst van het religieus erfgoed. Deze kerkenvisie biedt inzicht in de actuele
en een minderheid van de Nederlandse bevolking zich
uitdagingen én in het toekomstperspectief van het religieus erfgoed.
Nederlands nooit of zelden in een kerkgebouw komt nog gelovig noemt. Door het teruglopende kerkbezoek komen steeds meer kerkeigenaren en -gemeenschappen met lastige vragen te zitten. Om leegstand en verval te
Aanleiding
meer duidelijk hoe kwetsbaar onze kerken en andere
voorkomen wordt er gezocht naar samenwerkingen en
Religieus erfgoed vormt een belangrijk onderdeel van
religieuze gebouwen zijn. Zeker nu inkomsten nog meer
nieuwe mogelijkheden voor de toekomst.
ons collectief cultureel erfgoed. Kerkgebouwen staan er
teruglopen en er minder op (veelal senior) vrijwilligers
vaak al honderden of tientallen jaren en maken daarom
gerekend kan worden.
onlosmakelijk deel uit van de fysieke leefomgeving en
In dat kader stelt het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in de periode 2019-2021 ieder jaar
getuigen van belangrijke cultuurhistorische waarden.
De gemeentelijke overheid is steeds vaker een belangrijk
circa 3 miljoen euro beschikbaar aan gemeentes
Snelle demografische veranderingen hebben echter tot
aanspreekpunt en partner bij deze opgaven. Dat
voor het opstellen van integrale kerkenvisies. Een
gevolg dat in heel Nederland steeds meer kerken hun
resulteert in een behoefte een helder en concreet
kerkenvisie heeft als doel inzicht te geven in de huidige
deuren hebben gesloten. Door de ontkerkelijking zijn
beeld te krijgen van de problemen waar eigenaren en
problematiek waar kerkeigenaren mee te maken krijgen
veel eigenaren van religieus erfgoed minder goed of
gebruikers van de religieuze gebouwen momenteel mee
en op basis daarvan een gezamenlijke visie op te stellen.
geheel niet meer in staat om de zorg voor het erfgoed te
worstelen, en waarmee zij op termijn te maken gaan
organiseren en financieel te dragen. Hierdoor ontstaat
krijgen. Daarnaast is nu het moment om een uniforme
Gemeente Maasgouw
een uitdagende opgave om de toekomst voor deze
visie op te stellen hoe met hulpvragen omgegaan
De gemeente Maasgouw telt in totaal 25 gebouwen
gebouwen veilig te stellen. Deze gebouwen hebben
kan worden. Daarbij is het belangrijk niet enkel de
die aangewezen zijn als rijksmonument in de categorie
veelal een maatschappelijk belang, omdat zij een plek
faciliterende rol van de gemeente te benadrukken,
religieus erfgoed. Acht daarvan zijn rijksmonumentale
innemen in onder andere de sociale, maatschappelijke
maar met name te inventariseren wat verschillende
kerkgebouwen. Daarnaast zijn er nog drie kerken
en cultuurhistorische structuren.
actoren voor elkaar kunnen betekenen. Het moment is
die geen rijksmonumentale status hebben. Twee
aangebroken om de dialoog met elkaar aan te gaan.
daarvan zijn aangewezen als gemeentelijk monument. De protestantse kerk in Maasbracht kent geen
Juist in de huidige tijden vervullen kerken een bijzondere rol. Ze zijn een ankerpunt, een houvast, en
De Kerkenvisie
monumentale status. Zodoende zijn er in totaal
spelen een rol in ‘nabij zijn’ in moeilijke tijden. Maar
Nederland telt meer dan 7.000 gebedshuizen, waarvan
11 kerkgebouwen. Het protestantse kerkje van
er is ook een keerzijde: het wordt juist nu ook des te
momenteel driekwart nog in gebruik zijn voor religieuze
Stevensweert heeft reeds een nieuwe bestemming Kerkenvisie gemeente Maasgouw
5
gekregen en wordt thans gebruikt voor onder andere
•
huwelijken, concerten, lezingen en exposities. De
stakeholders elkaar niet te kennen of weinig contact
overige 10 kerkgebouwen zijn in gebruik voor de
met elkaar te hebben. Het ligt voor de hand dat deze
eredienst, elk binnen een eigen parochie. Deze
situatie ook voor de gemeente Maasgouw geldt. Het is
parochies vallen onder de parochiefederatie Maasbracht
dus van belang een duidelijk overzicht te krijgen van alle
en Emmaüs. De protestantse kerk staat op zichzelf met
stakeholders en hun belangen. En vooral om met elkaar
een eigen protestantse kerkgemeenschap.
in gesprek te komen. •
In veel gemeentes blijken verschillende
Als er veranderingen zijn in het gebruik van een
De kerkgebouwen die nog in gebruik zijn voor de
kerkgebouw ontstaan er vaak discussies over wat er
eredienst kampen nog niet met structurele leegstand.
met het gebouw moet gebeuren. Wat mag wel of niet
Toch zijn er enkele aandachtspunten voor het
in het kerkgebouw? Welk (nieuw) gebruik is mogelijk?
voortbestaan van dit bijzondere erfgoed:
Wie bepaalt en wie betaalt wat? Als kerkgebouwen op
•
termijn leeg komen te staan kan dit enorme impact
Het religieus gebruik van kerkgebouwen neemt
af als gevolg van verschillende oorzaken, waaronder
hebben op de leefbaarheid van een dorp of stad. Om
vergrijzing en ontkerkelijking. De consequentie
dit te voorkomen is het van belang om vroegtijdig met
daarvan is dat kerkgenootschappen steeds lastiger de
elkaar in gesprek te gaan.
onderhoudskosten van kerkgebouwen kunnen dragen. Er is sprake van minder financiële armslag, stijgende kosten en een overcapaciteit aan gebouwen als gevolg van een teruglopend aantal kerkgangers. Hierdoor raken steeds meer gebouwen buiten gebruik of behoeven een andere (neven)functie. •
Sommige gebouwen lenen zich – vanwege
bijvoorbeeld ligging, monumentaliteit, architectuur of maatschappelijke verbondenheid – beter voor een nieuwe of nevenfunctie dan andere. •
De vraag naar bijstand van verschillende
belanghebbenden aan de gemeente wordt steeds groter. Deze vragen komen vaak vanuit gebouweigenaren, maar ook uit belangenorganisaties en verschillende groepen uit de maatschappij. Op deze vragen wordt nu voornamelijk ad hoc gereageerd. •
De wens is ontstaan om een visie te formuleren
waaruit duidelijk wordt hoe deze rol kan worden ingevuld en hoe daarbij kan worden omgegaan en samengewerkt met partners.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
6
1. Onderzoeksopzet Aan Klement Rentmeesters is gevraagd om een kerkenvisie op te stellen, met als doel de uitdagingen van de in Maasgouw en haar kernen aanwezige tien kerkgebouwen te inventariseren
hun positie binnen de omgeving vaak de rol innemen als ankerpunt, zowel stedenbouwkundig als sociaalmaatschappelijk. Eveneens spelen ze een belangrijke
en een visie te ontwikkelen die toekomstperspectief biedt en aanzet geeft tot het vormen van
rol in de individuele en collectieve herinnering, als
een netwerk van betrokken partijen en afspraken bevat over de rol van die partijen.
ontkerkelijking zien we bovendien dat er steeds vaker
plekken van ontmoeting en rituelen. Vanwege de een nieuwe betekenislaag aan wordt gegeven door de
Onderzoeksdoel
collectieve zorg. Ook bij de landelijke evaluatie van
De gemeente Maasgouw wil de uitdagingen ten aanzien
de kerkenvisies wordt het belang van het onderlinge
van de instandhouding van religieus erfgoed in kaart
gesprek breed onderkend. Daarom is het noodzakelijk
Inventarisatie
brengen, weten wat er onder de eigenaren leeft, weten
in te zetten op het versterken van de vertrouwensband
De eerste stap in dit onderzoek is om de kerkgebouwen
op welke aspecten ondersteuning bij de instandhouding
tussen alle partijen. Op die manier kan de gemeente
te inventariseren. Om een kerkenvisie op te stellen die
nodig is en een gezonde overlegstructuur opbouwen.
