Rekenkamerrapport Duurzaamheid
Tekst van het document
Onderzoeksrapportage
Rekenkameronderzoek duurzaamheidsbeleid Lingewaard
Rekenkamer gemeente Lingewaard – november 2025 – definitieve versie
Inleiding Duurzaamheid is een actueel onderwerp voor de gemeente Lingewaard. Zo heeft de gemeente de ambitie om in 2030 20% van de gebouwen van het aardgas af te helpen en om in 2050 volledig energieneutraal te zijn. De Rekenkamer heeft na een vooronderzoek besloten onderzoek te doen naar het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard. Nadat de Rekenkamer een onderzoeksopzet heeft geschreven, heeft een selectieprocedure plaatsgevonden. Drie deskundige bureaus zijn uitgenodigd om op basis van de onderzoeksopzet een offerte te schrijven. Een selectiecommissie, samengesteld uit leden van de Rekenkamer, heeft de bureaus de gelegenheid gegeven een toelichting te geven. Op basis van de offertes en de presentaties is onderzoeksbureau CE Delft geselecteerd om het onderzoek uit te voeren. Onderzoeksvraag In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal: Hoe is de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid in de gemeente Lingewaard inhoudelijk en procesmatig vormgegeven en is deze uitvoering effectief en efficiënt? Om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden, heeft de Rekenkamer de volgende deelvragen geformuleerd: Beleidscontext 1. Wat zijn de landelijke en regionale kaders op het gebied van duurzaamheid? 2. Wat zijn de duurzaamheidsambities en doelen van de gemeente Lingewaard? 3. Wat is de beoogde werking van het duurzaamheidsbeleid en maatregelen? Doelbereik en benchmarking 4.
In hoeverre zijn de doelen gerealiseerd/is de gemeente op de goede weg om haar doelen te realiseren? 5. Hoe staat de gemeente er in de landelijke benchmarks voor op de thema’s energie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, circulaire economie en duurzame mobiliteit? Effectiviteit en efficiëntie 6. In hoeverre dragen de ingezette maatregelen bij aan het bereiken van de duurzaamheidsdoelstellingen? 7. Wat is de omvang van de middelen (zowel capaciteit als budget) die de gemeente heeft ingezet om de ambities te realiseren? Interne en externe samenwerking 8. Hoe betrekt de gemeente stakeholders bij het duurzaamheidsbeleid en hoe verloopt de samenwerking met deze stakeholders? 9. Hoe dragen inwoners en maatschappelijke organisaties bij aan de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid en op welke manier stimuleert/ondersteunt de gemeente hen hierbij? 10. Hoe verloopt de ambtelijke samenwerking tussen de verschillende beleidsterreinen?
11. Wat is de rol van de gemeente op ambtelijk en bestuurlijk vlak in de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid? Rol van de raad 12. Hoe wordt de gemeenteraad op de hoogte gehouden van de voortgang van het duurzaamheidsbeleid? 13. Hoe heeft de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ingevuld? 14. Hoe verloopt de samenwerking tussen de ambtelijke organisatie, het college van B&W en de gemeenteraad?
Conclusies en aanbevelingen Het onderzoek naar de doeltreffendheid van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard leidt tot een aantal hoofdconclusies en aanbevelingen. Sectie 1 gaat in op de overkoepelende bevindingen. In sectie 2 gaan we in op conclusies en aanbevelingen voor de afzonderlijke transities. 1. Overkoepelende bevindingen Het duurzaamheidsbeleid van de gemeente is nog volop in ontwikkeling. In de afgelopen jaren zijn er veel stappen gezet, maar verschillende thema’s blijven nog achter. Zo staat het biodiversiteitsbeleid nog in de kinderschoenen en is ook het beleid rondom circulaire economie nog in ontwikkeling (het circulaire economiebeleid was tot nu toe vooral gericht op afvalscheiding). Op het gebied van duurzame mobiliteit zijn er ambities opgenomen in het mobiliteitsprogramma, maar van uitvoering is nog beperkt sprake. 1.1 Benchmark Het ambitieniveau van de doelen van de gemeente Lingewaard is over het algemeen in lijn met nationale en regionale duurzaamheidsdoelen. Voor wat betreft de mate waarin deze doelen worden bereikt, scoort Lingewaard op sommige onderwerpen beter dan het landelijk gemiddelde en omliggende gemeenten, en op andere juist slechter. Zo is het aandeel hernieuwbare energie vergelijkbaar met andere gemeenten, maar scoort Lingewaard slechter op het gebied van hernieuwbare elektriciteit en aardgasvrije woningen.
Daarentegen doet de gemeente het beter bij het verminderen van de hoeveelheid afval en het percentage afvalscheiding. Op mobiliteit loopt Lingewaard achter, met meer autokilometers dan gemiddeld en een lager percentage elektrische voertuigen. 1.2 Doelen en doelbereik Bij de herijking van het beleid zijn enkele doelen losgelaten, zoals op het gebied van aardgasvrije woningen en de vermindering van restafval. Een reden om sommige doelstellingen los te laten was dat deze doelen niet haalbaar bleken. In dit geval kunnen doelstellingen bij worden gesteld in plaats van ze geheel te laten vervallen.
Aanbeveling
Wanneer doelen onhaalbaar blijken, overweeg dan om ze bij te stellen, in plaats van ze te laten vervallen.
1.3 Doelmatigheid Capaciteit De gemeente heeft de afgelopen jaren toegewerkt naar een integraal programma Klimaat, Energie en Circulariteit (KEC). In dit proces heeft de gemeente meer mensen aangetrokken en gewerkt aan een meer integrale werkwijze. Aan het begin van de evaluatieperiode was er sprake van veel inhuur, waardoor er destijds veel personeelswisselingen waren. Hoewel de personele bezetting de afgelopen jaren flink is gegroeid, blijft capaciteit een uitdaging, zoals bij het uitvoeren van maatregelen voor duurzame mobiliteit en bij de deelname aan regionale overlegstructuren op het gebied van klimaatadaptatie en het voorkomen van overstromingen. Zulke overleggen kunnen juist voor kleinere gemeenten waardevol zijn, omdat zij zo niet telkens zelf het wiel hoeven uit te vinden en kunnen leren van buurgemeenten. Tegelijkertijd vraagt deelname aan deze overleggen een investering van tijd/capaciteit die er niet altijd is. Budget De gemeente beschikt over een structureel duurzaamheidsbudget en maakt daarnaast gebruik van externe financiering, zoals de landelijke CDOKE1- en PAW2-middelen. Wel ontstaat er in 2026 een zogenoemd ravijnjaar bij gemeenten, wat leidt tot een daling van het duurzaamheidsbudget met € 50.000, op een totaal van € 245.000. Dit is een aanzienlijke vermindering. Wel heeft de gemeente het Energietransitiefonds dat als buffer kan fungeren.
Daarnaast heeft de gemeente nog een aanzienlijk restant van de PAW-middelen wat ingezet kan worden voor de warmtetransitie in Zilverkamp. Middelen worden efficiënt ingezet. Een groot deel van het duurzaamheidsbudget gaat naar het energieloket, dat doelmatig fungeert omdat hieraan invulling wordt gegeven door vrijwilligers van de stichting Lingewaard Energie. Uitbesteding aan een commerciële partij zou veel kostbaarder zijn. Bij klimaatadaptatie is het beleid en het budget geïntegreerd in het gemeentelijk watertakenplan en heeft de gemeenteraad gekozen voor het hoogste ambitieniveau, waardoor er voldoende budget beschikbaar is. Voor biodiversiteit is op dit moment te weinig budget, maar het groenfonds en het landschapsfonds zijn goede maatregelen om middelen beschikbaar te krijgen. Bij circulaire economie is de afvalstoffenheffing kostendekkend. Wel zal aanvullend budget vrij moeten worden gemaakt om uitvoering te geven aan de opgaven op het gebied van circulaire bouw en Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW). Voor duurzame mobiliteit is niet budget, maar uitvoeringscapaciteit de beperkende factor. 1.4 Interne samenwerking en integraliteit Uit de interviews blijkt dat binnen de gemeentelijke organisatie sprake is van samenwerking met andere teams, zoals met de projectleider duurzaamheid binnen het cluster projectrealisatie.
