Bijlage 1. Kerkenvisie gemeente Maasgouw

Maasbracht als hoofdkerk gelden. Bij de huidige

het vinden van een nevenfunctie of herbestemming, of

parochiefederatie Emmaüs wordt daarbij aan de

hierover nadenken, het lastig vinden om in te schatten

Abdijkerk van Thorn gedacht als hoofdkerk.

wat er mogelijk is binnen de kaders van het gebouw. Ook de locatie en omgeving spelen daarbij een rol.

Centralisering

Daar waar wordt gezocht naar nieuwe functies, speelt

Het streven is in principe om zoveel mogelijk

de vraag in hoeverre deze exploitabel zullen zijn. Ook

kerkgebouwen te blijven gebruiken voor de eredienst,

praktische zaken als de toegankelijkheid, ontsluiting

hoewel er bij beide parochiefederaties realiteitsbesef

en de al dan niet aanwezigheid van een begraafplaats

bestaat dat dit op de middellange en langere termijn

spelen daarbij een rol.

vanwege de financiële druk waarschijnlijk niet haalbaar meer zal zijn. Daartoe moet nu worden

Instandhouding

gekeken naar gedeeltelijke of gehele herbestemming

De algehele instandhouding van de kerkgebouwen

van kerkgebouwen. Het eventueel afstoten van

vormt een belangrijk thema. Het onderhoud brengt

kerkgebouwen is een lastige en pijnlijke beslissing,

vaak relatief hoge kosten met zich mee en vraagt

maar zal uiteindelijk wel noodzakelijk zijn. Er spelen

om specifieke kennis en expertise. De meeste

nog geen concrete initiatieven voor herbestemming

kerkgebouwen hebben een rijksmonumentale status. Kerkenvisie gemeente Maasgouw

71

6

7

9

1

8

2 10

3

1

Sint Martinuskerk Linne

2

Sint Gertrudiskerk Maasbracht

3

Heilig Hart van Jezuskerk Brachterbeek

4

Sint Stephanuskerk Stevensweert

5

O.L.V. Geboortekerk Ohé en Laak

6

Sint Martinuskerk Beegden

7

Sint Stephanuskerk Heel

8

Sint Medarduskerk Wessem

9

Sint Michaëlskerk (Abdijkerk) Thorn

10 Protestantse kerk Maasbracht

4

Parochiefederatie Maasbracht 5

Parochiefederatie Emmaüs Protestantse gemeente Maasbracht

Afbeelding 40

Spreiding van de kerkgebouwen, grootte a.d.h.v. capaciteit Kerkenvisie gemeente Maasgouw

72

Spreiding van de kerkgebouwen Het kaartje op de voorgaande pagina toont de spreiding van de kerkgebouwen en de

Huidige situatie en kansen

grootte naar aanleiding van de capaciteit. De kerkgebouwen zijn relatief verspreid

In de tabel op de volgende pagina wordt de huidige situatie van de individuele

binnen de gemeentegrenzen, waarbij in minstens iedere kern een kerkgebouw staat.

kerkgebouwen en begraafplaatsen in beeld gebracht. De objecten zijn in relatie tot

Door het reeds bestaan van de parochiefederaties en onderlinge samenwerkingen

elkaar voorzien van een kwalificatie. Het huidig gebruik, de contextuele betekenis en

is er over het algemeen ook meer bereidheid om diensten in een ander kerkgebouw

huidige situatie zijn ingevuld aan de hand van de gesprekken met de kerkbesturen en

te volgen. Binnen de nieuwe fusieparochie H. Rafaël bevinden zich twee kerken

de resultaten uit de enquête. Het huidig gebruik gaat in op het aantal kerkgangers en

op relatief korte afstand van elkaar: de Sint Gertrudiskerk in Maasbracht en de

aantal diensten. In geval dat bij het aantal diensten 0,5 staat, betekent dit dat er één

Heilig Hart van Jezuskerk in Brachterbeek. Deze zijn eveneens het meest centraal

dienst om de week, dus iedere 14 dagen plaatsvindt. De contextuele betekenis plaatst

gelegen ten opzichte van de andere kerkgebouwen. De overweging om zodoende

het object in context van haar omgeving. Voor de huidige situatie is gekeken naar het

de Gertrudiskerk als hoofdkerk van de Parochiefederatie Maasbracht / Parochie H.

financieel vermogen en de onderhoudstoestand van het gebouw. Voor het functioneel

Rafaël te behouden en de H.H. van Jezuskerk uiteindelijk af te stoten lijkt op het eerste

gebruik zijn de praktische voorzieningen in en rondom de kerk in acht genomen.

gezicht een logische keuze. In het geval van cluster Emmaüs ligt de Medarduskerk in Wessem het meest gunstig. Dit is echter niet de meest bezochte kerk, en vanwege

Vervolgens wordt voor ieder object de potentie tot transformatie in beeld gebracht.

de algehele culturele betekenis van de Abdijkerk ligt deze het meest voor de hand

Daarvoor is gekeken naar de functionele kaders van het gebouw en is een inschatting

om te behouden als hoofdkerk. De kerk in Beegden is het meest afgelegen, en wordt

gemaakt in bijvoorbeeld de bereidbaarheid van de gemeenschap om uit te wijken

verhoudingsgewijs (aantal kerkgangers in verhouding tot de capaciteit) ook het minst

naar een ander kerkgebouw voor de eredienst. Tevens zijn enkele nieuwe mogelijke

gebruikt. Daarbij komt kijken dat deze naoorlogse kerk op cultureelhistorisch vlak

functies getoetst aan de hand van de ruimtelijke opzet van het gebouw en de noden

ook het minst waardevol is (ten opzichte van de andere kerkgebouwen), hoewel dit

en wensen vanuit de omgeving.

uiteraard niet alles zegt over de cultureel-maatschappelijke waarde die de kerk heeft voor de omwonenden.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

73

kwalificatie

Aantal diensten per week Nevenfunctie

Monumentale status (RM/GM)

Afstand tot naburige kerk (zelfde religie)

Begraafplaats

Martinuskerk Linne

15-20 0,5 RM

 2,9 KM 

Gertrudiskerk Maasbracht

70-80 4 RM

 0,5 KM 

H.H. Jezuskerk Brachterbeek

20-25 0,5 GM

 1,6 KM 

Stephanuskerk Stevensweert

25 0,5 RM

 2,6 KM 

O.L.V. Geboorte Ohé en Laak

NB 0,5 RM

 2,6 KM 

Martinuskerk Beegden

20 0,5 GM

 2,2 KM 

Stephanuskerk Heel

10-15 1,5 RM

 2,2 KM 

Medarduskerk Wessem

20 2 RM

 3,3 KM 

Abdijkerk Thorn

45 2  RM

 3,3 KM 

Protestantse kerk Maasbracht

35-70 1   12,1 KM 

-+  -

Afbeelding 41 Kerkenvisie gemeente Maasgouw

Educatieve functie

Commerciele functie

Culturele/ maatschappelijke functie

Kantoorfunctie

Zorgvunctie

Woonfunctie

Potentie tot herbestemming

Functioneel gebruik

Bijbouwen of inkrimping gebouw

Potentie tot medegebruik

Potentie tot secundaire kerk

Potentie tot centrumkerk

Parkeergelegenheid

Nevenruimtes

situatie

Pastorie

Toegankelijkheid / ontsluiting

Bereikbaarheid

Onderhoudstoestand

Financieel - exploitatie nevenfunctie

Financieel - exploitatie hoofdfunctie

Contextuele betekenis

Financieel - vermogen

Ontwikkelpotentie wijk

Draagvlak bij omgeving

Culturele betekenis

Deel van ensemble / stadsgezicht

Beeldbepalend / herkenningspunt

Aantal kerkgangers per dienst

Huidig gebruik Huidige Transformatie potentie

++

Huidige situatie & kansen 74

6. Toekomstscenario’s Als het gaat om de toekomst van een kerkgebouw zijn er verschillende mogelijkheden denkbaar. In dit hoofdstuk worden deze besproken en in kaart gebracht. In feite zijn er grofweg twee opties,

genereren voor het onderhoud of zelf het pand huren van de nevenexploitant. Bij dit scenario is het van belang dat de hoofdfunctie (religieus) en de nevenfunctie(s) niet

ofwel de religieuze functie wordt - al dan niet geheel - behouden, ofwel de religieuze functie

conflicteren met elkaar.

wordt afgestoten. Bij beide richtingen zijn vervolgens weer verschillende toekomstscenario’s

Afstoten van de religieuze functie

denkbaar. Tevens zullen enkele voorbeeldprojecten worden gegeven die ter inspiratie kunnen

Wanneer voortzetting van de religieuze functie geen

dienen indien er wordt gedacht over herbestemming.

in beeld. Het kerkgebouw wordt dan aan de eredienst

6.1 Toekomst van een kerkgebouw

haalbare optie meer is komen er andere mogelijkheden onttrokken. Ook hierbij zijn grofweg drie scenario’s te

3. De religieuze functie wordt voortgezet in combinatie

onderscheiden:

Behoud van de religieuze functie

met nevenfunctie(s). Buiten de erediensten en vieringen

Indien het kerkgebouw haar religieuze functie behoud

om kan de kerk worden ingezet als ruimte voor

1. Wanneer een kerkgebouw op geen enkele manier

zijn er in hoofdlijnen drie scenario’s:

bijvoorbeeld culturele en maatschappelijke activiteiten,

meer kan voortbestaan binnen zijn religieuze functie

evenementen of bijeenkomsten. De kerkeigenaar

biedt herbestemming een kans.