in staat worden gesteld te blijven anticiperen op
zowel praktisch bruikbaar is en daarnaast inclusief,
Hierbij is het gewenst dat de gemeente en de partners in
veranderingen en (hulp)vragen. Het doel van deze
betrekken we in het onderzoek alle als kerkgebouw
de toekomst kunnen acteren vanuit een gedeelde visie
kerkenvisie is dan ook niet om voor ieder individueel
in gebruik zijnde religieuze gebouwen met nuttige
op de toekomst van de gebouwen en vanuit vertrouwen.
kerkgebouw een uitgewerkt toekomstscenario
verblijfsruimte binnen de gemeentegrenzen. De
Op die manier kan de gemeente anticiperen
te leveren. Het initiatief voor een eventueel
volgende tien kerkgebouwen worden nader onderzocht:
op toekomstige ontwikkelingen. Wanneer de
veranderingsproces ligt immers in eerste instantie
gemeente vroeg in het proces betrokken raakt,
altijd bij de kerkeigenaren en -gemeenschappen
1. Sint Martinuskerk in Linne
kan zij zoveel als mogelijk tijdig in het proces
zelf. De kerkenvisie kan worden gezien als een
2. Sint Gertrudiskerk in Maasbracht
helderheid bieden ten aanzien van de gebruiks- en
gemeenschappelijke basis waarop in de toekomst kan
3. Heilig Hart van Jezuskerk in Brachterbeek
transformatiemogelijkheden van kerkgebouwen (o.a.
worden verder gebouwd.
4. Sint Stephanuskerk in Stevensweert
kerkgebouwen een nieuwe functie te geven.
5. R.K. Kerk O.L.V. Geboorte te Ohé en Laak
in termen van het bestemmingsplan, toepassing van (parkeer)normen en het afgeven van vergunningen).
Onderzoeksopzet
6. Sint Martinuskerk in Beegden
Daarnaast kan er concreet een stelsel van handvaten
Om tot een integrale kerkenvisie te komen is het van
7. Sint Stephanuskerk in Heel
geboden worden aan de eigenaren of andere
belang om het religieus erfgoed in samenhang te
8. Sint Medarduskerk in Wessem
stakeholders. Het belangrijkste is echter, dat er
bekijken: van alle geloven en tijden, zowel monumentaal
9. Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) in Thorn
een open dialoog ontstaat tussen eigenaren,
als niet-monumentaal. Verschillende belangen en
10. Protestantse kerk in Maasbracht
belanghebbenden, stakeholders en de gemeente. De
waarden dienen in kaart te worden gebracht, het
belangen van alle betrokken partijen dienen gehoord
religieus erfgoed kent immers vele verschillende
Ieder object zal nader bekeken en uiteengezet worden.
en meegewogen te worden, alleen op die manier kan
betekenislagen. Op de eerste plaats zijn het plekken
De kerk of begraafplaats wordt omschreven aan de
een duurzaam toekomstperspectief met voldoende
met religieus belang, een symbool voor geloof en
hand van de object gegevens, een historisch onderzoek
maatschappelijke draagkracht ontstaan. Het behoud
hoop. Anderzijds zijn het fysieke objecten, dragers
en de huidige situatie en eventuele initiatieven. Bij
van kerkgebouwen richting de toekomst is immers een
van culturele en historische waarden, die vanwege
het historisch onderzoek zal de directe omgeving, de Kerkenvisie gemeente Maasgouw
7
bouwhistorie, de gebouw omschrijving inclusief interieur
bij het proces middels een enquête waar de inwoners
en kunstwerken, personalia en de bouwtechnische staat
van de gemeente hun mening en ideeën te delen over
aan bod komen. Vervolgens zal worden ingegaan op de
de bredere of nieuwe invulling die de kerkgebouwen
bevindingen uit de gesprekken met de kerkeigenaren.
kunnen krijgen.
Hierbij zal het huidige gebruik van het gebouw, relevante ontwikkelingen omtrent het gebouw en de
Toekomstscenario’s
omgeving en eventuele initiatieven en het gewenste
In dit hoofdstuk worden de verschillende denkbare
toekomstig gebruik aan bod komen. Hoe zien eigenaren
toekomstscenario’s van kerkgebouwen uiteengezet.
de toekomst van hun kerkgebouw en tegen welke
Er wordt kort ingegaan op de belangrijkste aspecten
problemen lopen zij aan?
bij ieder mogelijk scenario. Aanvullend op het scenario van (gedeeltelijke) herbestemming zullen
Cultuurhistorische waardering
enkele voorbeeldprojecten besproken worden. Deze
Aan de hand van het historisch onderzoek zullen
kunnen ter inspiratie dienen voor een eventueel
de kerken gewaardeerd worden op basis van
transformatieproces.
hun cultuurhistorische, stedenbouwkundige en architectuurhistorische waarde. Dit wordt gedaan
Initiatieven samenwerking
aan de hand van een waarderingsmethodiek die is
Tijdens de themabijeenkomsten worden voorbeelden
gebaseerd op de gebruikelijke waarderingsmethode
toegelicht en worden allen betrokkenen gesimuleerd
voor monumentale gebouwen en op de
om met hun eigen initiatieven aan de slag te gaan
waarderingscriteria voor kerken van Herman Wesselink.
en daarover ook onderling elkaar te stimuleren en
De verschillende waarden worden zo objectief mogelijk
ondersteuning te bieden.
per object benoemt. De waardering zorgt voor een zekere categorisering in verhouding tot andere
Hoe verder na de kerkenvisie
kerkgebouwen. Bij een eventueel transformatieproces
Dit onderdeel biedt een praktische gids met enkele
kan deze waardering als vertrekpunt dienen.
algehele aanbevelingen en tips. Er worden een aantal handvatten geboden voor de toekomst en mogelijke
Bevindingen
aanknopingspunten worden verder uiteengezet.
Aan de hand van de gesprekken met de gebouweigenaren en stakeholders worden de belangen
Conclusie
van verschillende partijen in kaart gebracht. Op basis
Het afsluitende hoofdstuk geeft een beknopte
daarvan zullen een aantal gemeenschappelijke delers
samenvatting van de bevindingen, toekomstscenario’s,
geformuleerd worden; de vragen die bij partijen spelen
initiatieven en aanbevelingen in samenhang tot
en de zaken waar gebouweigenaren mee worstelen.
elkaar. De meest urgente zaken komen aan bod en de
Deze gemeenschappelijke delers vormen de basis voor
belangrijkste aanbevelingen worden opgesomd.
een themabijeenkomst in groter verband, waarbij op zoek is gegaan naar verbanden en overeenstemming. Daarnaast worden overige belanghebbenden betrokken Kerkenvisie gemeente Maasgouw
8
2. Omgeving Maasgouw Landschappelijke ontstaansgeschiedenis De Maas en haar omringende landschap bepaalt van oudsher het bewoningspatroon. Toen de Maas in haar huidige dal ging stromen was het landschap een vrij vlak plateau waarin de Maas een bochtige bedding heeft uitgeslepen. Door de opheffing van de Ardennen en de Eifel werden ook Zuid- en Midden-Limburg opgetild waardoor de rivier zich kon insnijden in het plateau. Dit gebeurde in enkele stappen waardoor de rivier terrassen heeft gevormd die op verschillende hoogten boven de huidige bedding liggen. Doordat de Maas op een lager niveau kwam te liggen konden ook de zijrivieren en –beken zich insnijden. Vandaar dat het middenterras van de Maas door de zijbeekjes als de Thornerbeek en de Sleybeek is aangesneden. De inrichting en het gebruik van de Maasvallei door de mens sluiten nauw aan op de oorspronkelijke terreingesteldheid. In de overstromingsvlakte vinden we graslanden. De boerderijen en nederzettingen liggen in een rij op enige afstand van de rivier op de oeverwallen. Deze gronden zijn wat hoger gelegen zodat hier geen gevaar voor overstromingen te duchten was. Deze zone werd vanouds gebruikt als akkerland. Vaak liggen de oude akkers in grotere complexen bij elkaar.