Met name de programmamanager duurzaamheid vormt een vaste factor die goed aanspreekbaar is. Wel
1 2
CDOKE staat voor Tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid PAW staat voor Proeftuin Aardgasvrije Wijken
is er meer aandacht nodig voor integraliteit bij circulaire economie, bijvoorbeeld bij circulaire inkoop en aanbesteding binnen de GWW. Bij klimaatadaptatie is deze integrale blik er al wel. 1.5 Externe samenwerking Uit verschillende interviews blijkt dat de gemeente een proactieve houding heeft en een actieve rol speelt binnen de GMR, zowel op ambtelijk als bestuurlijk niveau. Lokale partners hebben echter wisselende ervaringen met de samenwerking met de gemeente. Zo zijn de samenwerkingspartners over het algemeen positief over de samenwerking met de gemeente, maar zijn er ook obstakels in de samenwerking zoals wisseling van aanspreekpunten. Op het gebied van de energietransitie wordt de samenwerking soms zelfs als remmend gezien en is niet altijd de juiste ondersteuning geboden, bijvoorbeeld richting Stichting Lingewaard Energie. Ook is er meerdere keren geprobeerd om samen te werken met Waardwonen op het gebied van klimaatadaptatie (regentonactie, afkoppelcoach) maar is dit door budgettaire redenen niet gelukt. Een formelere samenwerking zou hier mogelijk verbetering kunnen brengen.
Aanbeveling Overweg om samenwerkingen formeler te maken door samenwerkingsafspraken met partijen als Stichting Lingewaard Energie en Waardwonen vast te leggen in convenanten of prestatieafspraken. Dit geeft duidelijkheid en voorkomt ad hocsamenwerking.
1.6 Gemeenteraad Door middel van een specifieke paragraaf in de begroting en jaarstukken waarin de verschillende duurzaamheidsthema’s aan bod komen, wordt een kwalitatieve voortgang teruggekoppeld naar de gemeenteraad, echter ontbreekt kwantitatieve effectmonitoring. De raad wordt actief betrokken en geïnformeerd, onder meer via informatieavonden, raadsoriëntatieavonden en bij het kiezen van een scenario voor klimaatadaptatie. Daarnaast neemt de raad zelf een actieve rol in door het stellen van vragen, het indienen van moties en het vaststellen van de ambities voor het duurzaamheidsbeleid.
Aanbeveling Ontwikkel kwantitatieve monitoring: introduceer een set kernindicatoren (bijvoorbeeld CO2-reductie, energieopwekking, biodiversiteitsindex) en rapporteer daar jaarlijks over via voortgangsrapportages of de P&C-cyclus.
2. Specifieke bevindingen per thema 2.1 Klimaatadaptatie en biodiversiteit De doelen zijn in lijn met het nationale beleid, maar niet meetbaar geformuleerd. Hierdoor is monitoring van de voortgang niet mogelijk. Voor biodiversiteit zijn helemaal geen doelen opgesteld. Wat betreft doeltreffendheid blijkt uit het onderzoek dat de gemeente een mix van instrumenten inzet – communicatief, juridisch en economisch – en daarnaast verschillende klimaatadaptieve maatregelen zelf uitvoert. Het grootste deel van de maatregelen uit de Lokale Adaptatie Strategie is uitgevoerd. Klimaatadaptatie is goed geborgd in het gemeentelijk watertakenplan, maar het biodiversiteitsbeleid moet nog vorm krijgen. In het gemeentelijke klimaatadaptatiebeleid wordt geen aandacht besteed aan het onderwerp overstromingsrisico, terwijl dit wel een van de centrale klimaatadaptatiethema’s is (naast hitte, droogte en wateroverlast). Gezien de ligging van Lingewaard in het rivierengebied, is overstromingsrisico echter wel een relevant onderwerp. De gemeente geeft aan dat het beperken van het overstromingsrisico in verschillende regionale overlegstructuren en werkgroepen wordt opgepakt. Bovendien is de gemeente niet de primair verantwoordelijke voor het versterken van dijken.
Gezien de beperkte capaciteit van de gemeente op het gebied van klimaatadaptatie, zien we een risico/aandachtspunt dat de gemeente niet voldoende aangehaakt kan blijven bij de regionale overleggen.
Aanbevelingen 1.
Werk aan het opzetten van (tussen)doelen en bijbehorende indicatoren. Zo kan de bijdrage van maatregelen aan de doelstellingen inzichtelijk gemaakt worden. Denk bijvoorbeeld aan: -
Verhardingsgraad als % van het totale oppervlak, op wijk- of buurtniveau.
-
Het hitte-eiland effect, met name in de kernen.
-
Groen-blauw oppervlak in de gemeente in m2
Houd daarbij de ontwikkelingen van de werkgroep Regionale Monitor Klimaatadaptatie in de gaten. Deze werkgroep heeft de afgelopen jaren de eerste stappen gezet in de ontwikkeling van een monitoringssystematiek, om decentrale overheden te helpen om klimaatadaptatie beter te monitoren (Ministerie van IenW, 2024). In hun rapport wordt al een eerste aanzet gegeven voor mogelijke indicatoren. Naar verwachting is de monitor vanaf 2026 werkbaar. 2.
Voor aanvullende klimaatadaptatieve maatregelen kan de gemeente overwegen om:
-
In te zetten op financiële ondersteuning bijvoorbeeld via gedifferentieerde subsidies voor klimaatadaptieve maatregelen voor bewoners, VvE’s, bedrijven en maatschappelijke organisaties.
-
Het hanteren van groene leges3: particulieren, woningcorporaties, bedrijven en evenementen kunnen een uitzondering of korting krijgen op de leges van een vergunningsaanvraag wanneer dit gaat om een duurzaam of groen project.
-
Te werken aan het ontwikkelen van een waterneutrale bouwenvelop, waarbij bij nieuwe gebouwen en projecten waterberging op het perceel wordt afgedwongen.
3.
Neem overstromingsrisico expliciet op in de lokale strategie, ook al is de uitvoering regionaal belegd. Dit voorkomt blinde vlekken en maakt de gemeentelijke rol helder.
2.2 Energietransitie De gemeente richt zich op alle drie de pijlers van de energietransitie: opwekking, besparing en de warmtetransitie. De doelstellingen voor opwek en energiebesparing zijn ambitieus en liggen op koers, maar de doelen voor aardgasvrije woningen zijn bij de herijking van het energiebeleidskader losgelaten. Het oorspronkelijke doel van 20% aardgasvrij in 2030 is bijgesteld en wordt naar verwachting niet gehaald. Het jaarlijkse doel voor energiebesparing is juist aangescherpt, maar dit wordt de afgelopen jaren nog niet altijd gerealiseerd. Voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit is een verviervoudiging nodig om in 2030 elektriciteitsneutraal te zijn. Met de huidige maatregelen wordt slechts een beperkt percentage van de opgave gerealiseerd. De doeltreffendheid van het beleid laat een gemengd beeld zien. De focus ligt vooral op bewoners en minder op bedrijven, al is er inmiddels wel een energieloket voor bedrijven opgezet. Er zijn meerdere projecten opgestart voor de ontwikkeling van hernieuwbare elektriciteit, zowel zon als wind. In Zilverkamp heeft een langdurig traject plaatsgevonden, waarbij de gemeente nu meer de regierol oppakt. Er zijn duidelijke richtlijnen voor samenwerking met bewonersinitiatieven, al zijn de reacties van initiatieven niet unaniem positief.
Aanbeveling Ga op het gebied van warmte naast de Zilverkamp ook in andere delen van de gemeente aan de slag met een gebiedsgerichte aanpak en leg keuzes hiervoor vast in het warmteprogramma. Het is belangrijk te onderkennen dat het aardgasvrij maken
Een gemeente kan ervoor kiezen om particulieren, woningcorporaties, bedrijven en evenementen een uitzondering of korting te geven op de leges van een vergunningsaanvraag wanneer dit gaat om een duurzaam of groen project. De Omgevingswet biedt ruimte om de legesheffing af te stemmen op het gemeentelijk beleid (bron: CircuLaw). Voorbeelden van gemeenten die al groene leges hanteren voor projecten die bijdragen aan de gemeentelijke duurzaamheidsdoelstellingen zijn de gemeente Tilburg en de gemeente Enschede. 3
van gebouwen de hoogste CO₂-reductie oplevert in de gebouwde omgeving. Isolatie is een eerste belangrijke stap, maar levert relatief beperkte reductie op.
