Bijlage 2. Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de erfgoednota Loon op Zand

V2674

Naar een verankering van het bovengronds erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand 2026-2036

Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand 2026-2036 Naar een verankering van het bovengronds erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet Rapportnummer:

V2674

Projectnummer:

V24-5697

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Definitief, Versie 1.0

In opdracht van:

Gemeente Loon op Zand

Rapportage:

A. van den Hazelkamp, G.M. Averink, T. Beukelaar-Van Gulik, R. Schrijvers

Plaats en aanleverdatum:

Amersfoort, 25 september 2025

Datum en autorisatie:

W.A.M. Hessing Senior KNA Archeoloog/ Senior KNA Prospector, actor 97049866, 31 juli 2025

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Inhoudsopgave 1

Inleiding.............................................................................................................................................................................. 5 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................................................ 5 1.2 Definitie Cultureel Erfgoed ................................................................................................................................ 5 1.3 Dankwoord ............................................................................................................................................................... 7 1.4 Leeswijzer ................................................................................................................................................................ 7 2 Methode ............................................................................................................................................................................. 8 2.1 Verantwoording kaarten en GIS-gegevens ..................................................................................................... 8 2.2 Participatietraject ................................................................................................................................................... 8

2.2.1 2.2.2 2.2.3

3

Huidige wet- en regelgeving, beleidsinstrumenten en regelingen .................................................................. 11 3.1 Rijksoverheid .......................................................................................................................................................... 11

3.1.1 3.1.2 3.1.3

3.2 3.3 3.4

3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.4.4 3.4.5 3.4.6 3.4.1 3.4.2 3.4.3

4

Bijeenkomst 1 ...................................................................................................................................................... 9 Marktdag Loon op Zand en Kaatsheuvel .................................................................................................... 9 Bijeenkomst 2 ................................................................................................................................................... 10

Erfgoedwet ......................................................................................................................................................... 11 Omgevingswet ................................................................................................................................................. 12 Verdrag van FARO ...........................................................................................................................................13

Landelijke ontwikkelingen in het erfgoedveld .............................................................................................15 Provinciaal erfgoedbeleid ...................................................................................................................................15 Gemeentelijk beleid ............................................................................................................................................ 18

Erfgoedregister ................................................................................................................................................ 19 Erfgoedverordening........................................................................................................................................ 19 Regelgeving tijdelijk Omgevingsplan ....................................................................................................... 20 Handboek Ruimtelijke Kwaliteit (2014) ..................................................................................................... 21 Commissie OmgevingsKwaliteit en de verordening Commissie Omgevingskwaliteit (2024) .. 23 Omgevingsvisie ................................................................................................................................................24 Kerkenvisie ........................................................................................................................................................ 25 Lintenvisie Kaatsheuvel (2017) ....................................................................................................................26 Landschapspark Pauwels ............................................................................................................................... 27

3.5 Regionale, provinciale en rijksregelingen ..................................................................................................... 28 Erfgoedonderzoek in en over de gemeente Loon op Zand ...............................................................................29 4.1 Waardebepalingen ...............................................................................................................................................29

4.1.1 Cultuurhistoriekaart gemeente Loon op Zand (Monumentenhuis Brabant, 2016-17) ................29 4.1.2 Quickscan cultuurhistorische waarden (Monumentenhuis Brabant, 2016-17) .............................30 4.1.3 Cultuurhistorische waardebepaling van het kasteellandschap (kasteeldomein) Loon op Zand (L. Toorians, 2017)...........................................................................................................................................................31 4.1.4 Plangebied Munitions Ausgabe Stelle (MASt 8/VI terrein), te Kaatsheuvel (BAAC-rapport V24.0848, 2025). .................................................................................................................................................................31 4.1.5 Redengevende omschrijving Gemeentelijk monument Rechtvaart 2 (L. Timmermans, Arcadis, ongedateerd) ....................................................................................................................................................................31

4.2

4.2.1 4.2.2 4.2.1

Onderzoek door erfgoedorganisaties in de gemeente .............................................................................. 32

Heemkundekring Loon op ’t Sandt ............................................................................................................ 32 Heemkundekring De Ketsheuvel ................................................................................................................ 32 Toekomstagenda Loon op Zand 2030 ........................................................................................................ 33

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

2

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

4.3

4.3.1 4.3.2 4.3.3

Overig onderzoek en literatuur ....................................................................................................................... 33

De Zandloper (Toorians 2008) .................................................................................................................... 33 Canon Loon op Zand ...................................................................................................................................... 33 Diverse artikelen/rapporten ......................................................................................................................... 33

5

Thematische karakteristiek van het erfgoed van Loon op Zand ...................................................................... 35 5.1 Landschap ............................................................................................................................................................... 35 5.2 Bewoning en ontginning .................................................................................................................................... 39 5.3 Infrastructuur en waterbeheer ........................................................................................................................ 41 5.4 Kastelen en buitenplaatsen .............................................................................................................................. 44 5.5 Kerken en begraafplaatsen ............................................................................................................................... 46 5.6 Verdediging en conflict .....................................................................................................................................

49 5.7 Publieke voorzieningen ......................................................................................................................................50 5.8 Economie, handel & industrie ..........................................................................................................................50 5.9 Bestuur en recht ...................................................................................................................................................51 5.10 Toerisme en vrije tijd ......................................................................................................................................... 52 6 Inventarisatie dorpsgezichten in Loon op Zand ................................................................................................... 53 6.1 Huidig beleid ......................................................................................................................................................... 53 6.2 Methode: bronnen, kartering en waardering .............................................................................................. 53 6.3 Instrumentarium voor bescherming ..............................................................................................................

54 6.4 Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................................. 55 7 Inventarisatie gebouwd erfgoed in Loon op Zand ............................................................................................... 56 7.1 Huidig beleid ......................................................................................................................................................... 56 7.2 Methode: bronnen, kartering en waardering .............................................................................................. 56 7.3 Instrumentarium voor bescherming .............................................................................................................. 61 7.4 Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................................. 61 8 Inventarisatie cultuurlandschappen in Loon op Zand ....................................................................................... 64 8.1 Huidig beleid en regelgeving........................................................................................................................... 64 8.2 Methode: bronnen, kartering en waardering .............................................................................................

