Bijlage 2. Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de erfgoednota Loon op Zand

22

https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumentenregister?f%5B0%5D=gemeente%3ALoon%20op%20Zand

23

Gemeentelijke monumentenlijst versie augustus 2025. Ontvangen op 18-09-25.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

19

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

3.

De verwijzing naar het vergunningenstelsel voor beschermde rijksmonumenten in de Monumentenwet 1988 (nu: Erfgoedwet)

Ook bij een vergunningverlening voor rijksmonumenten adviseert de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit schriftelijk, maar neemt hierbij het advies van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (nu: RCE) mee. Ook nu kan de commissie adviseren een bouwhistorisch onderzoek te laten doen, maar met dezelfde (zeer) beperkte termijn. 4.

De aanwijzing van gebieden tot beschermd gemeentelijk stads of dorpsgezicht.

Het college kan ook een gemeentelijk beschermd dorpsgezicht aanwijzen. De COK adviseert in dit geval pas ná het conceptaanwijzingsbesluit en ingebrachte zienswijzen. Ook hier is in spoedeisende gevallen het advies van de COK niet noodzakelijk. Met betrekking tot het beschermde gezicht worden bij registratie tenminste de plaatselijke aanduiding, de datum van aanwijzing, de gebiedsaanwijzing van het beschermde gezicht en een beschrijving van de daarin vervatte cultuurhistorische waarden opgenomen. Het gezicht wordt (in tegenstelling tot de gemeentelijke monumenten) wel opgenomen in het bestemmingsplan (nu: omgevingsplan) ter bescherming van de cultuurhistorische waarden. Ook hierover wordt advies gevraagd aan de COK. Met betrekking tot (de in de gemeente tot dusver nog niet aangewezen) gemeentelijk beschermde dorpsgezichten is de verbodsbepaling opgenomen om een bouwwerk geheel of gedeeltelijk af te breken zonder vergunning Er wordt bij de toepassing van de verordening rekening gehouden met het gebruik van het monument, maar zeker bij kerkelijke monumenten. Tenslotte zijn nog artikelen opgenomen met betrekking tot schadevergoeding, slot- en overgangsbepalingen. In de toelichting op de verordening is met betrekking tot de gemeentelijke monumenten aangegeven dat:

“Door aanwijzing als gemeentelijk monument is het gehele pand, inclusief het interieur, onder de werking van de verordening geplaatst. Andere zaken die zich op het (kadastraal) perceel van het beschermde monument bevinden, zoals bijgebouwen, tuininrichting en bomen, moeten expliciet worden aangegeven, willen zij onder de werking van de verordening vallen. Voor elke wijziging van het beschermde monument is dus een vergunning nodig. Voor de duidelijkheid, bijvoorbeeld in verband met kadastrale vernummering, kan ook een plattegrond worden aangehecht.”24 Met betrekking tot de rol van de COK is op 5 maart 2024 de Verordening Commissie Omgevingskwaliteit ingegaan (zie paragraaf 3.4.5). Bovengenoemde rol van CRK is dus mogelijk gewijzigd. 3.4.3

Regelgeving tijdelijk Omgevingsplan

In het Omgevingsplan Gemeente Loon op Zand, die via het Omgevingsloket is ontsloten, zijn een zestal artikelen opgenomen met betrekking tot cultureel erfgoed, namelijk: artikel 22.3 (overgangsrecht rijksbeschermde gezichten), 22.2.6 (vrijstelling archeologisch onderzoek), 22.22; 22.28 (inperkingen uitzondering vergunningplicht omgevingsplanactiviteit bouwwerken) en 22.38 (inperkingen vergunningvrije activiteiten bouwwerken). Het betreft inperkingen op vrijstellingen vanwege de monumentale status van een object en de zogenaamde ‘bruidsschat’ van het rijk ter bescherming van rijksbeschermde gezichten en objecten.

24

Erfgoedverordening 2015 gemeente Loon op Zand, p. 9

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

20

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Onduidelijk is of en hoe regelingen met betrekking tot voorheen opgenomen cultuurhistorische landschapselementen in bestemmingsplannen zijn opgenomen in het omgevingsplan. Een voorbeeld betreft de bebouwingslinten op dekzandruggen, het droog bos-heidecomplex, en kleinschalig cultuurgebied en het grootschalig cultuurgebied uit het voormalige bestemmingsplan Buitengebied 2011 met de regeling 12.5.3 Toelaatbaarheid, waarin gesteld wordt dat de in lid 12.5.1 genoemde omgevingsvergunning slechts kan worden verleend, indien geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan het behoud, het herstel en de ontwikkeling van de natuurwaarden, landschappelijke waarden en cultuurhistorische waarden.25 Bij het uitwerken van het Omgevingsplan is publieke inspraak wettelijk verplicht vanuit de Omgevingswet. De gemeente beschikt reeds over een Verordening Participatie, waarin participatie bij beleidsvoornemen is geborgd.26 3.4.4

Handboek Ruimtelijke Kwaliteit (2014)27

Het handboek Ruimtelijke Kwaliteit heeft tot doel een stimulans te zijn voor de ruimtelijke kwaliteit, en tegelijk meer vrijheid voor initiatieven te bieden. Dit betekent dat pragmatisch en constructief naar plannen wordt gekeken. Voor elk gebied in de gemeente is het evenwicht tussen vrijheid en toetsing bepaald, met als criterium de invloed van een mogelijk plan of initiatief op de kwaliteit van de openbare ruimte. Voor de indeling in gebieden is de structuur van de dorpskernen als basis genomen (afbeelding 5). Omdat het handboek uitgaat van de huidige bebouwing, is regelmatige actualisering noodzakelijk. Op het moment van schrijven (juni 2025) wordt de eerste actualisatie in gang gezet. In het eerste deel van het handboek wordt de ruimtelijke structuur van de gemeente beschreven vanuit de historische landschaps- en bebouwingsontwikkeling. In de drie dorpskernen worden de bebouwingslinten als beeldbepalende hoofdassen van de dorpen en de centra als dragers van de ruimtelijke structuur aangewezen. De in de vorige eeuw toegevoegde woonwijken worden als minder bepalend geacht voor het ruimtelijk beeld van de dorpen, en kennen elk hun eigen karakter, mede afhankelijk van de periode waarin ze zijn aangelegd. Hoewel de bedrijventerreinen wel bijdragen aan het ruimtelijk beeld van de dorpen, worden ze niet identiteitsbepalend geacht.

De Efteling wordt buiten beschouwing gelaten van het handboek. De gemeentelijke en rijksmonumenten zullen altijd een zeer zorgvuldige afweging, beoordeling en toetsing vergen. Beoordeling van bouwplannen gebeurt op basis van onderstaande criteria (algemene, gebiedsgerichte en objectcriteria): Algemene criteria: Relatie tussen vorm, gebruik en constructie Relatie tussen bouwwerk en omgeving Helderheid en complexiteit Culturele betekenis Schaal- en maatverhouding Materiaal, kleur en licht

25

Toelichting Buitengebied Geconsolideerd NL.IMRO.0809.BPBuitengebiedGC-GC01, 21, 92

26

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR687036/

27

Couwenberg, J., P. Wolkers en M. Honselaar (2014): HandboekRuimtelijkeKwaliteit_Welstandsnota2014.pdf

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

21

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Voor de volgende bouwwerken gelden objectcriteria: erkers, dakkapellen voorzijde, aanbouwen aan de zijgevel, erfafscheidingen. Gebiedscriteria: per gebied zijn specifieke beoordelingscriteria beschreven. Bijzonder: ‘locaties die beeldbepalend zijn voor de ruimtelijke kwaliteit. Op deze locaties worden

bouwplannen kritisch beoordeeld op basis van de vermelde criteria en worden hogere eisen gesteld aan de ruimtelijke kwaliteit’ Basis: ‘locaties die minder beeldbepalend zijn voor de ruimtelijke kwaliteit, maar wel een zekere toetsing behoeven om een minimale basiskwaliteit te handhaven. Op deze locaties wordt meer globaal beoordeeld.’ Vrij: ‘locaties die geen invloed hebben op de ruimtelijke kwaliteit. Dit zijn de achtererven, die niet grenzen aan het openbaar gebied en beginnen vanaf de achtergevel van het oorspronkelijke hoofdgebouw.’