2.3 Circulaire economie Tot nu toe lag de focus van het circulaire beleid vooral op afval, maar inmiddels richt de gemeente zich ook op circulair bouwen en circulair GWW. Dit zijn terreinen waar veel winst te behalen valt, waarmee de gemeente dus de juiste prioriteiten stelt. De doelen van de gemeente zijn in lijn met de nationale kaders en het doel voor restafval was ambitieus, maar is uiteindelijk losgelaten, ondanks dat er wel een sterke afname in de hoeveelheid restafval zichtbaar is. Het afvalbeleid is effectief: het diftar-systeem blijkt doeltreffend voor afvalscheiding en er is ook aandacht voor gedragsverandering. De huidige activiteiten richten zich vooral op de lagere treden van de R-ladder, zoals het stimuleren van afvalscheiding en recycling. Voor circulair bouwen en GWW zijn pilots in voorbereiding.
Aanbevelingen 1.
Ontwikkel beleid dat zich nadrukkelijk richt op hogere treden van de R-ladder, zoals preventie en hergebruik, naast afvalscheiding en recycling.
2.
Zet meer in op duurzaam inkopen en werk ook intern aan een traject om duurzaam inkopen te borgen bij de inkoopafdeling. De website van PIANOo geeft praktische tips.
2.4 Duurzame mobiliteit In de mobiliteitsvisie van de gemeente zijn geen concrete of kwantitatieve doelen op het gebied van duurzame mobiliteit opgenomen. De uitgevoerde maatregelen op dit vlak zijn tot nu toe beperkt door een capaciteitstekort. Eerdere pogingen met deelmobiliteit zijn opgestart, maar vervolgens ook weer gestopt vanwege een beperkt gebruik.
Aanbevelingen 1.
We adviseren de gemeente om concrete doelen en bijbehorende maatregelen op te nemen op het gebied van duurzame mobiliteit, inclusief tijdspad en benodigde uitvoeringscapaciteit.
2.
Voorbeelden van maatregelen waarmee in Lingewaard veel CO2-winst is te realiseren4, zijn:
4
Bron: RMP-rekentool
-
Elektrificatie van mobiele werktuigen: bijvoorbeeld door aan te sluiten bij het convenant Schoon en Emissieloos Bouwen – SEB);
-
Deelmobiliteit. In plaats van volledig met deelmobiliteit te stoppen, adviseren wij de gemeente om te evalueren waarom deelmobiliteit niet aansloeg en pilots hierop aan te passen.
Verwijzingen: Ministerie van IenW. (2024). Regionale Monitor Klimaatadaptatie. Een verkenning naar een monitoringssystematiek die decentrale overheden kan helpen om meer zicht te krijgen op de effecten van klimaatadaptatiemaatregelen. https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwjE2ZC 8kNuIAxVg9wIHHRgtBgcQFnoECB0QAQ&url=https%3A%2F%2Fklimaatadaptatienederland.nl %2Fpublish%2Fpages%2F217098%2Fmonitoring-van-klimaatadaptatiedoelenzwolle.pdf&usg=AOvVaw1u_zB-WVZL9QGk0dC8ebcz&opi=89978449
Rekenkamer Lingewaard
Uw brief van
Behandeld door
Uw kenmerk
Telefoonnummer
Zaaknummer
ZS-1432478
Onderwerp
F.A.J. Kregting (026) 32 60 111 Rekenkameronderzoek Duurzaamheid
Bijlage(n) Datum
28 oktober 2025
Geachte voorzitter van de Rekenkamer Lingewaard, Met belangstelling hebben wij uw onderzoek naar de doeltreffendheid van het duurzaamheidsbeleid Lingewaard gelezen. Hierbij horen ook een aantal hoofdconclusies en aanbevelingen op de bevindingen. Met deze bestuurlijke reactie reageren wij op deze bevindingen. Wij bedanken u voor de moeite en tijd die u gestoken heeft in het onderzoek. Het geeft ons handvatten om ons beleid in de toekomst verder aan te scherpen. Wij kunnen ons in grote lijn vinden in uw conclusies. De aanbevelingen daarentegen zijn naar onze mening niet allemaal op Lingewaard van toepassing. Algemene reactie Het onderzoek is eind 2024 gestart en beslaat de periode daarvoor. Sindsdien zijn er al veel ontwikkelingen geweest. Sinds halverwege 2025 werkt de organisatie programmatisch. Dit houdt in dat we meer gestructureerd, integraal en vanuit doelen werken en daar horen ook expliciete keuzes bij over welke opgaven we (als eerste) oppakken. Hierbij is het strategisch programma Klimaat, Energie en Circulariteit leidend. De raad is via een informatienota op de hoogte gebracht en krijgt de voortgang te zien in de volgende begroting. Naast het programmatisch werken zijn er ook andere ontwikkelingen in gang gezet die betrekking hebben op de bevindingen uit het rapport.
Overkoepelende bevindingen U komt tot de conclusie dat duurzaamheidsdoelstellingen in Lingewaard soms beter, soms minder goed worden behaald dan in nationaal of regionaal verband. Specifieke factoren maken vergelijken soms moeilijk. Het feit dat wij op sommige punten minder goed scoren dan landelijk heeft bijvoorbeeld te maken met de ligging van de gemeente en de inrichting van het openbaar vervoer. Onze inwoners moeten daardoor relatief meer autokilometers maken om van A naar B te komen. U stelt dat Lingewaard achterloopt met het aandeel hernieuwbare energie. Ook hier geldt dat vergelijken met landelijke cijfers moeilijk is. De onderzoekers van CE Delft hanteren andere uitgangspunten voor het aandeel hernieuwbare energie, namelijk wat er al gerealiseerd is. In de RES is het gebruikelijk om het aandeel hernieuwbare energie te meten met ‘projecten in de pijplijn’ omdat de doorlooptijd en bouwtijd van projecten lang is. Als wij dit hanteren zijn wij heel goed op weg om onze doelstelling ‘electriciteitsneutraal in 2030’ te behalen. Postbus 15
Telefoon (026) 32 60 111
IBAN: NL64BNGH0285091999
Btw-nummer: NL 8092 55 832 B01
6680 AA Bemmel
www.lingewaard.nl
BIC: BNGHNL2G
KvK-nummer: 50986767
Wij herkennen uw opmerkingen over het feit dat er nog weinig beleid is over biodiversiteit en circulaire economie. Gelukkig zijn deze twee thema’s volop in ontwikkeling. Binnenkort heeft biodiversiteit een plek in het omgevingsprogramma Natuur en Landschap en is ook het circulariteitsbeleid vastgesteld door de raad. Duurzame mobiliteit wordt meegenomen in het Koersdocument mobiliteit dat binnenkort richting de raad gaat. Een van de vier pijlers in dit document is duurzame mobiliteit. Uw eerste aanbeveling is het overwegen om doelen bij te stellen, in plaats van ze te laten vallen. Deze overweging nemen we zeker mee. Wenselijkheid en meetbaarheid, niet haalbaarheid, lagen ten grondslag aan het besluit om met een aantal doelen niet verder te gaan. Het doel om restafval te reduceren tot 30 kg per persoon per jaar is vervallen omdat we kwaliteit boven kwantiteit stelden; een doel voor kwantiteit zou de kwaliteit van de aangeboden grondstoffen negatief beïnvloeden. Dezelfde redenering geldt voor het doel ‘aantal aardgasvrijewoningen’; we steken liever in op een zo laag mogelijk algemeen energieverbruik dan op een aantal woningen. Uw aanbeveling om samenwerkingen formeler te bestendigen nemen wij ter harte. Door de komst van het programma Klimaat, Energie en Circulariteit wordt er al veel meer intern samengewerkt.