64 8.3 Instrumentarium voor bescherming ..............................................................................................................68 8.4 Conclusie en aanbevelingen .............................................................................................................................68 9 Conclusie en aanbevelingen bovengronds erfgoed .............................................................................................70 10 Literatuur .................................................................................................................................................................... 72 11 Afbeeldingenlijst, kaarten en bijlagen ..................................................................................................................... 75

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

3

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

4

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

1

Inleiding 1.1

Aanleiding

Dit rapport vormt het achtergrond- en verantwoordingsdocument bij de Kadernota Erfgoed 2026-2036 van de gemeente Loon op Zand. In de periode augustus 2024-juli 2025 is door Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie beleidsonderzoek uitgevoerd in opdracht van de gemeente. Doel van het onderzoek was het volgende: - een inventarisatie van (mogelijk) aanwezige cultuurhistorische elementen (stedenbouwkundige/ landschappelijk/ architectonische gebouwen, ensembles, objecten en terreinen) in de gemeente Loon op Zand; waar liggen er kennislacunes? De onderdelen archeologie, roerend en immaterieel erfgoed vielen buiten de scope van het onderzoek; - het in beeld brengen van (wettelijke) verplichtingen, de huidige gemeentelijke beleidssituatie (visie, ambitieniveau en bestaande regelgeving) en ruimte voor gemeentelijke beleidskeuzes met betrekking tot erfgoed; - het opstellen van criteria voor het waarderen en selecteren van beschermwaardige elementen. Als resultaat van het onderzoek is een up-to-date erfgoedregister in de vorm van een database (Excel bestand), opgesteld met bijbehorende beleidskaart en een up-to-date thematische cultuurhistorische inventarisatiekaart. Ze zijn als bijlagen aan dit rapport toegevoegd.

Tenslotte zijn beleidsadviezen geformuleerd met betrekking tot een gemeentelijke visie op erfgoed, het doel en ambitie van het gemeentelijk erfgoedbeleid, de programmalijnen en het uitvoeringsprogramma van de beleidsnota. Bij het onderzoek is een klankbordgroep opgesteld waarbij de volgende stakeholders zijn betrokken (zie ook paragraaf 2.2): • Heemkundekring De Ketsheuvel, • Heemkundekring Loon op ’t Sandt, • Parochie H. Willibrord, • Stichting Erfgoed Kaatsheuvel, • De Efteling, • Stichting Het Witte Kasteel, • De Commissie OmgevingsKwaliteit, • Natuurmonumenten, • en lokale (landschaps)historici/archeologen. 1.2

Definitie Cultureel Erfgoed

Als definitie voor cultureel erfgoed wordt de definitie binnen de Erfgoedwet aangehouden:

‘…uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden’. In 2022 is de Erfgoedwet geëvalueerd en naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek en nieuwe ontwikkelingen worden er in de komende jaren een aantal wetswijzigingen voorgesteld. Met betrekking tot het begrip ‘cultureel erfgoed’ zal voorgesteld worden om in de begripsbepaling op te nemen dat niet

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

5

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

alleen de overheid bepaalt wat cultureel erfgoed is, maar dat dit in samenspraak gebeurt met burgers, in lijn met het Verdrag van Faro.1 Aanleiding voor het opstellen van een gemeentelijke nota is echter ook de invoering van de Omgevingswet en het Omgevingsplan dat door gemeenten zal worden opgesteld in de komende jaren. De Omgevingswet hanteert een concretere en meer traditionele definitie gericht op de ruimtelijke ordening met een verwijzing naar de erfgoedwet: “Monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor

zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet”.2

De vijf elementen van cultureel erfgoed als onderdeel van de leefomgeving worden gepresenteerd als de ‘schijf van 5’ (afbeelding 1).

Afbeelding 1 De schijf van vijf in de Omgevingswet. Bron: RCE 2022.

Voor het overzicht van de inventarisatie van het erfgoed in de gemeente Loon op Zand ( hoofdstukken 68) is gekozen om de ‘schijf-van-5’-benadering te volgen, omdat deze indeling praktisch is bij de bespreking van (vakgebied gerelateerde) methode en bronnen, maar ook in de aanbevelingsrichtingen in gebruikelijk instrumentarium binnen het erfgoedbeleid. De onderdelen archeologie en roerend en immaterieel cultureel erfgoed vallen buiten het onderzoek.

1

Vijf vragen aan het ministerie van OCW over de aankomende wijziging in de Erfgoedwet - Steunpunt Cultureel Erfgoed NoordHolland 2

Deze definitie is overgenomen uit: Handreiking-Begrippenkader-cultureel-erfgoed-onder-Omgevingswet-2022-2, Abeling/ Altenburg 2022.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

6

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

1.3

Dankwoord

Dit rapport is mede tot stand gekomen in samenwerking met erfgoedinstellingen en lokale (landschaps)historici/archeologen van gemeente Loon op Zand. Wij danken heemkundekringen De Ketsheuvel en Loon op ’t Sandt, Parochie H. Willibrord, Stichting Erfgoed Kaatsheuvel, de Efteling, Stichting het Witte Kasteel, de Commissie OmgevingsKwaliteit en Natuurmonumenten voor deelname aan de klankbordgroep en de inbreng tijdens deze samenkomsten. Daarnaast danken wij ook Lauran Toorians en Paul Faes voor hun inbreng voor dit rapport. 1.4

Leeswijzer

Dit rapport betreft een Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand 2026-2036. We beginnen met een inleiding en methode, waarin we onder andere ingaan op de definitie en het belang van erfgoed, en beschrijven we het participatietraject. Daarna gaan we in op de huidige wet- en regelgeving, beleidsinstrumenten en regelingen op drie niveaus (Rijksoverheid, provinciaal erfgoedbeleid en gemeentelijk beleid), waarbij vervolgens eerder verricht erfgoedonderzoek in en over de gemeente kort wordt toegelicht. Hierna wordt een beknopte thematische karakteristiek van het erfgoed van de gemeente gegeven, en worden de inventarisaties van de dorpsgezichten, het gebouwd erfgoed en cultuurlandschappen besproken. Dit rapport sluit af met een conclusie en aanbevelingen voor het bovengronds erfgoed. Achteraan dit rapport vindt u de bijlagen. Hierin wordt extra achtergrondinformatie gegeven over een viertal cultuurhistorische waardevolle gebieden, en vindt u de meest recente gemeentelijke monumentenlijst (2025), de Erfgoedverordening 2015, en de huidige stand van zaken met betrekking tot de erfgoedregisters dorpsgezichten, gebouwde objecten en cultuurlandschappen.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