Afbeelding 5 Overzicht gebiedsindeling Handboek Ruimtelijke Kwaliteit. Bron: Handboek Ruimtelijke Kwaliteit, p.13

1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)

Centrum Kaatsheuvel Lint Zuidhollandsedijk Lint Vaartstraat Lint Gasthuisstraat Lint Marktstraat Lint Erasstraat Lint Rechtvaart

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

22

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

8) Wonen N-W Kaatsheuvel 9) Wonen N-O Kaatsheuvel 10) Wonen Z-O Kaatsheuvel 11) Wonen Z-W Kaatsheuvel 12) Bedrijven Kaatsheuvel 13) Centrum Loon op Zand 14) Lint Kasteellaan 15) Wonen N Loon op Zand 16) Wonen N-O Loon op Zand 17) Wonen Z-O Loon op Zand 18) Bedrijven Loon op Zand 19) De Moer 20) Buitengebied Voor elk van deze gebieden wordt de structuur, ambitie en criteria van de gebieden in de gemeente beschreven. Het document eindigt met een bestuurlijk en juridisch kader en overgangs- en slotbepalingen. 3.4.5

Commissie OmgevingsKwaliteit en de verordening Commissie Omgevingskwaliteit (2024) 28

De gemeente Loon op Zand beschikt over een Commissie OmgevingsKwaliteit en een verordening ‘Commissie Omgevingskwaliteit’ van de gemeente Loon op Zand uit 2024 (bijlage 8). In deze verordening wordt veel uitgebreider ingegaan op de taak en werkzaamheden van de commissie ten opzichte van de Erfgoedverordening. De taak van de Commissie is om raad en burgemeester en wethouders te adviseren met betrekking tot een goede omgevingskwaliteit, waaronder in ieder geval het geven van voorlichting over het waarom van een goede omgevingskwaliteit en de werkzaamheden van de commissie. De Commissie adviseert verplicht over aanvragen voor vergunningen met betrekking tot monumenten, bij omgevingsplanactiviteiten waarbij de commissie als adviseur is aangegeven en aanwijzingen van rijks- of gemeentelijke monumenten. Op verzoek van burgemeester en wethouders adviseert zij verder over een breed scala aan onderwerpen, waaronder ontwikkelen van beleid, bij verkenningen en planontwerpen, maatwerkvoorschriften voor bouwwerken, de zorg voor werelderfgoed en over het geven van beschikkingen. In artikel 4, 5, 6, 8, 10 en 11 zijn regels met betrekking tot de samenstelling, benoeming, ondersteuning, standpuntbepaling en adviseurs opgenomen, om deskundigheid en onafhankelijkheid te borgen.

Opvallend is dat in geval van een rijksmonument wel extern advies dient te worden ingewonnen, maar niet in het geval van een gemeentelijk monument. De adviestermijn is vier weken, tenzij anders bepaald door Burgemeester en wethouders. Deze termijn is, evenals in de erfgoedverordening, zeer beperkt. De verordening bevat verder nog een reglement van orde en een uitgebreide Toelichting als bijlage (overgenomen uit de Model Verordening op de gemeentelijke adviescommissie van de VNG).

28

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR716336/

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

23

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Op dit moment heeft de commissie geen juridisch vastgesteld document ter onderbouwing van haar adviezen met betrekking tot het wel of niet aanwijzen van een object tot gemeentelijk monument, maar gebruikt ze hiervoor een, in de gemeente Oirschot ontwikkelde, erfgoedmeetlat om de cultuurhistorische waarden zo objectief mogelijk in beeld te brengen. In paragraaf 7.4 wordt hier verder op ingegaan. 3.4.6

Omgevingsvisie

In de Omgevingsvisie is opgenomen dat één van de doelen is om het erfgoed in de gemeente te behouden en herkenbaar en beleefbaar te maken. Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet (januari 2024) worden regels en procedures ten aanzien van de fysieke leefomgeving en het omgevingsrecht gebundeld en vereenvoudigd en vastgelegd in één wet. De ambities voor de fysieke leefomgeving staan in de Omgevingsvisie 2040 beschreven. De Omgevingsvisie beschrijft integraal de hoofddoelen en ambities en het toekomstbeeld voor de fysieke leefomgeving van de gemeente Loon op Zand. Het vertrekpunt van de Omgevingsvisie zijn de talrijke ontwikkelingen en trends waar de gemeente mee aan de slag wil, waaronder het veranderende landschap. Een van de sectorale doelen is om het erfgoed in de gemeente te behouden en herkenbaar en beleefbaar te maken. In de Omgevingsvisie worden, in samenhang met de beschrijving van de geschiedenis, meerdere kwaliteiten binnen de gemeente genoemd: het landschap, het watersysteem, de groenstructuren, diverse bijzondere kwaliteiten in het buitengebied, en de dorpen in de gemeente. Het doel van het beleid in de fysieke leefomgeving wordt als volgt samengevat: “We kiezen voor een

sterk recreatief profiel, het versterken en benutten van onze landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten en het toekomstbestendig maken van onze woonwijken en dorpen. Vanuit een hoge druk op de ruimte komen we tot vernieuwing!”29 Om dit doel te bereiken zijn een zestal speerpunten geformuleerd: 1) 2) 3) 4) 5) 6)

In 2040 hebben we duurzame groene dorpen Recreatief profiel verbreden: harmonie en plezier Iedereen doet op eigen kracht mee Slim bereikbaar Toekomstbestendige centra All-inclusive landschap

Het behoud van erfgoed is in een drietal speerpunten opgenomen. Bij het speerpunt ‘duurzame groene dorpen’ wordt gedoeld op het verankeren van herkenbare cultuurhistorische kwaliteiten in de fysieke leefomgeving. “Onze ambitie is om niet alleen monumentale

panden te beschermen, maar ook het ensemble of de grotere structuur waartoe het monument behoort. Ook historische groenstructuren en monumentale bomen horen daarbij.”30 Hierbij wordt als voorbeeld

lintbebouwing aangehaald, waar de waarde niet alleen in de monumentale en karakteristieke panden zit, maar bijvoorbeeld ook in de zichtbaarheid van het lint, de wisselende rooilijnen, en de diepte van de bebouwing (afbeelding 6). Maar het kan bijvoorbeeld ook gaan om de bescherming van ensembles of de herkenbaarheid van oude ambachten.

29

Ontwerp omgevingsvisie 2040 | Loon op Zand, 7.