1. Het kerkgebouw behoudt volledig de religieuze

kan het gebouw dan verhuren om zo inkomsten te

functie. Dit scenario wordt in principe altijd als eerste

Volledige religieuze functie

onderzocht. Het religieus gebruik door de huidige eigenaar, door een andere geloofsgemeenschap of Behoud religieuze functie

door een combinatie wordt voortgezet. Bij dit scenario zijn bouwkundige aanpassingen meestal niet nodig. Daarbij moet wel bekeken worden op welke manier het

Religieuze functie met nevenfunctie

gebouw op een gezonde manier behouden kan worden. 2. De religieuze functie wordt voortgezet in een gedeelte van het gebouw. Vooral kerkgebouwen die een gedeelte,

Toekomst van een kerkgebouw

zoals een Mariakapel, tot hun beschikking hebben lenen

Herbestemming

zich hiervoor. Dit scenario is denkbaar wanneer de kerk zelf qua omvang niet meer in verhouding is met het aantal kerkgangers. Een kleinere ruimte, een gedeelte van de kerk, zal dan in een prettigere verhouding zijn

Religieuze functie in deel van gebouw

Afstoten religieuze functie

Leegstand of tijdelijk gebruik

met het aantal personen die de eredienst bijzitten. Sloop

Voor grotere vieringen of diensten zal moeten worden afgeweken. Het overige kerkgedeelte kan in dit geval worden gebruikt voor een nieuwe functie.

Afbeelding 42

Toekomstscenario’s van een kerkgebouw Kerkenvisie gemeente Maasgouw

75

Dit is in feite een stap verder dan een nevenfunctie

functie niet haalbaar blijkt, kan er ook worden gekeken

of meervoudig gebruik. Ook hierbij moet idealiter de

naar een private functie. Het gebouw zal dan minder

nieuwe functie in lijn zijn met de cultuurhistorische en

waarschijnlijk de sociaalmaatschappelijke rol als plek

sociaalmaatschappelijke betekenis van het gebouw.

van samenkomst en verbinding vervullen en blijft vooral

Over het algemeen zal de voorkeur daarom uitgaan

behouden in de materiele en stedenbouwkundige zin.

naar een herbestemming met een culturele of sociaalmaatschappelijke functie.

Daarnaast moet er praktisch gekeken worden naar de kaders van het gebouw. Kerkgebouwen zijn met

2. Als een van bovenstaande scenario’s niet direct een

een bepaald doel gebouwd, en dat is te zien en te

oplossing biedt of onhaalbaar zijn gebleken komt het

voelen in de belevenis van de ruimte. Hoewel dit doel,

kerkgebouw leeg te staan. In dat geval kan er eventueel

de al dan niet tijdelijke functie, kan veranderen is het

worden gekeken naar een tijdelijke invulling. Het

wenselijk dit met inachtneming van de ruimte zoals deze

gebouw blijft wel behouden. Bij leegstand is het gevaar

oorspronkelijk is ontworpen te doen. Daarnaast hebben

dat het gebouw in verval raakt en om aanzienlijke

veel van de kerkgebouwen in Maasgouw te maken met

restauratiekosten vraagt of alsnog gesloopt moet

de kaders van de Rijksmonumentale status. Het vinden

worden.

van een passende (gedeeltelijke) nieuwe invulling die zowel in de omgeving, bij de oorspronkelijke betekenis

3. Sloop. Dit is vanuit cultuurhistorisch en

als binnen de praktische kaders past is dan ook geen

maatschappelijk oogpunt het minst aantrekkelijke

gemakkelijke opgave. Bovendien moet de nieuwe functie

scenario. De verschillende waarden die het

ook financieel levensvatbaar zijn en voldoen aan de

gebouw vertegenwoordigt zullen verloren gaan. Bij

huidige en toekomstige noden van de samenleving.

kerkgebouwen die zijn aangewezen als monument is sloop over het algemeen niet aan de orde.

6.2 Herbestemming

Gelukkig zijn er reeds tal van voorbeelden te vinden. De boekhandel in de gotische Dominicanenkerk in Maastricht is wellicht een van de drukst bezochte

Geslaagde herbestemmingsinitiatieven kunnen niet

boekhandels van Nederland. Maar ook een bibliotheek,

zomaar gekopieerd en geplakt worden. Een succesvolle

of museum, gezondheidscentrum of buurtcentrum,

exploitatie is in grote mate afhankelijk van de omgeving

kantoren, woningen of zelfs een boulderhal; een

waarin het object zich bevindt. De nieuwe functie moet

heel pallet aan functies is denkbaar. Op de volgende

passen bij de cultuurhistorische betekenis van het

pagina’s worden enkele reeds gerealiseerde

gebouw en recht doen aan de gemeenschapsfunctie

herbestemmingsprojecten omschreven. Meer specifiek

die het gebouw heeft of had. De directe omgeving

is er gekeken naar voorbeeldprojecten die goed

moet zich kunnen vinden in de nieuwe functie en deze

voorstelbaar zijn binnen de gemeentegrenzen van

moet aansluiten bij de gemeentelijke ambities van

Maasgouw. Deze dienen ter inspiratie wanneer er wordt

Maasgouw. Op die manier blijft het gebouw publiek

gedacht aan herbestemming van het kerkgebouw.

toegankelijk en behoudt het de rol als plek met een verbindend karakter. Als een publiek toegankelijke Kerkenvisie gemeente Maasgouw

76

Munstergeleen, Brasserie Abshoven Klooster Abshoven is een voormalig kloostercomplex en landgoed ten zuiden van Munstergeleen in de gelijknamige buurtschap Abshoven. Abshoven werd tussen 1715 en 1717 gebouwd als abdijhoeve behorende aan de abdij van Godsdal in het Belgische Aubel, is daarna tientallen jaren bewoond geweest door verschillende adellijke families en groeide begin 20e eeuw uit tot een volwaardig klooster. Nadat het klooster werd gesloten, brandde het in 1995 grotendeels af. Tegenwoordig doet het oude klooster, na een zeer mooie renovatie, dienst als Brasserie. In de brasserie en op het terras kunnen gasten van een goed aangeklede koffie of bijvoorbeeld een Brandbiertje genieten. Ook voor groepen is Brasserie Abshoven een goede locatie om te ontbijten, te lunchen en te brunchen. Regelmatig wordt de brasserie ‘s avonds omgetoverd tot feestlocatie voor besloten gezelschappen.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

77

St. Gertrudis van Nijvelkerk, Heerle De St. Gertrudius van Nijvelkerk in Heerle, een dorp in de gemeente Roosendaal, van architect Van Mansveld stamt uit 1864 en werd in 1924 uitgebreid naar ontwerp van Paul Bellot. Sinds de bouw heeft de kerk gediend als het spirituele en maatschappelijke centrum én als stedenbouwkundig middelpunt van het dorp. De parochie kon het gebouw echter niet langer in stand houden en besloot de kerk voor een symbolisch bedrag van één euro te verkopen. In 2012 werd de kerk verbouwd en gerenoveerd met geld van een stimuleringssubsidie vanuit de provincie om de leefbaarheid in kleine kernen te verbeteren (iDOP) en een investering van woningcorporatie AlleeWonen. Het kerkgebouw werd niet aan de eredienst onttrokken maar kreeg er twee nieuwe bestemmingen bij, dat van dorpshuis en huisartsenpraktijk. Aangezien de neogotische kerk een rijksmonument is mocht een functiewijziging het gebouw maar in beperkte maten aantasten. Zodoende werd voor het nieuwe ontwerp door Oomen Architecten gekozen voor een ‘inbouwpakket’. De nieuwe vertrekken zijn als het ware als dozen tussen de pijlers geplaatst. De zijbeuk werd in dienst gehouden voor bijeenkomsten van het kerkbestuur. Dankzij de (gedeeltelijke) herbestemming is het gebouw in stand gehouden én heeft het zijn functie als centrum voor de dorpsgemeenschap weten te behouden.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