7

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

2

Methode

Het onderzoek heeft zich op drie aspecten gericht: een inventarisatie van het erfgoed (de objecten, elementen en structuren), een inventarisatie van de huidige wet- en regelgeving en huidige beleid, en tenslotte waarderings- en selectiecriteria ten behoeve van een aanwijzingskader voor gemeentelijke monumenten. Het onderzoek is voor het grootste deel als ‘bureau-onderzoek’ uitgevoerd. Daarnaast is de gemeente enkele keren bezocht, met als doel het afstemmen/finetunen van de wereld op papier met de werkelijkheid, een algemene check op dekking en nauwkeurigheid van de landelijke inventarisaties (met name landschap), en het vormen van een advies voor een gemeentelijke visie op het erfgoedbeleid. Er is op 11 juli 2025 dankbaar gebruik gemaakt van het aanbod voor een rondleiding door dhr. Toorians van de Heemkundekring Loon op ’t Sandt. Voor de inventarisatie zijn, naast het rijksmonumentenbestand en het gemeentelijk monumentenbestand, landelijke, provinciale en gemeentelijke inventarisaties gebruikt. Daarnaast is een beknopte historische kaartanalyse uitgevoerd en is de gemeente bezocht. Vanwege beperkte onderzoekstijd- en -middelen is niet al het erfgoed scherp in beeld gebracht, zoals bijvoorbeeld de periode Wederopbouw en Post-65. Om die reden zijn kennislacunes benoemd.

Per onderdeel van de schijf van vijf (hoofdstuk 6-8) is een aparte paragraaf toegevoegd met methode en bronbespreking, en kennislacunes. Voor het in beeld brengen van de (wettelijke) verplichtingen en de ruimte voor gemeentelijke beleidskeuzes is gebruik gemaakt van de informatie en handreikingen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de website en beleidsstukken van de Provincie Noord-Brabant en beleidsdocumenten op de website van de gemeente Loon op Zand, aangevuld met door de gemeente aangedragen documenten. 2.1

Verantwoording kaarten en GIS-gegevens

Voor het opstellen van de Erfgoedkaart zijn zoveel mogelijk bestaande bronnen gecombineerd. Enkele contouren zijn door ons zelf getekend, op basis van topografie en luchtfoto’s, of een enkele maal indicatief door middel van een cirkel. De kaart is via GIS en een uniek ID-nummer gekoppeld aan Excel tabellen, waarin alle informatie is opgeslagen (waaronder de bron). Per onderdeel wordt dit in de hoofdstukken 6-8 nader toegelicht. 2.2

Participatietraject

Het contact met de verschillende stakeholders en het ophalen van hun kennis, zorgen en suggesties vormde een belangrijk onderdeel van het onderzoek. In het traject naar de nota zijn twee verschillende groepen stakeholders betrokken. De eerste groep betrof de kennis houdende belanghebbenden, verenigd in een klankbordgroep (zie ook Hoofdstuk 1). De tweede groep betrof geïnteresseerde inwoners uit de gemeente. De klankbordgroep is tweemaal bijeengekomen (22 oktober 2024 en 27 mei 2025). Tussendoor hebben we op de markt gestaan (23 mei 2025). Wat zien de stakeholders als waardevolle informatie die zeker moet worden meegenomen in het erfgoedbeleid en waar zien zij drempels? De bijeenkomsten hebben plaatsgevonden enerzijds ter vergroting van het draagvlak voor het beleid, anderzijds ter inhoudelijke verdieping en versterking van het beleid. Daarnaast is ook gevraagd te reflecteren op ervaringen uit eerdere trajecten. Wat zijn de lessen die uit het verleden geleerd kunnen worden? De opbrengst van de bijeenkomsten en de gesprekken zijn zoveel mogelijk gedurende het lopende onderzoek opgepakt en in de beleidsvoorstellen verwerkt. In de tweede klankbordgroep bijeenkomst is aangegeven/voorgelegd op welke wijze de input is meegenomen, maar uiteindelijk is op verzoek van de klankbordgroep besloten de conceptnota en het verantwoordingsrapport in conceptvorm voor te leggen.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

8

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

De opmerkingen op de conceptnota en het verantwoordingsrapport zijn gebundeld en inclusief reactie opgenomen in bijlage 1. De verslagen van de klankbordgroepbijeenkomsten en de marktdag zijn opgenomen als bijlagen 12 en 13. 2.2.1

Bijeenkomst 1

Tijdens de samenkomst is besloten om de onderdelen ‘Lessen uit het verleden’ en ‘Brainstorm waarderen van erfgoed’ samen te voegen, en heeft een groepsgesprek plaatsgevonden over de lessen uit het verleden en de verwachtingen voor dit traject. In een open gesprek zijn kaarten en inventarisaties (literatuur en elementen) besproken en het doel van het maken van kaarten. Er wordt opgemerkt dat enkel vlakken en lijnen op een cultuurhistorische waardenkaart mogelijk (de jeugd) niet meer voldoende aanspreekt, en dat graag gezien wordt dat 3d modellen en nieuwe technieken worden toegepast. Bij voorkeur is de cultuurhistorische basis van waaruit de gemeente Loon op Zand ontstaan is zichtbaar op de kaart, en hoe de gemeente zich van daaruit ontwikkeld heeft. Verhalen zijn belangrijk voor de klankbordgroep. Immaterieel erfgoed mist nog en is een grote bron die je kunt betrekken. Meerdere malen wordt hierop teruggekomen. Er wordt aangegeven dat juist ook de verhalen in de gemeente van belang zijn. Als startpunt worden verhalen uit de Tweede Wereldoorlog gegeven. Aan het einde van de eerste klankbordgroep bijeenkomst werd door enkele deelnemers aangegeven dat ze ook belang zien in één-op-één gesprekken tussen Vestigia en de verschillende partijen, met als motivatie mogelijk meer diepgang in de gesprekken en het achterhalen van conflicten/vraagstukken/discussiepunten in beleidsvisies.

Om die reden zijn ook met het merendeel van de klankbordgroepleden 1-op-1-gesprekken gevoerd. Verslagen van deze gesprekken zijn gedeeld met de klankbordgroep, maar niet opgenomen als bijlage bij dit rapport. De belangrijkste bevindingen uit deze bijeenkomst en de daaropvolgende gesprekken zijn: -

Graag een brede definitie van erfgoed Hoe zorgen we dat er acties gaan plaatsvinden? Hoe houden we ruimte voor ontwikkeling? Hoe blijven we met elkaar in gesprek, ook na dit traject? Hoe zorgen we voor continuïteit en borging van erfgoed binnen de gemeentelijke organisatie? Hoe beschermen we het erfgoed én haar omgeving in de gemeente?

