Rekenkameronderzoek - Rekenkamerrapport alcohol- en drugsbeleid gemeente Lingewaard - zh
Tekst van het document
zin wordt getolereerd en in zekere zin ook wordt gelegitimeerd. De aanpak ‘NIX18’ wordt in dit opzicht thuis niet gevolgd of ondersteund. Uit gesprekken met jongeren komt naar voren dat, ofschoon er leeftijdscontroles bij de verkoop van alcohol in de horeca en andere verkooplocaties zijn, minderjarigen relatief eenvoudig, bijvoorbeeld via oudere vrienden, aan een alcoholisch drankje kunnen komen. Ook bij sportverenigingen wordt aangegeven dat een controle op de verkrijgbaarheid van alcohol, ondanks de instructies voor het barpersoneel en het toezicht daarop, bij hen in de kantines ook niet altijd mogelijk of haalbaar is. Tijdens feesten die in de kantines van sportverenigingen worden georganiseerd, is bovendien bij een aantal clubs sprake van uitbestede activiteiten in de kantinevoorziening waardoor het toezicht op het drank schenken niet (meer) door het bestuur of vrijwilligers van de club zelf wordt uitgeoefend. Het aantal (horeca)gelegenheden voor jongeren om alcohol te drinken is de laatste jaren wel beperkter geworden ook omdat men bij de reguliere verkooplocaties een strikt(er) toezichts- en handhavingsbeleid is gaan voeren.
Het uitgaansbeeld in de dorpskernen is de afgelopen jaren bovendien sterk veranderd aangezien er nauwelijks meer ‘jongerenhoreca’ is; veel jongeren uit de gemeente Lingewaard gaan als alternatief naar horecagelegenheden in Nijmegen en Arnhem en naar festivals, of drinken (mede vanwege de afstand en dure taxi’s) als alternatief thuis of bij vrienden thuis. Het (overmatig) gebruik van alcohol door (minderjarige) jongeren in Lingewaard komt met name naar voren bij de evenementen die in de dorpskernen worden georganiseerd, onder meer in feesttenten met een kermis in de omgeving. Drugs In de gesprekken met professionals die voor/met jongeren werken, wordt gewezen op het gebruik van soft- en harddrugs door jongeren. Bij een doorrekening op basis van het door jongeren, in de leeftijd 12-18 jaar, aangegeven softdrugsgebruik in Lingewaard (in 2023 circa 8 - 9%) zou het om ruim 300 jongeren in de middelbare schoolleeftijd gaan die ooit wiet of hasj hebben gebruikt; circa 200 jongeren zouden regelmatiger blowen en circa 90 jongeren in deze leeftijdsgroep heeft ooit een harddrug gebruikt. In interviews met schoolgaande jongeren tijdens de veldwerkronde (deels samen met de straatcoaches) geven jongeren aan “wel eens te blowen”, in een parkje, op plekjes rondom sportvelden, rondom de school, en dergelijke.
Deze jongeren geven ook aan thuis niet te blowen aangezien hun ouders dat niet goed (zouden) keuren. Het gebruik van softdrugs is in dit opzicht niet zo ‘genormaliseerd’ als het gebruik van alcohol in Lingewaard. In gesprekken met professionals en jongeren wordt niet of nauwelijks gewezen op het gebruik van softdrugs, maar wel op het gebruik van partydrugs (xtc/MDMA, amfetamine en 3MMC-varianten) bij een kleine groep jongeren. De betreffende jongeren gebruiken deze partydrugs voornamelijk op dance/muziekfestivals. Er zijn signalen dat ook bij sportverenigingen in Lingewaard drugs worden gebruikt, aangezien men bij de clubs incidenteel sporen van gebruik aantreft. Het convenant dat door sportverenigingen in Lingewaard is ondertekend heeft onder meer tot doel drugsgebruik te herkennen en het bespreekbaar te maken binnen de vereniging (zie verder).