78

Rebelle Maastricht, Augustijnenkerk Gevestigd in de Augustijnenkerk in Maastricht, een Rijksmonument uit de 17de eeuw met een bijzondere uitstraling door haar hoge plafond, fantastische raampartij en indrukwekkende interieur. Rebelle is een evenementenlocatie van ruim 500 m² groot voor maximaal 800 personen. Van 1974 tot 1976 werd de kerk grondig gerestaureerd naar plannen van architecten Harry en Pieter Koene. Op 2 april 1976 heropende de bisschoppelijk vicaris mgr. L. Meertens de ‘Awwe Stiene’, die daarna werd opengesteld voor culturele manifestaties. Vanaf 1991 fungeert het gebouw als verenigings- en repetitielokaal van de Koninklijke Zangvereniging Mastreechter Staar. Omstreeks 1998 werd het gebouw ontdaan van de resterende kerkelijke inventaris, waarna de kerk enkele avonden per week werd verhuurd als discotheek, NightLive geheten. Tot juni 2014 was de kerk ingericht als kinderspeelzaal FunVille met een horecavoorziening (waaronder een terras aan de Mariastraat). In 2015 werd de kerk opnieuw verbouwd waarna evenementenlocatie Rebelle is ontstaan. Vanwege de coronacrisis konden er de afgelopen jaren geen grootschalige evenementen plaatsvinden. Er werd gezocht naar een tijdelijke alternatieve invulling, waartoe in 2020 en 2021 de ruimte dienst heeft gedaan als pop-up versmarkt.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

79

St. Jakobuskerk - Utrecht De Oud Katholieke St. Jakobuskerk in de Utrechtse binnenstad is door Zecc Architecten getransformeerd tot een prachtige woning. Tijdens de transformatie is zo min mogelijk van de bestaande kerk ‘aangeraakt’ of aangepast. De bestaande houten vloer, de glasin-loodramen en oude deuren zijn behouden en plaatselijk hersteld. Het nieuwe witte volume waarop zich de woonkamer bevindt, staat helemaal los van de kerkwanden, kolommen en de gewelven. Ook buiten heb je ruimte genoeg: de voortuin is zo’n 90 m2 groot en de achtertuin maar liefst 150 m2.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

80

Buitenschoolse kinderopvang Sint-Jozefkerk – Eeklo (België) Over de grens in het Belgische Eeklo werd de voormalige Sint-Jozefkerk verbouwd tot buitenschoolse kinderopvang. De herbestemming van het modernistische kerkgebouw uit 1974, gelegen in een sociale woonwijk uit de jaren 60, werd gerealiseerd in 2020 door Denc-Studio uit Gent. Een van de voornaamste uitgangspunten voor het ontwerp was omkeerbaarheid en circulariteit. De ingrepen van de transformatie moesten omkeerbaar zijn, een gedeeld gebruik toelaten, het oorspronkelijke kerkgebouw respecteren en voldoen aan de ambities op vlak van duurzaamheid. Het exterieur bleef ongewijzigd. De eerste twee rijen kerkbanken bleven behouden als zitplaatsen en de overige kerkbanken zitten verscholen onder een houten structuur. De houten structuur is geheel demonteerbaar. De kerk kan daartoe ook in de toekomst meebewegen met de noden van volgende generaties. De buitenschoolse opvang is ook tijdens schooluren in gebruik voor activiteiten van de naastgelegen basisschool en wordt na sluitingstijd gebruikt door de jeugdvereniging en kaartersclub. Zo blijft het gebouw een betekenisvolle plek voor de gemeenschap zonder dat de monumentale rol verloren gaat.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

81

Oude Calixtus, Groenlo De Oude Calixtus, een middeleeuwse kerk in Groenlo, kon het onderhoud niet langer betalen via religieuze activiteiten. Een restauratie van het dak in de late jaren ‘90 toonde aan dat externe steun nodig was. In de daaropvolgende jaren is de kerk aangepast voor diverse functies. Nu fungeert het als toeristische attractie en kan het schip van de kerk worden verhuurd voor evenementen. De hervormde geloofsgemeenschap blijft ook gebruikmaken van het koor voor hun diensten. De Oude Calixtus, onder beheer van Stichting Oude Gelderse Kerken (SOGK), is onderworpen aan grondig onderzoek. De SOGK ondersteunt restauratie en onderhoud van historische kerken in Gelderland. De kerk had verfrissing nodig en was te groot voor de weinige kerkgangers. Groenlo, met een kleine protestantse gemeente, kon geen fusies ondersteunen, en verkopen was geen optie. De SOGK liet zich inspireren door een vergelijkbaar model in Zaltbommel. Samen met de provincie begon de SOGK een renovatieplan om het interieur te herinrichten voor meerdere doeleinden. Leden stemden in 2004 in met het plan voor multifunctioneel gebruik. Eigendom is verdeeld: de kerk is van SOGK en de toren van de gemeente. Hierdoor wordt betrokkenheid van diverse partijen benadrukt.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

82

Sint-Monulfus en Gondulfus, Kaulille (België) In 2014 werd tijdens een grootschalige interieurrenovatie van de Sint-Monulfus en Gondulfuskerk in Kaulille een kerkenbeleidsplan ontwikkeld. Het plan omvatte het toewijzen van een nevenbestemming aan de kerk. Na overleg met het gemeentebestuur en de kerkfabriek werd besloten om de bibliotheek, die eerder gevestigd was in het Gemeenschapscentrum, te verplaatsen naar een zijbeuk van de kerk. Om zowel de restauratie als de realisatie van de bibliotheek efficiënt te laten verlopen, werden de plannen snel uitgewerkt. De bibliotheek zou worden gehuisvest in de linkerzijbeuk van de kerk, waarbij minimale aanpassingen aan het kerkgebouw nodig waren. De zijbeuk, met een oppervlakte van 250m², werd afgescheiden van de centrale beuk door middel van gipsen wanden en glazen panelen. Een aparte ingang werd gecreëerd voor de bibliotheek. Al met al resulteerde dit initiatief in het hergebruik van een kerkelijke ruimte door deze om te vormen tot een bibliotheek, wat zowel culturele als praktische voordelen bood.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

83

Maarten Lutherkerk, Weesp Een projectontwikkelaar die gespecialiseerd is in het verwerven, restaureren en herbestemmen van historische monumenten, heeft de Maarten Lutherkerk aangekocht. Gezien de aanvankelijke weerstand tegen de herbestemming, zijn er informatieve bijeenkomsten georganiseerd voor de omwonenden. Er werd gestreefd naar overeenstemming om het oorspronkelijke karakter van de kerk te behouden, en uiteindelijk is besloten om de kerk te transformeren tot een tandartspraktijk. De tandartspraktijk beschikt over zes behandelruimtes die zijn voorzien van glazen wanden. Deze wanden hebben geen negatieve invloed op de ruimtelijke sfeer van de kerk. Bovendien zorgt het glas ervoor dat er voldoende natuurlijk licht de behandelruimtes binnenvalt. Patiënten kunnen genieten van uitzichten op de prachtige glas-in-loodramen en het kerkinterieur, met als hoogtepunt een opvallend Strümphe-orgel.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

84

Blasiuskerk, Breda De Blasiuskerk, opgetrokken in 1932 met karakteristieke gemetselde gewelven, straalt een bijzondere sfeer uit. Bij de herbestemming van dit gebouw stond het behoud van dit unieke karakter centraal. Dit leidde tot een ontwerp waarbij bewust minder appartementen zijn gerealiseerd dan technisch mogelijk zou zijn. Het huidige gebouw herbergt elf appartementen, waarvan één zich in de toren bevindt en één in de pastorie. Om de externe uitstraling zo min mogelijk te verstoren, is vooral gebruikgemaakt van het aanwezige daglicht dat door de bestaande ramen naar binnen stroomt. Deze keuze heeft invloed gehad op de interne indeling van de appartementen. Om het beperkte daglicht diep in de woningen te laten doordringen, zijn vides toegepast. De woonruimtes zijn slim aan de buitenmuren geplaatst. Eventuele aanpassingen aan de gevel zijn te herkennen aan de zinken omlijstingen. Zodra men het gebouw binnenkomt, is de historische kerkelijke sfeer nog steeds tastbaar. Alle appartementen zijn aan één zijde van het gebouw geplaatst, waardoor de authentieke gewelven zichtbaar blijven. De oude glas-in-loodramen zijn zorgvuldig gerestaureerd en het oorspronkelijke Blasius kapelletje is hersteld en voor iedereen toegankelijk gemaakt.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