Door meer samen en integraal te werken maken we het voor de inwoner overzichtelijker. Externe partners hebben blijvend onze aandacht. Met Waardwonen maken wij al jaren prestatieafspraken en met stichting Lingewaard Energie maken wij afspraken over het Energieloket tijdens het beschikken van de subsidie. Wij zijn het eens met de aanbeveling om kwantitatieve monitoring in te richten. In het programmaplan van Klimaat, Energie en Circulariteit staat beschreven dat we de raad vanaf 2026 eens per jaar via de P&C cyclus op de hoogte brengen. Klimaatadaptatie en biodiversiteit Uw aanbeveling om tussendoelen te formuleren voor klimaatadaptatie en in een later stadium (na vaststelling van het Omgevingsprogramma) ook voor biodiversiteit nemen we ter harte. In het programma Klimaat, Energie en Circulariteit is hier al een eerste opzet voor gemaakt. Het blijft echter lastig om de effecten van alle doelen te meten en/of om hier gegevens over te krijgen. De monitor waar u naar verwijst zullen wij dan ook in de gaten houden en waar nodig en mogelijk verwerken in de nieuwe Lokale Adaptatie Strategie (LAS). Ook uw tweede aanbeveling om financiële ondersteuning te geven aan klimaatadaptieve maatregelen omarmen wij en passen wij toe bij de nieuw op te stellen Lokale Adaptatie Strategie.
Voor inwoners zijn er nu al verschillende mogelijkheden, waaronder een regentonactie, tegeltaxi, afkoppelcoach en Operatie Steenbreek. Het hanteren van groene leges achten wij niet nodig. Er komen nauwelijks aanvragen binnen voor een groen project. De aanvragen die wij ontvangen, komen vrijwel altijd binnen via stichting Lingewaard Natuurlijk. De stichting is al vrijgesteld van leges. U beveelt daarnaast het werken met een waterneutrale bouwenvelop aan. Ook dit onderzoeken wij voor de nieuwe LAS, al is dat door de Lingewaardse grondslag, namelijk klei, vaak niet de meeste efficiënte oplossing. Uw derde aanbeveling om overstromingsrisico expliciet op te nemen wordt overwogen bij het nieuwe LAS. Omdat de gemeente geen rol heeft bij het beleid maken en het uitvoeren van maatregelen ten aanzien van overstromingen, hebben we expliciet de keuze hebben gemaakt om dit niet op te nemen in ons eigen beleid.
2
Ook omdat het risico is belegd in beleidsdocumenten van derden. Als er maatregelen in ons gebied komen
of zich overstromingen voordoen handelen wij wel. Energietransitie Voor de energietransitie is de aanbeveling om de wijken waar we met de warmtetransitie aan de slag gaan uit te breiden. Daarnaast schrijft de rekenkamer dat de doelen voor energiebesparing en opwek niet behaald worden. Wij zijn wij het eens met de aanbeveling over het verhogen van de ambitie op collectieve warmte. Hiervoor wordt een Warmteprogramma opgesteld. In dit Warmteprogramma staat dat ook in Bemmel en Gendt over een aantal jaar onderzoeken worden gestart naar de haalbaarheid van een warmtenet. Ook geeft het Warmteprogramma aan dat isoleren wel nodig is, helemaal als een collectieve oplossing niet haalbaar is zoals bijvoorbeeld in het buitengebied. Zo levert isoleren wel degelijk een CO2-reductie op. De globale inhoud van het Warmteprogramma staat ook beschreven in het vernieuwde beleidskader Energietransitie dat binnenkort naar de raad gaat voor besluitvorming. Bij dit beleidskader hoort een onderzoek van Haskoning dat laat zien dat we de doelen voor energiebesparing wél gehaald hebben en dat we het doel voor opwek hoogstwaarschijnlijk gaan halen. Zeker nu de raad heeft ingestemd met de vergunning voor windpark A15. Circulaire Economie Uw rekenkamer prijst het afvalbeleid en onze focus op circulair bouwen en circulaire GWW. Dit is fijn om te vernemen.
Als aanbeveling schrijft u dat er beleid moet komen voor het gebruik van de hogere treden van de R-ladder (preventie, hergebruik) en het versterken van duurzaam inkopen. Beide aanbevelingen zijn uitgewerkt in het beleidskader Circulariteit dat binnenkort door de raad wordt vastgesteld. Duurzame Mobiliteit Samen met partners zetten wij zoveel mogelijk in op duurzame mobiliteit, bijvoorbeeld door het toevoegen van oplaadpunten en het realiseren van meer fietsverbindingen. Binnenkort gaat het Koersdocument Mobiliteit naar de raad ter besluitvorming en duurzame mobiliteit is hier onderdeel van. Hierin staan concrete maatregelen die CO2-reductie opleveren. De tweede aanbeveling gaat over het aansluiten bij het Schoon en Emissieloos Bouwen Convenant, dit is inmiddels gebeurd (in Q2 2025). Daarnaast raadt de rekenkamer aan om de pilot voor deelmobiliteit aan te passen in plaats van te stoppen. Ons college en het vorige college heeft deelmobiliteit verschillende kansen gegeven met veel financiële steun, waaronder in het aanbieden van de deelauto’s. Helaas blijkt er in Lingewaard (nog) te weinig behoefte aan het gebruik van deelauto’s. Dit heeft vooral met de ligging van onze gemeente te maken. Wij, evenals de GMR, houden de ontwikkelingen in de gaten en bieden deelmobiliteit zeker nog een kans als de tijd er rijp voor is.
Tot slot Uw rapport laat zien dat er verbeteringen mogelijk zijn in ons duurzaamheidsbeleid. Veel verbeteringen hebben al plaatsgevonden of worden in de nabije toekomst verwacht. Wij kijken dan ook met een positieve blik naar onze duurzame toekomst. Temeer doordat met de komst van het programma Klimaat, Energie en Circulariteit de interne samenwerking beter is en er nog meer focus ligt op doelmatigheid. Door de campagne Het Stroomt in Lingewaard worden ook onze inwoners nog beter betrokken. Hun inzet is belangrijk om onze duurzaamheidsdoelstellingen te behalen. Want, hoe goed ons duurzaamheidsbeleid ook is, nog veel belangrijker is het om het te dóen en samen met iedereen in Lingewaard de schouders eronder te zetten.
3
Wij danken u nogmaals voor uw uitgebreide advies en het rapport. Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd en zien het definitieve rapport met belangstelling tegemoet. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van de gemeente Lingewaard de secretaris, de locoburgemeester
drs. I.P. van der Valk
R.T.H.M. Derksen
4
Reactie Rekenkamer op collegereactie De Rekenkamer Lingewaard heeft met belangstelling kennisgenomen van de reactie van het college. Wij herkennen en erkennen dat vanuit verschillende perspectieven naar onderwerpen wordt gekeken en dat beleid tussen de onderzoeksperiode en publicatie van een rapport soms alweer doorontwikkeld kan zijn. De rol van de Rekenkamer is om aanbevelingen te doen op basis van bevindingen over het gevoerde beleid. Het college stelt terecht dat onze bevindingen betrekking hebben op de beleidsuitvoering eind 2024 en eerder, de periode die is onderzocht. Het is goed mogelijk dat in het afgelopen jaar verdere ontwikkelingen hebben plaatsgevonden. Met onze aanbevelingen willen wij de gemeenteraad handvatten bieden om zijn kaderstellende en controlerende rol naar behoren uit te voeren. Omdat een onderzoek altijd reflecteert op een voorbije periode, kan het voorkomen dat aanbevelingen inmiddels al geheel of gedeeltelijk zijn verwerkt in beleid of uitvoering. Wij nodigen de raad daarom uit om, met onze rapporten in de hand, te schakelen tussen zijn kaderstellende en controlerende taak en over de verschillende onderdelen van het beleid een constructieve discussie met het college te voeren. Wij wensen u veel succes bij de verdere uitvoering van het beleid!
Rapport van bevindingen door CE Delft Op de volgende bladzijden treft u het rapport van bevindingen dat in opdracht en onder verantwoordelijkheid van de Rekenkamer is opgesteld door CE Delft. De Rekenkamer baseert zijn conclusies en aanbevelingen op basis van dit rapport.