3
Beleid alcohol- en drugsgebruik jongeren Lingewaard
3.1
Landelijk beleid preventie en handhaving alcohol en drugs17
Landelijke aanpak Jongeren vormen een expliciete doelgroep voor alcoholpreventie in het nationaal en gemeentelijke beleid. In het Nationaal Preventieakkoord uit 2018 wordt alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar per definitie als problematisch gezien. In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024 is opgenomen dat het meeste effect, in termen van verminderd gebruik, te verwachten is van interventies tijdens de eerste levensfasen en preventieve interventies op het gebied van roken, alcohol en overgewicht. Deze interventies hebben vooral kans van slagen als er ook aandacht is voor achterliggende factoren. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) geeft landelijk vorm aan het preventiebeleid met onder andere de NIX18-campagne. Deze campagne promoot de sociale norm dat het normaal is dat kinderen niet voor hun 18e jaar drinken en roken. Met name ouders worden opgeroepen om afspraken met hun kind te maken over middelengebruik. Daarnaast worden er vanuit VWS gerichte subsidies ingezet voor de ontwikkeling van voorlichting op en ondersteuning aan scholen binnen het programma Helder op School. Ook financiert VWS ondersteuning van preventieve interventies voor jongeren in andere situaties, zoals de omgeving (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving, de OKO-aanpak), het uitgaansleven (Alcohol, drugs en uitgaan) en de zorg (Open en Alert).
Lokale nota gezondheidsbeleid Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het lokale preventiebeleid. De Wet publieke gezondheid (Wpg) verplicht gemeenteraden om een lokale nota gezondheidsbeleid te maken, waarin de gemeentelijke doelstellingen, acties en resultaten worden beschreven. Deze lokale nota moet aansluiten bij de landelijk opgestelde prioriteiten en binnen twee jaar na het openbaar maken van de landelijke nota vastgesteld worden. Bij besluiten die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg, zoals alcoholpreventie bij jongeren, vraagt het college van B&W advies aan de GGD. In de nota’s zijn vaak preventieve activiteiten opgenomen die worden uitgevoerd op scholen, bij sportclubs of in het jongerenwerk. Drank- en Horecawet In het kader van de bestrijding van overmatig alcoholgebruik is in 2013 de (gewijzigde) Drank- en Horecawet (DHW) ingevoerd. Het belangrijkste doel van de wet is gezondheidsschade door alcohol bij jongeren te voorkomen en verstoring van de openbare orde door alcoholmisbruik onder jongeren terug te dringen. Ook is de leeftijdsgrens, bij een (nieuwe) wijzing van de DHW in 2014, voor verkoop en gebruik van alcohol door jongeren aangepast van 16 naar 18 jaar.
17 Voor een nadere bespreking van het nationaal en lokaal beleid zie het dossier inzake alcoholpreventie van het Trimbos
Instituut. In deze paragraaf is samenvattende informatie overgenomen van dit webdossier.
In dit kader zijn gemeenten verplicht een preventie- en handhavingsplan alcohol (PenH-plan) op te stellen, waarin ze beschrijven hoe ze ervoor willen zorgen dat er geen alcohol wordt geschonken aan jongeren onder de 18 jaar. Daarnaast moet een gemeente beschrijven hoe ze de handhaving van deze regel vormgeven. Doel van het PHP is onder meer gemeenten te stimuleren om uitvoering te geven aan het verbinden van de beleidsterreinen volksgezondheid (voorlichting en bewustwording) en openbare orde en veiligheid (beleid en handhaving). Het Preventie- en handhavingsplan alcohol dient elke vier jaar te worden geactualiseerd en door de gemeente te worden vastgesteld. Gelijktijdig met de vaststelling van het preventie-en handhavingsplan alcohol dient de gemeente een nota gemeentelijke gezondheidsbeleid als bedoeld in artikel 13 van de Wet publieke gezondheid (Wpg) vast te stellen. In het Preventie- en handhavingsplan alcohol dient in concrete termen opgenomen te worden: • wat de doelstellingen zijn van het preventie- en handhavingsbeleid alcohol; • welke acties worden ondernomen om alcoholgebruik, met name onder jongeren, te voorkomen; • de wijze waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties in de door het plan bestreken periode worden ondernomen; • welke resultaten in de door het plan bestreken periode minimaal behaald dienen te worden.