30

Ontwerp omgevingsvisie 2040 | Loon op Zand, 39.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

24

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Bij het speerpunt ‘recreatief profiel verbreden’ wordt kort ingegaan op de ambitie tot het neerzetten van historische verhaallijnen en het leggen van een relatie met het erfgoed. Hierbij kan gedacht worden aan verhaallijnen over oude ambachten en handel, historische kwaliteit (zoals het Witte Kasteel), en de oorlogsgeschiedenis. Het speerpunt ‘all-inclusive landschap’ richt zich op een toekomstig landschap dat ‘authentiek oogt en zowel economisch als ecologisch robuust is’.31 Hierbij worden oplossingsrichtingen en beleidskeuzes toegelicht, zoals onder andere het streven om te werken naar een goede balans tussen natuur & landschap en de economische functies in het landelijke gebied, het investeren in een authentiek landschap, het beschermen en beleefbaar maken van het gemeentelijk erfgoed en het herstel van natuurlijke watersystemen.

Afbeelding 6 Visiekaart Omgevingsvisie Loon op Zand 2040. Op de visiekaart wordt met betrekking tot erfgoed aangegeven waar ‘behoud van karakteristieken historische bebouwingslinten’ wordt nagestreefd. Bron: website gemeente Loon op Zand32

3.4.1

Kerkenvisie

Kerkgebouwen zijn van groot belang in de uitstraling van de kerkdorpen. In 2023 is daarom een kerkenvisie voor de gemeente Loon op Zand opgesteld met als doel om leegstand van kerken te voorkomen en daarmee het religieus erfgoed te behouden. Aanleiding voor leegstand is de terugloop van ledenaantallen met als gevolg minder vrijwilligers en geld voor het behoud, beheer en onderhoud van de

31

Ontwerp omgevingsvisie 2040 | Loon op Zand, 63.

32

https://loonopzand2040.nl/Tot-nu-toe ; geraadpleegd op 25 juni 2025

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

25

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

religieuze gebouwen. Leegstand van de kerkgebouwen speelt in gemeente Loop op Zand nog geen rol, maar wel achterstallig onderhoud van de gebouwen.33 Religieuze gebouwen hebben diverse functies: - zowel een religieuze betekenis als de plek waar de geloofsgemeenschap samenkomt; - een maatschappelijke betekenis doordat de gebouwen de lokale bevolking met elkaar verbindt; - een cultuurhistorische betekenis vanwege de bouw- en gebruiksgeschiedenis van het gebouw, het exterieur en interieur van het kerkgebouw; - maar ook het aanzicht en uitstraling in de omgeving en door verhalen van mensen met betrekking tot deze gebouwen. In de gemeente Loon op Zand zijn op dit moment nog drie kerken in religieus gebruik. Bij het opstellen van de kerkenvisie waren dit er nog vijf. Met ingang van 8 juli 2024 is de HH. Martelaren van Gorcum te Kaatsheuvel aan de eredienst onttrokken.34 De Heilige Joachim in De Moer is eveneens uit de eredienst onttrokken. Op 6 juli 2025 vond de laatste viering plaats.35 Vier kerken hebben een rijksmonumentale status en één kerk is als gemeentelijk monument aangewezen (afbeelding 7).

Afbeelding 7 Kerken in religieus gebruik in de gemeente Loon op Zand ten tijde van het opstellen van de Kerkenvisie in 2023. Overgenomen uit: Kerkenvisie Loon op Zand, 14.

De gemeente heeft met de kerkenvisie de ambitie ‘om in samenwerking met de stakeholders tot een

toekomstgerichte en duurzame omgang met de religieuze gebouwen te komen. Het is van nadrukkelijk belang dat alle betrokken partijen zich gehoord voelen. De nadruk bij de toekomstgerichte aanpak ligt bij het behoud en de versterking van erfgoedwaarden, ruimtelijke kwaliteit en de leefomgeving.’ 36 3.4.2

Lintenvisie Kaatsheuvel (2017)

De historisch linten van Kaatsheuvel zijn sterke identiteit dragers. Ze zijn het resultaat van een lange geschiedenis. In 2017 is de Lintenvisie is opgesteld om enerzijds richtlijnen vooraf te geven en kaders te stellen, maar ook ter inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen. De oorsprong van de linten in Kaatsheuvel ligt in het regionale landschap: het slagenlandschap met smalle en langgerekte kavels waarlangs boerderijen werden gebouwd, en het coulisselandschap, gelegen op het overgangslandschap tussen de Loonse en Drunense Duinen en het lagergelegen veengebied. In de loop der tijd vond een verdichting en uitbreiding van de bebouwingskernen plaats o.a. door de groei van de schoenindustrie en de huisnijverheid. De linten zijn nu minder prominent in de dorpsstructuur

33

Sprengers/de Jongh 2023, 6.

34

https://parochiewillibrord.nl/hh-martelaren-van-gorcum/

35

Informatie via opdrachtgever (email 29-08-25).

36

Kerkenvisie Loon op Zand, 6.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

26

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

aanwezig. Het betreft het noordelijk gelegen lint (Antoniusstraat - Hoofdstraat – Roestenbergstraat) en de zuidelijke linten Markthuisstraat en Gasthuisstraat. Niet alle historische linten zijn opgenomen in de lintenvisie, het oude lint Erasstraat (voormalige Varkensstraat/ 1e Straatje) ontbreekt bijvoorbeeld. De algemene doelstelling voor de Lintenvisie is samenvattend:

• Bescherming van de historische structuur en het erfgoed, alsmede aandacht voor de historische uitstraling van de linten; • Vergroting van de herkenbaarheid van de linten, hun identiteit, openbare ruimte en verkeer; • Behoud en bevordering van de diversiteit van het wonen aan de linten met respect voor de historische perceelsgewijze bouwwijze; • Introductie van een manier van bouwen die meer bijdraagt aan het karakter en de sfeer van de linten; • Behoud en stimulering van de dynamiek in de “bedrijvige” linten.37 3.4.3

Landschapspark Pauwels

Tussen Tilburg en de Loonse en Drunense Duinen ligt de groene zone Landschap Pauwels (afbeelding 8). De naam verwijst naar de middeleeuwse landheer Paulus van Haastrecht die rond 1380 een belangrijke rol had in de vormgeving van het landschap in deze groene zone. 38 Het landschapspark ligt gedeeltelijk in de gemeente Loon op Zand en is een kruising tussen een landschap en een park. Na een voortraject is in 2018 het Masterplan Pauwels opgesteld, dat een integraal plan op hoofdlijnen is en is gericht op realisatie. Het masterplan geldt voor 10 jaar en daarin staan concrete projecten, fasering en planning, en een begroting op hoofdlijnen. Het plan geeft onder andere inhoudelijk sturing en dient ook als toetsingskader voor initiatieven en projecten en gebieden die niet in het masterplan zijn beschreven. Het masterplan zorgt er onder andere voor dat naast de ecologische en recreatieve kwaliteiten ook de cultuurhistorische kwaliteiten van het gebied sterk worden verbeterd. In het Landschapspark kunnen op hoofdlijnen drie gebieden worden onderscheiden namelijk het agrarisch cultuurlandschap, De Brand en de voormalige woeste gronden.39 Een deel valt buiten de gemeente Loon op Zand.

Afbeelding 8 Uitsnede van een luchtfoto van het Landschapspark Pauwels. Bron: Strootman Landschapsarchitecten 2019, 7.

