Rekenkamerrapport Duurzaamheid
Tekst van het document
De gemeente zet zich met name in op het stimuleren en financieel ondersteunen van inwoners en bedrijven bij energiebesparing. De gemeente heeft als doel om jaarlijks 2,5% energiebesparing te realiseren, met een totale besparing van 25% in 2030 ten opzichte van 2015. Interessant
17
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
is dat in het eerdere beleidskader uit 2020 sprake was van een energiebesparingsdoel van 1,5% per jaar. Tijdens de herijking is gekozen om dit op te hogen, omdat het doel voor 2030 anders niet gehaald zou worden. Aantal windturbines en oppervlakte zonnevelden naar beneden bijgesteld Met betrekking tot opwek, hanteert de gemeente haar beleidskaders voor wind en zon voor grootschalige opwek. De gemeente heeft in haar beleidskader voor zon een zoekzone ingesteld van 50 ha voor grootschalige opwek, om zo versnippering van zonnevelden te voorkomen. Voor de ontwikkeling van kleine windturbines is een specifiek kader ontwikkeld. Daarnaast heeft de gemeente recenter in 2024 een Energievisie ontwikkeld voor het plangebied in de A15-Betuweroutezone, om vorm te geven aan de ontwikkeling van zonne- en windenergie in dit gebied. De gemeente wil in 2030 100% elektriciteitsneutraal zijn. Dit betekent dat de elektriciteitsvraag compleet wordt ingevuld door lokaal opgewekte hernieuwbare elektriciteit. In het beleidskader energietransitie uit 2020 noemt de gemeente dat ze streeft naar 8 windturbines, 140.000 zonnepanelen op daken en 42 ha aan zonnevelden in 2030. In het herijkte beleidskader uit 2023 is de invulling voor 2030 bijgesteld: • De zoekzone voor zon is bijgesteld van 50 naar 30 ha. Dit zoekgebied is dus onvoldoende om het doel uit het eerdere beleidskader van 42 ha te realiseren.
Uit de interviews blijkt dat hiervoor is gekozen zodat niet te veel landbouwgrond wordt gebruikt voor de opwek van zonne-energie. • In de A15-betuwezone worden vier windmolens geplaatst of drie windmolens in combinatie met 20 ha zon-pv. Hiernaast zijn er twee windturbines vergund (windpark Caprice). Daarmee komt het totale aantal windturbines op vijf à zes. Dit is lager dan de acht windturbines die de gemeente zich in 2020 had voorgenomen. Echter gaat de gemeente in het beleidskader uit 2020 uit van windturbines met een lager vermogen dan in het beleidskader uit 2023, wat een verklaring kan zijn voor deze bijstelling. Ambitieuze doelen voor de warmtetransitie in 2023 naar beneden bijgesteld Ook warmte is één van de pijlers in de beleidskaders energietransitie. Daarnaast heeft de gemeente in 2021 een Transitie Visie Warmte (TVW) opgesteld. Daaropvolgend is in 2022 een Strategie Warmtetransitie opgesteld, om de warmtetransitie beter te stroomlijnen. Overkoepelend focust de gemeente zich binnen de warmtetransitie op drie lijnen: 1. Het ondersteunen en informeren van individuele bewoners. 2. Samenwerken met lokale initiatieven die hun buurt/wijk aardgasvrij willen maken. 3. Informeren en samenwerken met bedrijven. De gemeente heeft als overkoepelend doel om in 2050 aardgasvrij te zijn, met als tussendoel 20% aardgasvrij in 2030.
De doelstelling voor 2030 wordt in het beleidskader energietransitie uit 2020 opgesplitst in:
18
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
• 4.000 woningequivalenten (WEQs) aangesloten op een warmtenet (20% van de gebouwvoorraad); • het warmtenet moet voor 80% worden gevoed met duurzame bronnen; • 3.000 WEQs zijn voorzien van individuele duurzame oplossingen (15% van de gebouwvoorraad), met name waar collectieve oplossingen niet voor de hand liggen; • Het glastuinbouwgebied NEXTgarden is energieneutraal op gebiedsniveau; • Zilverkamp is in 2028 aardgasvrij. De gemeente zegt in de TVW zich de komende jaren vooral te focussen op de wijken Zilverkamp en Doornenburg. In de komende tien jaar was de gemeente nog niet van plan aan de slag te gaan in andere wijken waar een collectieve aanpak wordt beoogd. Opmerkelijk is dat met de WEQs aangesloten op het warmtenet en op individuele duurzame oplossingen in totaal 35% van de gebouwvoorraad aardgasvrij zou (kunnen) zijn, tegenover de 20% die de gemeente als meer overkoepelend doel stelt voor 2030. In het herijkte beleidskader energietransitie uit 2023 komen bovenstaande doelen voor 2030 niet meer terug. Het enige meetbare doel dat naar voren komt, is dat de gemeente in 2028 500-600 woningen in de wijk Zilverkamp aardgasvrij-ready wil maken. Dit komt overeen met ongeveer 3% van het totaal aantal WEQs. Verder zijn de bredere focuslijnen, zoals hierboven is beschreven, overgenomen.
De gemeente heeft haar doelen op het gebied van aardgasvrij dus bijgesteld bij de herijking van het beleidskader. Tekstkader 1 - Netcongestie
Door de toename in de elektriciteitsvraag is netcongestie ontstaan. Er is dan niet genoeg ruimte op het net om de hoge elektriciteitsvraag te transporteren. In de meeste delen van Nederland speelt netcongestie, ook in de gemeente Lingewaard. De provincie Gelderland heeft een provinciale aanpak Gelderse Energie Infrastructuur (GEIS) om invulling te geven aan het netcongestievraagstuk. Lingewaard werkt samen met de provincie en andere gemeenten aan een aanpak voor netcongestie dat inspeelt op lokale initiatieven en vragen. Dit is ook van belang in het kader van het realiseren van de opwek van hernieuwbare energie in de RES-regio. Daarnaast speelt netcongestie een rol bij het kiezen van de meest geschikte warmteoplossingen voor een wijk.
Verhouding tot landelijke en regionale doelen Doel van 2,5% energiebesparing is ambitieuzer dan nationaal Op nationaal niveau het doel gesteld om tot 2020 jaarlijks 1,5% energie te besparen. Voor de periode na 2020 is geen doel gesteld op het gebied van energiebesparing. Het doel van de gemeente Lingewaard om jaarlijks 2,5% energie te besparen kan daarmee als ambitieuzer worden bestempeld.
19
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Doel om in 2030 elektriciteitsneutraal te zijn is ambitieuzer dan nationale en regionale doelen Het doel van de gemeente Lingewaard om in 2030 elektriciteitsneutraal (net zo veel hernieuwbare elektriciteit opwekken als er wordt verbruikt) te zijn, kunnen we als ambitieus bestempelen, als we het vergelijken met het nationale doel om in 2035 een CO2-vrij elektriciteitssysteem te hebben. Verder blijkt uit de interviews dat de ambitie van Lingewaard om in 2030 elektriciteitsneutraal te zijn, ambitieuzer is dan bij de meeste andere gemeenten in de regio. Doel voor warmtetransitie in lijn met nationale doel, maar is in 2023 losgelaten Het Lingewaardse doel van 20% aardgasvrij in 2030, is in lijn met het nationale doel om in 2030 1,5 miljoen van de ruim 7 miljoen bestaande woningen te verduurzamen. Voor 2050 heeft zowel de gemeente Lingewaard, als de provincie Gelderland en de nationale overheid het doel om aardgasvrij te zijn.
2.5 Circulaire economie Focus van het beleid tot nu toe op afval De gemeente heeft in 2019 haar Grondstoffenbeleid Circulair en Duurzaam 2020-2025 opgesteld (Gemeente Lingewaard, 2019b). In 2025 is het grondstoffenbeleid herijkt voor een periode van vijf jaar (Gemeente Lingewaard, 2024b). In het grondstoffenplan uit 2019 is de doelstelling opgenomen om in 2025 de jaarlijkse hoeveelheid huishoudelijk restafval terug te brengen van 115 naar 30 kg per inwoner. In de actualisatie van het beleidsplan is deze doelstelling losgelaten en wordt gesproken van ‘zo min mogelijk grondstoffen als restafval verbranden’. De gemeente heeft haar inwoners om input gevraagd voor het vernieuwde grondstoffenbeleid. Ook zijn er thema-avonden georganiseerd met inwoners en met de gemeenteraad. Met de Startnotitie Circulariteit zet de gemeente breder in op circulair bouwen en grond-, weg- en waterbouw Naast het grondstoffenbeleid heeft de gemeente in 2024 een Startnotitie Circulariteit opgesteld om breder aan de gang te gaan met het thema circulariteit (Gemeente Lingewaard, 2024c). In deze startnotie wordt een richting en focus gegeven aan de activiteiten van de gemeente. In 2025 wil de gemeente nieuw circulariteitsbeleid vaststellen.