2.2.2

Marktdag Loon op Zand en Kaatsheuvel

Op 23 mei 2025 zijn de inwoners van de gemeente Loon op Zand benaderd om hun mening te geven over het Erfgoed in hun gemeente. Er is gekozen om de bewoners aan te spreken op de markt en geen aparte bijeenkomst te organiseren. Voordeel van deze vorm is een meer diverse groep van de inwoners te kunnen aanspreken. Op de markt zijn ook mensen met minder interesse in erfgoed aanwezig. Het doel van de bijeenkomst is om inwoners te betrekken en na te laten denken over erfgoed en de plaats van erfgoed binnen de gemeente en ontwikkelingen. Middels gesprekken, stellingen, een vragenlijst en een kaart is gevraagd wat de inwoners (van) erfgoed vinden en hoe ze dit bewaard willen hebben. De inwoners zijn het eens over het belang van goed erfgoed beleid, ook voor mensen die niet geïnteresseerd zijn in erfgoed. Er is (nog) niet heel veel animo voor Post ‘65. Daarnaast blijken veel mensen een vrij beperkte definitie van erfgoed te hebben, waarbij voornamelijk alleen aan gebouwd erfgoed gedacht wordt. Een opvallend verschil tussen de twee kernen is bijvoorbeeld dat er in Loon op Zand veel natuurminnende mensen de markt bezoeken. Daarmee is er meer aandacht voor groen

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

9

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

erfgoed. In beide gevallen worden zorgen geuit over de leegstand en verpaupering van erfgoed omdat het niet gebruikt wordt. Er lijkt daardoor draagvlak voor herbestemming van erfgoed te zijn, als dit betekent dat het behouden kan blijven. 2.2.3

Bijeenkomst 2

Naar aanleiding van de eerste bijeenkomst, de één-op-één gesprekken en de marktdag zijn in de tweede bijeenkomst voorstellen geformuleerd voor de belangrijkste bevindingen uit de eerste bijeenkomst en de daaropvolgende één-op-één gesprekken. De belangrijkste onderzoeks- en beleidskeuzes die zijn gemaakt naar aanleiding van bovengenoemde bevindingen en zorgen zijn: - het opstellen van twee kaarten: een inventarisatiekaart (signaleringskaart met al het erfgoed) en een beleidskaart (met erfgoed met een beschermde status met regelgeving). Op deze wijze kan een brede definitie worden aangehouden en een groot detailniveau (op de inventarisatiekaart), maar blijft er ruimte voor ontwikkeling en een thematische benadering of benadering op hoofdstructuren; - door middel van haalbaarheidsonderzoeken bij monumentenaanwijzingen kan in een vroeg stadium het ontwikkelbelang worden meegenomen in de afweging tot wel of niet aanwijzen van een monument; - door in de nota expliciet in te gaan op de verdeling van erfgoedwerkvelden binnen de gemeente, het budget, de fte’s en een uitvoeringsprogramma, wordt continuïteit en actie geborgd; - met betrekking tot de bescherming van de omgeving van het monument is gekozen om een cirkel op te nemen op de beleidskaart waarbinnen vervolgonderzoek noodzakelijk is bij voorgenomen ontwikkelingen.

Dit vervolgonderzoek, waarbij voor het monument specifiek wordt gekeken wat tot de omgeving van het monument moet worden gerekend, is ook opgenomen in het uitvoeringsprogramma, waardoor meer helderheid aan de voorkant wordt verschaft voor ontwikkelaars; - om alle betrokkenen ook ná dit notatraject met elkaar in gesprek te laten blijven, is voorgesteld om voorafgaand aan het verplichte participatietraject een gespreksmoment te laten plaatsvinden indien de inventarisatiekaart aanleiding daartoe geeft. Dit kan door middel van een samenwerkingsovereenkomst tussen de gemeente en heemkundekringen, zoals deze al in het verleden ooit is voorgesteld/toegezegd. Daarnaast is de opbrengst van de marktdag besproken en de wijze van omgang met deze opbrengst. In het kort komt het erop neer dat iedereen suggesties kan doen wat er op de inventarisatiekaart terecht komt, maar dat de uiteindelijke afweging bij de gemeente/Vestigia ligt, in samenspraak met de klankbordgroep. Vervolgens is de inhoudsopgave van de nota met de belangrijkste denkrichting per paragraaf gepresenteerd. Dit leverde echter voor de klankbordgroep niet voldoende detailniveau om te kunnen reageren. Er is daarom besloten de concept nota en verantwoordingsrapport integraal voor te leggen, zodat de klankbordgroep de mogelijkheid heeft gehad te reageren op de volledige tekst.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

10

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

3

Huidige wet- en regelgeving, beleidsinstrumenten en regelingen

De drie overheden hebben elk verantwoordelijkheden en bevoegdheden op het gebied van erfgoed en bijbehorende wet- en regelgeving, beleidsinstrumenten en regelingen. In dit hoofdstuk worden eerst de twee belangrijkste nationale wetten besproken en komen vervolgens de rijksoverheid, de provincie en de gemeente aan bod. 3.1

Rijksoverheid

De Rijkoverheid heeft de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor het erfgoedstelsel. Op nationaal niveau draagt ze zorg voor een goede omgevingskwaliteit via het vaststellen van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Ze is verantwoordelijk voor het bijhouden van het rijksmonumentenregister en aan- en afvoeren van rijksmonumenten en borgt via instructieregels het behoud van erfgoed van rijksbelang. Daarnaast verleent zij subsidie voor restauratie en onderhoud aan rijksmonumenten en adviseert zij gemeenten bij ingrijpende wijzigingen aan rijksmonumenten. 3 Naast de Erfgoedwet (2016), met wet en regelgeving voor het behoud en beheer van het cultureel erfgoed, vormt de Omgevingswet (2024) een belangrijke wet voor regelgeving. In deze laatste wet is de omgang met het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving geborgd. In januari 2024 heeft de Nederlandse regering het Verdrag van FARO ondertekend, waarmee het FARO gedachtengoed een plek krijgt in de erfgoedsector.4 De relatie van het erfgoed in de fysieke leefomgeving is ook aan ontwikkeling onderhevig. De grote ruimtelijke transitieopgaven, waarbinnen erfgoed een plek moet blijven vinden, worden steeds centraler opgepakt, terwijl het erfgoedbestel steeds meer decentraal haar erfgoedtaken verdeelt.