85

Antonius van Paduakerk, Vianen In 2018 werd de Antonius van Paduakerk aan de eredienst onttrokken vanwege financiële moeilijkheden, zoals bleek uit het parochiaal beleidsplan. De kerk en de bijbehorende pastorij kwamen in handen van Cobra, een adviesbureau voor een groenere leefomgeving. Cobra besloot het oorspronkelijke uiterlijk van de kerk zoveel mogelijk te behouden. Binnen werden twee afzonderlijke kantoorruimtes gecreëerd, waarbij de centrale as van het schip vrij bleef over de volledige lengte. Een belangrijk aspect van de aanpassingen was het naar binnen brengen van de buitenwereld, wat bijvoorbeeld werd gerealiseerd door een vloer te leggen met klinkers die eerder rondom de kerk waren gebruikt. Omdat de inwoners van Vianen nauw betrokken waren

Afbeelding 45

© Utilicht

Afbeelding 46

© Utilicht

bij de oprichting van de kerk, houdt Cobra de buurt regelmatig op de hoogte van de werkzaamheden en gaat zorgvuldig te werk bij het implementeren van de nieuwe functie van het kerkgebouw. In het nieuwe interieur zijn nog veel oude elementen te vinden. Zo zijn bijvoorbeeld delen van de kerkbanken geïntegreerd in de nieuwe ontvangstbalie en zijn andere delen hergebruikt als bureaubladen. De kluis van het hoogaltaar dient tegenwoordig als bijzettafeltje en het natuurstenen blad is omgetoverd tot keukenblad. Verschillende glas-in-loodramen zijn gerestaureerd en

Afbeelding 43

© Joost Verhaegen

Afbeelding 44

© Jurriaan Huting

waar mogelijk teruggeplaatst. Om voldoende lichtinval in de kantoorruimtes te creëren, zijn echter veel oude glasramen vervangen door nieuwe ramen met aluminium kozijnen. Deze aanpassingen maken duidelijk dat de huidige eigenaren, naast het toevoegen van nieuwe elementen, ook oog hebben voor het oude. Zo luiden de klokken nog steeds, en wanneer iemand in het dorp overlijdt of begraven wordt, kan het luiden van de kerkklokken persoonlijk aangevraagd worden.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

86

St. Jan de Doper, Kraggenburg In opdracht van OVT Ontwikkeling heeft KHV architecten een ontwerp gemaakt voor de transformatie van de voormalige Rooms Katholieke Kerk in Kraggenburg naar vijf woningen. De kerk, een gemeentelijk monument, moest met zorg voor het bestaande beeld worden getransformeerd. In nauwe afstemming met monumentenzorg zijn enkele openingen toegevoegd om voldoende daglicht binnen te laten voor de woonruimtes. Hierbij is gebruik gemaakt van de bestaande vormentaal. De

Afbeelding 47

© KHV architecten

grote puien in de woonruimte zijn ingepast in de bestaande boogstructuur, en de contouren van de pergolaconstructie aan de zuidzijde zijn afgeleid van de zijbeuk aan de oostzijde van de kerk. In het interieur zijn de karakteristieke elementen van de kerk zoveel mogelijk behouden, zoals kruizen, kandelaars en wijwaterbakjes. De bogen en oude houten balken zijn geïntegreerd in het nieuwe interieur en verwijzen naar de geschiedenis van het gebouw. Afbeelding 49

De hoogte van de kerk is optimaal benut door het

© KHV architecten

creëren van een vide in de woonruimte, wat zorgt voor een ruimtelijke beleving. De hoge vensters laten veel daglicht binnen. Deze elementen dragen bij aan de unieke kwaliteiten van de woningen. Deze transformatie geeft de kerk een nieuwe functie, waarbij respect en aandacht voor de bestaande karakteristieken centraal staan. Hergebruik draagt bij aan duurzaamheid en behoudt een beeldbepalend gebouw voor het dorp.

Afbeelding 48

© KHV architecten Kerkenvisie gemeente Maasgouw

87

Oude Sint Agneskerk ‘‘Auw kerk’’ - Bunde In het centrum van Bunde, Zuid-Limburg, ligt de voormalige Sint Agneskerk, ook wel bekend als ‘De Auw Kèrk’. Deze kerk was van oudsher het middelpunt van het dorp en diende als de parochiekerk waar de gemeenschap samenkwam om het katholieke geloof te belijden. Naarmate de kerk te klein werd voor de groeiende parochie, werd er verderop een nieuwe kerk gebouwd. Hierdoor verloor de oude kerk haar religieuze functie en werd zij de de laatste drie decennia als zalencentrum gebruikt. Afbeelding 53

© Tenzin Vastgoed

Het rijksmonument was eigendom van de gemeente Meerssen en werd verhuurd aan een particuliere

Afbeelding 51

© Arjan Ligtelijn

exploitant. Toen deze de huur opzegde, besloot de gemeente het leegstaande gebouw te verkopen met de bedoeling een duurzame herbestemming mogelijk te maken. Na publicatie en promotie van De Auw Kèrk toonde een breed scala aan particulieren, ontwikkelaars en ondernemers interesse, wat leidde tot vele bezichtigingen. De uiteindelijke beslissing werd genomen door het college van B&W om Tenzin Vastgoed de koop te gunnen. Tenzin Vastgoed heeft vervolgens Bureau Boostenrats de opdracht gegeven om de woningen te ontwerpen. Hierbij zijn 8 woningen gecreëerd met groottes van circa 60, 110 en zelfs 190 vierkante meter

Afbeelding 50

Tekeningen Boostenrats

Afbeelding 52

Ruimtelijke analyse ‘‘Auw Kerk’’

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

88

Sacre Coeur, Boxtel

verdiepingshoogtes, soms oplopend tot 8 meter, en

De Roermondse architect C. Fransen ontwierp deze

de grote raampartijen met glas-in-loodramen zorgen

neogotische kerk, die op 10 juni 1901 werd ingewijd en

voor een overvloed aan licht in deze unieke woningen.

tot 2015 dienst deed als rooms-katholieke kerk. Sinds

Door de variatie in woninggrootte en type zijn deze

2001 is het gebouw een Rijksmonument.

appartementen geschikt voor een breed publiek.

Per 1 januari 2015 is de Heilig Hartkerk onttrokken aan de eredienst en dreigde het in verval te raken. Dankzij Sacre Coeur wordt dit Rijksmonument behouden. Sacre Coeur combineert de architectonische elementen van een kerk met de moderne voorzieningen van een nieuwbouwwoning. Veel van de originele details zijn behouden gebleven om de geschiedenis van het gebouw te weerspiegelen. Het ontwerp is gerealiseerd door BOUWKUNST architecten. Bij de verschillende ontwerpfases stonden drie centrale uitgangspunten centraal: •

Blijvende waarde voor de omgeving

•

Monumentale ervaarbaarheid

•

Verduurzaming

Volgens de architect waren enkele ingrepen noodzakelijk voor de realisatie, maar er is streng toegezien op het behoud van het markante silhouet, geveldetails, glas-in-loodramen en de gewelven en ornamenten. Alle ingrepen zijn uitvoerig overlegd met zowel de gemeentelijke Monumentencommissie Boxtel als de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Geen twee appartementen zijn identiek en elke plattegrond is op maat gemaakt. Door de binnenhoogte en open indeling krijgt iedere woning een monumentale uitstraling, wat deze locatie uniek maakt voor bewoning. In de Sacre Coeur worden 20 appartementen en een unieke stadsvilla gerealiseerd, variërend in grootte van 101 m² tot 226 m², en ze beschikken allemaal over minimaal twee slaapkamers. De riante Afbeelding 54

© Sacre Coeur Kerkenvisie gemeente Maasgouw

89

Antonius van Paduakerk, Valkenswaard Appartementen bouwen in een oude kerk is een uitdagend project. In Valkenswaard hebben CRA Vastgoed, Margry Arts Architecten en bouwbedrijf Huybregts Relou dit gerealiseerd in de voormalige R.K. Antonius van Paduakerk. Dit beeldbepalende gebouw uit 1921, ontworpen in de stijl van de Delftse School, staat op de Lijst Cultuurhistorisch Waardevolle Objecten en is genomineerd voor de monumentenstatus. De gevels aan de Eindhovenseweg en de Carolusdreef zijn grotendeels intact gebleven vanwege hun beeldbepalende karakter. De zuidgevel is opengewerkt voor een terrasvormige opbouw. Voor de herbestemming is een doos-in-doosconstructie gebruikt om structurele afwijkingen op te vangen. Het dak is vervangen door geïsoleerde prefab sandwichpanelen. Binnenin is een atrium gecreëerd om voldoende daglicht toe te laten. De ruwbouw bestaat uit breedplaatvloeren en kalkzandsteen wanden. Langs de wanden van het atrium zijn galerijen opgehangen. De gotische ramen zijn naar beneden doorgetrokken tot zeven meter hoge uitsparingen voor extra daglicht. De achttien appartementen, variërend van 50 tot 160 m², zijn inmiddels verkocht. Bij de entree is een stilteplek ingericht die het verleden van de kerk levend houdt. Volgens projectleider Pascal van Gestel was dit project een leerproces, vooral wat betreft het behouden van originele elementen.