In de Startnotitie Circulariteit zegt de gemeente zich de komende jaren te willen focussen op de bouwsector, namelijk conceptueel en circulair bouwen en circulaire grond-, weg- en waterbouw (GWW). De gemeente kiest voor deze focus, aangezien de gemeente veel invloed op heeft op deze sector en omdat deze sector verantwoordelijk is voor een groot deel van het grondstoffenverbruik en de afvalproductie (beide 40%). Voor de twee lijnen zijn meerdere activiteiten geformuleerd die de gemeente wil oppakken.
20
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Doelstellingen voor duurzaam en circulair bouwen opgenomen in de Nota Wonen 2020-2025 In de Nota Wonen 2020-2025 heeft de gemeente de volgende doelstellingen al geformuleerd met betrekking tot duurzaam en circulair bouwen: • Hergebruik en herbestemming van sloopafval en bouwmateriaal wordt gestimuleerd, door kringlopen te realiseren in de gehele keten van ontwerp, bouw, exploitatie en onderhoud, en sloop. • Met partners als de GMR werkt de gemeente aan circulair en natuurinclusief bouwen.
Verhouding tot landelijke en regionale doelen Doelen circulaire economie in lijn met nationale en provinciale doelen Het doel van de gemeente Lingewaard om in 2030 50% en in 2050 100% circulair te zijn, is in lijn met het nationale doel van een circulaire economie in 2050 en 50% minder gebruik van primaire grondstoffen in 2030. Ook de provincie Gelderland streeft naar 50% minder gebruik van grondstoffen in 2030. Gemeentelijk doel voor terugdringen hoeveelheid restafval ambitieus in vergelijking met nationaal doel, maar is in 2024 losgelaten Het doel van de gemeente om de hoeveelheid restafval in 2025 terug te brengen naar 30 kg, kunnen we als ambitieus bestempelen als we het vergelijken met het nationale doel van maximaal 100 kg restafval per persoon in 2020. Dit doel komt in de herijking van het grondstoffenbeleidsplan echter niet terug: hier wordt enkel gesproken van ‘zo min mogelijk grondstoffen als restafval verbranden’. De gemeente heeft geen doelstellingen geformuleerd voor de verschillende afvalstromen. Wel worden de hoeveelheden en recyclingpercentages van een groot aantal afvalstromen in de verschillende kernen bijgehouden in een dashboard. Het dashboard wordt intern gebruikt om te sturen.
Gemeente heeft regionale doelen op het gebied van circulair bouwen overgenomen Op regionaal niveau sluit de gemeente zich aan bij het programma Circulair en Conceptueel Bouwen van de GMR. Daarnaast heeft de gemeente de doelstellingen van de regionale Woondeal 2.0 overgenomen, waarin onder andere wordt gewerkt aan het versnellen en opschalen van de transitie naar circulair en conceptueel bouwen.
2.6 Duurzame mobiliteit Verschillende thema’s uit mobiliteitsvisie raken aan duurzaamheid Met betrekking tot mobiliteit heeft de gemeente Lingewaard begin 2022 een mobiliteitsvisie vastgesteld (Gemeente Lingewaard, 2021a). We focussen ons in dit onderzoek enkel op de thema’s uit de mobiliteitsvisie die een raakvlak hebben met
21
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
duurzame mobiliteit. Het gaat dan bijvoorbeeld het stimuleren van fietsverkeer, het verbeteren van de leefbaarheid in combinatie met de verduurzaming van mobiliteit, en het inspelen op innovaties en slimme mobiliteit. Beleidskader laadpaalinfrastructuur bevat doelen, maar deze komen niet terug in andere beleidsdocumenten Naast de mobiliteitsvisie heeft de gemeente in 2021 een beleidskader opgesteld voor de laadpaalinfrastructuur voor elektrische auto’s (Gemeente Lingewaard, 2021b). In dit beleidskader heeft de gemeente als uitgangspunt om laden zoveel mogelijk op privaat terrein te laten gebeuren, om zo de druk op de openbare ruimte beperkt te houden. Wanneer dit niet mogelijk is, moeten auto-eigenaren kunnen uitwijken naar semipublieke en publieke laadpunten. In 2025 wordt het laadpalenbeleid en de laadvisie geactualiseerd. In de bijlage van het plaatsingsbeleid voor elektrische laadpalen staan de volgende doelen opgenomen: in 2030 rijdt 20% van de auto’s elektrisch en is het regionale busvervoer uitstootvrij. Voor 2050 is het doel opgenomen dat alle mobiliteit uitstootvrij is. Het is echter niet duidelijk of deze doelen van de gemeente Lingewaard zijn of in regionaal verband zijn opgesteld. De doelen komen niet terug in de mobiliteitsvisie of andere documenten gericht op de mobiliteits-/energietransitie.
Verhouding tot landelijke en regionale doelen Geen kwantitatieve doelen voor duurzame mobiliteit opgenomen in de mobiliteitsvisie In haar mobiliteitsvisie heeft de gemeente Lingewaard geen kwantitatieve doelen opgenomen op het gebied van duurzame mobiliteit. In het regionaal mobiliteitsprogramma (RMP) van de GMR gebeurt dit wel: de regio streeft naar 55% minder CO2-emissies door mobiliteit ten opzichte van 1990 (GMR, 2025). Op het moment van schrijven heeft de gemeente Lingewaard het regionaal mobiliteitsprogramma (RMP) nog niet vastgesteld. Het koersdocument voor het RMP is al wel door de raad vastgesteld begin 2025. In de loop van 2025 wordt er een uitvoeringsagenda voor mobiliteit opgesteld vanuit de GMR. Voor 2050 wordt op landelijk niveau gestreefd naar nul CO2-emissies voor wegverkeer, ov, binnenvaart en binnenlands vliegverkeer. Op nationaal en provinciale schaal is het doel opgenomen dat in 2030 alle ov-bussen zero-emissie zijn. Omdat de provincie – en niet de gemeente – verantwoordelijk is voor het uitvoeren van de ov-concessie, is het begrijpelijk dat de gemeente hier geen specifiek doel op heeft geformuleerd.
22
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
3 Doelbereik en benchmarking 3.1 Belangrijkste bevindingen In deze paragraaf toetsen we de bevindingen uit dit hoofdstuk aan het normenkader. Tabel 3 – Normenkader Doelbereik en benchmarking: de mate waarin de doelstellingen worden bereikt en de mate waarin de voortgang van de gemeente in lijn is met landelijke benchmarks Deelvraag: In hoeverre zijn de doelen gerealiseerd/is de gemeente op de goede weg om haar doelen te realiseren? Norm: • De gemeente heeft haar (tussen)doelen gerealiseerd of is op de goede weg deze te realiseren. • De gemeente heeft de (externe) factoren die (niet) bijdragen aan het doelbereik in beeld en heeft haar beleid hierop ingericht. Beoordeling: Voldoet niet aan de norm. Toelichting: • Voor klimaatadaptatie zijn geen meetbare doelen geformuleerd, dus kunnen we geen uitspraken doen over de haalbaarheid ervan. Hier wordt in regionaal verband (KAR) aan gewerkt. De gemeente realiseert zich dat er extra adaptatie nodig is als er onvoldoende mitigatie plaatsvindt. • Het doel om in 2030 25% energie te besparen lijkt binnen bereik, maar het doel om in 2030 elektriciteitsneutraal te zijn nog niet. Zowel bij de grootschalige opwek van zonne-energie als bij het elektrificeren van woningen benoemt de gemeente dat netcongestie een belemmering kan vormen.