37

Ontwerp Lintenvisie Kaatsheuvel, 2017

38

https://landschappauwels.nl/over-ons/

39

Strootman Landschapsarchitecten 2019.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

27

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

3.5

Regionale, provinciale en rijksregelingen

Rijksregelingen Vanuit het Rijk zijn diverse subsidieregelingen opgezet voor rijksmonumenten. De instandhoudingssubsidie is voor rijksmonumenten die geen woonhuis zijn. Hier vallen ook groene en archeologische rijksmonumenten onder. De subsidie kan voor een periode van 6 jaar worden aangevraagd op basis van een 6-jarig instandhoudingsplan.40 De herbestemmingssubsidie is ingesteld om leegstand van rijksmonumenten en gebouwen met een cultuurhistorische waarde te voorkomen en waarvoor het vinden van een nieuwe functie lastig is. De subsidie bevordert een duurzaam gebruik van deze bouwwerken, door onderzoek naar de haalbaarheid van de herbestemming verduurzamingsmogelijkheden te subsidiëren, en geeft subsidie om het bouwwerk in de tussentijd wind- en waterdicht te houden.41 Ook kan subsidie worden aangevraagd om een huis te isoleren en verduurzamen, ook als dit een monument is. Hiervoor zijn verschillende subsidies, afhankelijk van het gebouw. Een voorbeeld is de ISDE (investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing) .42 De subsidieregeling Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed (DUMAVA) ondersteunt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed om te verduurzamen. Het gaat hier bijvoorbeeld om een school, gebedshuis of sportvereniging.43

Provinciale regelingen De provincie heeft de Subsidieregeling Cultuur en Erfgoed Noord-Brabant 2016 opgesteld. Deze subsidieregeling is gericht om erfgoed voor de toekomst te bewaren en voor het publiek beleefbaar en bereikbaar te maken. De subsidie kan aan diverse projecten en activiteiten worden verstrekt, die onderverdeeld zijn onder vijf hoofdthema’s in de subsidieregeling, namelijk: restauratie van rijksmonumenten, eco-archeologisch onderzoek, instandhouding molens, restauratie van orgels met monumentale waarde en stimulans publieksbereik musea en theaters.44 Via de website van de provincie worden een 7-tal subsidieregelingen aangeboden, die deels overeenkomen met de regelingen zoals hierboven benoemd. Verder worden de volgende subsidies genoemd: het Buurtfonds (voor buurtgerichte cultuurprojecten), een financiële regeling voor een monument aanvragen via het Nationaal Restauratiefonds, een subsidie voor het versterken van cultureel ondernemerschap, en ook de subsidieregeling Levendig Brabant met als onderscheid het onderdeel cultuur, erfgoed, sport en vrije tijd in de MIX, en het onderdeel inclusief kunst- en cultuuraanbod.45 Ten slotte heeft de provincie ook De Brabantse Erfgoedfonds-hypotheek.

Dit is een annuïteitenlening met lage rente, en is voor eigenaren van een monument of aangewezen cultuurhistorisch waardevol gebied in de provincie Noord-Brabant, en kan worden aangevraagd wanneer de eigenaar kosten gaat maken voor onderhouden, restaureren, verduurzamen en/of herbestemmen, en voor het uitvoeren van klimaat adaptieve maatregelen. 46

Gemeentelijke regelingen De gemeente Loon op Zand heeft geen gemeentelijke subsidies met betrekking tot gebouwd of landschappelijk erfgoed.47

40

Subsidieregeling instandhouding monumenten | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

41

Subsidie herbestemming | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

42

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/energie-thuis/vraag-en-antwoord/subsidie-isolatie-huis

43

Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) | RVO.nl

44

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR412633#paragraaf_n6/Producten en diensten - Brabant

45

Producten en diensten - Brabant

46

Brabants Erfgoedfonds | Restauratiefonds

47

https://www.loonopzand.nl/subsidies

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

28

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

4

Erfgoedonderzoek in en over de gemeente Loon op Zand

Erfgoed is een brede term en meestal vindt onderzoek plaats in één van de deelgebieden binnen erfgoed. Cultuurhistorie is de term die vroeger als paraplu-term werd gebruikt, maar omvat niet alle deelgebieden van de huidige term erfgoed. In dit hoofdstuk wordt eerder verricht onderzoek op deze deelgebieden beknopt besproken. Er is nog niet eerder volledig erfgoedbreed beleidsonderzoek verricht en ook dit onderzoek vindt slechts op enkele deelgebieden plaats, namelijk alleen met betrekking tot de thema’s landschap en gebouwd erfgoed. Eerder uitgevoerde, maar inmiddels (zeer) oude beleidsinventarisaties betreffen: - In 1991: de Cultuurhistorische inventarisatie provincie Noord-Brabant Gemeente Loon op Zand (1991) (in het kader van het landelijke monumenten inventarisatie project (MIP) 48; - In 2012: een inventarisatie in het kader van het opstellen van een Cultuurhistorische Waardenkaart. Deze kaart is gelijktijdig met de Archeologische verwachtingen- en beleidskaart opgesteld voor de Streekraad Het Groene Woud & de Meierij met een toelichtend rapport.49 Deze laatste kaart is in 2017 gebruikt als startpunt voor de Cultuurhistoriekaart en bijbehorend rapport (zie paragraaf 4.1.1). Daarnaast zijn in de afgelopen jaren diverse cultuurhistorische waardebepalingen of bouwhistorische onderzoeken verricht.

In het kader van dit beleidstraject zijn de volgende onderzoeken door de gemeente gedeeld en in ons onderzoek meegenomen (zie paragraaf 4.1.2 en verder): 4.1 4.1.1

Waardebepalingen Cultuurhistoriekaart gemeente Loon op Zand (Monumentenhuis Brabant, 2016-17)

In 2016 is een inventarisatie uitgevoerd van historisch-geografische elementen, historische stedenbouw en historische bouwkunst, leidend tot een Cultuurhistoriekaart en begeleidend rapport. Er is geen bronnenverantwoording van de GIS-data noch van de selectie van contouren van de elementen. In overleg met de gemeente is daarom besloten om de kaart niet als kennisbron te gebruiken. Wel is het begeleidend rapport als kennisbron gebruikt. In 2017 is door Monumentenhuis Brabant b.v. een Cultuurhistoriekaart (en bijbehorend rapport) gemeente Loon op Zand opgesteld.

“De cultuurhistoriekaart maakt voor het gehele gemeentelijk grondgebied inzichtelijk welk cultuurhistorisch-landschappelijk en historisch-(steden)bouwkundig erfgoed in de gemeente Loon op Zand aanwezig is. De kaart heeft daarmee allereerst een belangrijke attentiewaarde. Daarnaast vormt de kaart een basisinstrument om een vertaalslag te kunnen maken naar het opnemen van waardevolle cultuurhistorische elementen en gebieden in het bestemmingsplan. Ook is de kaart een basisdocument voor het verder ontwikkelen van erfgoedbeleid en toeristisch-recreatief beleid. Voor de inwoners van de gemeente Loon op Zand kan de kaart van waarde zijn door informatie die de kaart biedt over de leefomgeving. De verschillende beleidstoepassingen zijn benoemd in hoofdstuk 6.” De hoofdcategorieën van de bovengrondse cultuurhistorische elementen zijn: historische geografie, historische stedenbouw en historische bouwkunst.

48

Daru-Schoemann et al., 1991.