De beekdalen, die het terrassenlandschap doorsnijden, zijn vaak nog als grasland in gebruik en de gronden direct langs de rivier zijn geschikt als hooi- en weiland. In de Middeleeuwen is de basis voor de huidige bewoning gelegd. Steden en dorpen als Maasbracht, Thorn, maar ook Heel en Beegden, worden dicht bij de rivier aangelegd op de oeverwallen van de Maas. In aanleg gaat het daarbij vaak om lineaire dorpsvormen. Direct aan de rivier vinden we echter ook dorpen zoals Stevensweert, Linne, Brachterbeek en Wessem. Deze zijn op zandopduikingen ontstaan, zoals Stevensweert en Wessem, of zoals Linne en Brachterbeek op oeverwallen. De Maas was voor deze dorpen een belangrijke handelsweg wat hun met andere delen van het land verbond. Deze Middeleeuwse dorpen kregen in die tijd ook hun kerken, die deels nog bestaan. Langzaamaan zijn de dorpen uitgebreid en in de 20e eeuw ook verdicht. De Maasvallei behoorde in Limburg tot de zwaarst getroffen gebieden in de Tweede Wereldoorlog. Veel woningen werden beschadigd en een groot aantal kerken en kastelen werden verwoest. Na de oorlog hebben de grindwinning in de omgeving van Roermond en verschillende ruilverkavelingen grote veranderingen aangebracht
Afbeelding 1
Topografische kaart ca. 2022
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
9
in het landelijke gebied van Noord- en Midden-Limburg. Door de grindwinning
De afzonderlijke dorpen zijn op 1 januari 1991 eerst samengevoegd tot de drie
is het Maasdal bij Roermond omgevormd tot een ‘binnenzee’, bestaande uit een
gemeenten Heel, Maasbracht en Thorn en op 1 januari 2007 zijn deze samengevoegd
aaneenschakeling van plassen die voor een deel een recreatieve bestemming hebben
tot de gemeente Maasgouw.
gekregen. Ook de baksteenindustrie heeft door de vele kleigaten een impact op het landschap gehad. Om de productie omstandigheden in de landbouw te verbeteren zijn in de tweede helft van de twintigste eeuw verschillende ruilverkavelingen in het gebied uitgevoerd.
Afbeelding 2
Topografische kaart ca. 1936
Afbeelding 3
Topografische kaart ca. 2022
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
10
Het ontstaan van het kerkelijk landschap van Maasgouw De religieuze gemeenschappen in de gemeente Maasgouw staan redelijk los van elkaar. En hebben voor het grootste deel ieder hun eigen geschiedenis. Zo heeft de kleine stad Thorn een bijzondere Abdijkerk. Thorn werd in de tiende eeuw ontgonnen en rond 975 werd hier werd op een hoogte dicht bij de Maas een benedictijns vrouwenklooster gesticht. Vanaf de 12e eeuw groeide het klooster uit tot een zogenoemd wereldlijk stift. Tot 1797 vormde Het land van Thorn een afzonderlijk vorstendom. Het stift van Thorn werd in de achttiende eeuw een pretentieuze plek voor de hoogadellijke dochters van de Europese rijksvorsten en -graven. De Abdijkerk van Thorn werd later in gebruik genomen als parochiekerk. Vrijwel ieder dorp in de gemeente heeft een eigen parochie met een hun eigen parochiekerk. Ook in het eeuwenoude plaatsje Wessem staat een parochiekerk die zijn oorsprong in de tiende eeuw heeft liggen. Een bijzonder aspect van het cultuurlandschap van de Maasvallei zijn de vele religieuze monumenten, zoals kloosters, veldkapellen, wegkruisen, Lourdesgrotten en statiegangen, uitingen van de rooms-katholieke geloofsbeleving. In de regio komen kapellen voor op kruispunten van wegen, in bossen en op velden. Ook vinden we in de regio vele wegkruisen, zoals bijvoorbeeld het wegkruis bij de Hompesche Molen in Stevensweert.
Vroegere onderzoekers veronderstelden dat kruisen werden geplaatst ter vervanging van heidense offeraltaren, als symbool van het nieuwe geloof. Uit de
Afbeelding 4
Wegkruis bij de Hompesche Molen, Stevensweert
periode voor 1200 is echter niets bekend over dit soort kruisen. Tijdens de Franse overheersing (1794-1814) zijn alle tekenen van godsdienstigheid buiten kerken
Een processiepark of -gang is een wandeling langs veertien staties die de belangrijkste
verboden en zijn veel wegkruisen vernietigd. Kruisen kunnen om uiteenlopende
momenten op de lijdensweg van Jezus verbeelden. De kruiswegstaties in de kerken
redenen zijn opgericht; meestal betreft het devotiekruisen. In de 13e eeuw worden
zijn dus niet primair bedoeld als een decoratieve, eventueel artistieke verfraaiing van
kruisen geplaatst naar aanleiding van vonnissen in verband met moord en doodslag.
de kerkwand, maar hebben een religieus doel. Er zijn ook kruiswegen in de open lucht
Dergelijke stenen ‘zoenkruisen’ werden opgericht tot hulp en troost van de ziel van
rondom het kerkgebouw, op kerkhoven en in processieparken en langs de openbare
de dode, vaak als deel van de straf van de dader. Verder bestaan er grenskruizen, die
weg. Men trok en trekt - alleen of in groepen - langs de staties, biddend en zingend,
de grenzen van nederzettingen of van kerkelijke bezittingen markeren. Missiekruisen
ter herdenking aan het lijden en de dood van Jezus als teken en als beleving van
werden neergezet na een bezoek van missionarissen aan een dorp. Vooral uit de 17e
dank, van liefde, van rouwmoedigheid over onze zonden die door de Heer werden
eeuw dateren de ongelukskruisen die herinneren aan noodlottige ongevallen. Tot
uitgeboet. In de gemeente Maasgouw vinden we een processiepark in Thorn (1911).
slot zijn er hagelkruisen, gelegen in het midden van het veld of op een driesprong of kruising. De taak van deze kruisen is om het gewas te beschermen tegen natuurrampen zoals hagel. We vinden kruisen in de gehele regio.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
11
Toekomstvisie Maasgouw
De toekomstvisie van het religieus erfgoed moet aansluiten bij de gemeentelijke ambities. De ‘Omgevingsvisie Maasgouw’ uit 2022 dient hiervoor als leidraad. Gemeente Maasgouw ambieert een aantrekkelijke woon- en recreatiegemeente te zijn en zet in op zowel een hoogwaardige woon-en leefomgeving als recreatieve bedrijvigheid en toerisme. De fraaie omgeving, rust, natuur, landschap en historie maken dat Maasgouw door inwoners wordt gezien als een aantrekkelijke leefomgeving. De historische kernen en landschappelijke omgeving, waaronder de Maasplassen, zijn bovendien trekpleisters voor recreanten, zowel uit Maasgouw als daarbuiten.
In de Omgevingsvisie wordt onderscheidt gemaakt tussen drie gebieden: ‘de kernen’, ‘het landelijk gebied’ en ‘de Maasplassen’. Gemeente Maasgouw kent acht kernen, die elk over een eigen identiteit beschikken. Behoud en versterking van de eigen identiteit en kwaliteiten staan voorop. Het landelijk gebied van Maasgouw kent een grote landschappelijke verscheidenheid. Die verscheidenheid moet worden gekoesterd en de kwaliteiten ervan worden versterkt. Het groenblauwe netwerk van natuurgebieden, verbindingszones, Maas en Maasplassen is kenmerkend voor de omgeving en heeft een belangrijke functie voor ondermeer de biodiversiteit en klimaatbestendigheid. Daarnaast bieden deze natuurgebieden ontspanningsmogelijkheden en dragen ze bij aan de aantrekkingskracht van Maashouw voor zowel bewoners als bezoekers. De Maasplassen dragen in sterke mate bij aan de identiteit van de gemeente Maasgouw. Van oudsher als centrum van de binnenvaart en later ook als plek voor waterrecreatie. De Maasplassen, de rivier de Maas en de verschillende kanalen vormen samen een open waterlandschap dat zo
Afbeelding 5
kenmerkend is voor de omgeving.