• Voor circulaire economie was er een doel om de jaarlijkse hoeveelheid restafval terug te dringen tot 30 kg per inwoner, maar dit doel is in 2024 losgelaten. Ook hier kunnen we dus geen uitspraken doen over het doelbereik. Wel zien we dat de hoeveelheid restafval de afgelopen jaren flink is afgenomen. De gemeente benoemt dat financiële afwegingen haaks kunnen staan op circulariteitsambities bij woningen, en dat bovendien een aanpassing in de houding van inwoners nodig is ten aanzien van hergebruikte spullen en materialen. • Er is nog een flinke verschuiving nodig in het aandeel elektrische/niet-elektrische auto’s om het doel van 20% elektrische auto’s in 2030 te realiseren. Deelvraag: Hoe staat de gemeente er in de landelijke benchmarks voor op de thema’s energie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, circulaire economie en duurzame mobiliteit? Norm: • In de landelijke benchmarks loopt de gemeente Lingewaard in lijn met of voor op andere gemeenten. Beoordeling: Voldoet deels aan de norm. Toelichting: • Overkoepelend: de uitstoot van broeikasgassen is in Lingewaard in de periode 2019-2022 sneller afgenomen dan in een buurgemeente en dan de nationaal gemiddelde reductie.
23
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
•
Bij het duurzaamheidsthema klimaatadaptatie scoort de gemeente Lingewaard op enkele aspecten beter dan het Nederlandse gemiddelde (waterkwaliteit, hitte), op andere aspecten slechter (oppervlakte, groenblauwe ruimte). Ook op het gebied van de energietransitie loopt de gemeente Lingewaard op enkele aspecten voor op het gemiddelde in Nederland (energiebesparing, energielabels), maar op andere aspecten achter (aardgasvrije woningen, opwek hernieuwbare elektriciteit). Op het thema circulaire economie (afvalvermindering en afvalscheiding) scoort de gemeente Lingewaard bovengemiddeld. Op het onderwerp duurzame mobiliteit scoort de gemeente slechter dan het Nederlandse gemiddelde.
•
• •
3.2 Doelbereik en benchmarking per thema 3.2.1
Overkoepelend doelbereik Broeikasgasemissies in 2023 is met ruim een kwart afgenomen ten opzichte van 2019. Tot 2023 had de gemeente als overkoepelend duurzaamheidsdoelstelling een CO2reductie van 55% in 2030, ten opzichte van 1990. Aangezien in de Regionale klimaatmonitor geen gegevens beschikbaar zijn over de emissies van 1990,5 kunnen we geen uitspraken doen over de mate waarin de gemeente op de goede weg is dit doel te realiseren. Wel laat Figuur 4 zien dat de emissies in 2023 met 28% zijn afgenomen ten opzichte van 2019. Figuur 4 – Ontwikkeling CO2 en overige broeikasgassen (in CO2-equivalenten) in de gemeente Lingewaard Ontwikkeling broeikasgassen in Lingewaard 400 350
341 -8%
-7%
kton CO₂-eq.
300
-22%
-28%
2022
2023
250 200 150
100 50 0 2019
2020 Totale CO₂-emissies
5
24
2021
Totale emissies overige broeikasgassen
Via de Emissieregistratie zijn wel gegevens beschikbaar over de broeikasgasemissies in 1990. Echter gaat het hier enkel over de scope 1-emissies (emissies van het verbranden van brandstoffen en andere directe emissies naar de lucht op het grondgebied van de gemeente). De scope 2-emissies (emissies gerelateerd aan elektriciteitsverbruik) blijven hierdoor echter buiten beeld, waardoor de Emissieregistratie geen compleet beeld geeft van de 1990-emissies in gemeenten.
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Benchmark Emissiereductie in Lingewaard in periode 2019-2022 gaat sneller dan in buurgemeente en landelijk gemiddelde In de gemeente Lingewaard zijn de emissies in 2022 met 22% afgenomen ten opzichte van de emissies in 2019. In de gemeente Overbetuwe was dit 12%, en voor Nederland als geheel 17%.
3.2.2
Klimaatadaptatie en biodiversiteit Doelbereik Geen meetbare doelen geformuleerd voor klimaatadaptatie Voor dit onderwerp zijn geen kwantitatieve doelen bekend. De kwalitatieve doelen hebben we toegelicht in Paragraaf 2.3. De gemeente geeft aan dat in regionaal verband binnen de KAR wordt gewerkt aan het vormgeven van kwantitatieve doelen voor klimaatadaptatie. Ook op nationaal niveau wordt hier met de werkgroep Regionale Monitor Klimaatadaptatie (Ministerie van IenW, 2024) aan gewerkt. Uit de interviews komt naar voren dat de haalbaarheid van de doelen voor klimaatbestendigheid mede afhangen van de impact van klimaatverandering en de mate waarin mitigatie (verminderen van CO2-uitstoot) wordt gerealiseerd. De opgave die bij mitigatie blijft liggen, creëert een extra opgave voor klimaatadaptatie.
Benchmark Oppervlakte groenblauwe ruime in Lingewaard, net als in omliggende gemeenten, onder het Nederlandse gemiddelde Een van de mogelijke indicatoren voor klimaatadaptatie, is het oppervlakte groenblauwe ruimte. Onder groenblauwe ruimte valt stedelijk groen, kleine- en grotere wateren, landelijk groen en gebieden met agrarisch natuurbeheer. Reguliere landbouwgrond, private tuinen en groene daken vallen hier niet onder. In Lingewaard was in 2020 433 m2 groenblauwe ruimte per inwoner. Gemiddeld in Nederland was dit 2.932 m2. Dit betekent dat Lingewaard onder gemiddeld scoort. Omliggende gemeenten zoals Overbetuwe, Duiven en Zevenaar scoren eveneens slecht tot ontoereikend scoren op dit vlak.6 Waterkwaliteit in Lingewaard beter dan in andere Nederlandse gemeenten Een andere mogelijke indicator is de kwaliteit van het oppervlaktewater en het zwemwater. Samen vormen deze indicatoren één indicator ‘water’. Op deze indicator scoort
6
25
Bron: Dashboard - Natuur - Lingewaard
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Lingewaard een 7,5, ten opzichte van het Nederlandse gemiddelde van 6,4. De gemeente Lingewaard scoort dus beter dan andere Nederlandse gemeenten.7 Minder hoge temperaturen in Lingewaard dan in omliggende gemeenten. Huissen meest kwetsbaar voor hitte Een indicator voor hitte, is het stedelijk hitte-eilandeffect. Het stedelijk hitte-eilandeffect is het verschil in temperatuur tussen de stedelijke en omliggende landelijke gebieden. Het wordt veroorzaakt door stenige materialen die zonnestraling absorberen, gebrek aan verdamping door weinig groen en water, uitstoot van warmte door menselijk activiteiten. ’s Nachts is het stedelijk hitte-eilandeffect het sterkst (Kennisportaal Klimaatadaptatie, lopend). De Klimaateffectatlas laat zien dat zien dat het stedelijk hitte-eilandeffect het sterkst is in Huissen, waar de temperaturen 1,2 – 1,4 graden hoger liggen dan in het omliggende landelijke gebied. Ter vergelijking: in het centrum van Arnhem lopen de temperatuurverschillen op tot meer dan 2 graden. Ook in de omliggende gemeenten als Overbetuwe, Zevenaar en Duiven is er sprake van een sterker hitte-eilandeffect met gebieden waar de temperatuurverschillen met landelijk gebied oplopen tot 1,6 – 1,8 graden.
3.2.3
Energietransitie Om de voortgang op de doelen op het gebied van de energietransitie in beeld te brengen, maken we gebruik van gegevens van de Regionale klimaatmonitor. Voor de meeste onderwerpen is 2023 het recentste jaar waarvoor gegevens over het energiegebruik en broeikasgasemissies compleet zijn.