49

Hendrikx 2012.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

29

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

In het rapport wordt geschreven dat het de kaart uit 2012 als startpunt heeft gebruikt. Bij het rapport uit 2017 hoort een database en shapefiles. In het rapport worden de ligging, de historische ontwikkeling en landschappelijke inrichting, de bewonings- en nederzettingsgeschiedenis, de stedenbouw en architectuur, erfgoedthema’s in de gemeente en beleidsdoeleinden behandeld. Als bijlage is een lijst met rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten bijgevoegd. 4.1.2

Quickscan cultuurhistorische waarden (Monumentenhuis Brabant, 2016-17)

Als onderdeel van de actualisatie van de cultuurhistorische waardenkaart en het erfgoedbeleid van de gemeente is in 2016 door Monumentenhuis Brabant b.v. een quickscan cultuurhistorische waarden uitgevoerd van beeldbepalende panden en kleine elementen. Het betrof de panden van de cultuurhistorische waardenkaart uit 2012, aangevuld met een lijstje van drie industriële panden (advies voormalige monumentencommissie 29 mrt 2010) en een lijstje van vier bakhuisjes (advies vml. Monumentencommissie 15 mei 2009). Het doel van deze quickscan is om ‘duidelijkheid te krijgen in de

cultuurhistorische waarden van de panden. Aan de hand van deze quickscan is het mogelijk om een verdere afweging te maken over de wijze van bescherming.’ 50

Per pand is een foto gemaakt met daarbij een korte omschrijving waarin het volgende staat: datering, bouwstijl, uiterlijke kenmerken en eventuele wijzigingen. De bouwkundige staat van de panden is niet behandeld. Aan de hand van een beoordelingsschema met beoordelingscriteria van de RCE zijn alle panden in de quickscan beoordeeld (afbeelding 9). Geadviseerd is om alleen de meest waardevolle objecten, die met een + of ++ in de tabel zijn beoordeeld, aan te wijzen. De gaafheid speelde hierin een leidende rol. Dit advies is – op de Rechtvaart 2 na - (nog) niet overgenomen door de gemeente.

Afbeelding 9 Beoordelingsschema uit de quickscan cultuurhistorische waarden. Bron: van der Meulen 2017, 96.

50

Van der Meulen 2017.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

30

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

4.1.3

Cultuurhistorische waardebepaling van het kasteellandschap (kasteeldomein) Loon op Zand (L. Toorians, 2017).

Dit document is opgesteld op verzoek van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit met als doel inzicht te verkrijgen in de ruimtelijke kwaliteit van dit kasteellandschap: de gronden rondom en direct gerelateerd aan het kasteel. Een deel van dit landschap is reeds beschermd als rijksmonument. De aanbeveling is om ook de voormalige agrarische delen van het kasteeldomein evenals de maliebaan bescherming te bieden, indien mogelijk door deze toe te voegen aan de historische buitenplaats. Nadruk zou hierbij moeten liggen op het behoud van de openheid van het landschap, de herkenbaarheid als kleinschalig) agrarisch gebied en de daarmee samenhangende percelering en doorzichten. Bij de maliebaan is van belang zowel de contouren (laan en brede sloot) als de groene openheid zichtbaar en beleefbaar te houden. De gemeente heeft de aanbeveling overgenomen door het kasteellandschap als zeer waardevol te beschouwen. Op de inventarisatiekaart cultuurlandschappen (hoofdstuk 8) is de contour aangehouden van deze bepaling. 4.1.4

Plangebied Munitions Ausgabe Stelle (MASt 8/VI terrein), te Kaatsheuvel (BAAC-rapport V24.0848, 2025).

In 2024 is een inventariserend en analyserend onderzoek gedaan naar de beschermingsstatus van het voormalig MASt-terrein, en het al dan niet toekennen van een status als gemeentelijk monument. Op basis van het onderzoek lijkt het terrein nog vrij intact te zijn, met zichtbare en naar verwachting ook onzichtbare sporen. Op het terrein zijn vier verschillende archeologische beleidscategorieën van kracht, met diverse vrijstellingswaarden voor archeologisch onderzoek. Door deze verschillende beleidscategorieën kan de situatie ontstaan dat, ondanks dat het als ensemble zou moeten worden gezien, individuele elementen uit het complex vergraven worden. Indien het terrein een gemeentelijke monumentenstatus krijgt, kan het complex als geheel bewaard blijven en zijn alle structuren, die opgenomen zijn in het besluit, beschermd tegen afbraak en beschadiging zowel boven- als ondergronds. Op basis van het onderzoek adviseert BAAC om het complext in het geheel een status als gemeentelijk monument toe te kennen.51 De gemeente heeft dit advies overgenomen. 4.1.5

Redengevende omschrijving Gemeentelijk monument Rechtvaart 2 (L. Timmermans, Arcadis, ongedateerd)

Dit document is opgesteld op verzoek van de gemeente en betreft de redengevende omschrijving en motivering voor plaatsing op de gemeentelijke monumentenlijst van het voormalige, nu leegstaand, kantoor-fabriekspand van een schoenfabriek. Het interieur is niet opgenomen in de beschrijving. Het is de laatste en enig overgebleven grote schoenfabriek in Kaatsheuvel. Samenvattend wordt gesteld dat:

“Het in verschillende fases tot stand gekomen kantoor-fabriekspand van de Stocko Schoenfabrieken N.V. is van algemeen belang. Het complex heeft cultuurhistorische waarden als bijzondere uitdrukking van de sociaaleconomische en technische en typologische ontwikkeling van de schoenenindustrie in Kaatsheuvel en omgeving; het heeft architectuurhistorische waarden voor de geschiedenis van de bouwtechniek; het heeft ensemblewaarden vanwege de hoogwaardige kwaliteit van met name het kantoorgebouw en de historisch-ruimtelijke relatie van het complex met wegen, percelering en bodemgesteldheid; gaafheid/herkenbaarheid: het object is van belang wegens de architectonische gaafheid van het exterieur.”

51

Beckers 2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

31

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

4.2

4.2.1

Onderzoek door erfgoedorganisaties in de gemeente Heemkundekring Loon op ’t Sandt

Heemkundekring Loon op ’t Sandt heeft als doel het overbrengen en delen van zo veel mogelijk historische kennis over de kerkdorpen Loon op Zand en De Moer, dat het werkgebied is van deze vereniging. Het vergaren van kennis gaat op diverse manieren; verzamelen van informatie, conserveren en uitbreiden van de foto- en dia verzameling, digitaal vastleggen en bewaren van interviews, en inventariseren en toegankelijk maken van informatie via databases. Op onder andere de volgende manieren wil de vereniging haar kennis juist delen: publicaties via de website en het jaarboek Straet & Vaert, organiseren van (foto)tentoonstellingen, lezingen, en overbrengen van informatie op de jeugd en op basisscholen.52 Het jaarboek Straet & Vaert wordt sinds 1981 uitgebracht, met daarin artikelen over zeer uiteenlopende onderwerpen. Enkele voorbeelden zijn het Kasteel Loon op Zand, hoe in Loon op Zand gestraft werd, de kerken, archeologische vondsten in Loon op Zand maar ook het vergeten munitiedepot in de duinen (MASt 8/VI terrein).53 Op initiatief van heemkundekring Loon op ’t Sandt is recent op Wiki Midden-Brabant een portaal voor gemeente Loon op Zand opgesteld, met daarop (heemkundige) informatie over de gemeente.