Daarnaast vraagt de implementatie van de Omgevingswet en het vaststellen van een omgevingsplan voor de hele gemeente nog veel organisatie- en denkwerk op gemeentelijk niveau. Op maatschappelijk vlak lijkt erfgoed steeds meer gevraagd te worden om een bijdrage te leveren in de samenleving op het gebied van sociale cohesie, duurzaamheid en identiteit binnen een veranderende samenleving. 5 3.1.1

Erfgoedwet

In de Erfgoedwet is een brede definitie opgenomen van cultureel erfgoed:

‘…uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden’. Ook immaterieel (gebruiken, tradities, verhalen) en roerend erfgoed (voorwerpen, schepen, archieven) vallen dus onder erfgoed. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Het College van burgermeester en wethouders houden een gemeentelijk erfgoedregister van aangewezen cultureel erfgoed bij en hebben daarmee de directe taak om lokale en gemeentelijke cultuurgoederen te beschermen (artikel 3.16, lid 3). Het archeologisch erfgoed onder water is binnen deze wet beter beschermd, omdat in de Erfgoedwet nu

3

Inventarisatie Erfgoed & Overheid, 2024; https://www.ipo.nl/media/5vmn5r5q/rapport-inventarisatie-erfgoed-overheidgecombineerd-1.pdf ; geraadpleegd d.d. 17 juni 2025 4

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro. Geraadpleegd 1-7-2025

5

Lysias 2025

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

11

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

expliciet aangegeven is dat ook het verplaatsen of verwijderen van cultureel erfgoed onder water een opgraving is en dat daarvoor dus een certificaat verplicht is. 3.1.2

Omgevingswet

Gemeenten zijn per 1 januari 2024 verantwoordelijk voor het omgevingsplan, waarin lokale regels voor de leefomgeving worden vastgelegd. De Omgevingswet heeft als motto ‘onze omgeving maken we samen’ en heeft als belangrijkste doel het bundelen van de vele regels en wetten voor de fysieke leefomgeving. De informatievoorziening voor initiatiefnemers van ontwikkelingen dient op orde te zijn en vereenvoudigd te worden. Binnen de Omgevingswet worden de belangen van de omwonenden geborgd door een verplicht participatie- en afstemtraject. De gemeente speelt een belangrijke rol in het sterk gedecentraliseerde ruimtelijkeordeningsbeleid in Nederland. Het belangrijkste instrument voor de inrichting van de leefomgeving is dan ook het omgevingsplan, de uitwerking van de keuzes die de gemeente in haar omgevingsvisie heeft gemaakt. In de Omgevingswet is opgenomen dat de gemeente bij het maken van een omgevingsplan regels moet opstellen ‘met het oog op het behoud van cultureel erfgoed (met inbegrip van bekende of te verwachten archeologische monumenten)’. De gemeente is daarmee verplicht om te inventariseren wat er aanwezig (én met betrekking tot het ondergrondse erfgoed aantoonbaar te verwachten is) aan cultureel erfgoed en regels op te nemen aangaande het cultureel erfgoed.

In de Bkl zijn ook instructieregels opgenomen ten aanzien van bescherming van de omgeving van binnen het omgevingsplan beschermde monumenten (in de brede zin van het woord, niet alleen rijks- en gemeentelijke monumenten). In de Omgevingswet spreekt men van ‘de schijf van vijf’ (afbeelding 2) en wordt cultureel erfgoed geduid als: “Monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor

zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet”. 6

Afbeelding 2 De schijf van vijf in de Omgevingswet. Bron: RCE 2022.

6

Deze definitie is overgenomen uit: Handreiking-Begrippenkader-cultureel-erfgoed-onder-Omgevingswet-2022-2

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

12

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Om rekening te kunnen houden met het belang en behoud van cultureel erfgoed en werelderfgoed, is het noodzakelijk om te weten welke elementen van cultureel erfgoed of werelderfgoed er zich binnen of direct daarbuiten- de gemeentegrenzen bevinden, en wat daarvan beschermd moet worden. Dit geldt voor alle onderdelen van de ‘schijf van vijf’. Vervolgens zal moeten worden gekeken hoe dit erfgoed concreet beschermd gaat worden. Alle regels die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, moeten in 2031 opgenomen zijn in het omgevingsplan.7 Binnen de Omgevingswet heeft de gemeente een belangrijke rol, voornamelijk als bevoegd gezag voor het omgevingsplan en de uitvoering van veel algemene rijks- en provinciale instructieregels. De gemeente is ook verantwoordelijk voor het opstellen van maatwerkvoorschriften en het toezicht en de handhaving van de regels die in het omgevingsplan staan. In het Omgevingsplan worden de lokale regels voor de fysieke leefomgeving vastgelegd. De gemeente is verantwoordelijk voor het opstellen, vaststellen en wijzigen van het omgevingsplan.8 Gemeenten hebben met betrekking tot het cultureel erfgoed iets minder beleidsvrijheid dan voorheen vanwege de instructieregels van het Rijk in het Bkl en de internationale verdragen. Er dient toetsing vóóraf plaats te vinden bij activiteiten met een mogelijk nadelige invloed op (beschermd) cultureel erfgoed.

Hiervoor bestaan twee opties: een omgevingsvergunningplicht en een meldingsplicht in combinatie met maatwerkvoorschriften, voor bijvoorbeeld eenvoudige activiteiten.9 In de handreiking begrippenkader cultureel erfgoed10 onder de Omgevingswet pleit de RCE voor het eenduidig toepassen van de wettelijke begrippen voor het cultureel erfgoed in hun omgevingsplannen. De toepassing van dit begrippenkader zorgt ervoor dat de gemeente optimaal gebruik kan maken van de algemene rijksregels en de daarin voor het behoud van cultureel erfgoed opgenomen uitzonderingen, zoals bijvoorbeeld de inperking voor vergunning vrij bouwen. Door de brede formulering van ‘monument’ vallen strikt genomen ook karakteristieke of beeldbepalende panden onder dit begrip en dient ook bij deze onroerende zaken in het omgevingsplan bescherming op te worden genomen voor de omgeving van dit cultureel erfgoed. Dit moet goed geregeld zijn in het omgevingsplan en ook standhouden bij de beoordeling van buitenplanse omgevingsvergunningen. Totdat het definitieve omgevingsplan is vastgesteld, kunnen bestaande stedenbouwkundige regels en welstandskaders vaak al voldoende bescherming bieden. Wat precies onder ‘ontsiering’ valt, verschilt per geval en hangt af van de monumentale waarden van het object. Het is van belang dat het omgevingsplan algemene regels bevat om ontsiering te voorkomen, of een vergunningplicht instelt.