Afbeelding 55

Antonius van Paduakerk (Bron: CRA vastgoed en Margry Arts Architecten) Kerkenvisie gemeente Maasgouw

90

7. Initiatieven en samenwerking Initiatieven en aanknopingspunten

(Gedeelde) zorgen en ideeën

het behoud van erfgoed te willen ondersteunen omdat

In november 2023 vond de themabijeenkomst voor

Tijdens de dialoog kwamen verschillende zorgen naar

kerken nog steeds een belangrijke sociale en culturele

de kerkenvisie van de gemeente Maasgouw plaats.

voren over de toekomst van kerkgebouwen en hun

functie hebben. Voor het behoud van de gebouwen is

Het doel van deze bijeenkomst was om betrokken

omliggende gebieden. Een belangrijke zorg betrof de

echter een gezonde exploitatie nodig. Hier opvolgend

partijen en kerkeigenaren direct met elkaar in contact te

graven en grafrechten rondom de kerken. Er heerst

werden opnieuw zorgen over de communicatie gedeeld.

brengen en de dialoog te bevorderen. De avond begon

angst voor een leeg kerkhof, zoals in Stevensweert, waar

met een algemene introductie van de verschillende

de heemkundekring graven die ontruimd dreigden te

Er is ook twijfel over de haalbaarheid van organische

kerkgebouwen en hun huidige bezetting. Hieruit bleek

worden, heeft moeten opnemen om ze te beschermen.

herbestemming, vooral vanwege het verschil tussen

dat bijna alle kerken te maken hebben met een te lage

De gemeente heeft aangegeven hiermee rekening te

kerken in de stad en op het platteland. Het voorbeeld

bezetting. Andere gedeelde zorgen waren bijvoorbeeld

willen houden in het nog op stellen omgevingsplan,

van de boekhandel in Maastricht, dat tijdens de

de hoge kosten en het gebrek aan een gezonde

waarin een redengevende omschrijving voor de

introductie werd genoemd, zou geen goede referentie

exploitatie van de huidige functie.

omgeving en buitenruimte zal worden opgesteld.

zijn omdat dergelijke ideeën niet exploitabel zijn op

Hierdoor kunnen in de toekomst oude graven

het platteland. Ook het idee om woningen in kerken

Na de introductie gingen de aanwezigen met elkaar

beschermd worden wanneer de grafrechten verloren

te plaatsen kwam ter sprake. Hoewel er volgens de

in gesprek om initiatieven en ideeën te delen. Hierbij

dreigen te gaan.

gemeente behoefte aan is, wordt dit als een grote stap

kwamen specifieke zorgen naar voren, zoals de

gezien. De voorkeur gaat daarom uit naar een meer

herbestemming van kerken en de bijbehorende graven

Het onderhouden van een kerkhof kost tijd en geld, wat

en grafrechten, de communicatie met het Bisdom en

kan worden gedekt door nevenactiviteiten in de kerk.

de gemeente, de herbestemmingsmogelijkheden voor

De opbrengsten hiervan zouden de onderhoudskosten

Bij organische herbestemming is het belangrijk te

kerken op het platteland, en de financiële haalbaarheid

kunnen financieren. Daarnaast kan extra beroep worden

bedenken dat deze invulling niet meteen perfect of

van een organische herbestemming.

gedaan op de betrokkenheid van omwonenden en

volledig exploitabel hoeft te zijn. Het dient vooral als

bedrijven, zoals al gebeurt bij de kerk in Stevensweert,

tijdelijke oplossing tegen leegstand om verval van

Het vraagstuk rondom de instandhouding van de

met als doel collectief zorg te dragen voor het behoud

de kerk te voorkomen en om mensen in beweging te

kerkgebouwen vraagt om maatwerk per kerkgebouw.

van de kerk.

krijgen. Een voorbeeld hiervan is het theater in de kerk

Samenwerking is hiervoor noodzakelijk. De gemeente

organische herbestemming.

in Helmond.

heeft aangegeven dat zij, ondanks de grote

Een andere zorg die naar voren kwam, was de

omschakeling die hiervoor nodig is, bereid is om op een

communicatie tussen het Bisdom en de gemeente,

Organische herbestemming kan beter worden

breed vlak ondersteuning te bieden en staat open voor

bijvoorbeeld over de Subsidie Stimulering

gerealiseerd door het vinden van een economische

veel ideeën.

Herbestemming Monumenten (SSHM). Hoewel een

drager. Dit kan bijvoorbeeld in samenwerking

deel van de kerkgebouwen hiervoor in aanmerking

met de gemeente, die vaak vragen krijgt van

kan komen, zijn de details vaak onbekend bij de

projectontwikkelaars over ontwikkellocaties

eigenaren. Het Bisdom en de gemeente zouden extra

voor woningruimte. Dit is een grotere stap

ondersteuning kunnen bieden dankzij hun expertise

dan kleinschaligere herbestemming, maar een

en ervaring. De gemeente heeft hierbij aangegeven

projectontwikkelaar zou woningen kunnen creëren. Kerkenvisie gemeente Maasgouw

91

Dit gaat gepaard met enige zorg, aangezien de eerste

creëren.

vraag van een projectontwikkelaar vaak gaat over

kunnen kerkeigenaren gebruik maken van gezamenlijke inkoopvoordelen en goederen onderling delen.

de mogelijkheden tot slopen van het gebouw. Dit

Het belang van meningen van buitenaf werd ook

kan, gezien de monumentale status, vaak niet en

benadrukt. Op deze manier kan objectief en met

Ook op het gebied van vrijwilligers kan er worden

het is ook de wens om de gebouwen te behouden.

een frisse blik naar de situatie gekeken worden om

gezocht naar samenwerking. Misschien zijn er

Herbestemmingsonderzoeken (SSHM) kunnen hierbij

vastgeroeste ideeën te voorkomen. Dit kan door

vrijwilligersgroepen die zich voor meerdere plekken

helpen. Als deze onderzoeken aanwezig zijn, heeft een

bijvoorbeeld een filmavond te organiseren tegen een

willen inzetten. Dit kan parochiebreed maar natuurlijk

projectontwikkelaar meer houvast en zekerheid voordat

donatie om een jongere doelgroep te benaderen. Of

ook over het hele kerkenlandschap van de gemeente.

hij of zij een project begint. Om dit te kunnen doen,

door scholen en lokale ondernemers te betrekken

moeten de kerkbesturen meer inzicht krijgen in de

om tot creatieve ideeën te komen. Niet alle ideeën

Deze themabijeenkomst was te kort om alle antwoorden

SSHM-regeling en samen met de gemeente kijken naar

hoeven vanuit het kerkbestuur te komen. Wellicht zijn

boven tafel te krijgen. Daarom is het advies dan

de mogelijkheden.

er studenten die bij deze casussen betrokken kunnen

ook om na de publicatie van de kerkenvisie, welke

worden om met goede oplossingen te komen.

dient als stip op de horizon, goed met elkaar te

Er waren ook zorgen dat een nevenfunctie alleen niet

blijven communiceren. Het is goed om te zien dat de

genoeg zou zijn om de kosten te dekken. Bovendien

Samenwerking

verschillende partijen dit belang ook inzien en daarmee

brengen deze activiteiten extra kosten met zich mee.