De cijfers op de kaart geven de volgende wijken weer: 1: Beegden, 2: Heel, 3: Wessem, 4: Thorn, 5:
Kaart van de gemeente Maasgouw met het aantal inwoners per wijk in 2022.
Linne, 6: Maasbracht, 7: Stevensweert, 8: Ohé en Laak. Kaartdata van het CBS & ESRI Nederland De gemeente hanteert een drietal basisprincipes waar nieuwe ontwikkelingen en initiatieven altijd aan moeten voldoen: ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid
bestaand bebouwd gebied. De gemeente kampt nog niet met strucutrele leegstand
en gezondheid. Deze principes vormen de basis voor keuzes en ambities en het
maar door de veranderde bevolkingssamenstelling en bevolkingsomvang neemt de
toetsingskader voor nieuwe ontwikkelingen.
kans op leegstand toe. Transformatie en herontwikkeling van waardevol leegstaand vastgoed biedt zodoende mogelijkheden voor de toekomstige woningbehoefte en
De ruimtelijke kwaliteit wordt in hoge mate bepaald door de fysieke leefomgeving.
draagt bij aan de verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.
Daartoe behoort ondermeer het cultureel- en archeologisch erfgoed. Nieuwe ontwikkelingen moeten aansluiten bij de bestaande kwaliteiten van de omgeving. Het woonbeleid van de gemeente is afgestemd met het regionale woonbeleid en is erop gericht een zo optimaal mogelijke woon- en leefomgeving te creëren. De focus voor woningbouw wordt gelegd op leegstaande panden en complexen binnen het Kerkenvisie gemeente Maasgouw
12
3. Inventarisatie In dit hoofdstuk zullen de desbetreffende kerkgebouwen in kaart worden gebracht. Ieder object zal besproken worden aan de hand van de objectgegevens, een historisch onderzoek, de huidige situatie en eventuele initiatieven voor de toekomst. Het historisch onderzoek omvat een representatie van het object liggend in de omgeving gevolgd door de bouwhistorie en een omschrijving van het gebouw. Deze gegevens vormen een belangrijke bron van kennis voor de bepaling van de cultuurhistorische waarden en dienen ter context voor de huidige situatie en toekomstige visie.
1. Sint Martinuskerk Linne
2. Sint Gertrudiskerk Maasbracht
3. Heilig Hart van Jezuskerk Brachterbeek
4. Sint Stephanuskerk Stevensweert
5. O.L.V. Geboortekerk Ohé en Laak
6. Sint Martinuskerk Beegden
7. Sint Stephanuskerk Heel
8. Sint Medarduskerk Wessem
9. Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) Thorn
10. Protestantse kerk Maasbracht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
13
6
7
9
1
8
2 10
3
1
Sint Martinuskerk Linne
2
Sint Gertrudiskerk Maasbracht
3
Heilig Hart van Jezuskerk Brachterbeek
4
Sint Stephanuskerk Stevensweert
5
O.L.V. Geboortekerk Ohé en Laak
6
Sint Martinuskerk Beegden
7
Sint Stephanuskerk Heel
8
Sint Medarduskerk Wessem
9
Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) Thorn
10 Protestantse kerk Maasbracht
4
Rijksmonument 5
Gemeentelijk monument Geen monumentale status
Afbeelding 6
Spreiding van de kerkgebouwen Kerkenvisie gemeente Maasgouw
14
3.1 Sint Martinuskerk Linne 3.1.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkstraat 1
Kadastrale gemeente
Linne
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmomument
Monumentnummer
522193
Datum inschrijving
10 mei 2002
Sectie en perceelnummer
Sectie E, 1169
Oppervlakte
572 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
Gerechtigde
Parochie H. Martinus
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
1897
Bouwstijl
Neoromaans
Architect(en)
C.J.H. Franssen
Bestemming
Maatschappelijk
Naamswijziging ten tijde van het tot stand komen kerkenvisie De parochiecluster van Maasbracht heeft ten tijde van de uitwerking van deze kerkenvisie een fusie ondergaan en gaat sinds 01-01-2024 verder onder de naam Parochie Heilige Rafaël. In de verdere verslaglegging worden daarom steeds beide namen nog gehanteerd.
Afbeelding 7
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
15
3.1.2 Historisch onderzoek
moest worden. De beschadigde lichtbeuk van ongeveer
Ruimtelijke context
één travee lang werd hersteld evenals het boven het
In een bocht van de Maas ligt het kerkdorp Linne met
middenschip gelegen dak.
zo’n 3680 inwoners. Dit dorp bevindt zich bovenop
De tweede restauratie vond plaats in 1992. Ditmaal naar
een steile oeverwal op een hoogte van ruim 27 meter,
aanleiding van een krachtige, natuurlijke aardbeving
ver boven de rivier. De noordzijde van het dorp grenst
die de kerktoren beschadigde. De schade werd hersteld
aan de Maas en ten westen van het dorp is een lage
en de torenspits werd volgens het originele ontwerp
overstromingsvlakte die De Weerd wordt genoemd. Aan
gereconstrueerd.
de rand van het dorp, op de steile oeverrand uitkijkend over de overstromingsvlakte staat de Sint Martinuskerk.
Bouwhistorische omschrijving
De kerk met zijn entree naar het westen gericht lag van
Exterieur
oudsher al aan de rand van het dorp. In de loop van de
Het driebeukige uit baksteen opgetrokken
vorige eeuw heeft het dorp zich richting het zuiden en
kerkgebouw is georiënteerd op het oosten en staat
oosten verder uitgebreid.
op een bascilicavormige plattegrond. Een manshoge gemetselde kerkhofmuur met plint omringt het geheel.
Om de kerk heen ligt een klein kerkhof op een
Een klokkentoren is centraal gesitueerd voor het
ondergrond van half verharding waarop in de oosthoek
middenschip en bestaat uit drie bouwlagen met een
twee platanen staan. Behalve aan de zuidwest kant is
achtkantige spits tussen vier topgevels als bekroning.
het kerkterrein omsloten door een gemetselde muur.
In de linker oksel van de toren en de middenbeuk is
Tussen de laaggelegen Oeveren, die ten westen langs
een torenvormige doopkapel met kegeldak gelegen.
de kerk loopt, en de kerk ligt een met gras begroeide
Een traptoren naar het oksaal en de vliering van de
helling.
kerk bevindt zich aan de rechterzijde van de kerktoren.
Afbeelding 8
Kadastrale situatie
Afbeelding 9
Luchtfoto
Het middenschip met lichtbeuken is gedekt onder een
Bouwhistorie
leien zadeldak. De weerszijden van het middenschip
In 1897 werd de kerk naar ontwerp van C.J.H. Franssen
worden geflankeerd door verlaagde zijbeuken bedekt
opgetrokken in neo-romaanse stijl. Het was het eerste
onder lessenaarsdaken welke eveneens zijn gedekt met
neo-romaanse kerkgebouw dat de uit Roermond
leien. Het schip bestaat uit drie traveeën gevolgd door
afkomstige architect ontwierp.
een halve koortravee met aansluitend een apsis. De halfronde apsis is gedekt onder een leien kegeldak. Een
De aan de H. Martinus opgedragen kerk is in de loop
sacristie is gelegen aan de linker façade ter hoogte van
der jaren tweemaal grondig gerestaureerd. De eerste
de koortravee. Een kapel bevindt zich aan de rechter
restauratie werd voltooid in 1950 nadat het kerkgebouw
koortravee. Zowel de sacristie als de kapel hebben een
tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd
onder zadeldak bedekte leien dakbedekking.
werd. De kerk werd in 1945 opgeblazen waardoor de toren, een deel van het dak en een deel van de lichtbeuk
Het metselwerk van het kerkgebouw is gelegd in
werden vernield. De toren was zodanig verwoest dat
kruisverband. De ornamentatie in het exterieur is
deze vanaf de eerste bouwlaag opnieuw opgetrokken
eveneens uitgevoerd in baksteen. Bakstenen, door
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
16
rondboogfriezen verbonden, lisenen zijn zowel
per gevelzijde een tweetal galmgaten, gescheiden
In het interieur wordt er veel gebruik gemaakt van de
aangebracht op de drie bouwlagen van de toren
door rondboogfriezen verbonden lisenen. Een
materialen marmer en graniet. Het houten oksaal, dat
alsmede op de twee bouwlagen van het schip, de apsis
driehoekvormig in metselwerk uitgevoerd fronton
via de traptoren bereikbaar is, is een belangrijk element.