In tegenstelling tot bovenstaande is het de bedoeling dat ook informatie over Kaatsheuvel in dit portaal komt te staan, en overstijgt hiermee gedeeltelijk het werkgebied van deze heemkundekring.54

4.2.2

Heemkundekring De Ketsheuvel

Heemkundekring De Ketsheuvel is in 2007 als nieuw initiatief opgericht uit de stichtingen STERK en Doen We!. Het bestuur van de vereniging heeft de ambitie om de vereniging bekendheid te geven in Kaatsheuvel, door (interactieve) kennisactiviteiten te organiseren waarbij het draait om de geschiedenis van Kaatsheuvel.55 De heemkundekring heeft haar doelen uitgewerkt in 6 onderdelen: - het bestuderen en onderzoeken van de heemkunde van met name het kerkdorp Kaatsheuvel; - belangstelling wekken voor eigen streek en bevolking; - streven naar het behoud van het eigen karakter en de schoonheid van dorp en omgeving, en van cultuurhistorisch en heemkundig waardevolle zaken; - het streven naar behoud van waardevolle monumentale en cultuurhistorisch waardevolle panden, objecten en stad- en dorpsgezichten waaronder het streven naar aanwijzing van panden en objecten tot monument, beeldbepalend/beeldondersteunend, ensembles of een gemeentelijk stads- of dorpsgezicht; - het onderzoeken, bestuderen en veiligstellen van heemkundig belangrijke terreinen, onroerende en roerende zaken, goederen en/of voorwerpen en oudheidkundige gegevens in en van de gemeente Loon op Zand, met name het kerkdorp Kaatsheuvel en zijn omgeving, en ook door middel van publicaties (zelfstandig of in samenwerking) of het deelnemen aan activiteiten van andere verenigingen; - afspraken maken met andere partijen om

collecties toegankelijk te maken die bovenstaande doelen kunnen verwezenlijken.56

52

https://heemkundekringloonoptsandt.nl/het-doel-van-de-vereniging/

53

Straet & Vaert - inhoud - Heemkundekring Loon op 't Sandt

54

https://wikimiddenbrabant.nl/Portaal:Loon_op_Zand

55

https://www.deketsheuvel.nl/de-heemkundekring

56

https://www.deketsheuvel.nl/ons-doel

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

32

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Recent is op Wiki Midden-Brabant een portaal voor gemeente Loon op Zand opgesteld, met daarop (heemkundige) informatie over de gemeente. Het is de bedoeling dat ook informatie over Kaatsheuvel in dit portaal komt te staan (zie ook Heemkundekring Loon op ’t Sandt).57 4.2.1

Toekomstagenda Loon op Zand 2030

De groep Pas op de Plaats bekommert zich om haar leefomgeving en is er zich van bewust dat zij verplichtingen hebben aan generaties die komen met betrekking tot deze leefomgeving. De groep formuleert het als volgt: “…wij dienen ons te gedragen als rentmeester die tijdelijk op de boedel mogen passen en die een verantwoordelijkheid hebben voor wat we aantreffen en doorgeven.” De gemeente is rijk aan natuurlijk erfgoed en cultureel erfgoed, zowel op papier, virtueel als tastbaar (landschappelijke ensembles). Maar met betrekking tot een toekomstbestendige omgang hiermee ontbreekt het in de gemeente aan kennis op vrijwel alle fronten, aldus de groep. Maar juist kennis van erfgoed leert ons waar we vandaag komen en wie we zijn.58 De Toekomstagenda 2030 is opgesteld om de gemeente voor een aantal jaren van een visie te voorzien. Hierin wordt aandacht gegeven aan diverse problemen waar de gemeente Loon op Zand ook haar steentje aan zal moeten bijdragen, zoals duurzaamheid en energietransitie. In de toekomstagenda worden vier thema’s benoemd, namelijk gemeenschappen, omgeving, economische ontwikkeling en gemeenschap, bestuur en communicatie. Bij elk van deze thema’s wordt een toekomstvenster geschetst, en wordt in het charmeoffensief uiteengezet hoe de toekomstvisie gerealiseerd kan worden. Erfgoed is opgenomen in de twee thema’s omgeving en economische ontwikkeling.

59 Een van de drie voorbeelden die is gegeven onder het thema omgeving is het beschermen van het kasteellandschap bij het dorp Loon op Zand als rijksmonument. 4.3 4.3.1

Overig onderzoek en literatuur De Zandloper (Toorians 2008)

In de Zandloper is het landschap en de geschiedenis van Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen en omgeving beschreven. Het onderzoeksgebied ligt in 5 gemeentes, waarvan Loon op Zand er één is. In het boek wordt de wisselwerking tussen mens en landschap beschreven. Want het landschap was en is nog steeds bepalend voor wat wel of niet mogelijk is, maar ook de mens drukt zelf meer een stempel op de leefomgeving. De geschiedenis van het gebied is in een redelijk chronologisch verhaal uiteengezet. 4.3.2

Canon Loon op Zand

De gemeente heeft een eigen canon met daarin een beknopt overzicht van de geschiedenis van de gemeente. In de canon zijn in meer dan 30 onderwerpen de belangrijke momenten en gebeurtenissen uit de geschiedenis toegelicht en voorzien van een afbeelding. De canon is zo opgesteld dat deze geschikt is voor het gebruik op basisscholen, maar ook voor historische geïnteresseerden, beleidsmakers, toeristen etc..60 4.3.3

Diverse artikelen/rapporten

Over het landschappelijk-, gebouwd-, cultuurhistorisch en ook het archeologisch erfgoed in de gemeente zijn diverse artikelen en rapporten verschenen. In 2017 is door Natuurmonumenten de Natuurvisie Huis

57

https://wikimiddenbrabant.nl/Portaal:Loon_op_Zand

58

Toorians 2019.

59

Gemeente Loon op Zand.

60

Boeren et al., 2014/ https://heemkundekringloonoptsandt.nl/publicaties/canon-loon-op-zand/

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

33

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

ter Heide & Loonse en Drunense Duinen 2018-2035 opgesteld, waarin ook een visie op cultuurhistorie staat beschreven. Natuurmonumenten wil de aanwezige cultuurhistorische elementen zichtbaar houden en maken, en streeft ernaar om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de aanwezige elementen om zo een optimaal beheer te kunnen voeren.61 Door historicus L. Toorians zijn diverse artikelen verschenen (op eigen naam, in Straet & Vaert of elders) over uiteenlopende onderwerpen met betrekking tot de historie van de gemeente. Een aantal artikelen worden kort benoemd. In het jaarboek Straet en Vaert 2012 staat een artikel waarin de ligging van Loon op Zand in 1269 wordt onderzocht, en in datzelfde jaarboek uit 2017 wordt stilgestaan bij de Joodse begraafplaats aan de Horst in Kaatsheuvel. In 2020 is een artikel verschenen over De Kraanvense Berg. De Kraanvense Berg is een resultaat van de ontginnings- en landbouwgeschiedenis in de regio. Het is een ingestoven houtsingel ten westen van de akkers van het buurtschap Kraanven. Deze houtsingels werden aangelegd om te voorkomen dat zand op de akkers terechtkwam.

De berg is een element van cultuurhistorische waarde want het is kenmerkend voor de gemeente Loon op Zand en laat zien hoe de mensen het landschap hebben ingericht en gebruikt.62 In het tijdschrift In Brabant (tijdschrift voor Brabants Erfgoed) is in 2022 een artikel verschenen over het Witte Kasteel in vermomming. In dit artikel wordt uiteengezet dat, hoewel het bouwwerk nu de uitstraling van een 18 e-eeuws landhuis heeft, het Witte Kasteel nog wel degelijk een laatmiddeleeuwse kasteeltoren is die in de loop der tijd flink veranderd is in uiterlijk en gebruik.63 Met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog in de gemeente, en met name het MASt-terrein, is reeds diverse malen gepubliceerd, door onder andere diverse Heemkundeverenigingen, de ANW, en Brabants Erfgoed. Ook is in 2024 is een inventariserend en analyserend archeologisch onderzoek gedaan naar de beschermingsstatus van het voormalig MASt-terrein, en het al dan niet toekennen van een status als gemeentelijk monument (zie ook 4.1.4.) Naast het hierboven genoemde archeologische onderzoek is in 2019 een rapport verschenen over een archeologisch onderzoek in het buurtschap Efteling. Daar heeft in 2016 een opgraving plaatsgevonden. De oudste sporen die zijn aangetroffen dateren uit het Vroeg Mesolithicum, maar het merendeel van de sporen komt uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe Tijd.