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard Nota van bevindingen
Inhoud
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard Nota van bevindingen
CE Delft – Committed to the Environment Dit rapport is geschreven door: Jasmijn Brouwer, Pien van Berkel en Jolien Meulepas Delft, CE Delft, September 2025 Publicatienummer: 25.240497.175 Opdrachtgever: Rekenkamer Lingewaard Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en economie helpen we overheden, ngo’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al sinds 1978 werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Pien van Berkel (CE Delft) © copyright, CE Delft, Delft
2
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Samenvatting De Rekenkamer Lingewaard wil de gemeenteraad inzicht bieden in de manier waarop het duurzaamheidsbeleid in de gemeente is vormgegeven en of de uitvoering effectief en efficiënt is. Daarom heeft CE Delft namens de rekenkameronderzoek gedaan naar het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard. Deze nota van bevindingen geeft een feitelijke weergave van de bevindingen, waar de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer op zijn gebaseerd. In dit onderzoek komen de thema’s uit Figuur 1 aan bod. Figuur 1 – De verschillende duurzaamheidspijlers in dit onderzoek
Programma Klimaat, Energietransitie en Circulariteit (KEC) zorgt voor meer samenhang Sinds begin 2025 werkt de gemeente aan duurzaamheid binnen het programma Klimaat, Energietransitie en Circulariteit (KEC). In het programma komen drie van de vier duurzaamheidsthema’s samen, waar voorheen sprake was van separate beleidsstukken per thema. Het onderwerp duurzame mobiliteit komt niet in het programma KEC aan bod. Voor de drie duurzaamheidsthema’s energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie zijn programmadoelen opgesteld. Door doelen, middelen en samenwerkingen beter op elkaar af te stemmen, draagt het programmaplan bij aan een meer gestructureerde en gecoördineerde aanpak tussen de duurzaamheidsthema’s. Personele bezetting voor duurzaamheid is toegenomen, maar blijft een uitdaging De gemeente heeft de afgelopen jaren ingezet op het werven van extra personeel. Daarmee is de capaciteit voor het thema duurzaamheid is gegroeid van 3,5 fte in 2023 naar 10-11 fte in 2025. Waar er voorheen veel tijdelijke invallers waren, bestaat de bezetting momenteel voornamelijk uit vaste krachten. Dit draagt bij aan een doelmatige uitvoering. Naast het programmateam KEC zijn er meerdere teams binnen de gemeente
3
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
die aan duurzaamheidsthema’s werken. Op meerdere domeinen (klimaatadaptatie, mobiliteit, circulariteit) komt naar voren dat personele bezetting een uitdaging blijft voor het realiseren van ambities en het uitvoeren van beleid, en om actief deel te nemen aan de regionale overlegstructuren. Realistische en merkbare maatregelen voor klimaatadaptatie, maar biodiversiteitsbeleid nog in opstartfase Het klimaatadaptatiebeleid van de gemeente Lingewaard richt zich op drie van de vier centrale klimaatadaptatiethema’s, namelijk hitte, wateroverlast en droogte. Overstromingsrisico wordt buiten beschouwing gelaten. De gemeente geeft aan dat hiervoor gekozen is, omdat dit in regionale overlegtafels aan bod komt. Een groot deel van de maatregelen uit de Lokale Adaptatie Strategie zijn uitgevoerd. Het biodiversiteitsbeleid is nog in voorbereiding. Binnen de energietransitie vooral activiteiten op het gebied van energiebesparing In het energietransitiebeleid van de gemeente Lingewaard komen de belangrijkste thema’s aan bod (opwek, warmte, besparing). De gemeente heeft de afgelopen jaren veel ingezet op energiebesparing bij bewoners. Recentelijk is er ook meer aandacht gekomen voor energiebesparing bij bedrijven. Voor de pijler ‘opwek’ is een verviervoudiging van de hoeveelheid hernieuwbare elektriciteit nodig om het doel van elektriciteitsneutraal in 2030 te halen.
Als we de plannen van de gemeente voor windturbines optellen bij de huidige productie, stijgt het aandeel hernieuwbare elektriciteit naar 68-90%. Binnen de warmtetransitie is veel aandacht geweest voor de wijk Zilverkamp, maar lijkt er minder aandacht te zijn geweest voor andere wijken. De gemeente heeft recentelijk een regierol opgepakt in de wijkaanpak voor Zilverkamp, wat kan bijdragen aan versnelling. Circulariteitsbeleid gericht op afval, circulair bouwen en gebiedsontwikkeling worden verkend Het circulariteitsbeleid van de gemeente Lingewaard is tot op heden vooral gericht op de lagere treden van de R-ladder, namelijk afval(scheiding). De gemeente heeft effectief beleid gevoerd om de afvalscheiding te bevorderen. De gemeente heeft het voornemen om ook met circulair bouwen en grond-, weg-, en waterbouw (GWW) aan de slag te gaan. De gemeente bevindt zich echter nog in de onderzoekende fase. Binnen het thema circulariteit is meer aandacht nodig voor een integrale aanpak om toe te werken naar een circulaire gemeente, bijvoorbeeld door circulariteit een vast onderdeel te laten worden bij de inkoop en de bouw. Weinig uitvoering gegeven aan duurzame mobiliteit Verschillende thema’s uit de Mobiliteitsvisie raken aan duurzame mobiliteit. We zien dat er nog nauwelijks actie is ondernomen op het overgrote deel van de duurzame voornemens uit de Mobiliteitsvisie.
Wel heeft de gemeente plaatsingsbeleid voor elektrische laadpalen opgesteld en zijn er twee regionale fietsroutes in voorbereiding. Daarnaast heeft de gemeente pogingen gedaan om deelmobiliteit van de grond te krijgen in Lingewaard, maar tot op heden zonder succes.
4
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Inhoud
1
2
3
4
5
5
Samenvatting
3
Lijst van afkortingen
7
Inleiding
8
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
8 9 10 10 11
Aanleiding en doel Onderzoeksvragen Methode Afbakening Leeswijzer
Beleidscontext
12
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6
12 13 14 17 20 21
Belangrijkste bevindingen Overkoepelend Klimaatadaptatie en biodiversiteit Energietransitie Circulaire economie Duurzame mobiliteit
Doelbereik en benchmarking
23
3.1 Belangrijkste bevindingen 3.2 Doelbereik en benchmarking per thema
23 24
Doeltreffendheid
35
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7
35 36 38 39 41 43 44
Belangrijkste bevindingen Klimaatadaptatie en biodiversiteit Energietransitie Circulaire economie Duurzame mobiliteit Spanningen en synergieën Rol van de gemeente
Doelmatigheid
45
5.1 Belangrijkste bevindingen 5.2 Capaciteit 5.3 Middelen
45 45 48
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
6
7
Interne en externe samenwerking
55
6.1 Belangrijkste bevindingen 6.2 Interne samenwerking 6.3 Externe samenwerking
55 56 58
Rol van de raad
64
7.1 7.2 7.3 7.4
64 65 67 67
Belangrijkste bevindingen Monitoring richting de raad Controlerende en kaderstellende rol van de raad Ambtelijke en bestuurlijk samenwerking
Literatuur
69
A
Beleidstheorie
71
B
Overzicht interviewpartners
76
C
Landelijke en regionale beleidscontext
77
D
Overzicht van maatregelen
82
6
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Lijst van afkortingen
7
Afkorting
Betekenis
CROW
Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water- en Wegenbouw en de Verkeerstechniek
DIN
Doelen-inspanningennetwerk
GEIS
Gelderse Energie Infrastructuur
GMR
Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
GWW
Grond-, weg- en waterbouw
HWBP
Hoogwaterbeschermingsprogramma
KAR
Klimaat Actief Rivierenland
KCAF
Kennis Centrum Aanpak Fundering
KiM
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid
LAS
Lokale Adaptatiestrategie
LNB
Landbouw, Natuur, Biodiversiteit
GWP
Gemeentelijk Watertaken Plan
RAS
Regionale Adaptatiestrategie
RES
Regionale Energiestrategie
TVW
Transitievisie Warmte
PAW
Proeftuin aardgasvrije wijken
RMP
Regionaal Mobiliteitsprogramma
ROA
Raadsoriëntatieavond
SMP
Soorten Management Plan
NIP
Nationaal isolatieprogramma
VGGM
Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden
WEQ
Woningequivalent
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel Duurzaamheid is een actueel onderwerp voor de gemeente Lingewaard. Zo heeft de gemeente de ambitie om in 2030 20% van de gebouwen van het aardgas af te helpen en om in 2050 volledig energieneutraal te zijn. Hiertoe heeft de gemeente in 2021 de transitievisie warmte (TVW) opgesteld en werkt zij met andere partijen in de regio Arnhem Nijmegen aan de Regionale Energiestrategie (RES). Duurzaamheid is voor de gemeente Lingewaard echter breder dan de energietransitie en klimaatmitigatie1. Andere duurzaamheidspijlers waar de gemeente Lingewaard aan werkt, zijn: 1. Klimaatadaptatie2 (inclusief biodiversiteit). 2. Circulaire economie. 3. Duurzame mobiliteit. Figuur 2 – De verschillende duurzaamheidspijlers in dit onderzoek
De Rekenkamer Lingewaard wil de gemeenteraad inzicht bieden in de manier waarop het duurzaamheidsbeleid in de gemeente is vormgegeven en of de uitvoering effectief en efficiënt is. Daarom heeft de Rekenkamer CE Delft gevraagd om het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard te onderzoeken en beoordelen.