en de enkele bouwlaag van de sacristie en de kapel.
markeert het einde van de toren en tevens het begin
Van grote waarde voor het interieur zijn eveneens de
Andere decoratieve in baksteen uitgevoerde elementen
van de spits. Op deze driehoekvormige gevelvlakken
rococo preekstoel uit 1759, een romaanse doopvont
zijn bloktandlijsten en spaarnissen. Een natuurstenen
zijn klokken aangebracht, omringt door drie ronde
van hardsteen uit de 12e eeuw met een koperen
regenlijst omringt het gehele schip. De dorpels zijn
spaarnissen. Een luidklok uit 1349 van een anonieme
deksel uit 1886, een viertal neo-gotische beelden
eveneens uitgevoerd in natuursteen en vormen de
gieter en een luidklok in 1457 gegoten door Jacobus
van t.w. St. Martinus, St. Ambrosius, St. Franciscus
basis van de in hout uitgevoerde rondboogvormige
‘clockgietere van Venloe’ bevinden zich in de toren.
en St. Antonius. De beelden zijn omstreeks 1860
vensters met glas-in-lood en bovenlichten. In elk van
vervaardigd en afkomstig uit de oude kerk van vóór
de twee zijgevels bevinden zich in de eerste bouwlaag
De apsis is rijkelijke geornamenteerd met door
1897. Vier gebrandschilderde glas-in-lood ramen op
door steunberen opgedeelde traveeën twee vensters.
kleinschalige boogfriezen verbonden lisenen op de
het priesterkoor uit 1955 (Max Weiss), en tenslotte een
De lichtbeuk of wel tweede geleding wordt verdeeld
eerste en tweede geleding. De vier neoromaanse
gebrandschilderd glas-in-lood raam in het portaal onder
door met rondboogfriezen verbonden lisenen en
vensters in de tweede bouwlaag worden omsloten door
de toren, eveneens van Max Weiss (1952) dat de Sterre
bevatten eveneens twee vensters per muurdeel. De
grote rondboogvormige lisenen met aan de onderzijde
der Zee uitbeeldt.
eerste geleding kan onderscheiden worden tussen een
een waterlijst. Onder de daklijst een boogfries en een
plint, een muurvlak, een waterlijst onder de vensters,
bloktandlijst.
Bouwtechnische staat
een venster, een boogfries, een bloktandlijst, een
Over het algemeen verkeert de kerk in een redelijk tot
lessenaardak.
goede staat en geregeld worden er (gesubsidieerde) Interieur
onderhoudswerken verricht. In het interieur zijn
De hoofdingang van de kerk bevindt zich aan de kopse
De opbouw van de kerk is aan de binnenzijde duidelijk
decoratieve muurschilderingen onder de huidige
kant van de toren. Het in metselwerk uitgevoerde
herkenbaar. Het schip wordt duidelijk opgedeeld in drie
verflaag opgemerkt. Door het deels loskomen van
portaal is rondboogvormig. De profielstenen met in
traveeën, het koor telt één travee gevolgd door de apsis.
de meest recente verflaag komen deze historische
natuursteen uitgevoerd voetstuk wekken de indruk
Het middenschip wordt geflankeerd door in regelmaat
schilderingen aan het licht.
van een doorlopende muurpijler. Boven een dubbele
afgewisselde zuilen en pijlers: het Rijnlands alternerend
houten deur met smeedijzeren ornamentatie ligt
stelsel. Tussen twee gekantonneerde pijlers staat
een decoratieve latei waar een fronton op rust.
een zuil met attisch basement en bladkapitelen. Een
Het in natuursteen uitgehouwen fronton toont
vierkante abacus vormt het eind van de zuil. De pijlers
een bijbels tafereel. Het gehele portaal wordt
hebben enkel imposten. De kruisribgewelven rusten
afgedekt met een natuurstenen baldakijn met op
op eenvoudige kapitelen van de pijlers. De zijbeuken
de nok een in natuursteen uitgevoerd kruis. Een
ontvangen licht via zes vensters, één per zijbeuktravee.
deur aan de rechterzijde van de klokkentoren geeft
De zijbeuken zijn eveneens overkluisd. Zes rondbogen
eveneens toegang tot het kerkportaal. Het beperkt
scheiden het schip van de zijbeuken. Boven de bogen
geornamenteerde plafond is eveneens rondboogvormig
loopt een sierlijst en daarboven per travee twee
en opgetrokken uit profielstenen. Een tweetal boven
boogvensters, eveneens boven een lijst.
elkaar geplaatste vensters zijn gelegen in de tweede bouwlaag. De derde geleding van de toren bevat Kerkenvisie gemeente Maasgouw
17
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
18
3.1.3 Huidige situatie en initiatieven
Genoemd moet worden dat dit een impressie is geweest
Huidig gebruik
op het moment dat de locatie bezocht werd.
De Sint Martinuskerk te Linne wordt om de 14 dagen gebruikt voor de eredienst. Op zaterdagavond om
Gewenst toekomstig gebruik
19.15 uur vindt een mis plaats die gemiddeld bezocht
Er spelen nog geen initiatieven voor een eventuele
wordt door 15 à 20 kerkgangers, afhankelijk van de
her- of nevenbestemming. Bij een eventuele her- of
misintenties kan dit aantal hoger liggen. Om de twee
nevenbestemming van de kerk in Linne dient rekening
jaar wordt de eerste communieviering gehouden met
te worden gehouden met de gesloten begraafplaats
ca. 12 kinderen. In de loop van 2023 zijn er tot nu toe
rondom de kerk. De gemeentelijke begraafplaats op
5 kinderen gedoopt, in 2022 waren dit er eveneens
loopafstand van de kerk is nog in gebruik.
5. In 2023 hebben er 9 uitvaarten plaatsgevonden, in 2022 waren dit er 5. In 2023 heeft er één huwelijk plaatsgevonden. De Sint Martinuskerk wordt naast de heilige mis ook wekelijks gebruikt voor repetities van het kerkelijke herenkoor en het dameskoor, deze bestaan uit leden van de kerk uit Linne en Brachterbeek. Het Linner mannenkoor St. Caecilia repeteert alleen in de Martinuskerk voorafgaande aan het kerstconcert dat op de laatste zaterdag voor Kerstmis plaatsvindt. De pastorie in Linne wordt op dit moment verhuurd. Dat levert maandelijks €1.160,- aan huuropbrengsten op. Er zal op de korte termijn een investering gedaan moeten worden gedaan voor het plaatsen van nieuwe kozijnen en groot onderhoud, volgens de begroting van de architect zullen deze kosten circa €70.000,- bedragen. De voornamelijk onderhoudswerkzaamheden worden in het najaar van 2023 uitgevoerd. Culturele betekenis De Sint Martinuskerk te Linne is gelegen aan de rand van het dorp. De locatie van de kerk vormt niet de oude kern van het dorp. Tijdens het locatiebezoek werd de indruk gewekt dat de dorpsbewoners niet een hele sterke band en betrokkenheid voelen met de kerk. Kerkenvisie gemeente Maasgouw
19
3.2 Sint Gertrudiskerk in Maasbracht 3.2.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkplein 1
Kadastrale gemeente
Maasbracht
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmonument
Monumentnummer
26519
Datum inschrijving
11 juli 1968
Sectie en perceelnummer
Sectie G, 336
Oppervlakte
940 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
Gerechtigde
Parochie H. Gertrudis
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
14 e eeuw - 1890 - 1948
Bouwstijl
Romaans - Neoromaans
Architect(en)
J. Kayser - A. Boosten
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 10
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
20
3.2.2 Historisch onderzoek Ruimtelijke context
Pastoor Smidts begon in 1878 met de plannen voor een
Aan de oostoever van de Maas ligt het dorp
nieuwe parochiekerk met behoud van de oude toren.