Op basis van de onderzoeksresultaten zijn de gevonden structuren in vier opeenvolgende fasen gedateerd, te beginnen in de 16 e maar mogelijk 15e eeuw. Op basis van de onderzoeksresultaten was het onderzoeksgebied vermoedelijk niet meer bewoond na het begin van de 20e eeuw.64 De Efteling heeft onderzoek gedaan naar erfgoedbehoud op haar eigen terrein. Dit onderzoek is inmiddels afgerond.

61

De Groot 2017.

62

Toorians 2020.

63

Toorians 2022.

64

Mostert/Kooi 2019.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

34

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

5

Thematische karakteristiek van het erfgoed van Loon op Zand

Omdat het boek De Zandloper beschouwd kan worden als een gebiedsbiografie van de gemeente Loon op Zand en in het vorige beleidstraject ook reeds een gebiedsbiografie is opgesteld, is ervoor gekozen om in dit onderzoeksrapport thematisch in te gaan op onderwerpen om op deze wijze context te geven aan de inventarisatie (hoofdstuk 6-8) en het benoemen van beschermings- en kennislacunes in de huidige (beleids)omgang met erfgoed binnen de gemeente. Gekozen is voor een vrij traditionele en praktische insteek die aansluit bij de (bronnen van de) inventarisatie, aangevuld met bevindingen uit eerder onderzoek in en over de gemeente. 5.1

Landschap

Het noordoostelijke en zuidwestelijke deel van de gemeente maakt deel uit van de regio Meierij, terwijl het noordwestelijke en zuidoostelijke deel van de gemeente tot regio Langstraat behoort (afbeelding 10). Tegenwoordig is dit centrale deel van Brabant behoorlijk verstedelijkt, maar dit geldt voor de gemeente Loon op Zand niet zozeer. Het huidige landschap in de gemeente kan worden grofweg worden ingedeeld in drie delen, namelijk de besloten bossen in het oosten, het open agrarische landschap in het westen en centraal het coulisselandschap (afbeelding 11). Tijdens de ijstijden in het Pleistoceen heeft het landijs de regio nooit bereikt. Het landschap was vergelijkbaar met een poolwoestijn en door de wind werden zand- en leemlagen afgezet.65 Ook rond 600 na Chr. en in de 14 eeuw heeft verstuiving van zand plaatsgevonden. 66 Door deze processen is het karakteristieke zwakgolvende dekzandlandschap in de regio ontstaan. 67 Na de laatste ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, steeg de temperatuur en het open zandlandschap veranderde in gesloten bos. In het westen ontstonden veenmoerassen die zich in de loop der tijd uitbreidde, ook richten de zandgronden ten zuiden van de Maas. Rond het jaar 1000 was de Langstraat vrijwel geheel bedekt met veen. In de Langstraat is rond het jaar 1000 de ontginning van het veengebied vanaf de Maasoevers begonnen.

68 In tegenstelling tot de Langstraat zijn in de Meierij geen grote veenmoerassen ontstaan, maar waren dit kleinere gebieden op locaties met een slechte afwatering. Ook kent het gebied enkele grote bos- en heidegebieden, waaronder het deels in de gemeente gelegen Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen (afbeelding 12). In de middeleeuwen is hier een stuifduinenlandschap ontstaan, mede door zandwinning voor dijkenbouw en ontginningen. Naast bebossing zijn in Loon op Zand in de 19 e en 20e eeuw veel ‘woeste’ gronden (heide, bos en stuifzand) omgezet in landbouwgrond, mede door het gebruik van kunstmest. De heidegebieden werden gebruikt als grasland voor schapen. 69 Stuifzand- en perceelswallen herinneren nog aan de omgang van de bewoners met het zandige landschap (afbeelding 13). Op afbeeldingen 14 en 15 zijn kaarten uit de 17e en 18e eeuw zichtbaar, waarop het zand- en heidegebied rond Loon op Zand duidelijk zichtbaar is.

65

Raap 2022b.

66

Van Kuilenburg 2017, 8.

67

Raap 2022b.

68

Raap 2022a.

69

Raap 2022b.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

35

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 10 Regio’s Langstraat en de Meierij in de gemeente Loon op Zand.

Afbeelding 11 Coulisselandschap bij de Duikse Hoef. Foto: Vestigia, 11-07-25.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

36

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 12 Loonse en Drunense duinen. Foto: Vestigia, 11-07-25.

Afbeelding 13 Oude perceelswallen (rechts) op landgoed Huis ter Heide. Foto: Vestigia, 11-07-25.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

37

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 14 Uitsnede van een kaart door Z. Roman (1656, 1661 of 1692). Bron: Archieven, VROA (1902), 109-117; Grooten (1973) noot 10; Donkersloot (1981) 154, 775.

Afbeelding 15 Uitsnede van een kaart van het gebied rondom de Biesbosch (…) door J. van den Avela (1750-1775). De naam Kaatsheuvel is hierop niet zichtbaar. Bron: Archieven.nl (VROA (1902), 109-117; Lijst Nemelaer 254). VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

38

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

5.2

Bewoning en ontginning

Een aanzienlijk deel van de gemeente Loon op Zand was tot in de middeleeuwen niet geschikt voor bewoning vanwege de aanwezigheid van venen en moeren. De hogere delen in met name het centrale deel van de gemeente waren al vroeg bewoonbaar. De oude naam Venloon gaat dan ook terug op de combinatie van nat (natte heide en veen: ven) en droog (open plekken in het bos: looën). 70 In de Langstraat is rond het jaar 1000 de ontginning van het veengebied vanaf de Maasoevers begonnen. Loodrecht op de oeverwallen langs de Maas werden lange, smalle sloten gegraven waardoor er lange, strookvormige percelen ontstonden met vruchtbare landbouwgrond. Door inklinking en vernatting verschoof de bewoning in de Langstraat steeds verder op richting het zuiden waar nieuw veen kon worden ontgonnen.71 In het noordwesten van de gemeente, tussen de Rechtvaart en de Zuidhollandsedijk, liggen lange, smalle, noord-zuid gerichte percelen. In dit gebied, dat onderdeel uitmaakt van de Langstraat, is sprake van een middeleeuws slagenlandschap dat ontstaan is door veenontginningen. De bebouwing op deze percelen liggen evenwijdig aan de noord-zuid oriëntatie van de percelen en daarmee niet recht op de dijk en de weg.

De wegen in het noordelijk deel is dan ook een rechtlijniger wegenpatroon te herkennen dan in het oostelijk deel van de gemeente.72 Het zuidelijk deel van het veengebied in de gemeente werd al eerder, vanuit het zuiden en oosten, vanuit de randen van de zandgronden ontgonnen.73 Verder ligt in het westen van de gemeente 19e en 20e-eeuwse heideontginningen.74 Om zoveel mogelijk gebruik te kunnen maken van de gronden werden in de natte beekdalen rabattenbossen aangelegd, zoals nu nog (maar in andere context) te zien in het noordoosten van de gemeente (afbeelding 16).75

Afbeelding 16 Rabatten in de gemeente. Foto: Vestigia, 11-07-25.