Veel kerkeigenaren krijgen te maken met dezelfde

ook de behoefte om vervolgafspraken te maken hebben

In Stevensweert zijn er bijvoorbeeld het kaarsenfeest,

vraagstukken en uitdagingen. Het is daarom goed om

uitgesproken.

tentoonstellingen en boeklezingen vanuit het museum,

te realiseren dat iedereen in hetzelfde schuitje zit.

die allemaal gratis toegankelijk zijn. Geopperd werd om

Daarom is samenwerking een centraal punt binnen de

hiervoor huur te vragen. Het is hierbij wel belangrijk dat

kerkenvisie. Want hoe cliché het ook klinkt, samen sta

bewoners en bedrijven inzien dat zulke evenementen

je sterker. Hoewel het behoud van de eigen kerk vaak

samen kunnen met de kerk. De kerk moet dus

de hoogste prioriteit heeft, is er door samen te werken

benaderbaar zijn en gezien worden als een plek om

meer mogelijk dan wanneer iedereen alleen rekening

samen te komen, bijvoorbeeld voor het opslaan van

houdt met het eigen belang.

sinterklaascadeaus of het geven van griepprikken. De kerk moet in die zin terug naar vroegere tijden, niet

Dit hoeft niet meteen te betekenen dat er gefuseerd

alleen als plek voor geloof maar ook voor samenkomst.

moet worden. Dit kan namelijk vaak op weerstand van

Door laagdrempelig te blijven voor de omgeving, kunnen

de omgeving rekenen. Het ligt meer voor de hand om

meer samenwerkingen ontstaan.

eerst te kijken naar praktische zaken die nodig zijn voor het behoud van de kerkgebouwen. Zo is er bijvoorbeeld

Er werd ook gesproken over hoe het Bisdom tegenover

sprake van een collectief landelijk energiecontract voor

nevenfuncties staat. Het is gewenst dat er een scheiding

kerken.

is tussen het altaar van het Allerheiligste en de rest van de kerk. Er moet begrip zijn voor de sfeer en de

Wellicht kan er ook gekeken worden naar een

locatie. De voorkeur ligt bij nevengebruik in plaats van

gezamenlijk abonnement voor de monumentenwacht,

medegebruik. Dit kan bijvoorbeeld door de apsis af te

kan er één aannemer worden aangesteld voor het

scheiden van het schip en zo twee aparte ruimtes te

onderhoud aan de verschillende kerkgebouwen of Kerkenvisie gemeente Maasgouw

92

8. Hoe verder na de kerkenvisie Deze kerkenvisie kan worden gezien als een gemeenschappelijke en gedeelde basis voor de toekomst. Dit traject stopt dan ook niet na afronding deze rapportage, integendeel. In de toekomst kan er worden teruggekoppeld en worden voortborduurd op deze visie. In dit hoofdstuk zullen enkele aanbevelingen worden gedaan om tot een richting voor de toekomst te komen en stappen te zetten in het toekomstbestendig maken van de kerkgebouwen.

8.1 Kerkeigenaren

functie vereist bijvoorbeeld andere aanpassingen dan

nuttig zijn voor onderling contact en ondersteuning.

Geef richting aan de toekomst

een geheel nieuwe functie Het advies is daarom om ook

Dergelijke platforms kunnen ook bijdragen aan

De eerste stap is het bepalen van een richting voor

uitwerking te geven aan een eigen toekomstvisie.

draagvlak en enthousiasme in de omgeving, wat kan

de toekomst. Begin daarom met het vaststellen van

helpen bij het vinden van oplossingen voor financiën,

de huidige staat van het kerkgebouw en beoordelen

En dan?

vrijwilligers of gebruik van het gebouw. Vrijwilligers zijn

of de huidige functie nog passend is. Dit vereist

Als de richting voor de toekomst bepaald is, kunnen de

essentieel voor het beheer, maar moeilijk te vinden.

een grondige evaluatie van zowel de fysieke staat

nodige vervolgstappen en concrete

Samenwerking kan hier uitkomst bieden, bijvoorbeeld

van het gebouw als de gemeenschapsbehoeften.

acties worden vastgesteld. Voor het

Indien de huidige functie niet langer haalbaar is,

voortzetten van de religieuze functie

kunnen alternatieve gebruiksmogelijkheden zoals

is het belangrijk inzicht te krijgen in

beschreven in hoofdstuk 6 overwogen worden. Denk

de financiën en de onderhoudsstaat

hierbij aan nieuwe bestemmingen zoals culturele

van het gebouw. Een uitgebreide

een website kan het gebouw tevens gepromoot worden

centra, gemeenschapsruimten of zelfs commerciële

financiële analyse kan helpen bij het identificeren van

als verhuurlocatie voor diverse doelgroepen.

toepassingen. Bepaal wat de wensen zijn en wat

potentiële kostenbesparingen en inkomstenbronnen.

realistisch is. Indien de functie van

Indien de benodigde expertise ontbreekt, kan externe

Tot slot is het raadzaam om de gemeenschap

hulp worden ingeschakeld. Dit kan bijvoorbeeld

actief te betrekken bij het toekomstplan. Dit kan

via een financieel of bouwkundig adviseur, of

door het organiseren van

de Monumentenwacht voor onderhoudsadvies.

informatiesessies, open dagen of

Meerjarenplannen en begrotingen maken de te

participatiebijeenkomsten waar

verloopt en het gebouw zijn waarde

verwachten kosten namelijk inzichtelijk. Voor

ideeën en feedback verzameld

behoudt.

monumentale kerken en bijgebouwen kan subsidie

worden. Een breed gedragen plan

worden aangevraagd voor instandhoudingskosten.

vergroot de kans op succes en

het gebouw binnen enkele jaren verandert, is het belangrijk nu al stappen te ondernemen voor de toekomst, zodat de overgang soepel

Tip! Ontwikkel een eigen toekomstvisie

Tip! Zorg voor financieel en bouwkundig inzicht

Het opstarten van een transformatieproces en het

door vrijwilligers op meerdere locaties in te zetten. Ook kunnen omwonenden buiten de geloofsgemeenschap betrokken worden bij activiteiten zoals tentoonstellingen, muziekavonden of rondleidingen. Via

Tip! Deel kennis & informatie met meerdere doelgroepen

duurzaamheid. Door de lokale bevolking te betrekken,

betrekken van alle partijen kost tijd en inspanning. Door

Daarnaast is het belangrijk om kennis en informatie

kan het kerkgebouw een nieuwe, levendige rol in de

vooraf te bepalen hoe het kerkgebouw in de toekomst

breed toegankelijk te maken, bijvoorbeeld via een

gemeenschap vervullen, passend bij de veranderende

gebruikt zal worden, kunnen de juiste beslissingen

goed functionerende website of sociale media. Een

tijden en behoeften.

worden genomen voor het behoud. Een religieuze

gezamenlijk kennisplatform met andere kerken kan Kerkenvisie gemeente Maasgouw

93

Het vinden van de juiste functie

ruimte voor het opvangen van kwetsbare groepen

en informatie over vergunningen en subsidies. Een

Indien er wordt gezocht naar nieuwe activiteiten en

of het faciliteren van culturele netwerken zoals het

andere concrete stap is het laten uitvoeren van een

functies zijn er tal van mogelijkheden om het proces in

verenigingsleven. Ook kunnen de

haalbaarheids- of herbestemmingsonderzoek door een

gang te zetten. Zoals eerder aangegeven, is het over het

kerkgebouwen ingezet worden

algemeen wenselijk om de nieuwe functie

voor toeristische, educatieve en

te koppelen aan maatschappelijke opgaven

marketingdoeleinden.

Tip! Koppel toekomstig gebruik aan maatschappelijke opgaven

en gemeentelijke ambities. Deze koppeling

Tip! Betrek de omgeving! Organiseer bijvoorbeeld een meedenkdag

advies- of architectenbureau. In zo’n onderzoek worden verschillende nieuwe mogelijkheden onderzocht en getoetst. Afhankelijk van de omvang van het onderzoek komen aspecten aan bod zoals cultuurhistorie,

is goed te maken, aangezien gebedshuizen

Aangezien de omgeving een

ruimtelijke uitwerking van scenario’s, exploitatiekosten

altijd al een belangrijke maatschappelijke

beslissende factor is in het toekomstig gebruik, is het

en verschillende vergunningskaders. Ook een

functie hebben vervuld.

logisch om, zoals al eerder aangegeven, de omgeving

verdiepingsslag op het gebied van verduurzaming

al in een vroeg stadium te betrekken. Door vroegtijdige

of procesbegeleiding is mogelijk. Voor een dergelijk

Hoewel het aantal kerkgangers afneemt, blijft de

betrokkenheid kan er ingespeeld worden op de

onderzoek kan subsidie worden

behoefte aan zingeving en spiritualiteit bestaan. In een

noden en wensen van de omgeving. Een concreet

aangevraagd.

steeds hectischer wordende wereld is er behoefte aan

voorbeeld is het organiseren van een ‘meedenkdag’,

plekken voor bezinning. Dit uit zich in nieuwe vormen

waarbij betrokkenen ideeën kunnen aandragen en

Subsidiemogelijkheden

van houvast, zoals cursussen in zelfbewustwording,

aangeven waar zij behoefte aan hebben. Met de nieuwe

Het onderhoud en beheer van

yogalessen of activiteiten die verbondenheid

Omgevingswet, waarin participatie een belangrijk

kerkgebouwen is een kostbaar doch

bevorderen. Het kerkgebouw, dat van oudsher deze

onderdeel is, is het niet alleen raadzaam maar ook

belangrijk aspect. Door regelmatig en op de juiste

functie vervult, kan ook ruimte bieden voor deze nieuwe

noodzakelijk om de omgeving actief bij het proces te

manier onderhoud en eventuele restauratie uit te

vormen van spiritualiteit.