1 2
8
Klimaatmitigatie is het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen. Klimaatadaptatie is het aanpassen van de leefomgeving aan het veranderende klimaat. De centrale klimaatadaptatiethema’s zijn wateroverlast, overstromingsrisico, hitte en droogte. Dit zijn de thema’s die in een klimaatstresstest aan bod moeten komen.
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
1.2 Onderzoeksvragen In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal: • Hoe is de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid in de gemeente Lingewaard inhoudelijk en procesmatig vormgegeven en is deze uitvoering effectief en efficiënt? Om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden, hebben we deelvragen geformuleerd (zie Tabel 1). Deze deelvragen hebben we ondergebracht in een normenkader en voorzien van een beoordelingsnorm. Het normenkader is een objectieve ‘meetlat’ voor de beoordeling van de onderzoeksresultaten. In dit rapport beginnen we elk hoofdstuk met de belangrijkste bevindingen, oftewel met de toetsing van onze bevindingen aan het normenkader. Normen beschrijven de ideale situatie.
Bij de toetsing aan het normenkader beantwoorden we de vraag: In hoeverre komt de feitelijke situatie hiermee overeen? Tabel 1 – Deelvragen naar onderdeel Beleidscontext: beschrijving van het beleid Wat zijn de landelijke en regionale kaders op het gebied van duurzaamheid? Wat zijn de duurzaamheidsambities en doelen van de gemeente Lingewaard? Wat is de beoogde werking van het duurzaamheidsbeleid en maatregelen? Doelbereik en benchmarking: mate waarin de doelstellingen worden bereikt en de mate waarin de voortgang van de gemeente in lijn is met landelijke benchmarks In hoeverre zijn de doelen gerealiseerd/is de gemeente op de goede weg om haar doelen te realiseren? Hoe staat de gemeente er in de landelijke benchmarks voor op de thema’s energie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, circulaire economie en duurzame mobiliteit? Effectiviteit (doeltreffendheid) en efficiëntie (doelmatigheid): de mate waarin de doelstellingen worden behaald dankzij de inzet van het beleid en tegen de laagst mogelijke kosten In hoeverre dragen de ingezette maatregelen bij aan het bereiken van de duurzaamheidsdoelstellingen? Wat is de omvang van de middelen (zowel capaciteit als budget) die de gemeente heeft ingezet om de ambities te realiseren? Interne en externe samenwerking Hoe betrekt de gemeente stakeholders bij het duurzaamheidsbeleid en hoe verloopt de samenwerking met deze stakeholders? Hoe
dragen inwoners en maatschappelijke organisaties bij aan de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid en op welke manier stimuleert/ondersteunt de gemeente hen hierbij? Hoe verloopt de ambtelijke samenwerking tussen de verschillende beleidsterreinen? Wat is de rol van de gemeente op ambtelijke en bestuurlijk vlak in de uitvoering van het duurzaamheidsbeleid?
9
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Rol van de raad Hoe wordt de gemeenteraad op de hoogte gehouden van de voortgang van het duurzaamheidsbeleid? Hoe heeft de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ingevuld? Hoe verloopt de samenwerking tussen de ambtelijke organisatie, het college van B&W en de gemeenteraad?
1.3 Methode Het onderzoek bestaat uit twee delen. Allereerst hebben we de beleidsstukken en doelstellingen op het gebied van duurzaamheid geanalyseerd door middel van een literatuurstudie. De literatuurstudie heeft een eerste beeld gegeven van het beleidsproces, de doelstellingen en ontwikkelingen van het beleid en de ingezette instrumenten. Documenten die we hebben geraadpleegd zijn onder andere beleidsvisies, raadsinformatiebrieven, verslagen van raadsvergaderingen, en begrotingen en jaarstukken. De tweede fase van het onderzoek geeft een verdieping. Hiertoe hebben we interviews afgenomen met beleidsambtenaren en de wethouders die te maken hebben met duurzaamheid in de gemeente Lingewaard. Daarnaast hebben we externe partijen geïnterviewd: de woningcorporatie Waardwonen, bewonersinitiatief Stichting Lingewaard energie en de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. Het doel van deze interviews was om dieper in te gaan op het interne beleidsproces en om kennishiaten uit de literatuurstudie in te vullen. Bovendien hebben we een groepsinterview gehouden met raadsleden om te bepalen op welke manier de raad wordt betrokken bij het duurzaamheidsbeleid in de gemeente Lingewaard. Bijlage A geeft een overzicht van de personen die we in het kader van dit onderzoek hebben geïnterviewd.
1.4 Afbakening Dit onderzoek is als volgt afgebakend: • De focus van deze studie is het beleid van de gemeente Lingewaard op het gebied van duurzaamheid. We hanteren hierbij de ecologische definitie van duurzaamheid (de planet van people, planet en profit). We gaan daarbij in op de onderwerpen uit Figuur 2. • We richten dit onderzoek op duurzaamheid in de leefomgeving, met een focus op de activiteiten waarvoor de gemeente aan zet is. Dat betekent dat we ons richten op (1) het verduurzamen van de gemeentelijke bedrijfsvoering, (2) de inrichting van de openbare ruimte en (3) de activiteiten waarmee de gemeente-inwoners ondersteunt bij verduurzaming. Concreet komen de volgende onderwerpen aan bod in het onderzoek: - Energietransitie: Energiebesparing (bij huishoudens), opwek van duurzame energie, warmtetransitie naar aardgasvrij, verduurzamen gemeentelijk vastgoed.
10
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
-
Klimaatadaptatie en biodiversiteit: Het aanpassen van de openbare ruimte aan het veranderende klimaat, acties om bewoners te ondersteunen bij het nemen van klimaatadaptieve maatregelen, duurzaam beheer van openbaar groen. - Circulaire economie: Maatschappelijk verantwoord/circulair inkopen, verwerking huishoudelijk afval, circulair bouwen. - Duurzame mobiliteit: Fietsbeleid, deelmobiliteit, faciliteren elektrisch personenvervoer: • De gemeente Lingewaard gaat niet over het openbaar vervoer, hier is de provincie Gelderland als concessieverlener voor verantwoordelijk. • In dit onderzoek richten we ons primair op de periode sinds 2019, toen het nationale Klimaatakkoord is gesloten. We hebben de beleidsdocumenten meegenomen die uiterlijk 1 maart 2025 beschikbaar waren.