Een wijziging die met vergunning en positief advies van de gemeentelijke adviescommissie wordt uitgevoerd, zal doorgaans niet als ontsierend worden beschouwd. 3.1.3

Verdrag van FARO

Het door Nederland ondertekende Verdrag van FARO markeert een belangrijke verschuiving in de manier waarop we naar erfgoed kijken. Dit Europese verdrag benadrukt niet alleen het belang van locaties, objecten en tradities, maar vooral ook de verschillende betekenissen en het diverse gebruik ervan. Het vraagt om een nieuwe benadering van het bewaren en beschermen van erfgoed, waarbij we ons afvragen: voor wie bewaren we het erfgoed, en hoe kan het bijdragen aan de samenleving als geheel? Deze benadering vereist een nauwere samenwerking tussen alle betrokkenen: overheden, erfgoedprofessionals, erfgoedgemeenschappen, vrijwilligers, burgers, ondernemers en andere belanghebbenden. Erfgoed is immers meer dan alleen fysieke kenmerken; ook de gebruikswaarde en de

7 8

9

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/omgevingswet/omgevingsplan https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/vergunningverlening-toezicht-handhaving/bevoegd-gezag-omgevingswet/. Geraadpleegd op 15 juli 2025.

VNG/RCE 2023, p. 13.

10

VNG/RCE 2023.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

13

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

sociale en economische context zijn van groot belang. Inwoners en gebruikers kunnen deze waarden vaak het beste duiden en versterken met lokale initiatieven, waarmee zij het gebruik én de betekenis van erfgoed vergroten. Het Verdrag van FARO onderstreept de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van brede participatie. Deze uitgangspunten sluiten goed aan bij de werkwijze van de Omgevingswet, waarin burgerinitiatieven en participatie centraal staan. De inhoudelijke focus voor Nederland zijn geformuleerd in drie speerpunten: 1. Meedoen: participatie in de volle breedte FARO pleit voor een inclusieve vorm van participatie, waarbij iedereen kan meedoen en meebeslissen. Het gaat om zeggenschap en eigenaarschap over erfgoed voor alle betrokkenen. Wat zien mensen zelf als erfgoed, als aanvulling op het reeds gedefinieerde? 2. Openstaan: open houding voor andere erfgoedopvattingen Erfgoed wordt steeds dynamischer. Verhalen, belevingen en persoonlijke ervaringen komen centraal te staan. Door open te staan voor nieuwe erfgoedwaarden, breder erfgoedbegrip en meer ruimte bieden aan kennis van burgers wordt erfgoed een levend onderdeel van ieders leefomgeving. 3. Verbinden: erfgoed midden in de samenleving De relatie tussen erfgoed en ruimtelijke ordening is de afgelopen jaren versterkt, met als doel de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkelingen te verbeteren.

Maar erfgoed kan ook op andere terreinen – zoals sociaal beleid, welzijn en arbeidsparticipatie – een waardevolle rol spelen. Zo wordt erfgoed een bron voor een betere samenleving. 11 Voor de implementatie van het Verdrag van Faro in het Nederlandse beleidsveld is in 2022 een uitvoeringsagenda opgesteld waarin de strategische thema’s worden besproken. 12 De thema’s zijn: 1. Faro basis: Vijf basis ingrediënten die essentieel zijn voor het realiseren van het gedachtegoed van het Verdrag van Faro: tijd, ruimte, verbinding, samenwerking en de kracht van klein. 2. In dienst van de samenleving: Erfgoed als hulpbron voor sociale cohesie, welzijn, democratische vernieuwing en een dynamische leefomgeving. 3. Aanleiding voor gamechangers: Nieuwe benaderingen zoals waarderen van erfgoed, meerstemmigheid en oral history. 4. In eigen werkveld: Zoeken naar manieren om binnen bestaande kaders ruimte te maken voor meer participatie, zeggenschap en samenwerking met erfgoedgemeenschappen binnen erfgoeddomeinen zoals digitaal erfgoed, archieven en archeologie. 5. Gevoed door andere erfgoedpraktijken: Leren van Caribisch Nederland en internationale voorbeelden. 6. Bewust, bekwaam en betrokken: Investeren in educatie, ondersteuning, opleidingen, werkwijzen en financiering. 7.

Beleidskansen: Verankering van Faro in bestaand en toekomstig erfgoedbeleid, met aandacht voor subsidiëring, participatie en inclusie.

11

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro/faro-in-nederland. Geraadpleegd op 1-7-2025, aangevuld met de presentatie op de laatste FARO-netwerkdag: https://cultureelerfgoed.info/docs/Presentatie_Faro_netwerkbijeenkomst_17%20juni.pdf, verkregen op 30-6-2025. 12

https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro/documenten/publicaties/2022/01/01/uitvoeringsagendaonderweg-naar-faro. Geraadpleegd 1-7-2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

14

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Deze thema’s vormen samen een strategisch kader dat het erfgoedveld helpt om het Faro-gedachtegoed concreet vorm te geven. Ze nodigen uit tot samenwerking, reflectie en actie, met erfgoed als verbindende kracht in de samenleving. 3.2

Landelijke ontwikkelingen in het erfgoedveld

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) zijn in de afgelopen jaren door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed meerdere verkennende onderzoeken uitgevoerd: • Er is onderzoek geweest naar de jongste periode van het erfgoed, de periode na 1965 (Post 65). Dit onderzoek was met name gericht op het vergroten van kennis over de architectuur, stadsvernieuwing, stedenbouw en omgevingskunst van die periode. Recentelijk is het programma Post 65 afgesloten en is begonnen met een selectieprocedure tot aanwijzing van enkele Post 65 rijksmonumenten.13 •

Met betrekking tot het militair erfgoed is uit onderzoek gebleken dat de periode van de Koude Oorlog (1945-1991) nog onderbelicht is in het bestand van rijks- en gemeentelijke monumenten. De verkenning naar herinneringserfgoed heeft naar boven gehaald dat het actief uitdragen van de verhalen die verbonden zijn aan een monument een bijdrage levert aan het draagvlak voor bescherming van het onroerend erfgoed.

•

De Verkenning Archeologie zet in op het op een uniforme wijze in beeld brengen van de voorraad archeologische vindplaatsen. Hiervoor zijn gezamenlijke uitgangspunten opgesteld voor het opstellen van archeologische inventarisatiekaarten 14 Ook wordt ingezet op toezicht, handhaving en ruimte voor de publieke invalshoek.