Doelbereik Energiegebruik in de gebouwde omgeving fluctueert Het doel van de gemeente is om in 2030 25% energiebesparing te realiseren ten opzichte van 2015. Het jaarlijks doel is in het herijkte beleidskader uit 2023 bijgesteld van 1,5% naar 2,5% energiebesparing per jaar, waarbij de gemeente focust op de gebouwde omgeving. We zien dat over de evaluatieperiode het energiegebruik in de gebouwde omgeving fluctueert. In 2020 en 2022 is het doel van een jaarlijkse energiebesparing van 2,5% gehaald. In 2019 is de eerdere doelstelling van 1,5% gehaald. In 2021 zijn de beide doelstellingen niet gehaald, zie Figuur 5. In 2022 is een flinke daling van het energiegebruik zichtbaar, wat waarschijnlijk een reactie is geweest op de sterke stijging van de energieprijzen. Het is niet duidelijk in hoeverre deze besparing blijvend is. Ook als we kijken naar het totale energiegebruik in de gehele gemeente Lingewaard, zien we een vergelijkbare trend als in de sector gebouwde
7
26
Bron: Dashboard - Water - Lingewaard
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
omgeving: afname van het energiegebruik in 2020 en 2022, en een wat kleinere toename in 2021. Figuur 5 – Energiegebruik (TJ) van de gebouwde omgeving in Lingewaard met het reductiepercentage ten opzichte van vorige jaren en de doelstelling voor 2030. Het energiegebruik van het jaar 2023 is (nog) niet bekend in de Regionale klimaatmonitor. Energiegebruik 1.800 1.600
1532
-1,6%
-4,2%
1,5% -8,7%
Energiegebruik (TJ)
1.400
1149
1.200 1.000 800 600 400 200 2015
2019
2020
2021
2022
2030 Doelstelling 25% reductie ten opzichte van 2015
Astitel
Verviervoudiging hernieuwbare elektriciteit nodig om doel van elektriciteitsneutraliteit in 2030 te halen De gemeente heeft als doel om elektriciteitsneutraal te zijn in 2030. Hiermee bedoelt de gemeente dat er net zoveel elektriciteit wordt verbruikt als er duurzaam wordt opgewekt. De gemeente verwacht dat het elektriciteitsverbruik in 2030 736-971 TJ zal zijn. Om elektriciteitsneutraal te worden, moet in de gemeente eenzelfde hoeveelheid duurzame elektriciteit worden opgewekt. In 2022 was er in totaal 214 TJ aan hernieuwbare opwek, goed voor 38% van het totale elektriciteitsverbruik in 2022. Om het 2030-doel te halen moet de hoeveelheid hernieuwbaar opgewekte elektriciteit toenemen met 522-757 TJ, zie Figuur 6. De huidige (2022) hoeveelheid hernieuwbare elektriciteit bedraagt 22-29% van het verwachte elektriciteitsverbruik in 2030. Er ligt dus nog een grote opgave voor de gemeente om in 2030 elektriciteitsneutraal te worden. De gemeente verwacht dat er met de bouw van windpark Caprice 30-45 GWh bijkomt (oftewel 108-162 TJ). Daarnaast staat in de energievisie A15/Betuweroute van de gemeente Lingewaard dat dit gebied ruimte biedt voor drie of vier windmolens, met een indicatieve opwek in een bandbreedte van 55 tot 80 GWh (oftewel 198-288 TJ). Hiermee zou de gemeente uitkomen op 68-90% van het verwachte elektriciteitsverbruik in 2030.
De gemeente geeft in haar energievisie A15/Betuweroute aan dat de plaatsing van drie windmolens gecombineerd wordt met 20 ha aan zonne-energie. De verwachte opbrengst hiervan wordt echter niet gespecificeerd.
27
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Figuur 6 – Hernieuwbare elektriciteit (TJ) in Lingewaard in de periode 2019 tot 2023 en het doel richting 2030 Hernieuwbare elektriciteit 1200
Hernieuwbare elektriciteit (TJ)
1000
800
Doel 2030 hoog 600
Doel 2030 gemiddelde Doel 2030 laag
400
200
0 2019
2020
2021
2022
2023
Doel 2030 elektriciteitsneutraal
Uitdaging om doel voor aardgasvrije woningen in 2030 te halen Op het gebied van de warmtetransitie heeft de gemeente als doel dat in 2030 20% van de gemeente aardgasvrij is. Cijfers van de Regionale klimaatmonitor laten zien dat er nog een grote opgave ligt voor de gemeente voor het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. In 2023 was 2,8% van de woningen aardgasvrij. Hoewel het percentage de laatste jaren sterker toeneemt, laat Figuur 7 zien dat het een grote uitdaging is om het doel van 2030 te halen.
28
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Figuur 7 – Percentage aardgasvrije woningen in Lingewaard in de periode 2018-2023 en de doelstelling voor 2030
Benchmark Percentage hernieuwbare energie vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde Kijkend naar het percentage hernieuwbare energie, zien we dat de gemeente Lingewaard in de jaren 2019 en 2020 achterlag op het Nederlandse gemiddelde, zie Tabel 4. In de jaren hierop volgend ligt het percentage hernieuwbare energie juist iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde. Vergeleken met gemeente Overbetuwe is het percentage hernieuwbare energie ook hoger in Lingewaard. Tabel 4 – Percentage hernieuwbare energie in Lingewaard en het Nederlandse gemiddelde in de periode 2019-2022 Jaar
Lingewaard
Nederlandse gemiddelde
Overbetuwe
2019
6,4%
9%
5,7%
2020
8,1%
10,6%
6,7%
2021
12,4%
12%
7,8%
2022
15,9%
14,5%
9,2%
Bron: Regionale klimaatmonitor
Percentage hernieuwbare elektriciteit in Lingewaard lager dan het Nederlandse gemiddelde Met betrekking tot het percentage hernieuwbare elektriciteit, ligt dit in de evaluatieperiode licht onder het Nederlandse gemiddelde, zie Tabel 5. Wel is te zien dat de achterstand van 2019 ingehaald is door de gemeente, in de jaren daarna is de achterstand kleiner
29
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
geworden. In vergelijking met gemeente Overbetuwe heeft de gemeente Lingewaard een hoger percentage hernieuwbare elektriciteit. Het percentage van hernieuwbare elektriciteit ligt in de nabijgelegen gemeente Duiven een stuk hoger (114,4% in 2022). Dit heeft te maken met de gerealiseerde windenergie in de gemeente.
Tabel 5 – Percentage hernieuwbare elektriciteit in Lingewaard, Overbetuwe en het Nederlandse gemiddelde in de periode 2019-2022. Bron: Regionale klimaatmonitor Jaar
Lingewaard
Overbetuwe
Nederlandse gemiddelde
2019
12,6%
6,2%
20,1%
2020
23,6%
11,9%
26,8%
2021
28%
16,2%
33,3%
2022
38,5%
23,1%
41%
Gemiddeld energiegebruik in Lingewaard lager dan het Nederlandse gemiddelde, gebouwen hebben betere energielabels Uit de duurzaamheidsindex voor gemeenten is de indicator ‘energiegebruik’ en ‘energielabels’ te gebruiken om te kijken hoe de gemeente het doet in vergelijking met het Nederlandse gemiddelde. De indicator energiegebruik laat het gemiddelde energiegebruik van gebouwen zien per inwoner. Lingewaard scoort een 6,8 op energiegebruik, tegenover een gemiddelde van 6,6.8 In Lingewaard wordt gemiddeld 6.338 kWh per inwoner per jaar gebruikt voor gas, elektra en warmte. In gemiddeld wordt in Nederland 6.870 kWh per inwoner per jaar gebruikt. De gemeente loopt dus licht voor op het gebied van energiegebruik. Voor de indicator energielabels wordt gekeken naar het percentage van gebouwen met energielabel C of hoger. Hierop scoort de gemeente zeer goed: een 8,3, tegenover een gemiddelde score van 7,7.9. De gemeente loopt hierop dus voor in vergelijking met het gemiddelde van Nederland. Percentage aardgasvrije woningen in Lingewaard lager dan nationale en regionale gemiddelde Het percentage woningen zonder aardgasaansluiting is in Lingewaard duidelijk lager dan het Nederlandse gemiddelde, zie Tabel 6. Ook als we het percentage van Lingewaard vergelijken met het gemiddelde in de RES-regio Arnhem-Nijmegen, ligt het percentage aardgasvrije woningen duidelijk lager in Lingewaard.