1.5 Leeswijzer In deze nota van bevindingen geven we antwoord op de onderzoeksvragen. Dit rapport geeft een feitelijke weergave van de bevindingen. De conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer Lingewaard naar aanleiding van dit onderzoek staan in de bestuurlijke nota. De opzet van dit rapport is als volgt: • Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard. • In Hoofdstuk 3 gaan we in op doelbereik en benchmarking: we bespreken de mate waarin de gemeente Lingewaard haar duurzaamheidsdoelstellingen heeft gerealiseerd. Ook laten we zien hoe de gemeente Lingewaard ervoor staat in landelijke benchmarks. • In Hoofdstuk 4 gaan we in op doeltreffendheid, oftewel de mate waarin de doelstellingen worden behaald dankzij de inzet van het beleid. • Hoofdstuk 5 gaat in op de doelmatigheid van het beleid. In dat hoofdstuk bespreken we of de ambtelijke capaciteit en budget in verhouding staan tot de gestelde doelen. • In Hoofdstuk 6 gaan we in op de interne en externe samenwerking. • Hoofdstuk 7 bespreekt de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad.
11
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
2 Beleidscontext In dit hoofdstuk gaan we in op (de ontwikkelingen in) het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Lingewaard. We beschrijven we centrale doelen waar de gemeente met het duurzaamheidsbeleid op wil inzetten, en de onderwerpen waar de gemeente prioriteit aan geeft. In Bijlage A hebben we per duurzaamheidsthema de beleidstheorie gereconstrueerd. De beleidstheorie is het geheel aan veronderstellingen waar het beleid op rust. De figuren in de bijlage geven een schematische weergave van de problemen die het beleid wil oplossen, de doelen van het beleid en de middelen en activiteiten om deze doelen te bereiken, inclusief hun onderlinge verband. In Bijlage C geven we een overzicht van de landelijke, provinciale en regionale doelen op het gebied van de energietransitie, klimaatadaptatie en biodiversiteit, circulaire economie en duurzame mobiliteit.
2.1 Belangrijkste bevindingen In deze paragraaf toetsen we de bevindingen uit dit hoofdstuk aan het normenkader. Tabel 2 – Normenkader Beleidscontext: beschrijving van het beleid Deelvraag: Wat zijn de landelijke en regionale kaders op het gebied van duurzaamheid? Norm: • De doelen van de gemeente zijn in lijn met of in positieve zin aanvullend op landelijke en regionale duurzaamheidsdoelstellingen. Beoordeling: Voldoet grotendeels aan de norm. Toelichting: • Het voormalige doel van de gemeente om 55% CO2-reductie te realiseren, was in lijn met het nationale doel uit de Klimaatwet. Ook de doelen op het gebied van klimaatadaptatie en circulaire economie zijn in lijn met nationale en provinciale doelen. • De CO2-reductie doelstelling is losgelaten bij herijking van het beleid. • De doelen op het gebied van de energietransitie zijn ambitieuzer dan de nationale doelen. • Enkele ambitieuze doelen op het gebied van afvalvermindering en aardgasvrije gebouwen zijn losgelaten bij herijking van het beleid. • Het biodiversiteitsbeleid is nog in opstartfase. Deelvraag: Wat zijn de duurzaamheidsambities en doelen van de gemeente Lingewaard? Norm: • De gemeente heeft een concrete visie op het gebied van duurzaamheid. Er zijn meetbare doelen/ambities gesteld, met bijbehorende prestatie- en effectindicatoren.
12
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Beoordeling: Voldoet deels aan de norm. Toelichting: • Het programmaplan brengt de doelen op de verschillende duurzaamheidsthema’s samen. Er zijn programmadoelen en tussendoelen voor de drie thema’s energietransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie. De doelen op het gebied van de energietransitie en circulaire economie zijn meetbaar en voorzien van streefwaarde. De voortgang op de doelen op het gebied van klimaatadaptatie zijn echter niet kwantitatief bij te houden. • Een overkoepelende doelstelling om CO2 te reduceren is bij de herijking van het Beleidskader Energietransitie in 2023 losgelaten en niet opgenomen in het programmaplan. • Op het gebied van biodiversiteit en duurzame mobiliteit zijn nog geen (kwantitatieve) doelstellingen opgenomen in het beleid van de gemeente. Deelvraag: Wat is de beoogde werking van het duurzaamheidsbeleid en maatregelen? Norm: • Het beleid en de maatregelen sluiten aan op, en dragen bij aan de gestelde ambities. Beoordeling: Voldoet deels aan de norm. Toelichting: • Klimaatadaptatie: het klimaatadaptatiebeleid van de gemeente richt zich op drie van de vier centrale klimaatadaptatiethema’s, namelijk de hitte, wateroverlast en droogte. Overstromingsrisico is niet opgenomen in het beleid van Lingewaard. De gemeente werkt samen met andere overheden op dit onderwerp in verschillende regionale overlegtafels.
• Energietransitie: het energietransitiebeleid van de gemeente Lingewaard is gericht op de pijlers ‘opwek’, energiebesparing en warmte. Daarmee komen de belangrijkste thema’s aan bod. • Circulaire economie: het beleid is tot op heden gericht op afval(scheiding). Pas recentelijk is er aandacht voor bredere circulaire thema’s zoals circulair bouwen. • In de Mobiliteitsvisie zijn verschillende lijnen die raken aan duurzame mobiliteit. Hier zijn echter nog geen specifieke maatregelen aan gekoppeld, op de realisatie van fietspaden na.
2.2 Overkoepelend Programmatische aanpak voor klimaatadaptatie, energietransitie en circulariteit sinds 2025 Het thema duurzaamheid wordt sinds begin 2025 programmatisch aangepakt in het programma Klimaatadaptatie, Energietransitie en Circulariteit (KEC). Duurzame mobiliteit is geen onderdeel van het programma. Vóór 2025 werkte de gemeente apart aan de thema’s. Het huidige programma bundelt de bestaande beleidsstukken op de thema’s en biedt een prioritering binnen deze thema’s. Het programma geeft een duidelijke richting en focus en zorgt ervoor dat alle inspanningen op de thema’s op elkaar afgestemd zijn. Zo is er een gedeeld begrip van de missie, visie en doelen. Daarnaast heeft de gemeente een programmaplan opgesteld voor de periode tot 2030 waarin de bestaande doelen zijn overgenomen, en waarin wordt ingegaan op de governance en de overlegstructuur. Jaarlijks wordt er een uitvoeringsagenda opgesteld voor het komende jaar. De algemene ambitie van het programma is om toe te werken naar een klimaatbestendig, energieneutraal en circulair Lingewaard in 2050.
13
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Verhouding tot landelijke en regionale doelen Overkoepelend doel van 55% CO2-reductie losgelaten bij herijking Beleidskader Energietransitie De gemeente Lingewaard heeft in het Beleidskader Energietransitie uit 2020 het doel opgenomen om in 2030 een CO2-reductie van 55% ten opzichte van 1990 te realiseren. Dit is bij de herijking van het Beleidskader Energietransitie in 2023 losgelaten en komt ook niet terug in het programma KEC. Hierin wordt met name gestuurd op elektriciteitsneutraal in 2030 en energieneutraal in 2050. Het losgelaten doel was in lijn met wat er landelijk is afgesproken. Ook de provincie Gelderland heeft dit doel overgenomen. Met het loslaten van deze doelstelling volgt de gemeente dus niet de landelijke en regionale doelen. In klimaatbeleid is een CO2-reductiedoel een belangrijke maatstaf. Echter kan het sturen hierop als gemeente lastig zijn, vanwege de afhankelijkheid van landelijke ontwikkelingen, terwijl de gemeente wel een directere invloed heeft op de doelen elektriciteitsneutraliteit en energieneutraliteit.
2.3 Klimaatadaptatie en biodiversiteit Focus van klimaatadaptatiebeleid op hitte, droogte en wateroverlast Als overkoepelend doel voor klimaatadaptatie wil de gemeente toewerken naar een klimaatbestendig Lingewaard in 2050. De gemeente wil haar vitale en kwetsbare functies veiligstellen. Daarnaast wil de gemeente dat klimaatbestendigheid wordt gezien als ‘het nieuwe normaal’. De gemeente bedoelt hiermee dat klimaatadaptatie in alle relevante ontwikkelingen en projecten wordt meegenomen, zowel voor de gemeente als inwoners, bedrijven en instellingen. Onder klimaatbestendigheid schaart de gemeente de volgende punten: • Lingewaard is beter bestand tegen hitte; • Lingewaard is beter bestand tegen langdurige perioden van droogte; • Lingewaard is baas over wateroverlast door extreme buien; • de toeristische en recreatieve voorzieningen zijn klimaatbestendig; • de natuur- en landschappen zijn klimaatbestendig. Hieruit kunnen we opmaken dat in het klimaatadaptatiebeleid van de gemeente Lingewaard expliciet aandacht is voor drie van de vier centrale klimaatadaptatiethema’s (zie Figuur 3), namelijk hitte, droogte en wateroverlast.