•

Er is groeiende aandacht voor het interieur van monumentale gebouwen. In de Erfgoedwet is opgenomen dat een interieur in samenhang met een rijksmonument kan worden aangewezen als ensemble, wanneer de samenhang van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is. Met deze aanwijzing kunnen ook de losse roerende elementen of de inrichting een onderdeel van het rijksmonument vormen.15

•

Tenslotte ligt de laatste jaren een focus op het herbestemmen van erfgoed, met name van het agrarisch erfgoed, religieus erfgoed (kerkenvisies) en militair erfgoed (ontwikkelvisies). 3.3

Provinciaal erfgoedbeleid

De provincie Noord-Brabant heeft het Integraal Beleidskader Levendig Brabant 2030 opgesteld voor de sectoren cultuur, erfgoed, sport en vrijetijd. De ambitie van de provincie is in vijf doelen onderverdeeld: een passend aanbod voor iedereen, een inclusief aanbod, innovatie en vernieuwing, aanbod voor jeugd en talentontwikkeling, en bijdragen aan maatschappelijke opgaven. Het doel is dat de genoemde sectoren bijdragen aan een levendig Brabant voor iedereen.16 Op afbeelding 3 zijn per sector de partijen zichtbaar die bijdragen aan dit doel. Erfgoed Brabant is het provinciale kennis- en expertisecentrum voor erfgoed

13

Tussen 2017 – 2021 is de Verkenning uitgevoerd (https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65erfgoed/documenten/publicaties/2019/01/01/post-65-verkenningen). In 2023 is opdracht gegeven vanuit het ministerie om een aanwijzingsprogramma op te starten (https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/post-65-erfgoed). Geraadpleegd op 1-7-2025. 14

Breimer et al., 2020.

15

Voor meer informatie: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedwet/interieurensembles-en-de-erfgoedwet en https://www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2018/01/01/theoretisch-kader-interieurensembles. Geraadpleegd op 1-7-2025. 16

https://www.brabant.nl/onderwerpen/cultuur-erfgoed-sport-vrijetijd/beleidskader-levendig-brabant-2030/

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

15

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

en de uitvoeringsorganisatie van de Provincie Brabant. Erfgoed Brabant voert uit wat in het integraal Beleidskader Levendig Brabant 2030 is vastgesteld.17

Afbeelding 3 Overgenomen uit het Beleidskader Levendig Brabant 2030. Bron: Provincie Noord-Brabant 2022, 15.

De provincie vindt het belangrijk om het Brabants erfgoed een plaats te geven in de verdere ontwikkeling van Brabant. Met de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 heeft de herziene versie van de Cultuurhistorische Waardenkaart18 rechtskracht gekregen (afbeelding 4). Op de CHW staat het Brabants erfgoed in meerdere categorieën weergegeven (met uitzondering van het immaterieel en roerend erfgoed). Het betreft onder andere historisch groen, overige bouwkunst, historische geografie en cultuurhistorische landschappen. Ook de meest recente erfgoedinformatie op rijksniveau is op de kaart aangegeven, zoals de rijksmonumenten en beschermde stad- en dorpsgezichten. Tenslotte zijn er cultuurhistorische waarden van provinciaal belang aangegeven: vier cultuurhistorische waardevolle gebieden (Dijkbaanse Steeg en omgeving, Loonse en Drunense Duinen, Landgoed Huis ter Heide en het Kasteel van Loon op Zand) en twee complexen van cultuurhistorische belang (Huis ter Heide en het Kasteel Loon van op Zand) (zie bijlage 2 tot en met 5).

17

https://www.erfgoedbrabant.nl/over-ons/over-erfgoedbrabant/#:~:text=Een%20integraal%20beleidskader%20voor%20cultuur,erfgoedkennis%20aan%20een%20breed%20publiek 18

https://noord-brabant.maps.arcgis.com/apps/instant/sidebar/index.html?appid=cc65ce7c9a66445ea653a582f26e4b85

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

16

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Afbeelding 4 Cultuurhistorische Waardenkaart Noord-Brabant, herziening 2024. Aangegeven zijn de Cultuurhistorische waarden van Provinciaal belang: complexen van cultuurhistorisch belang en de cultuurhistorische waardevolle gebieden. Bron: Provincie Noord-Brabant (https://noordbrabant.maps.arcgis.com/apps/instant/sidebar/index.html?appid=cc65ce7c9a66445ea653a582f26e4b85 )

De CHW is opgenomen onder paragraaf 7.2 van de Beleidsregel omgevingsrecht Noord-Brabant:19 1 Paragraaf 7.2 Aardkundige en Cultuurhistorische waarden en kenmerken Artikel 7.2.1 Begripsbepalingen In deze paragraaf wordt verstaan onder: Aardkundig waardevolle gebiedenkaart: kaart als bedoeld in artikel 5.43 van de Omgevingsverordening Noord-Brabant; Cultuurhistorische waardenkaart: kaart als bedoeld in artikel 5.44 van de Omgevingsverordening NoordBrabant. Artikel 7.2.2 Aardkundige waarden en kenmerken Gedeputeerde Staten hanteren bij de uitoefening van bevoegdheden gerelateerd aan de wet en de toepassing van artikel 5.43 van de Omgevingsverordening Noord-Brabant, de beschrijving van de aardkundige waarden en kenmerken, zoals opgenomen op de Aardkundig waardevolle gebiedenkaart. Artikel 7.2.3 Cultuurhistorische waarden en kenmerken • 1.Gedeputeerde Staten hanteren bij de uitoefening van bevoegdheden gerelateerd aan de wet en de toepassing van artikel 5.44 van de Omgevingsverordening Noord-Brabant, de beschrijving van de cultuurhistorische waarden en kenmerken zoals opgenomen in de Cultuurhistorische waardenkaart.

• 2.Gedeputeerde Staten hanteren bij de uitoefening van bevoegdheden gerelateerd aan de wet en de toepassing van artikel 5.45 van de Omgevingsverordening Noord-Brabant, de beschrijving van de kernkwaliteiten van het werelderfgoed Hollandse Waterlinies, zoals opgenomen in de Cultuurhistorische waardenkaart.

De Omgevingsverordening Provincie Noord-Brabant is te raadplegen via de TAM-omgevingsverordening Noord-Brabant.20 De cultuurhistorische waarden en kenmerken worden als volgt beschreven: ‘Waarden

en kenmerken van een gebied of daar aanwezige zaken, verband houdend met het bouwkundig erfgoed, het stedenbouwkundig erfgoed, de historische groenwaarden, het historisch-geografisch erfgoed en de bekende en verwachte archeologische waarden’.

19

Beleidsregel omgevingsrecht Noord-Brabant; Ons Brabants erfgoed.