Alcoholwet Op 1 juli 2021 is de Alcoholwet in werking getreden. Deze wet vervangt de Drank- en Horecawet. De Alcoholwet bevat een aantal belangrijke veranderingen c.q. aanscherpingen van de maatregelen, zowel voor de verkopers van alcohol als voor particulieren. Zo zijn er onder meer verboden op bepaalde prijsacties en op wederverstrekking, nieuwe regels voor verkoop van alcohol op afstand en is het aanwijzen van alcoholoverlast-gebieden bij ernstige overlast of verstoring van de openbare orde toegestaan.18 Ook de Alcoholwet verplicht gemeenten om elke vier jaar een Preventie- en handhavingsplan alcohol op te stellen. Dit plan bevat de hoofdpunten van het beleid voor de preventie van alcoholgebruik (met name onder jongeren) en voor de handhaving van de Alcoholwet. Het plan dient gelijk te lopen met de gemeentelijke nota gezondheidsbeleid. Nota jeugdbeleid Bij de aanpak van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren zijn er raakvlakken met gezondheidsbeleid, integraal veiligheidsbeleid en jeugdbeleid. Het beleid is integraal, indien er een samenhang is tussen de verschillende relevante beleidsterreinen inzake alcohol en drugs. Zo verplicht de Jeugdwet gemeenten om periodiek een plan (Jeugdnota) vast te stellen met daarin de hoofdzaken van het door de gemeente te voeren beleid. In de Jeugdnota worden onder meer de gemeentelijke visie, doelstellingen en acties beschreven.
Ook staat er in welke resultaten de gemeente wenst te behalen en hoe deze gemeten zullen worden. De nota geeft richting aan de door de gemeenteraad en het college te nemen beslissingen over preventie en jeugdhulp, de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering. In deze nota wordt ook het bevorderen van de gezondheid van jongeren beschreven, inclusief doelstellingen en activiteiten op het gebied van alcoholpreventie.
18 https://wetten.overheid.nl/BWBR0002458/2024-01-01.
3.2
Beleid gemeente Lingewaard preventie en handhaving alcohol en drugs
Gemeenten zijn, zoals al aangegeven, op grond van de DHW en Alcoholwet verplicht om een Preventie- en Handhavingsplan vast te stellen. Dit plan is expliciet gericht op het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren. Het Nationaal Preventieakkoord uit 2018 vormt de basis van waaruit gemeenten een lokaal preventie en handhavingsplan vaststellen dat voldoet aan alle wettelijke kaders zoals de Drank en Horecawet en de Alcoholwet 2021. De gemeente Lingewaard heeft vanuit enkele sectoren lokaal beleid ontwikkeld dat direct betrekking heeft op de aanpak van alcoholgebruik onder jongeren en beleid dat daar raakvlakken mee heeft. Het beleid dat hierin met name betrekking op heeft, is opgenomen in het Preventie- en Handhavingsplan Alcohol Lingewaard. De uitvoering van de acties uit het P&H-plan is een samenwerking tussen het sociale en veiligheidsdomein. Ook zijn er elementen van een aanpak van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren terug te vinden in het Integraal Veiligheidsbeleid, in relatie tot de aanpak van overlast door jeugd. De gemeente heeft geen aandacht besteed aan een aanpak van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in een gemeentelijke Nota Jeugdbeleid of een Nota Gezondheidsbeleid. Er is ervoor gekozen geen aparte nota’s voor jeugdbeleid of gezondheidsbeleid op te stellen, maar één breed beleidsplan sociaal domein vast te stellen.
In het Beleidsplan sociaal domein 2021-2024 wordt in dit kader aandacht besteed aan het thema ‘publieke gezondheid’. Ook wordt aandacht besteed aan het thema alcohol en drugs in de aanpak vanuit het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA; zie verder). 3.2.1
Preventie- en Handhavingsplan Alcohol Lingewaard 2017-2020
De gemeente Lingewaard heeft in een voorgaande periode een Preventie- en Handhavingsplan (PenH-plan) Alcohol opgesteld met daarin vijf doelstellingen en 15 acties met als doel het alcoholgebruik onder jongeren in Lingewaard terug te dringen. Doelstellingen die in het PenH-plan 2017-2020 waren geformuleerd, zijn: 1. Terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren tot 18 jaar 2. (Overmatig) alcoholgebruik onder jongeren tussen de 18 en 24 jaar neemt af 3. Terugdringen van risico’s voor de volksgezondheid door het inzetten van preventiemaatregelen en het naleven en controleren van regelgeving met betrekking tot (overmatig) alcoholgebruik 4. Terugdringen van verstoring openbare orde en veiligheid veroorzaakt door (overmatig) alcoholgebruik 5. Bewustwording creëren over schadelijke gevolgen van (overmatig) alcoholgebruik bij jeugd, hun ouders/verzorgers. Evaluatie Preventie- en handhavingsplan alcohol 2017-2020 In het PenH-plan 2017-2020 staan doelen beschreven die door een combinatie van preventieve acties, communicatie en handhavingsacties behaald dienden te worden. Dit Preventie- en Handhavingsplan is door de gemeente intern geëvalueerd in het licht van de gestelde doelen,