betrekken.

voeren worden nog hogere kostenposten en verval op

Tip! Vraag subsidie aan indien mogelijk

langere termijn tegen gegaan. Met betrekking tot het Daarnaast kan het religieus erfgoed gekoppeld worden

Die betrokkenheid kan ook breder gezocht worden,

aan andere maatschappelijke opgaven en ambities, zoals duurzaamheid, woonbeleid en de leefbaarheid van dorpskernen. Het hergebruiken van een kerk is op zichzelf al duurzaam, en er kunnen bovendien

Tip! Deel initiatieven vroegtijdig met de gemeente

verschillende verduurzamingsmaatregelen

plannen, voorbereiden en uitvoeren van onderhoud,

zoals bij architectuur- of erfgoedstudenten

restauratie en herbestemming bestaan er verschillende

die interesse hebben in herbestemming

mogelijkheden voor financiële ondersteuning en

van kerkgebouwen. Onderlinge uitwisseling

subsidies vanuit overheden en particuliere fondsen.

tussen kerkeigenaren kan eveneens nuttige

Voor kerkeigenaren is deze informatie echter niet altijd

inzichten opleveren voor toekomstig

bekend. Hieronder worden daarom de belangrijkste

gebruik. Elke kern heeft een eigen identiteit:

huidige regelingen in kaart gebracht. Deze regelingen

meegenomen worden in verbouwingsplannen. Het

hoe kan deze behouden blijven en hoe kan er

kunnen uiteraard op termijn weer veranderen of

behoud van karakteristieke gebouwen zoals kerken

specifiek op deze wensen ingespeeld worden, zonder

afgeschaft worden of er kunnen juist weer interessante

draagt bij aan de aantrekkelijkheid van Maasgouw als

onderlinge concurrentie? Daarnaast is het belangrijk

subsidiepotjes toegevoegd worden. Daarom is het

woon- en leefomgeving en biedt de mogelijkheid om bij

om de gemeente vroegtijdig

raadzaam om de verschillende instanties in de gaten

te dragen aan deze ambitie.

bij het veranderingsproces te betrekken. De gemeente kan

Het bevorderen van sociale cohesie en de leefbaarheid

vervolgens meedenken en

van kernen is een belangrijk uitgangspunt. Leegstaande

ondersteuning bieden op het

kerkgebouwen kunnen bijvoorbeeld dienen als

gebied van regelgeving, advies

Tip! Laat een herbestemmingsonderzoek uitvoeren

te houden. De gemeente kan een goede schakel zijn tussen de kerkeigenaren en de verschillende subsidiemogelijkheden, het advies is dan ook om hier samen naar te kijken en het op deze manier inzichtelijk te maken voor de kerkeigenaren. Kerkenvisie gemeente Maasgouw

94

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geeft subsidie voor het sober en doelmatig

Instantie

Wat?

Hoe veel?

Wanneer?

Doel

onderhoud aan kerkgebouwen. De SIM (subsidie instandhouding monumenten)

Provincie Limburg

Monulisa (ter aanvulling op de Sim)

10% van de onderhoudskosten, maximaal € 60.000

Indientermijn 13 december 2024

Sober en doelmatig onderhoud

Subsidie Monumenten

30% (of 40%) en Indientermijn 31 maximaal € 300.000 oktober 2024 (of € 400.000)

is bedoeld voor rijksmonumenten die niet als woonhuis zijn gebouwd, waaronder kerkgebouwen, en heeft betrekking op een onderhoudsperiode van zes jaar. Het subsidiepercentage bedraagt maximaal 60 of 40 procent van de onderhoudskosten. Sinds 2022 kunnen ook eigenaren van kerkelijke dienstwoningen, zoals pastorieën

Restauratie

en kosterswoningen, in kerkelijk gebruik deze subsidie aanvragen. Daarnaast is er binnen de SIM de mogelijkheid om extra subsidie aan te vragen voor een Gemeente Maasgouw biedt naast een goede samenvatting van verschillende

verduurzamingsonderzoek.

regelingen op haar website (https://www.gemeentemaasgouw.nl/monumenten) ook Naast de instandhoudingssubsidie kan er bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

sinds 2007 een eigen subsidieregeling voor gemeentelijke monumenten. Deze regeling

subsidie worden aangevraagd voor een herbestemmingsonderzoek. Deze subsidie

(Subsidieregeling herstel en instandhouding gemeentelijke monumenten gemeente

dekt 70% van de kosten van het onderzoek en is bedoeld om verval tegen te gaan en

Maasgouw 2007) biedt een bijdrage voor de herstelkosten van de fundering, gevels

leegstand te voorkomen. Als aanvulling op het herbestemmingsonderzoek kan ook

en dragende muren (inclusief kozijnen), vloeren en daken (inclusief dakgoten en

subsidie worden verstrekt voor het onderzoek naar verduurzaming.

schoorstenen). De bijdrage dekt maximaal 50% van de subsidiabele kosten, met een

Instantie

Wat?

Hoe veel?

Wanneer?

Doel

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (landelijk)

Subsidie Instandhouding Monumenten (SIM)

40% of 60% van de onderhoudskosten

Jaarlijks aan te vragen (1 feb t/m 31 maart) voor een periode van 6 jaar

Sober en doelmatig onderhoud

Subsidie Stimulering Herbestemming Monumenten (SSHM)

70% van de onderzoekskosten

Jaarlijks aan te vragen (1 okt t/m 30 nov)

Onderzoeken nieuwe mogelijkheden

limiet van € 5.000 per onderdeel. Daarnaast is er een jaarlijkse maximale bijdrage van € 10.000. Naast subsidieregelingen vanuit de overheid bieden ook verschillende (particuliere) fondsen financiële ondersteuning voor projecten met betrekking tot cultureel erfgoed. Een prominent voorbeeld is het Cultuurfonds, dat zich richt op het ondersteunen van diverse culturele initiatieven en projecten in Nederland. Het Nationaal Restauratiefonds biedt financiële ondersteuning voor onderhoud,

In aanvulling op de onderhoudssubsidie (SIM) van het Rijk geeft Provincie Limburg

restauratie, verduurzaming en herbestemming van monumenten. Via het NRF zijn

subsidie voor werkzaamheden aan gebouwen voor de openbare eredienst. De

bijvoorbeeld subsidies, leningen en hypotheken mogelijk.

Monulisaregeling betreft een subsidiepercentage van 10% en een subsidiebedrag van maximaal € 60.000.

De Monumentenwacht biedt abonnementen voor kerken met een monumentale status. Dit abonnement kost per 01-01-2024, €65,- per jaar en voorziet in een

Provincie Limburg heeft tevens een jaarlijks terugkerende subsidieregeling voor de

gereduceerd tarief voor bouwkundige inspecties. De Monumentenwacht kan tevens

restauratie van monumenten, met een maximaal subsidiebedrag van € 300.000

voorzien in bouwkundig advies over onderhoud en subsidies.

en een subsidiepercentage van 30%. Nieuwe criteria sinds 2023 zijn het vertellen van het verhaal van het monument en het betrekken van de lokale gemeenschap. Voor aantoonbaar openbaar toegankelijke gebouwen geldt een verhoogd subsidiepercentage van 40% en een maximaal subsidiebedrag van € 400.000,-. Deze regeling is op dit moment gesloten, maar wordt binnenkort opnieuw gepubliceerd. Kerkenvisie gemeente Maasgouw

95

8.2 De gemeente Ook de gemeente kan stappen ondernemen om de kerkenvisie verder uit te werken. De religieuze en culturele infrastructuur vormt een belangrijk onderdeel van de Maasgouwse geschiedenis, identiteit en fysieke inrichting. Het behoud van het religieus erfgoed is daarmee van groot belang voor de gemeente en haar inwoners, zowel materieel als immaterieel. De kerkgebouwen en hun gebruik kunnen een belangrijke rol spelen in het woon- en leefklimaat van Maasgouw, in lijn met verschillende gemeentelijke ambities. Hier kan op diverse manieren invulling aan worden gegeven. De belangrijkste verantwoordelijkheid ligt bij de verdere ontwikkeling van het kerkenvisieproces. De gemeente kan hierin bijdragen door een faciliterende rol te spelen tijdens overlegmomenten tussen betrokken partijen. Daarnaast kunnen kerkeigenaren bij gemeentelijke ontwikkelingen worden betrokken als gesprekspartners, zodat zowel de gemeente als de kerkeigenaren op de hoogte blijven van actuele onderwerpen en uitdagingen. Hierbij hoort ook een ondersteunende rol bij eventuele transformatieprocessen van kerkgebouwen, evenals een adviserende rol op het gebied van subsidies, financiering en vergunningen. In beleidsplannen kan een link worden gelegd met de kerkenvisie door de rol en betekenis van het religieus erfgoed te betrekken in verschillende beleidsdomeinen en doelen.