14
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Figuur 3 – Centrale klimaatadaptatiethema’s.
Bron: Kennisportaal Klimaatadaptatie.
Gemeente richt zich op zichtbare maatregelen met snel en merkbaar effect In de LAS onderscheidt de gemeente Lingewaard vier strategische punten voor haar klimaatadaptatiebeleid: • informeren & verleiden; • het goede voorbeeld; • borgen van klimaatadaptatie; • focus op prioriteiten. De gemeente geeft aan zich de komende jaren te willen focussen op een realistisch aantal maatregelen, waarvan de gemeente weet dat ze een snel en merkbaar effect hebben, en welke zichtbaar zijn in de omgeving (Gemeente Lingewaard, 2022a). In de LAS en de daaropvolgende Uitvoeringsagenda LAS voor 2022-2026 focust de gemeente zich op zes hoofdlijnen voor haar aanpak om een klimaatbestendige gemeente te realiseren (Gemeente Lingewaard, 2022b), zie ook Bijlage A.1. Deze zes hoofdlijnen zijn klimaatbestendig bouwen; klaar met scheurvorming; groen, groener, groenst; hitte; klimaatbewust Lingewaard; en aantrekkelijke buitenzwemwateren. De gemeente focust zich in haar klimaatadaptatiebeleid, met name op de dorpskernen, aangezien het buitengebied vooral regionaal belegd is in de Regionale Adaptatiestrategie. Overstromingsrisico, is geen onderdeel van het beleid van Lingewaard, maar het wordt wel regionaal opgepakt Voor het vierde klimaatadaptatiethema – overstromingsrisico – heeft de gemeente Lingewaard geen beleid geformuleerd.
In de stresstest (Gemeente Lingewaard, 2020c) staat hierover dat “bij een doorbraak van een primaire waterkering al gauw forse overstromingsdiepten ontstaan van twee meter of meer”, waardoor “de mogelijkheden voor gevolgbeperkende ruimtelijke adaptieve maatregelen zeer gering en al snel niet doelmatig” zijn. In de stresstest wordt benoemd dat de kans op zo’n doorbraak in 2050 zeer klein is (1 keer per 3.000 tot 30.000 jaar).3 In de nationale Klimaateffectatlas en de 3
15
Bron: Klimaateffectatlas en Klimaatatlas Rivierenland
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Klimaatatlas van Rivierenland zien we echter dat de huidige kans op zo’n doorbraak niet zeer klein, maar middelgroot is (1 keer per 30 tot 300 jaar). De reden dat de kans in 2050 kleiner is dan in de huidige situatie, is dat in het 2050-scenario rekening is gehouden met toekomstige versterkingen van primaire waterkeringen. Het beheer van primaire waterkeringen (dijken die bescherming bieden tegen overstroming vanuit de zee of grote rivieren) is een verantwoordelijkheid van de waterschappen en Rijkswaterstaat.4 Binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP), een alliantie van alle waterschappen en Rijkswaterstaat, wordt de komende dertig jaar gewerkt aan het versterken van dijken. Het versterken van dijken is dus geen verantwoordelijkheid van de gemeente, maar gezien de ligging van Lingewaard in het rivierengebied, begrensd door de Waal en de Nederrijn, is het wel een extra relevant thema voor de gemeente. Uit de interviews blijkt dat de gemeente dit onderwerp in regionale samenwerkingsverbanden zoals het regionale samenwerkingsverband Klimaat Actief Rivierenland (KAR) en de Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-Midden (VGGM) oppakt. Klimaatstresstest geeft inzicht in belangrijkste kwetsbaarheden De gemeente heeft in 2020 een lokale klimaatstresstest uitgevoerd (Gemeente Lingewaard, 2020c), in aanvulling op de regionale stresstest.
In zulke stresstesten worden de kwetsbaarheden als gevolg van klimaatverandering in beeld gebracht. De gemeente wil de stresstest iedere vijf jaar actualiseren, op basis van de recentste klimaatscenario’s van het KNMI. Op basis hiervan worden de maatregelen voor in de uitvoeringsagenda LAS geactualiseerd. Biodiversiteitsbeleid van gemeente Lingewaard moet nog grotendeels vorm krijgen Op het gebied van biodiversiteit heeft de gemeente geen expliciete doelen geformuleerd. Ook is er weinig beleid dat specifiek over biodiversiteit gaat. Wel is in het ontwerp van de omgevingsvisie (Gemeente Lingewaard, 2023d) de wens uitgesproken om de biodiversiteit te versterken. Aanvullend wordt in het Landschapsontwikkelingsplan benadrukt dat de gemeente aan de slag gaat met biodiversiteit, hier wordt gesproken van het opstellen van een biodiversiteitstoets voor gebiedsontwikkeling. Biodiversiteit zal een plek krijgen in het omgevingsprogramma Landschap, Natuur en Biodiversiteit dat de gemeente Lingewaard momenteel aan het opstellen is. Ook komt biodiversiteit terug in de uitvoering van de maatregelen voor klimaatadaptatie, bijvoorbeeld in de groennormen en het groenfonds dat de gemeente heeft opgezet.
4
16
Bron: Beheer en onderhoud waterkeringen Nederland
Evaluatie duurzaamheidsbeleid Lingewaard
September 2025
Inhoud
Verhouding tot landelijke en regionale doelen Lingewaardse doelen voor klimaatadaptatie in lijn met nationale en provinciale doelen Het doel van de gemeente Lingewaard om in 2050 klimaatbestendig te zijn, wordt ook in nationale en provinciale documenten genoemd. Ook het regionale samenwerkingsverband Klimaat Actief Rivierenland wil in 2050 klimaatbestendig zijn. Op regionaal en nationaal niveau wordt aanvullend het doel benoemd om waterrobuust te zijn. Op nationaal en regionaal niveau is het doel geformuleerd om in 2020 klimaatadaptief te handelen. Dit sluit aan op het voornemen van de gemeente om klimaatbestendigheid te zien als ‘het nieuwe normaal’ en wordt meegenomen in ontwikkelingen en projecten. Nog geen doelstellingen geformuleerd voor biodiversiteit De gemeente Lingewaard heeft nog geen doelstellingen op het gebied van biodiversiteit geformuleerd. Op nationaal en provinciaal niveau zijn deze er wel.
2.4 Energietransitie Focus van gemeente in energietransitiebeleid op energiebesparing, opwek en warmte De gemeente Lingewaard heeft in 2020 een Beleidskader Energietransitie opgesteld (Gemeente Lingewaard, 2020a). In 2022/2023 is dit beleidskader geëvalueerd en herijkt (Gemeente Lingewaard, 2023a, 2023b; Over Morgen, 2023). Het beleidskader zal in 2025 geactualiseerd en geëvalueerd worden, om bijsturing te geven waar nodig. In beide beleidskaders uit 2020 en 2023 zijn de activiteiten van de gemeente Lingewaard gericht op drie pijlers: energiebesparing, duurzame opwek en warmtetransitie. Naast een algemeen beleidskader Energietransitie heeft de gemeente ook specifieke beleidskaders voor zonne-energie (2019) en kleine windmolens (2020) opgezet (Gemeente Lingewaard, 2019a, 2020b). Daarnaast zijn er andere relevante documenten zoals de Transitievisie Warmte en de Energievisie A15/Betuweroute die belangrijk zijn in de aanpak energietransitie van de gemeente Lingewaard (Gemeente Lingewaard, 2021c, 2024a). In de volgende alinea’s bespreken we per pijler (energiebesparing, opwek en warmtetransitie) de meest belangrijke en opvallende zaken. Jaarlijkse doelstelling voor energiebesparing in 2023 aangescherpt Voor de pijler energiebesparing focust de gemeente zich op de gebouwde omgeving. Dit is namelijk de sector waar de gemeente zelf de meeste invloed op heeft.