Maasbracht. Tot ongeveer 1957 bestond het dorp uit
Architect J. Kaijser’s ontwerpen werden pas in 1890
een hoofdstraat waaraan zich de bebouwing bevond.
uitgevoerd. In 1944 raakte de kerk beschadigd door
De Hoofdstraat op de grens tussen een hogere rug en
artilleriebeschietingen en werd een noodkerk gebruikt.
een lage overstromingsvlakte in het noorden. Waar de Hoofdstraat haaks op de Maasoever aankomt staat
In 1945 nam het kerkbestuur architect Boosten in de
de Sint Gertrudiskerk. Tegenover de kerk, aan het
arm om de kerk te herstellen. Het ontwerp omvatte
kerkplein, staat de pastorie en ten noorden van de kerk
Romaanse elementen om beter bij de toren te passen.
bevindt zich het kerkhof.
De restauratie begon in 1948 en de kerk werd in 1949 in
Tegenwoordig is het dorp uitgegroeid tot een
gebruik genomen. In de jaren 1950-1951 werd de toren
inwonertal van 7050, deze uitbreiding ten zuiden van
gerestaureerd en in 1961 gewijd door Mgr. Moors. Het
de oorspronkelijke Hoofdstraat heeft na de Tweede
priesterkoor werd in 1969 aangepast, met verwijdering
Wereldoorlog plaatsgevonden. In de voormalige
van communiebanken en zijaltaar. In 1987 werd een
overstromingsvlakte ten noorden van de Hoofdstraat
invalidentoegang gecreëerd aan de straatzijde.
ligt tegenwoordig de gemeente haven. De omliggende bebouwing bestaat uit woonhuizen en enige bedrijfspanden.
Afbeelding 11
Kadastrale situatie
Afbeelding 12
Luchtfoto
Bouwhistorische beschrijving Exterieur
Bouwhistorie
De toren van de kerk bestaat uit drie delen die met
In 1265 stond er een kerkgebouw in Maasbracht nabij
waterlijsten zijn verbonden. De onderste sectie
de Maas. De bestaande toren dateert waarschijnlijk
heeft een bakstenen basis, terwijl de rest van het
uit de 14e eeuw, hoewel sommige deskundigen op
metselwerk in mergel is uitgevoerd. De eerste sectie
basis van stijlelementen ook de 13e eeuw als mogelijk
heeft voornamelijk blinde muren, behalve een
bouwjaar beschouwen. Onder pastoor Vorsterman werd
rondboogvenster. Het middendeel van de toren is
de kerk in 1695 aangepast om 600 gelovigen te kunnen
versierd met lisenen en drie verbonden rondbogen.
huisvesten, maar het is onduidelijk of dit nieuwbouw of
In de bovenste sectie bevinden zich klokken en elk
uitbreiding betrof. Onder pastoor H. Clermonts werd de
van de vier zijden heeft twee spitsboog galmgaten en
kerk in 1785 opnieuw vergroot. In 1867 ontving pastoor
wijzerplaten. Een geprofileerde daklijst loopt boven
Smidts subsidie voor de bouw van een voorportaal.
een rondboogfries, met daarboven een achthoekige naaldspits bedekt met leien.
De kerk diende als ontmoetingsplek voor binnenschippers vanwege de nabijheid van de
De aangrenzende nieuwe kerk, volledig opgetrokken
Maas. Deze traditie bleef behouden. Er waren ook
uit rode baksteen, staat naast de toren. Het schip heeft
schippersinternaten en kerken voor hervormden en
vier traveeën met steunberen, ramen aan de zuidzijde
gereformeerden in Maasbracht.
tussen de contreforten en een portaal aan de zuidgevel.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
21
Het transept heeft twee traveeën met zadeldaken, en
Het transept sluit aan op het schip en heeft dezelfde
de grote rondvensters hebben betonnen maaswerk.
opbouw. De transeptarmen hebben kruisgraatgewelven
Aan de zuidkant van het transept zijn rondboogvensters
en de viering heeft een open dakstoel met een grote
die verschillende compartimenten, waaronder een zij-
gordelboog. Trapjes vanuit de transeptarmen leiden
ingang, doopkapel, zijkapel en sacristie, verbergen. Het
naar de zijkapellen naast het priesterkoor. Een brede
priesterkoor is hoger dan het schip en heeft gekoppelde
triomfboog markeert de overgang naar het priesterkoor,
rondboogvensters aan beide zijden en twee hoge
dat zich boven het vloerniveau van het transept en
rondboogramen in de halfronde apsis.
schip verheft. Het ronde priesterkoor heeft kruisgraaten straalgewelven en toegang tot zijkapellen met
In de noordgevel bevinden zich een tweede zijkapel en
kruisgraatgewelven. De apsis heeft deuren die toegang
bijsacristie. Een met een rondboog overkluisde trap leidt
geven tot de bijsacristie en sacristie. De voormalige
naar de kelder, terwijl een andere naar de achteringang
doopkapel is nu een Mariakapel met een tongewelf.
van de kerk gaat. Het priesterkoor is hoger dan het schip en heeft gekoppelde rondboogvensters en een zadeldak
Bouwtechnische staat
dat de apsis volgt.
Over het algemeen verkeert de kerk in een goede staat en geregeld worden er (gesubsidieerde)
Interieur
onderhoudswerken verricht. In het interieur zijn
De hoofdingang van de kerk leidt naar de zuidelijke
decoratieve muurschilderingen onder de huidige
processiegang en vervolgens naar het brede
verflaag opgemerkt. Door het deels loskomen van
middenschip. De hoofdingang is niet uitgelijnd met de
de meest recente verflaag komen deze historische
toren, het middenpad en het altaar van de viering. De
schilderingen aan het licht. De kerk is voorzien van een
westtoren begrenst de achterzijde van de kerk. De muur
luchtverwarmingssysteem.
bevat overblijfselen van de voormalige zangtribune, met een dichtgemetselde boog die naar de tribune leidde. Een lichtbak met glas-in-lood hangt nu tegen deze muur. Het middenschip heeft vier gemetselde rondbogen die uit de pijlers ontspringen en geen kapitelen of basementen hebben. De open dakconstructie heeft kinderbalken en witte platen. De kerkvloer is bedekt met leistenen tegels. Tussen het middenschip en de zijbeuken staat een arcade van vier rondbogen met kleinere rondboogjes erboven, ontworpen om daglicht vanuit de zijvensters binnen te laten. De processiegangen hebben bakstenen kruisgraatgewelven. De gewelven zijn lichter rood van kleur dan het muurwerk. Kerkenvisie gemeente Maasgouw
22
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
23
3.2.3 Huidige situatie en initiatieven
opgesteld waarbij het kerkhof groener zal worden
Huidig gebruik
ingericht, als plaats voor stilte en bezinning.
De Sint Gertudiskerk in Maasbracht vormt eigenlijk de ‘hoofdkerk’ van de parochie Maasbracht. Wekelijks komen er op een zondag 70 à 80 parochianen. Het aanvangstijdstip van de H. Mis is 11.00 uur. De kerk biedt met het brede middenschip ook de meeste zitplaatsen, namelijk 600 tot 650. Per week vinden vier missen plaats: op zondag-, maandag- en vrijdagochtend en op dinsdagavond. In 2023 hebben 6 doopsels plaatsgevonden, geen huwelijken en 5 uitvaarten. In 2022 hebben 5 doopsels plaatsgevonden en één huwelijk. De eerste communie vindt om de twee jaar plaats met ca. 20 communicanten. Culturele betekenis De Sint Gertudiskerk in Maasbracht heeft een relatief hoge culturele betekenis, mede dankzij zijn mergelstenen toren die uit de 14e mogelijk al 13de eeuw stamt. Door de ligging nabij de Maas, hebben binnenvaartschippers zich altijd sterk aangetrokken gevoeld tot deze kerk. Van de vaste kerkbezoekers en vrijwilligers zijn ca. 50% uit de wereld van de (oud) schippers. Veel parochianen steken een kaarsje op in de Mariakapel van de kerk. Gewenst toekomstig gebruik De kerk in Maasbracht is aangewezen als hoofdkerk van de Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël. Mede vanwege de centrale ligging is de gemeenschap er gebaat bij deze kerk te behouden voor de eredienst. Naast de kerk ligt een ruime gemeentelijke begraafplaats.