70 71

Boeren et al., 2014, 5. Toorians 2008, 185.

72

Van Kuilenburg 2017, 11.

73

Mondelinge mededeling Dhr. Toorians, 11-07-25.

74

Van Kuilenburg 2017, 9.

75

Raap 2022b.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

39

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

In de gemeente zijn meerdere bewoningskernen en dorpslinten. Kaatsheuvel is vermoedelijk in de 15e eeuw als lintdorp ontstaan.76 In Kaatsheuvel zijn de Hoofdstraat, de Gasthuisstraat en de Marktstraat de oude hoofdwegen. Het dorpslint in Loon op Zand is de oost-west georiënteerde Kloosterstraat-Bergstraat die overgaat in de Middelstraat richting de Moer. De bewoning aan de Zuidhollandsedijk, dat vroeger een gehucht was, is een oude structuur.77 In de gemeente liggen ruim twintig gehuchten, met name in het noordwesten en westen, van verschillende oorsprong. Zo zijn de gehuchten Bernse Hoef, de Efteling en de Duikse Hoef (afbeelding 17) ontstaan nadat het veen was afgegraven,78 en zijn Lage Zandschel, de Regte Vaart, Hoge Zandschel, Eerste Straatje, De Moer en Galgeneind broekontginningen. Gehucht Roestelberg is ontstaan aan middeleeuwse heidenederzetting, en gehucht Molenstraat als een kampgehucht (tussen 1000 en 1200 ontstaan). Ten noorden en westen van Kaatsheuvel lagen de gehuchten Eerste en Tweede Straatje, waarvan de eerstgenoemde in de 19e eeuw ontwikkeld is tot kerkgehucht Berndijk en tegenwoordig de Erasstraat is. 79 Zowel in Loon op Zand als Kaatsheuvel werden vanaf de jaren ‘50 van de vorige eeuw nieuwe woonwijken ontwikkeld, waaronder ook een villawijk ten noorden van de Kloosterstraat in Loon op Zand (afbeeldingen 18 en 19).80

Afbeelding 17 Duikse Hoef. Foto: Vestigia, 11-07-25.

76

De gemeente Loon op Zand, Heemkundekring Loon op ’t Sandt.

77

Van Kuilenburg 2017, 11/12.

78

Toorians 2018, 175

79

Van Kuilenburg 2017, 18/24.

80

Boeren et al., 2014, 71.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

40

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 18 Voorbeelden woningbouw laatste 50 jaar. Foto: Vestigia, 11-07-25.

Afbeelding 19 Villawijk Loon op Zand. Foto: Vestigia, 11-07-25.

5.3

Infrastructuur en waterbeheer

Water heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van gemeente Loon op Zand aangezien een deel van de gemeente in het verleden bedekt was met veen, maar ook had de gemeente eeuwenlang last van overstromingen. De afwatering in de gemeente verloopt in noordelijke richting. In het gebied van de Loonse en Drunense duinen kon het water nauwelijks wegzakken. Door de aanleg van zanddijken werd gepoogd de afwatering te verbeteren, maar uiteindelijk maakte de aanleg van de Baardwijkse Overlaat (ligt niet binnen de huidige gemeentegrenzen) en het Afwateringskanaal (gegraven tussen 1907-1911) een eind aan de wateroverlast. Het Plakkeven is een voorbeeld van een water van natuurlijke oorsprong. Met betrekking tot infrastructuur waren de diverse turfvaarten belangrijk voor de gemeente, waarbij de turfvaart richting Den Bosch (vanaf 1396) de belangrijkste was. Voor de aanleg van de vaarten werd gebruikt gemaakt van aanwezige oude afwateringssloten. Het merendeel van de turfvaarten is inmiddels verdwenen. 81

81

Van Kuilenburg 2017, 11-13.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

41

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Op Landgoed Plantloon, dat oorspronkelijk een hoeveontginning is, ligt nog een deel van een turfvaart, en ook het Galgenwiel, dat is ontstaan na een dijkdoorbraak (afbeelding 24)82 Ook droge infrastructuur is van groot belang in de gemeente. De drie kernen zijn van oudsher verbonden door zandpaden en wegen. In de gemeente zijn nog diverse oude wegen en zandpaden aanwezig met cultuurhistorische waarde.83 De huidige N261 vormt echter een verstoring in de verbinding tussen oost (waaronder de kern Loon op Zand) en west. Op afbeelding 20 is de waterstaatkundige situatie uit ca. 1685 zichtbaar, met daarop de Loonse Vaart en diverse dijken.

Afbeelding 20 Afmeetinghe van alsulcke Velden, Dijcken, Wegen en Uytwateringhen, als by dese Caerte vertoont wort (…) By myn I. Bastingius, Geswooren en geadmitteert Landt-meeter, 1658. Bron: BHIC ’s-Hertogenbosch (via Archieven.nl: toegang 343 inventarisnr. 3119).

Afbeelding 21 Voorbeeld van een oude doorgaande weg. Foto: Vestigia, 11-07-25.

82

Van Kuilenburg 2017, 30.

83

Van Kuilenburg 2017, 11-13.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

42

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 22 Vele eeuwenoude paden doorkruisen de Loonse en Drunense Duinen (niet op foto zichtbaar). Foto: Vestigia, 11-07-25.

Afbeelding 23 Een zanddijk die water moest tegenhouden. Foto: Vestigia, 11-07-25.

Afbeelding 24 Galgenwiel. Foto: Vestigia, 11-07-25.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

43

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

5.4

Kastelen en buitenplaatsen

In Loon op Zand staat het rijksmonument het Witte Kasteel (monumentnr. 515255). Paulus van Haastrecht nam het initiatief voor de bouw van de voorganger van het Witte Kasteel, namelijk de ‘borch van Venloen’. Dit was een simpele woontoren van ca. 11x13 van baksteen waarvan de muren ca. 2 meter dik waren. De woontoren werd in de eeuwen daarna uitgebouwd tot een groot kasteel met een voorburcht, een overbouwde toegangsbrug en een uitgebreid grachtenstel rondom het kasteel ( afbeelding 25). Om het kasteel enige verdediging te bieden werden aan de noordzijde aarden wallen opgeworpen die tegenwoordig nog zichtbaar zijn.84 Het kasteel zoals nu aanwezig heeft voornamelijk vorm gekregen in de 18e eeuw (afbeeldingen 26 tot en met 28).85 In de Moer staat Huis ter Heide uit 1864, dat een voormalig jachthuis is. Het huis is in 1920 in stijl ingrijpend verbouwd. In de omgeving van het voormalige jachthuis zijn de zichtassen en een halfronde weg nabij het pand nog gedeeltelijk aanwezig. Landgoed Plantloon, oorspronkelijk een hoeveontginning, ligt in het noordoosten van de gemeente en is in 1875 door de familie Timmermans opgericht. Ook dit pand is sterk verbouwd. De omgeving van het landgoed is rijk aan statige lanen, dennen- en loofbossen, weilanden en boerderijen. Ook een deel van de turfvaart en het Galgenwiel, een wiel ontstaan na een dijkdoorbraak, liggen op het landgoed.86

Afbeelding 25 Prospectus Castelli Loon op ’t Sandt (…) uit ca. 1700 door H. Causé, naar J. van Croes. Bron: Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) via Archieven.nl inv. 343 toegang 1186.

84

https://hetwittekasteel.nl/geschiedenis/

85

Van Kuilenburg 2017, 12.

86

Van Kuilenburg 2017, 30.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025