20

Omgevingsverordening Noord-Brabant.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

17

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

In de Omgevingsverordening zijn instructieregels voor het omgevingsplan van gemeenten opgenomen ‘ten behoeve van het behoud, het herstel of de duurzame ontwikkeling van de cultuurhistorische

waarden en kenmerken zoals beschreven in de Cultuurhistorische waardenkaart, en ter bescherming van cultuurhistorische waarden en kenmerken van de onderscheiden gebieden en gebouwen, en houdt bij toedeling van functies en activiteiten rekening met de aanwezige cultuurhistorische waarden en kenmerken en betrekt daarbij de mogelijkheden om die waarden te versterken.’ (Artikel 5.44). Ook wordt in de Omgevingsverordening het onderzoeken van hergebruiksmogelijkheden van leegstaand erfgoed genoemd. Specifiek met betrekking tot complexen van cultuurhistorisch belang is in de verordening Ruimte van de Provincie Noord-Brabant de volgende beschrijving opgenomen: “De complexen van cultuurhistorisch

belang zijn (voormalige) kloosters, industriële complexen en landgoederen waarvan de waarde van provinciale betekenis is. Voor deze complexen maakt de Verordening ruimte een functiewijziging mogelijk indien die bijdraagt aan het behoud en de versterking van de aanwezige karakteristieke kwaliteiten.”21 3.4

Gemeentelijk beleid

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van het huidige instrumentarium in de gemeente Loon op Zand. De gemeente Loon op Zand beschikt nog niet over een erfgoedvisie of een erfgoednota. Wel is er een erfgoedregister met daarin opgenomen de rijks- en gemeentelijke monumenten en een erfgoedverordening. De gemeente heeft wel een vastgestelde Archeologische waarden- en verwachtingenkaart, maar nog geen vastgestelde Cultuurhistorische Waardenkaart. Het gemeentelijk erfgoed (of onderdelen hiervan) is verder opgenomen in het Handboek Ruimtelijke Kwaliteit, de Omgevingsvisie, het Omgevingsplan. Er is een beleidsambtenaar en een Commissie Omgevingskwaliteit, hoewel deze niet over erfgoedexpertise beschikt (tabel 1). In de volgende paragrafen komen deze onderdelen eerst aan bod. Erfgoedbeleid

Nee

Erfgoedverordening

Archeologische waardenkaart

Ja, 2015/2018; vergunningsplicht voor slopen/wijzigen/verstoren/verplaatsen/ontsieren/in gevaar brengen monumenten Ja, 2017

Cultuurhistorische waardenkaart

Nee

Gemeentelijk erfgoedregister

Ja, rijks- en gemeentelijke monumenten in opgenomen

Erfgoed in Welstandsnota

In het Handboek Ruimtelijke Kwaliteit (2014) zijn de rijksen gemeentelijke monumenten opgenomen met ambitieniveau en algemene, objectgerichte en gebiedsgerichte criteria. Ja, in de Omgevingsvisie (2024) is opgenomen dat één van de doelen is om het erfgoed in de gemeente te behouden en herkenbaar en beleefbaar te maken. Vervallen bij vaststellen Omgevingsvisie

Erfgoed in Omgevingsvisie

Erfgoed in Structuurvisie

21

Verordening ruimte / Cultuurhistorische waardenkaart, Complex van cultuurhistorisch belang | Data overheid ; geraadpleegd d.d. 25 juni 2025.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2674, definitief, versie 1.0, d.d. 25 september 2025

18

V24-5697: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand. Naar een verankering van het bovengrondse erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet

Erfgoed in Omgevingsprogramma

Nee, geen Omgevingsprogramma opgesteld

Erfgoed in Omgevingsplan

Beperkt; artikel 22.22; 22.28 en 22.38 in tijdelijk omgevingsplan, van rechtswege ingegaan op 1 januari 2024 Ja

Beleidsmedewerker Erfgoed

Commissie Omgevingskwaliteit en verordening Commissie Ja Omgevingskwaliteit Tabel 1 Overzicht regelgeving en beleidsinstrumenten in de gemeente.

Naast instrumenten en documenten die direct over het erfgoed gaan, heeft de gemeente ook diverse visiedocumenten waarin de huidige gemeentelijke visie op erfgoed indirect kan worden afgeleid, namelijk de Omgevingsvisie, de Toekomstagenda, de Lintenvisie, en Landschapspark Pauwels. Deze documenten komen vervolgens aan bod in dit hoofdstuk. 3.4.1

Erfgoedregister

Gemeenten zijn verplicht een erfgoedregister op te stellen, maar de vorm hiervan is vrij. Op dit moment betreft het register een lijst van rijks- en gemeentelijke monumenten (bijlage 6). Deze is niet openbaar toegankelijk. Binnen gemeente Loon op Zand zijn 24 Rijksmonumenten aangewezen. 22 Gemeente Loon op Zand kent in totaal 45 gemeentelijke monumenten: 24 monumenten in Kaatsheuvel, 17 monumenten in Loon op Zand en 4 monumenten in De Moer. 23 3.4.2

Erfgoedverordening

De gemeentelijke Erfgoedverordening dateert uit 2015 (maar in huidige vorm in werking sinds 2018) (bijlage 7) en behandelt de volgende vier zaken: 1.

De aanwijzing van zaken tot gemeentelijk beschermd monument door het gemeentebestuur;

Naast administratieve zaken als wijze van registratie, termijnbepalingen, wijze van mededeling, wijzigen en intrekken van de aanwijzing, is het volgende met betrekking tot de inhoudelijke procedure opgenomen: Initiatief tot aanwijzing kan zowel bij de gemeente als op aanvraag van een belanghebbende liggen. De Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (nu: COK) en de eigenaar worden om advies gevraagd, tenzij het een spoedeisend geval is (er moeten dan gegronde redenen aanwezig zijn). Eventueel wordt vooraf bouwhistorisch onderzoek verricht op aanvraag van B&W. Kerken die hun functie van godsdienstuitoefening verliezen, worden geacht aangewezen te zijn als gemeentelijk monument. 2.

Het vergunningenstelsel voor de gemeentelijke beschermde monumenten;

Hierin is de gebruikelijke verbodsbepaling opgenomen dat monumenten niet mogen worden beschadigd of vernield, of dat zonder vergunning een monument mag worden afgebroken, verstoord, verplaatst, gewijzigd, hersteld, of op zodanige wijze gebruikt mag (laten) worden dat het wordt ontsierd of in gevaar wordt gebracht. Een vergunning wordt alleen verleend indien de architectonische waarde, stedenbouwkundige waarde, cultuurhistorische waarde, de gaafheid/herkenbaarheid en/of de zeldzaamheid in het geding zijn. De commissie ruimtelijke kwaliteit adviseert het college hierin, en kunnen eventueel adviseren een bouwhistorisch onderzoek te laten doen, maar hebben hiervoor een (zeer) beperkte termijn van 4 weken.