8 9
30
Dashboard - Energiegebruik - Lingewaard Dashboard - Energiebesparing - Lingewaard
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Tabel 6 – Percentage woningen zonder aardgasverbruik in Lingewaard, het Nederlandse gemiddelde en het gemiddelde van de RES-regio Arnhem-Nijmegen in de periode 2019-2023. Bron: Klimaatmonitor
3.2.4
Jaar
Lingewaard
Nederlandse gemiddelde
RES-regio Arnhem-Nijmegen
2019
0,2%
10,1%
7,3%
2020
0,4%
6,5%
7,8%
2021
0,8%
7,2%
8,3%
2022
1,9%
8,8%
9,8%
2023
2,8%
10,1%
10,7%
Circulariteit Doelbereik De hoeveelheid restafval is in 2023 sterk afgenomen ten opzichte van 2019 Op het gebied van grondstoffen is in het grondstoffenbeleidsplan de doelstelling opgenomen om in 2025 de jaarlijkse hoeveelheid huishoudelijk restafval terug te brengen van 115 naar 30 kg per inwoner. In de actualisatie van het beleidsplan is deze doelstelling overigens losgelaten en wordt gesproken van ‘zo min mogelijk grondstoffen als restafval verbranden’. In de evaluatieperiode is het huishoudelijk restafval al afgenomen van 109,7 kg in 2019 naar 70,7 kg in 2023, zie Figuur 8. Belangrijk om te noemen is dat de jaren 2021-2023 voorlopige resultaten betreft. Met name tussen 2019 en 2020 is er een sterke afname te zien.10 Figuur 8 – Restafval in kilo’s per inwoner in Lingewaard voor de periode 2019-2023 en een doorkijk naar de doelstelling voor 2025. De cijfers aangegeven met * zijn voorlopige gegevens
10
31
StatLine - Huishoudelijk afval per gemeente per inwoner
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Benchmark Totale hoeveelheid afval in Lingewaard lager dan het Nederlandse gemiddelde, percentage afvalscheiding hoger Er is alleen data beschikbaar om het totaal huishoudelijk afval in Lingewaard te vergelijken met het Nederlandse gemiddelde. In de gehele evaluatieperiode ligt Lingewaard ver onder het Nederlandse gemiddelde, zie Tabel 7.11 Tabel 7 – Totaal huishoudelijk afval in Lingewaard en het Nederlandse gemiddelde in de periode 20192023 Jaar
Lingewaard (kg/jaar/inwoner)
Nederlandse gemiddelde (kg/jaar/inwoner)
2019
380
488
2020
395
523
2021
400
502
2022
354
455
2023
364
454
Als we kijken naar de duurzaamheidsindex voor gemeenten zien we twee indicatoren waarmee we de voortgang van het grondstoffenbeleid kunnen meten, namelijk ‘Afvalscheiding’ en ‘Huishoudelijk afval’. De indicator afvalscheiding laat zien hoeveel % van het grof en fijn huishoudelijk afval wordt gescheiden. De indicator huishoudelijk afval laat de totale hoeveelheid huishoudelijk afval zien. Op beide indicatoren scoort de gemeente zeer goed en boven het Nederlandse gemiddelde. Voor de indicator huishoudelijk afval scoort de gemeente een 8,5, tegenover een gemiddelde van 7,3.12 Voor de indicator afvalscheiding scoort de gemeente een 7,9, tegenover een gemiddelde van 5,9.13
3.2.5
Duurzame mobiliteit Doelbereik Aandeel elektrische auto’s in Lingewaard in 2023 3,1% De gemeente heeft in de bijlage van haar Laadvisie het doel opgenomen dat uiterlijk in 2030 20% van de auto’s elektrisch rijdt. Deze doelstelling komt niet terug in de gemeentelijke of regionale mobiliteitsvisie of andere beleidsdocumenten van Lingewaard.
11 12 13
32
https://www.waarstaatjegemeente.nl/viewer?workspace_guid=c8172114-b83a-484e-8254-43301b721cf5 Dashboard - Huishoudelijk afval - Lingewaard Dashboard - Afvalscheiding - Lingewaard
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Daarnaast noemt de gemeente in haar Laadvisie het voornemen om het regionaal busvervoer uitstootvrij te maken voor 2030. Voor 2050 moet alle mobiliteit uitstootvrij zijn. We zien dat de afgelopen jaren het percentage elektrische auto’s in Lingewaard is toegenomen van 0,5% in 2019 naar 3,1% in 2023, zie Figuur 9. Richting 2030 is er dus nog een flinke stijging nodig in het aandeel elektrische auto’s, en een daling in het aandeel niet-elektrische auto’s. Figuur 9 – Percentage elektrische auto’s in Lingewaard tussen 2019-2022 en het doel voor 2030
Benchmark Aantal auto’s en autokilometers per huishouden hoger dan het Nederlandse gemiddelde, percentage elektrische auto’s lager We vergelijken de gemeente Lingewaard met het Nederlandse gemiddelde op twee vlakken: het gemiddelde aantal auto’s per huishouden en het aandeel elektrische personenauto’s. Kijkend naar het aantal auto’s per huishouden zien we een lichte toename in de periode 2019-2023. In vergelijking met het Nederlandse gemiddelde, zien we dat huishoudens in Lingewaard gemiddeld een groter aantal auto’s hebben. Ook het percentage elektrische personenauto’s in de gemeente Lingewaard is lager dan het Nederlandse gemiddelde. In vergelijking met de nabijgelegen gemeente Overbetuwe is het gemiddeld aantal auto’s juist iets lager in Lingewaard, echter is het percentage elektrische personenauto’s juist ook lager dan in Overbetuwe.
33
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Tabel 8 – Vergelijking van aantal auto’s per huishouden in Lingewaard en in het Nederlandse gemiddelde, in de periode 2019-2023. Jaar
Lingewaard (gemiddeld aantal auto’s per huishouden)
Nederland gemiddelde (aantal auto’s per huishouden)
Overbetuwe (aantal auto’s per huishouden)
2019
1,21
1,07
1,33
2020
1,22
1,07
1,34
2021.
1,23
1,08
1,34
2022
1,24
1,08
1,35
2023
1,24
1,08
1,35
Bron: Regionale klimaatmonitor
Tabel 9 – Vergelijking van het percentage elektrische personenauto’s in Lingewaard en het Nederlandse gemiddelde in de periode 2019-2023 Jaar
Lingewaard (percentage elektrische personenauto’s)
Nederland (percentage elektrische personenauto’s)
Overbetuwe (percentage elektrische personenauto’s)
2019
0,5
1,3
1,0
2020
0,9
2,0
1,7
2021
1,4
2,9
2,1
2022
2,2
3,9
3,3
2023
3,1
5,3
4,6
Bron: Regionale klimaatmonitor.
34
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
4 Doeltreffendheid 4.1 Belangrijkste bevindingen In deze paragraaf toetsen we de bevindingen uit dit hoofdstuk aan het normenkader. Tabel 10 – Normenkader Doeltreffendheid (effectiviteit): de mate waarin de doelstellingen worden behaald dankzij de inzet van het beleid Deelvraag: In hoeverre dragen de ingezette maatregelen bij aan het bereiken van de duurzaamheidsdoelstellingen? Norm: • De gemeente heeft tot op heden de inzet gepleegd die ze had voorgenomen te plegen. • Bij keuze van de uitvoering is de doeltreffendheid onderbouwd of minstens betrokken in de afweging, en is de meest doeltreffende oplossing gekozen. • De doelstellingen worden gerealiseerd dankzij het gemeentelijke beleid. Beoordeling: Voldoet deels aan de norm. Toelichting: • Klimaatadaptatie en biodiversiteit: de gemeentelijke inspanningen sluiten aan bij de voorgestelde beleidslijnen en de gemeente heeft zich gericht op de meeste klimaatadaptatiethema’s, met uitzondering van overstromingsrisico. De gemeente is betrokken bij regionale samenwerkingsverbanden over overstromingsrisico. De gemeente heeft vrijwel alle voorgenomen activiteiten uitgevoerd, met uitzondering van de klimaatlessen op scholen. Het biodiversiteitsbeleid is nog in voorbereiding. Bij de keuze in maatregelen zet de gemeente in op maatregelen die volgens haar realistisch zijn en met een merkbaar effect.
• Energietransitie: de gemeente heeft veel ingezet op energiebesparing bij bewoners. Recentelijk is er meer aandacht gekomen voor energiebesparing bij bedrijven. Voor opwek is de zoekzone zon verkleind, maar wordt wel gekeken naar het combineren van zon-pv met windmolens bij de A15. Voor de warmtetransitie is veel aandacht geweest voor de wijk Zilverkamp waar een langdurig traject loopt. Er lijkt minder aandacht te zijn voor andere wijken. De gemeente heeft een regierol gepakt, wat bij kan dragen aan de doeltreffendheid. • Circulaire economie: er is effectief beleid gevoerd om de afvalscheiding te bevorderen. Het thema circulaire economie is echter breder dan enkel afval. De gemeente heeft het voornemen om ook met circulair bouwen en GWW aan de slag te gaan. Dit zijn thema’s waarmee in potentie grote milieuwinst gerealiseerd kan worden, maar de gemeente bevindt zich nog in de onderzoekende fase. • Duurzame mobiliteit: op het gebied van mobiliteit zien we dat er nog nauwelijks actie is ondernomen op het overgrote deel van de duurzame voornemens uit de Mobiliteitsvisie. Wel heeft de gemeente plaatsingsbeleid voor elektrische laadpalen opgesteld (faciliterend beleid) en zijn er twee regionale fietsroutes in voorbereiding.