Vele graven zijn geruimd, waardoor de begraafplaats aandoet als leeg en onsamenhangend. Gekeken wordt of deze ruimte in de toekomst anders kan worden ingericht, bijvoorbeeld met een aantal zitplaatsen. Daartoe is door de gemeente een plan Kerkenvisie gemeente Maasgouw
24
3.3 Heilig Hart van Jezuskerk Brachterbeek 3.3.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkstraat 7
Kadastrale gemeente
Maasbracht
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Gemeentelijk Monument
Monumentnummer
n.v.t.
Datum inschrijving
n.v.t.
Sectie en perceelnummer
Sectie B, 2225
Oppervlakte
496 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
Gerechtigde
Parochie H. Hart van Jezus
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
1933
Bouwstijl
Expressionisme
Architect(en)
J.G.C. Franssen
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 13
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
25
3.3.2 Historisch onderzoek
De kerk is opgetrokken in een behouden
Ruimtelijke context
expressionistische stijl. Het metselwerk is gelegd in
Brachterbeek is ontstaan rondom de zogenoemde
Vlaams verband. De voorgevel met ingangspartij bestaat
Krombeek. Op een topografische militaire kaart uit
uit een asymmetrische puntige gevel. Een traptrede
ca. 1850 staat de Krombeek duidelijk aangegeven. Ter
leidt naar het inspringende portaal met een drietal
hoogte van het dorp heeft deze beek een gebogen
in trapsgewijs kleiner wordende korfbogen welke
verloop. Parallel aan de beek zijn aan de noord-
rusten op natuurstenen sluitstenen. De korfbogen zijn
zowel als aan de zuidoever wegen aangelegd, waar
uitgevoerd in een in baksteen uitgevoerde verticale
de dorpsbebouwing en de nutstuinen omheen zijn
rollaag. De houten toegangsdeuren zijn beperkt
gekomen. Rond 1895 is de beek rechtgetrokken, dicht
geornamenteerd met smeedijzer en een tweetal glas-
tegen de zuidelijke weg aan. Binnen de twee straten
in-lood ramen. Aan weerszijden van het portaal zijn een
zijn vervolgens de kerk, een dorpshuis en een café
tweetal gotische vensters met in baksteen uitgevoerde
in het beekdal gebouwd. Mooi centraal in het dorp,
dorpels geplaatst. Onder deze vensters een decoratieve
maar vreemd genoeg in de overstromingsgevoelige
plint uitgevoerd in een rollaag. De rollaag omringt
strook. Later in de 20ee eeuw heeft men de beek weer
de gehele kerk behalve de kerktoren. Rechts van het
meanderend gemaakt en is de strook rijkelijk beplant.
portaal een natuurstenen gedenkplaat met de tekst
Voor de kerk ligt een speelveldje en een parkeerplaats.
‘Dank en eerbied voor wat in 50 jaren door velen is
Brachterbeek zelf is inmiddels flink uitgebreid richting
geschied 1933-1983’. Boven het portaal bevinden zich
Maasbracht, nog alleen gescheiden door de A2.
twee langgerekte gotische vensters geflankeerd door
Afbeelding 14
Kadastrale situatie
Afbeelding 15
Luchtfoto
een tweetal in metselwerk en natuursteen uitgevoerde
Bouwhistorische omschrijving
abstracte pilasters. In de nok van de gevel bevindt zich
Exterieur
een natuurstenen kruis.
De op het noord-oosten georiënteerde kerk staat op een bascilica-vormig grondplan en is verbonden met de
De toren bestaat respectievelijk uit drie bouwdelen
pastorie. De éénbeukige kerk met verlaagd voorportaal
met aan de oostzijde een houten toegangsdeur met
en priesterkoor is opgetrokken uit baksteen en is gedekt
portaal opgetrokken in eenzelfde materiaalsoorten en
onder zadeldak met pannen. De vierkante klokkentoren
stijl maar in behoudendere vorm. Aan de zijde van de
met ingesnoerde spits is asymmetrisch gesitueerd in de
voorgevel bevindt zich een rond glas-in-lood venster.
oksel van het verlaagde voorportaal en het middenschip.
De tweede geleding begint circa een meter boven het
Aan de linkerzijde van het kerkportaal bevindt zich
portaal van de kerktoren en bestrijkt de gehele gevel
een vijfhoekige doopkapel. Zowel de kapel als de apsis
tot aan de torenspits. Een tweetal lisenen op elk van de
hebben een meerzijdig puntdak, gedekt onder pannen
vier gevelvlakken bevatten smalle vensters. De lisenen
waarvan de kapel een viertal en de apsis een vijftal
eindigen in een tweetal galmgaten. Aan elke zijde van
nokvorsten bevat.
de toren hangt een klok. De ingesnoerde torenspits is bedekt met leien.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
26
De kerk bevat glas-in-loodramen van René Smeets en Max Weiss. Verder is er een Heilig Hartbeeld van J. Verdonk uit 1920. Interieur Elke travee in het middenschip wordt benadrukt door de zware in baksteen en spitsboog uitgevoerde tongewelven met rondvormige opening in de nok. Op de witgepleisterde muren wordt iedere travee geornamenteerd door een in de muur gemetselde bakstenen spitsboog. Het plafond van het schip is uitgevoerd in hout. De vloer met natuurstenen betegeld. Aan weerszijden van het middenpad zijn houten kerkbanken geplaatst. Aan de achterzijde van het middenschip ter hoogte van de voorruimte bevindt zich het orgel dat middels een in spitsboog uitgevoerde driehoekige opening zichtbaar is. Twee beeltenissen aan het uiteinde van het schip en een hangend kruisbeeld van Christus flankeren de opgang naar het priesterkoor waar het altaar is gepositioneerd. De vensters in de apsis worden eveneens omlijst door in spitsboog uitgevoerd metselwerk op een witgepleisterde muur. De vloer van het priesterkoor zijn rijkelijk gedecoreerd met rood, beige en blauwe tegels.
Bouwtechnische staat De H.H. van Jezuskerk te Brachterbeek verkeert in een goede onderhoudstoestand. In 2009 is het interieur opnieuw geschilderd. Dit betreft het koorgedeelte van de kerk, dat i.v.m. roetvorming door slecht functioneren van de met stookolie werkende verwarming is ontstaan (deze installatie is inmiddels vervangen door een met gasgestookte ketel). Een paar jaar later is aan de buitenzijde ook een schilderbeurt uitgevoerd. Deze taken worden geregeld door het parochiebestuur.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
27
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
28
3.3.3 Huidige situatie en initiatieven
appartementen/woningen. Een andere investeerder
Huidig gebruik
zou de kerk willen slopen en een nieuwbouw
In de H.H. van Jezuskerk in Brachterbeek wordt om de
appartementenblok met zorgappartementen laten
14 dagen een mis gehouden op zondagmorgen om 9.30
verrijzen op de locatie van de huidige kerk. Daarnaast
uur. Deze wordt bijgewoond door 20 à 25 leden. Op
is tegen de H.H. van Jezuskerk te Brachterbeek een
woensdagavond wordt er een tweede mis gehouden
pastorie aangebouwd. De doorgang van de kerk naar
in de kapel van O.L.V. van Loreto, Tergouwen. De kerk
de pastorie is dichtgezet. De voormalige pastorie die als
in Brachterbeek biedt 360 zitplaatsen. In 2023 hebben
gemeentelijk monument is beschermd is in het verleden
4 uitvaarten en geen eerste communie, doopsels of
gesplitst in twee appartementen, de daarmee gemoeide
huwelijken plaatsgevonden. In 2022 hebben 4 doopsel
kosten bedroegen ca. 2,5 ton. Het appartement op de
plaatsgevonden en 4 uitvaarten plaatsgevonden.
begane grond wordt op dit moment bewoond door Oekraïners. Het appartement op de bovenverdieping is
De huuropbrengsten van de pastorie in Brachterbeek
voor onbepaalde tijd verhuurd aan een alleenstaande
levert maandelijks €670,- en €650,- voor respectievelijk
dame. Het initiatief voor een eventuele herbestemming
het boven- en benedenappartement.
van de kerk en voormalige pastorie is interessant vanwege de maatschappelijke bestemming op het pand.