Tot slot behoort de monitoring en actualisering van de kerkenvisie tot de taken van de gemeente. Het bijhouden van ontwikkelingen is noodzakelijk om het visiedocument up-to-date te houden en in te spelen op veranderingen, zoals functiewijzigingen of leegstand van kerkgebouwen.

Kerkenvisie gemeente Maasgouw

96

9. Conclusie In dit afsluitende hoofdstuk zal een samenvatting worden gegeven van de bevindingen en worden de meest urgente zaken opgenoemd. Vervolgens wordt teruggeblikt op de voorgaande hoofdstukken en worden de belangrijkste aanbevelingen opgesomd.

betekenis zal deze kerk naar verwachting blijven dienen voor de eredienst. De kerk verkeert over het algemeen in een redelijke onderhoudsstaat, hoewel het leiendak op sommige plaatsen matig is.

Allereerst is voor deze kerkenvisie het religieus

en het koor van elkaar scheiden, waardoor het schip

Het diagram waarin het wekelijks gebruik per dienst in

erfgoed binnen de gemeentegrenzen van Maasgouw

een andere bestemming kan krijgen, terwijl het koor

verhouding tot de capaciteit is uiteengezet (hoofdstuk

geïnventariseerd. Hierbij is telkens een historisch

behouden blijft voor de eredienst. De Sint Martinuskerk

5, afbeelding 38), onderstreept ook in Maasgouw

onderzoek uitgevoerd, waarbij het object in de

in Beegden zou als gemeentelijk monument volgens

de landelijke tendens van een afname in het aantal

context van de omgeving, bouwhistorie en in zijn

de parochiefederatie als eerste in aanmerking komen

kerkgangers. Hoewel er momenteel geen directe

huidige vorm en staat werd bekeken. Op basis van

voor een eventuele herbestemming. Het idee hier is om

dreiging van leegstand is, benadrukken de meeste

individuele gesprekken met de betrokken eigenaren

een deel van de kerk om te bouwen tot appartementen,

kerkeigenaren dat de algehele instandhouding steeds

en beheerders is een beeld geschetst van de huidige

waarbij een gedeelte van de kerk, bijvoorbeeld de

moeilijker wordt door hoge onderhoudskosten,

situatie, relevante ontwikkelingen en het gewenste

Abscis of Sacristie, behouden blijft voor de viering.

teruglopende inkomsten en een tekort aan financiële

toekomstig gebruik. Deze gesprekken vormden de

Hoewel er geen initiatieven spelen voor de Abdijkerk

middelen. Veel kerkbesturen teren momenteel op het

basis voor de cultuurhistorische waarderingstabel en

in Thorn, wordt deze dankzij het museale interieur die

eigen vermogen en zouden daarmee nog enkele jaren

de algehele bevindingen. Uit de gesprekken blijkt dat

het verhaal van de adellijke inwoners vertelt, door veel

vooruit kunnen, hoewel ook die pot niet oneindig is.

veel kerkeigenaren met dezelfde uitdagingen worstelen,

toeristen bezocht. De kerk heeft daarmee naast een

Daartoe bestaat bij de kerkeigenaren het besef dat ze op

zoals de terugloop van het aantal kerkgangers, wat het

religieuze functie ook een museale functie verworven.

zoek moeten naar nieuwe functies om de toekomst van

steeds moeilijker maakt om inkomsten te genereren. Dit,

Voor de H.H. van Jezuskerk in Bachterbeek spelen

het gebouw te garanderen.

samen met de hoge energiekosten van de laatste jaren,

er twee initiatieven. Het eerste initiatief is van een

maakt het voor de kerkeigenaren steeds lastiger om

project ontwikkelaar die de kerk zou willen opkopen en

Een gebrek aan communicatie tussen de gemeente en

een gezonde exploitatie te garanderen. Hoewel er op dit

herbestemmen tot (zorg) appartementen/woningen.

een overkoepelend orgaan zoals het bisdom maakt

moment geen sprake is van achterstallig onderhoud, is

Een andere investeerder zou de kerk willen slopen en

bovendien dat gebouweigenaren niet altijd de juiste

het waarschijnlijk dat de hoge kosten in de toekomst wel

een nieuwbouw appartementenblok willen bouwen op

kennis en expertise in huis hebben om het kerkgebouw

tot problemen kunnen leiden.

de plek van de huidige kerk. De kanttekening die bij al

toekomstbestendig te maken. Ook wordt gewezen op

deze ideeën gemaakt moet worden is dat er nog geen

een gebrek aan steun vanuit de gemeente daar waar

Momenteel worden alle kerken in de gemeente

concrete plannen of initiatieven zijn voortgekomen uit

initiatieven tot functieverandering spelen. De praktische

Maasgouw gebruikt voor de eredienst. Bij drie van

deze overwegingen.

kaders van het gebouw, een eventuele beschermde

de tien kerkgebouwen wordt een (gedeeltelijke)

status als rijksmonument, de ruimtelijke omgeving

functieverandering overwogen voor de toekomst. Bij

De Sint Gertrudiskerk in Maasbracht is aangewezen als

en de wensen van de woongemeenschap maakt dat

één kerk speelt er in principe al een functieverandering.

de ‘hoofdkerk’ van de parochiefederatie Maasbracht,

een heel denkproces gepaard gaat met een eventuele

Zo wordt er bij de Medarduskerk in Wessem nagedacht

welke is samengebracht tot de huidige fusieparochie H.

functieverandering.

over het plaatsten van een glazen wand die het schip

Rafaël. Vanwege de centrale ligging en de hoge culturele Kerkenvisie gemeente Maasgouw

97

In het zesde hoofdstuk van dit rapport zijn de mogelijke toekomstscenario’s van een

Mogelijke concrete acties

kerkgebouw in grote lijnen beschreven. Er zijn geen concrete scenario’s per gebouw uitgewerkt, dit is namelijk afhankelijk van vele facetten en daarom voor ieder gebouw

Bij gemeente

Bij kerk en kerkbesturen

Adviseren over wet- en regelgeving en subsidies

Contracten of een gezamenlijk contract tussen kerken en Monumentenwacht; indien mogelijk subsidie aanvragen

Kerkbestuur als gesprekspartner betrekken bij gemeentelijke ontwikkelingen

Participeren en meedenken bij ontwikkelingen van de omgeving

Kerkenvisie betrekken binnen de verschillende beleidsdomeinen en het koppelen van ambities en beleid aan kerkgebouwen

Opstellen van een eigen toekomstvisie en evt. aanvragen herbestemmings- en/ of verduurzamingsonderzoek

Opstellen van een kennisbank (bijv. in de vorm van een website)

Uitbreiden of aanmaken van een (gezamenlijke) website of kennisbank voor meerdere doelgroepen

Contact leggen tussen studenten/ opleidingen en andere partijen en kerkbesturen

Gebruik maken van meedenkkracht van studenten, omwonenden, andere partijen

Faciliteren van structureel kerkenoverleg

Structureel overleg onderling en met de gemeente

zeer verschillend. Bovendien ligt de keuze in eerste instantie altijd bij de kerkeigenaar zelf. Ter inspiratie zijn enkele voorbeeldprojecten uitgekozen ter inspiratie: herbestemmingen van een kerk tot brasserie, feestzaal, groentemarkt, dorpshuis, gezondheidscentrum, woning(en), kantoorruimte of buitenschoolse opvang. Aanvullend zijn tijdens de themabijeenkomst allerlei zorgen en ideeën op tafel gelegd voor de kerkgebouwen van Maasgouw. Genoemd werd bijvoorbeeld het verschil tussen een herbestemming in de stad of op het platteland. Een belangrijk thema dat naar boven kwam is de exploitabiliteit van de nieuwe functie van de kerkgebouwen en het daarbij behorende draagvlak vanuit de gemeenschap. Een eventueel transformatieproces zou een positieve wisselwerking moeten zijn tussen kerkgebouw en omgeving. Hierbij is een organische herbestemming de gewenste route van de gemeente. Het is goed om te bedenken dat objecteigenaren en betrokken partijen er niet alleen voor staan. Velen van hen zitten met dezelfde vragen en staan voor dezelfde uitdagingen. Door samenwerkingen aan te gaan en gezamenlijk op zoek te gaan naar initiatieven en aanknopingspunten kunnen betrokkenen elkaar ondersteunen, consulteren en versterken. In het achtste hoofdstuk zijn enkele algehele aanbevelingen en tips voor het toekomstbestendig maken van het religieus erfgoed gegeven.