Ook heeft de gemeente pogingen gedaan om deelmobiliteit van de grond te kringen in Lingewaard, maar ondanks financiële ondersteuning heeft de aanbieder zich teruggetrokken. Deelvraag: Wat is de rol van de gemeente op ambtelijk en bestuurlijk vlak in de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid? Norm: • De rol van de gemeente is in overeenstemming met haar wettelijke taken en bevoegdheden.
35
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
•
De gemeente neemt verschillende rollen (kenniscentrum, facilitator, voorbeeldrol, regulerend) in, passend bij haar activiteiten.
Beoordeling: Voldoet aan de norm. Toelichting: • De gemeente neemt bij de verschillende thema’s een mix aan rollen op zich. Met name de rol van gemeente als facilitator komt vaak terug, zowel richting bewoners als bedrijven en initiatiefnemers van projecten binnen de gemeente. Ook vervult de gemeente een regulerende rol waar mogelijk (plaatsingsbeleid laadpalen en afvalstoffenbeleid). De voorbeeldrol zien we terug bij het plaatsen van zonnepanelen op gemeentelijk vastgoed, maar liggen er nog kansen bij het verduurzamen van het gemeentelijk wagenpark en duurzaam/circulair inkopen. • Op het gebied van de warmtetransitie in Zilverkamp heeft de gemeente recentelijk de regierol meer naar zich toe getrokken. Dit past bij de regierol die gemeenten in de warmtetransitie hebben toebedeeld gekregen vanuit het nationale Klimaatakkoord.
4.2 Klimaatadaptatie en biodiversiteit Binnen het thema klimaatadaptatie en biodiversiteit zet de gemeente grofweg in op vijf lijnen: 1. Hitte op de kaart. 2. Klaar met scheurvorming. 3. Aantrekkelijke buitenzwemwateren. 4. Groen, groener, groenst. 5. Klimaatbewust Lingewaard. In Bijlage D.1 beschrijven we de projecten en maatregelen die de gemeente Lingewaard heeft uitgevoerd sinds 2019. In deze sectie bespreken we de doeltreffendheid van deze projecten en maatregelen. Gemeente heeft actie ondernomen op meeste klimaatadaptatiethema’s De gemeente heeft in de evaluatieperiode maatregelen uitgevoerd die raken aan meerdere adaptatiethema’s. Zo heeft de gemeente een hitteplan opgezet om met extreme hitte om te gaan. Daarnaast heeft de gemeente zich ingezet op het groener, en dus koeler, maken van de openbare ruimte door zelf maatregelen te nemen en behoud van groen vast te leggen in groennormen. Daarnaast heeft zij bewoners en bedrijven gestimuleerd met het groener maken van privaat terrein. Ook zien we dat de gemeente zich veel richt op scheurvorming in fundering ten gevolge van droogte. De gemeente zet hiervoor enerzijds in op ondersteuning van bewoners als het uitvoeren van onderzoeken en maatregelen om meer water vast te houden.
We zien echter wel dat er minder aandacht is voor overstromingen in het beleid van de gemeente Lingewaard, terwijl uit de Klimaat Effect Atlas blijkt dat het huidige risico tot overstroming substantieel is (zie ook Paragraaf 2.3). Daarnaast is de indruk dat er minder aandachtig lijkt te zijn geweest voor klimaatbestendige en aantrekkelijke zwemwateren. In
36
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
juni 2025 is door het college besloten de maatregelen met betrekking tot buitenzwemwateren te laten vervallen, zie ook Bijlage D.1.3. Verder is er nog niet aan alle maatregelen uitvoering gegeven. Zo moet klimaatbestendig bouwen nog lokaal geborgd worden en moeten de activiteiten gericht op bewustwording bij scholen en in de interne organisatie nog opgezet worden. Ook de maatregelen gericht op nieuwe natuur moeten nog verder verkend worden. Lingewaard gebruikt een mix van beleidsinstrumenten De gemeente maakt gebruik van verschillende beleidsinstrumenten in haar klimaatadaptatie en biodiversiteit aanpak. We zien dat de gemeente communicatieve instrumenten inzet zoals de afkoppelcoach, de tegeltaxi, gratis tuinadvies, een regentonactie en het Platform Funderingsschade om bewoners te ondersteunen in het klimaatadaptief inrichten van hun privaat terrein. Daarnaast gebruikt de gemeente ook juridische- en economische instrumenten, namelijk de groen- en landschapsfondsen en een gedifferentieerde riool- en waterzorgheffing. Ook onderneemt de gemeente zelf acties voor de vergroening en het klimaatadaptief, inrichten van de openbare ruimte, het aanpassen van gemeentelijk vastgoed en het realiseren van waterberging. Naast de huidige inzet zou de gemeente nog kunnen inzetten op het subsidiëren van klimaatadaptieve maatregelen.
Klimaatadaptatie geborgd in het Gemeentelijk Watertaken Plan De gemeente heeft klimaatadaptatie geborgd in het Gemeentelijk Watertaken Plan (GWP), met name de thema’s droogte en wateroverlast. In het GWP zijn meerdere adaptatie maatregelen opgenomen die de gemeente zelf uitvoert, gericht op het klimaatadaptiever inrichten van de openbare ruimte en het aanpassen van gemeentelijk vastgoed. Ook worden andere stimulerende maatregelen richting bewoners gefinancierd met de middelen uit het GWP. Door klimaatadaptatie op te nemen in het GWP is dit thema een integraal onderdeel geworden van de watertaken van de gemeente, wat ook bijdraagt aan het bewustzijn van klimaatadaptatie in de organisatie. Biodiversiteitsbeleid moet nog meer vorm krijgen De gemeente geeft aan dat het biodiversiteitsbeleid nog meer vorm moet krijgen. De gemeente is nu bezig met het opstellen van een omgevingsprogramma waar natuur, landschap en biodiversiteit gekoppeld worden. Ook wordt hier beter de koppeling tussen klimaatadaptatie en biodiversiteit gelegd.
37
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
4.3 Energietransitie In Bijlage D.2 beschrijven we de projecten en maatregelen die de gemeente Lingewaard heeft uitgevoerd sinds 2019. In deze sectie bespreken we de doeltreffendheid van deze projecten en maatregelen.
Gemeente zet veel in op ondersteuning van bewoners bij energiebesparing De gemeente ondersteunt haar bewoners op verschillende manieren bij de verduurzaming van hun woningen. Bewoners kunnen via het Energieloket toelichting en informatie krijgen over verduurzaming en isolatie. Daarnaast ondersteunt de gemeente haar bewoners ook financieel bij het nemen van verduurzamingsmaatregelen. Bijvoorbeeld via de Toekomstbestendig Wonen Lening en de isolatiesubsidies specifiek gericht op bewoners met een lager inkomen en een woning met een slechter energielabel. De gemeente lijkt zich in haar aanpak in mindere mate te hebben gefocust op energiebesparing bij bedrijven. Hoewel er meerdere communicatie en informatieactiviteiten gericht op bedrijven zijn opgezet, leek de opbrengst van deze activiteiten gering. Recentelijk heeft Lingewaard wel in samenwerking met andere gemeenten uit de regio een Energieloket specifiek voor bedrijven opgezet om de informatievoorziening te verbeteren. Meerdere lopende projecten op het gebied van opwek van hernieuwbare elektriciteit Tijdens de evaluatieperiode heeft de gemeente meerdere activiteiten ondernomen op het gebied van opwek van hernieuwbare elektriciteit. De gemeente besteedt aandacht aan samenwerking met initiatiefnemers van grootschalige opwek. Er zijn bijvoorbeeld zonnepanelen geplaatst bij grootverbruikers.