Culturele betekenis Tijdens het locatiebezoek van de H. Hartkerk van Jezus kwam niet naar voren dat de kerk een hogere culturele betekenis heeft voor de omgeving dan de andere kerken die zijn bezocht. De kerk neemt wel een prominente plek in het stratenplan van Brachterbeek. Naast de kerk is een gemeenschapshuis gelegen, genaamd het ‘Baekerhoes’. Het kerkelijk zangkoor heeft er in het verleden gerepeteerd. Thans worden hier verschillende activiteiten gehouden zoals kienen, vergaderingen, workshops et cetera. Gewenst toekomstig gebruik Tijdens het overleg in het parochiehuis met pastoor Creemers en penningmeester Vrinzen werd genoemd dat er momenteel twee mogelijke initiatieven voor herbestemming spelen bij de H.H. van Jezuskerk te Brachterbeek. Het eerste initiatief is van een projectontwikkelaar die de kerk zou willen opkopen en herbestemmen tot (zorg) Kerkenvisie gemeente Maasgouw
29
3.4 Sint Stephanuskerk Stevensweert 3.4.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Jan van Steffeswertplein 3
Kadastrale gemeente
Stevensweert
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmomument
Monumentnummer
34890
Datum inschrijving
23 april 1968
Sectie en perceelnummer
Sectie A, 2511
Oppervlakte
511 m2
Kerkbestuur
Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H. Rafaël
Gerechtigde
Parochie H. Stephanus
Soort gebouw
Parochiekerk
Bouwjaar
1781 - 1948
Bouwstijl
Classicisme
Architect(en)
P. Rutten - P. Cuypers jr.
Bestemming
Maatschappelijk
Afbeelding 16
Gevelaanzicht van het object Kerkenvisie gemeente Maasgouw
30
3.4.2 Historisch onderzoek
Interieur
Ruimtelijke context
Hoogaltaar, twee zijaltaren, twee koorbanken, twee
De vestingstad Stevensweert ligt samen met Ohé
biechtstoelen en communiebank, XVIIId. Doopvont
en Laak op een eiland dat door twee armen van de
van omstreeks 1200. Marmeren wijwatervat, XVIII.
Maas gevormd is. Tegenwoordig wonen er zo’n 1610
Preekstoel, XIX A. Orgel en orgelgalerij, XIX. 36
inwoners. Het plaatsje heeft een opvallende radiale
kerkbanken. XVIII. Stenen beeld van de H. Stephanus,
plattegrond. De Sint Stephanuskerk bevindt zich aan de
XV. Houten beelden: Annatrits, XVI, in houten nis, XVII;
westrand van het historische deel van Stevensweert,
madonna, XVII A, in houten nis; fragment van een
dichtbij de Maas. Aan de voorzijde van de kerk ligt een
engelgroepje, van omstreeks 1700; kruisbeeld, XVIIIa
pleintje met leilindes waarlangs auto’s geparkeerd
van een calvarie; klein corpus, XVII, van een wegkruis;
kunnen worden. Ten oosten van de kerk scheidt een
borstbeeld op voetstuk van de H. Ambrosius, XVIII A; H.
bakstenen muur de kerk van de openbare weg. Aan de
Petrus en H. Paulus, XIX A. Ommuurd kerkhof, waarop
westzijde, tussen de kerk en de rivier, ligt een kerkhof.
o.a. zeven grafkruisen, 1642-1762.
Op het ommuurde kerkhof (ommuring uit 1823) zijn nog enkele oude graven te vinden. In de ommuring zelf
Bouwtechnische staat
zijn zeven grafkruisen ingemetseld uit de periode 1642-
De Sint Stephanuskerk in Stevensweert verkeert in
1762.
een goede tot redelijke onderhoudstoestand. Het binnenschilderwerk is recentelijk aangepakt na
Bouwhistorie
vochtvorming in de kerk. De restauratie van het (leien)
De oorspronkelijk 17e-eeuwse kerk werd in 1781
kerkdak heeft plaatsgevonden in 2024. De subsidiabele
vervangen door een classicistische kerk in de vorm van
kosten bedragen ruim € 420.000, waarvan deels
een Grieks kruis naar een ontwerp van Petrus Rutten.
gefinancierd wordt door de Provinciale kerkensubsidie
Deze kerk had een houten toren. In 1944-’45 werd de
(60%, ongeveer € 252.000) en 10% cofinanciering door
kerk beschadigd en hersteld door P. Cuypers jr., waarbij
de gemeente Maasgouw.
Afbeelding 17
Kadastrale situatie
Afbeelding 18
Luchtfoto
de kerk tevens werd verlengd en voorzien van een portaal.
Bouwhistorische beschrijving Exterieur Het kerkgebouw staat op een kruisvormige plattegrond en werd gebouwd omstreeks 1781. Omstreeks 1948 werd het gebouw uitgebreid richting het zuiden. De ingang wordt geaccentueerd door natuurstenen blokken en een klokgeveltje met daarin een beeld van St. Stefanus.
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
31
Foto overzicht
Kerkenvisie gemeente Maasgouw
32
3.4.3 Huidige situatie en initiatieven
herbestemming van de Sint Stephanuskerk te
Huidig gebruik
Stevensweert zijdelings ter sprake. Een idee zou kunnen
In de Sint Stephanuskerk te Stevensweert wordt om
zijn om de kerk te herbestemmen als dorpshuis. Die
de 14 dagen op zaterdagavond om 18.00 uur een mis
kans is echter klein nu de voorkeur van de gemeente
gehouden. Afhankelijk van de misintenties wonen 25
voor een nieuw dorpshuis uitgaat naar een andere
gelovigen de mis bij. Dit heeft mede te maken met het
locatie. Naast de kerk ligt het voormalige gemeentehuis
praktische tijdstip waarop de viering plaatsvindt. In 2023
van Stevensweert. Daarin is momenteel het
vonden er 2 doopsels, 0 huwelijken, en 7 uitvaarten
Streekmuseum Stevensweert / Ohé en Laak gevestigd.
plaats. In 2022 waren dit 3 doopsels en 6 uitvaarten. De voormalige pastorie is in het verleden in gebruik geweest als woning voor de priester en wordt thans verhuurd aan particulieren. De parochiefederatie zou deze het liefst afstoten. De huuropbrengsten van de pastorie in Stevensweert bedragen maandelijks €1.200,-. Er staat voor circa €75.000,- aan onderhoudskosten op de planning. De huidige huurders hebben al aangegeven deze pastorie te willen kopen. Culturele betekenis De Sint Stephanuskerk in Stevensweert is gelegen aan het Jan van Steffeswertplein. Dit plein is zeer recentelijk heringericht, waardoor de kerk een prominente plek inneemt in de historische kern van Stevensweert. Stevensweert staat bekend als een oud vestingstadje dat zijn geometrische stratenpatroon heeft behouden. De historische kern met het streekmuseum trekt veel dagjestouristen. Vanuit het museum worden rondleidingen gegeven in de kern van Stevensweert, het protestantse kerkje en de Sint Stephanuskerk. Op de vrijdag voor kerstmis vindt er een kaarsenfeest plaats met o.a. koren en zanggroepen in de kerk(en) en het trefcentrum. Gewenst toekomstig gebruik Gedurende het overleg met pastoor Creemers en penningmeester Vrinzen kwam een eventuele Kerkenvisie gemeente Maasgouw
33
3.5 Onze Lieve Vrouw Geboorte Ohé en Laak 3.5.1 Objectgegevens Objectinformatie Adres
Kerkstraat 4 A
Kadastrale gemeente
Ohé en Laak
Administratieve gemeente
Maasgouw
Status
Rijksmonument
Monumentnummer
522190
Datum inschrijving
3 april 2002
Sectie en perceelnummer
Sectie B, 1214
Oppervlakte
409 m2
Kerkbestuur