Ook heeft de gemeente zonnepanelen op haar eigen gemeentelijk vastgoed geplaatst. Daarnaast lopen er twee windprojecten: Caprice en bij de A15, waarbij bij A15 dit mogelijk gecombineerd wordt met zon-pv. Naar verwachting worden deze projecten gerealiseerd in 2030. Daarnaast zet de gemeente zich in voor opwek van energie op NEXTgarden. De gemeente stuurt op de uitbreiding van het aanwezige warmtenet, zon-pv initiatieven in de zoekzone zon worden gekoppeld aan NEXTgarden en er is een regiodeal toegekend waarin acties zijn opgenomen voor het verder ontwikkelen van duurzame warmtebronnen, waaronder geothermie. Gemeente trekt regie naar zich toe in Zilverkamp Binnen de Transitievisie Warmte is de wijk Zilverkamp aangewezen als de eerste Proeftuin Aardgasvrije Wijk (PAW) die van het aardgas af is gegaan. De gemeente heeft de doelstelling voor de Zilverkamp bijgesteld: waar eerst de ambitie was dat Zilverkamp in 2028 aardgasvrij zou zijn, is dit nu teruggebracht aardgasvrij-ready. Het traject in Zilverkamp loopt al langere tijd en in deze tijd zijn meerdere verkennende onderzoeken geweest om een keuze te maken voor de meest geschikte warmtetechnieken. Eind 2024
38
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
is een verkennend onderzoek afgerond en is een oplossingsrichting vastgesteld. De volgende fase is een verdiepende fase. Daarnaast is naar voren gekomen dat waar het proces in het begin meer open was, er was een samenwerking opgezet met de woningcorporatie en het bewonersinitiatief in Zilverwijk. Deze samenwerking liep echter niet naar tevredenheid. De gemeente heeft nu meer regie op zich heeft genomen in het traject en samenwerkende partijen en bewoners niet meer in elke stap van het proces meeneemt maar wel later in het proces om input vraagt via een brede klankbordgroep. Het is passend dat de gemeente deze regierol naar zich toe heeft getrokken, een duidelijke richting en regie op het project in Zilverkamp kunnen bijdragen aan een snellere oplossing. Gemeente heeft aandacht voor samenwerking in de energietransitie De gemeente werkt veel samen met haar partners in de energie- en warmtetransitie. Zo heeft de gemeente een samenwerking met stichting Lingewaard Energie waar de gemeente jaarlijks een subsidie aan geeft. Naar aanleiding van de eerdere evaluatie van het energiebeleid van Over Morgen heeft de gemeente duidelijkere richtlijnen opgesteld voor de samenwerking met bewonersinitiatieven. Daarnaast heeft de gemeente duidelijke richtlijnen voor de samenwerking met initiatiefnemers van grootschalige opwek.
Ook werkt de gemeente samen met de gemeente Arnhem voor een verkenning van warmtebronnen voor een warmtenet in de Zilverkamp en Arnhem-Zuid. Hiervoor heeft de gemeente een samenwerkingsovereenkomst gesloten met Arnhem, Firan en GWIB. De gemeente heeft samen met Duurzame Energienetwerken Gelderland (DENG) een gemeentelijk warmtebedrijf opgezet. De gemeente is ook actief in de GMR werkgroep Warmte en binnen het initiatief LOAN, waar de gemeente samenwerkt met Overbetuwe, Arnhem en Nijmegen voor het opsporen van geothermie bronnen.
4.4 Circulaire economie Op het gebied van de circulaire economie werkt de gemeente Lingewaard aan drie lijnen: grondstoffen, circulair en conceptueel bouwen en circulaire grond-, weg- en waterbouw. In Bijlage D.3 beschrijven we de projecten en maatregelen die de gemeente Lingewaard heeft uitgevoerd sinds 2019. In deze paragraaf bespreken we de doeltreffendheid van deze projecten en maatregelen. Huidige activiteiten van Lingewaard, vooral op lagere tredes van de R-ladder Het doel in een circulaire economie is om grondstoffen op een zo efficiënt mogelijke manier te gebruiken. De R-ladder geeft de mate van circulariteit aan van verschillende circulariteitsstrategieën, zie Figuur 10. Hoe hoger op de R-ladder, hoe lager het grondstofgebruik en hoe meer circulair de strategie is (RVO, lopend). Hoofdstuk 2 liet zien dat het circulaire economiebeleid van Lingewaard tot op heden vooral is gericht op afval, en dat de gemeente zich de komende jaren wil gaan verbreden richting circulaire bouw en GWW.
39
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Figuur 10 – De R-ladder
De huidige maatregelen op het gebied van afval gaan vooral over het stimuleren van afvalscheiding en recycling. Deze activiteiten zijn gericht op het sluiten van kringlopen door recycling van materialen, zodat er minder afval verbrand wordt en dus minder grondstoffen verloren gaan (close the loop). Dit bevindt zich op de lagere tredes van de Rladder. Voorbeelden van strategieën die hoger op de R-ladder staan, zijn: • Minder grondstoffen gebruiken door van producten af te zien (refuse), producten intensiever gebruiken door bijvoorbeeld te delen (rethink) of ze efficiënter te produceren (reduce). Deze strategieën kunnen worden gecategoriseerd als ‘narrow the ‘loop’. • Levensduurverlenging: langer en intensiever gebruik van producten en onderdelen door hergebruik (reuse, repurpose, remanufacture) en reparatie (repair en refurbish). Deze strategieën kunnen worden gecategoriseerd als ‘slow the loop’. Door diftar stimuleert de gemeente Lingewaard afvalscheiding De gemeente Lingewaard past het diftar-systeem (gedifferentieerd tarief). Diftar staat voor gedifferentieerde tarieven. Hierbij wordt de afvalstoffenheffing berekend op basis van de hoeveelheid restafval die huishoudens veroorzaken. Doordat huishoudens bij diftar moeten betalen voor het restafval, besparen ze kosten door hun afval te verminderen en beter te scheiden (Milieu Centraal, lopend).
In Lingewaard betalen huishoudens, naast een vast jaarlijks bedrag, ook per keer dat een restafvalcontainer wordt geleegd of per keer dat afval in een ondergrondse restafvalcontainer wordt weggegooid.14 Dit geeft huishoudens een financiële prikkel restafval te verminderen en beter te scheiden, waardoor waardevolle grondstoffen beter kunnen worden teruggewonnen.
14
40
Bron: Tarieven gemeentelijke belastingen en leges | Gemeente Lingewaard
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Een andere optie om bewoners te stimuleren afval te scheiden, is door omgekeerd inzamelen. Bij omgekeerd inzamelen worden de gescheiden afvalstromen (gft, papier en karton en pmd15) door de afvalinzamelaar opgehaald. Het restafval moeten bewoners zelf wegbrengen naar een verzamelcontainer in de buurt. In Lingewaard wordt restafval in sommige gebieden met containers, en in andere gebieden met ondergrondse containers, ingezameld. Gemeente zet ook in op gedragsverandering ten behoeve van afvalscheiding en hergebruik Naast financiële prikkels, zet de gemeente ook in op gedragsverandering om bewoners te stimuleren hun afval beter te scheiden. Zo worden inzichten uit de gedragspsychologie meegenomen en worden activiteiten georganiseerd om bewoners bewuster te maken van afvalscheiding. Circulaire bouw en GWW nog in de fase van kennisopbouw Het circulaire economiebeleid was tot voor kort gericht op afval en grondstoffen. In de Startnotitie Circulariteit staat dat de gemeente zich ook wil gaan richten op circulaire GWW en bouw. Dit is een goede keuze, aangezien de gemeente in deze sectoren grote invloed kan uitoefen en hier bovendien veel impact van worden gerealiseerd. Als we kijken naar de activiteiten die op het gebied van circulaire bouw en GWW worden ondernomen, blijkt dat het beleid nog in de opstartfase zit. Zo zijn er meerdere onderzoeken en verkenningen.
Uit de interviews blijkt dat de gemeente wil starten met pilots op het gebied van circulair bouwen en GWW, zodat ze op basis van de resultaten van deze pilots haar circulariteitsbeleid later gerichter kan invullen.
4.5 Duurzame mobiliteit Het verduurzamen van de mobiliteit valt buiten de scope van het programmaplan KEC. Wel raken verschillende lijnen16 uit de mobiliteitsvisie aan het onderwerp duurzame mobiliteit. Ook heeft de gemeente Lingewaard een plaatsingsbeleid opgesteld voor laadpalen. In Bijlage D.4 beschrijven we de projecten en maatregelen die de gemeente Lingewaard heeft uitgevoerd sinds 2019. In deze paragraaf bespreken we de doeltreffendheid van deze projecten en maatregelen.
15
16
41
Pmd staat voor plastic, metaal en drankkartons. In Lingewaard wordt hieraan gerefereerd als pbd, waar de ‘b’ staat voor blik. Het betreft de lijnen 2 (leefbaarheid voor inwoners), 4 (meer inzet op de fiets), 5 (snel en aantrekkelijk ov, bereikbaar voor iedereen) en 6 (inspelen op innovaties, slimme mobiliteit en logistiek).
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Gemeente Lingewaard heeft nog nauwelijks actie ondernomen om voornemens op het gebied van duurzame mobiliteit te realiseren In de mobiliteitsvisie uit 2021 worden verschillende voornemens benoemd met betrekking tot het verduurzamen van de mobiliteit in Lingewaard. Zo wordt in de visie gesproken van schoner vrachtverkeer, het optimaliseren van buslijn 33, een ov-hub, een mobiliteitsfonds en innovaties als geïntegreerde zonnepanelen in asfalt. Op deze voornemens is echter, jaren na het vaststellen van de visie, nog geen actie ondernomen. Het beleid dat de gemeente heeft opgesteld voor de plaatsing van laadpalen is wel een succesvolle faciliterende maatregel gebleken. Dit beleid biedt namelijk de basis voor de gemeente om regie te voeren op de plaatsing van elektrische laadpalen. Bovendien helpt het beleid bij het afhandelen van bezwaren. Deelmobiliteit effectieve maatregel voor CO2-reductie, maar komt nog niet goed van de grond in Lingewaard De RMP-rekentool van CROW geeft per gemeente weer welke maatregelen op het gebied van verduurzaming van mobiliteit het meeste bijdragen aan CO2-reductie. In Lingewaard waren er twee deelauto’s, maar de aanbieder is hiermee gestopt omdat het financieel onhaalbaar bleek (ondanks financiële ondersteuning van de gemeente).
Uit een onderzoek van CE Delft naar deelmobiliteit blijkt dat financiële haalbaarheid inderdaad een van de belangrijkste barrières is voor deelvoertuigen in rustigere gebieden (zoals randen van steden of landelijk gebied), en dat een financiële bijdrage vanuit de gemeente (bijvoorbeeld per aangeboden auto) mogelijk kan helpen om de businesscase voor aanbieders van deelmobiliteit rond te krijgen (CE Delft, 2024b). Deelauto’s hoeven echter niet altijd van een commerciële aanbieder (B2C) te zijn, maar een auto kan ook door een groep inwoners van een buurt gedeeld worden (C2C). Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM, 2021) refereert hiernaar als local communities. Bij dit soort initiatieven kan de gemeente ondersteuning bieden. Deelmobiliteit vindt vooral plaats in stedelijk gebied, omdat in minder dichtbevolkte gebieden mensen in grotere mate afhankelijk zijn van de auto om voorzieningen te bereiken. Toch kan deelmobiliteit ook in gebieden met een lagere stedelijkheidsgraad interessant zijn, bijvoorbeeld ter vervanging van een tweede auto. In een onderzoek van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) blijkt dat flankerende maatregelen kunnen helpen om deelmobiliteit succesvoller te maken.
Zo wordt het voor aanbieders van deelmobiliteit aantrekkelijker om het aanbod uit te breiden, wanneer de privéauto minder aantrekkelijk wordt, bijvoorbeeld door het duurder en schaarser maken van parkeervoorzieningen (KiM, 2021).
42
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
4.6 Spanningen en synergieën Tussen de duurzaamheidsthema’s zijn meerdere spanningen en synergieën te zien. De aanpak van één thema kan juist spanning veroorzaken voor het uitvoeren van een ander thema, maar de aanpakken kunnen elkaar ook versterken. In deze paragraaf beschrijven we de belangrijkste spanningen en synergiën.
Synergieën In de mobiliteitsvisie van Lingewaard noemt de gemeente dat bij de inrichting van nieuwe wijken en buurten zoveel mogelijk langzaam verkeer komt en er aandacht wordt besteed aan klimaatadaptatie, bijvoorbeeld het half verharden van parkeerplaatsen. Ook noemt de gemeente dat gebiedsontsluitingswegen worden aangepast en er meer ruimte komt voor groen. Daarnaast worden innovatieve mobiliteitsoplossingen aan de opgave voor de energietransitie gekoppeld, zo zijn er ideeën over laadinfrastructuur realiseren via lantaarnpalen en zonnepanelen in het asfalt. Daarnaast wil de gemeente nieuwe infrastructuur circulair aanbesteden. In het Gemeentelijk Watertaken Plan staan naast maatregelen voor klimaatadaptatie ook maatregelen opgenomen die linken aan de energietransitie en het gebruik van grondstoffen. Voorbeelden die voorbij komen zijn: gemalen draaien op duurzame energie als het doelmatig kan, bij vervanging van voorzieningen is hergebruik van grondstoffen, het streven en er wordt toegewerkt naar een CO2-neutrale uitvoering bij werkzaamheden.
Spanningen Op gebied van circulariteit en woningbouw en GWW kunnen soms spanningen ontstaan. Het meenemen van circulariteit in de woningbouw en GWW wordt soms beperkt door financiële overwegingen. Bij woningbouw kunnen bijvoorbeeld circulaire ambities bijgesteld worden om betaalbaarheid van de woningen te garanderen. Ook is er een duidelijke link tussen de energietransitie en biodiversiteit bij het natuurinclusief isoleren van gebouwen. Dit kan spanningen opleveren aangezien gemeenten een Soorten Management Plan moeten opleveren om het isoleren van gebouwen verder mogelijk te maken. In het pre-SMP is berekend dat in Lingewaard veertien nestkasten gerealiseerd moeten worden voor een aantal vleermuissoorten. De gemeente is ook bezig met beleid maken over natuurvriendelijk isoleren en nestkasten. Een andere spanning tussen de energietransitie en biodiversiteit is grootschalige opwek van zonne-energie. Zo is de zoekzone zon ingeperkt om de kwaliteit van het landschap intact te houden.
43
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
4.7 Rol van de gemeente We zien verschillende rollen van de gemeente terugkomen in de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid. De gemeente treedt veelvoudig op als facilitator. Op het gebied van klimaatadaptatie faciliteert de gemeente partijen bij vergroening en faciliteert de gemeente kennisdeling en het uitwisselen van ervaringen van bewoners via het Platform Funderingsschade. Op het gebied van de energietransitie faciliteert de gemeente initiatiefnemers van projecten voor duurzame opwek en bewoners bij het verduurzamen van hun huizen, maar geeft ook jaarlijks subsidie aan stichting Lingewaard Energie voor het uitvoeren van het energieloket. Voor circulariteit faciliteert de gemeente repaircafés. Ook zien we de gemeente een regulerende rol spelen. De gemeente stelt voorwaarden voor het ontwikkelen van projecten voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit. Ook op het gebied van klimaatadaptatie normeert de gemeente het behoud van groenvoorzieningen en het gebruik van water. Voor mobiliteit zien we dat de gemeente regels heeft opgesteld voor het plaatsen van elektrische laadvoorzieningen. Bij het afvalstoffenbeleid maakt de gemeente gebruik van een diftar. De voorbeeldfunctie van de gemeente komt terug in bijvoorbeeld het grondstoffenbeleid van de gemeente: hierin worden al circulaire initiatieven ondernomen. Dit is echter nog niet goed geborgd in het duurzaam inkopen.
Ook zien we op het gebied van klimaatadaptatie dat de gemeente zelf fysieke maatregelen uitvoert om de openbare ruimte en haar gebouwen klimaatbestendig in te richten. Op het gebied van mobiliteit zien we dat de gemeente ook zelf een mobiliteitsscan heeft laten uitvoeren om haar wagenpark te verduurzamen, al is een groot deel van het wagenpark nog niet geëlektrificeerd. Op het gebied van opwek zien we dat de gemeente zelf ook zonnepanelen op haar gemeentelijk vastgoed heeft geplaatst. Daarnaast hebben gemeenten een regierol in de warmtetransitie. Gemeenten voeren regie op wanneer in welke wijk wordt gewerkt aan de transitie naar een aardgasvrije warmtevoorziening. Uit de interviews komt naar voren dat de gemeente recentelijk deze regierol naar zich heeft toegetrokken, wat bijdraagt aan een duidelijke richting van de warmtetransitie. Verder is ook de rol van kenniscentrum terug te zien. Lingewaard voert namelijk vaak in samenwerking met andere partners onderzoeken en pilots uit om kennis op te doen. Daarnaast is naar voren gekomen dat Lingewaard een landelijke koploper is als het gaat om funderingsschade door droogte.