ondernomen acties en behaalde resultaten. 19 Uit de evaluatie kwam naar voren dat niet alle acties waren uitgevoerd en dat name de preventieve acties anders zijn verlopen dan oorspronkelijk bedacht. Dit heeft een negatief effect gehad op het behalen van de doelstellingen. 3.2.2
Preventie- en Handhavingsplan Alcohol Lingewaard 2021-2024
De gemeente Lingewaard heeft voor de daaropvolgende periode een nieuw plan opgesteld, het Preventie en Handhavingsplan alcohol 2021-202420. De evaluatie van het vorige PenH-plan toonde aan dat er nog niet voldoende resultaat is bereikt in het terugdringen van het alcoholgebruik onder minderjarigen. Dit doel bleek tevens moeilijk meetbaar door gebrek aan cijfers. De acties uit het nieuwe plan zijn volgens de gemeente daarom zo opgesteld dat na uitvoering te onderbouwen is of de bijbehorende doelstellingen wel of niet zijn behaald. In het plan staan de acties omschreven die de gemeente Lingewaard inzet om het gebruik van alcohol en met name het gebruik op jonge leeftijd tegen te gaan. De preventieve en handhavende activiteiten worden niet alleen door de gemeente zelf ingevuld, maar ook door verschillende partners. Het gaat hierbij om partners als scholen, sportverenigingen, GGD, het jongerenwerk, Halt, Iriszorg en politie. De uitvoering van de activiteiten vindt voor een groot deel binnen de reguliere subsidies plaats. Het Lingewaardse PenH-plan richt zich vanuit de wettelijk kaders op preventie en handhaving aan jongeren, (deels) in samenwerking met de gemeente Overbetuwe21.
In het PenH-plan van Lingewaard wordt verwezen naar het Nationaal Preventieakkoord uit 2018 waarin wordt uitgegaan van de volgende doelstellingen op het gebied van alcoholgebruik onder jongeren: - Het aantal scholieren (12-16 jaar) dat ooit alcohol heeft gedronken daalt van 45% naar 25%. - De bewustwording over drinkgedrag en het effect op de gezondheid van alcoholgebruik is sterk vergroot. In 2040 kent 80 % van de Nederlanders (12+) de mogelijke gezondheidseffecten zoals lever- en hersenschade en verschillende vormen van kanker. - In 2040 biedt minimaal 80% van de sportverenigingen met de eigen kantine/accommodatie een gezonde sportomgeving, in 2025 is dit minimaal 50%. Deze kantines hebben een expliciet alcoholbeleid. - Vanaf 2020 zijn er langs de sportvelden van amateurclubs geen reclameborden voor alcoholhoudende dranken meer.
19 In het plan wordt ook naar indicatoren verwezen die BBSO in onderzoek voor onder meer de gemeente Lingewaard
hebben opgesteld om de ontwikkeling van alcoholgebruik onder jongeren te kunnen vaststellen. Daartoe hebben wij vanaf 2006 om de vier jaar een breed onderzoek uitgevoerd in de gemeenten Lingewaard, Duiven, Overbetuwe, Rijnwaarden, Westervoort en Zevenaar. Wij hebben deze metingen uitgevoerd tot 2017. 20 http://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR681574. Geldend van 19-11-2020 t/m heden. Het plan is 9 november 2020 ondertekend. 21 De gemeenten Lingewaard en Overbetuwe hebben samengewerkt in de opstelling van hun Preventie- en Handhavingsplan alcohol. Beide gemeenten hebben een eigen Preventie- en Handhavingsplan alcohol maar deze is qua opzet vergelijkbaar en ook de doelstellingen zijn gelijkluidend geformuleerd. Op uitvoeringsniveau verschillen de plannen licht van elkaar. Dit heeft te maken met andere accenten en beschikbare middelen. Er is een samenwerking bij de handhavingstaken; ter uitvoering van deze taken hebben de gemeenten Lingewaard en Overbetuwe het ‘Interventiebeleid Drank- en Horecawet’ en het ‘Stappenplan overtredingen Drank- en Horecawet’ vastgesteld.
De gemeente Lingewaard wijst er op dat zij de in te zetten acties wil laten aansluiten op deze doelstellingen uit het Nationaal Preventieakkoord. Dat wil zij in overleg en samenwerking doen met diverse partners, waaronder de scholen en (sport)verenigingen (met een kantine). Doelstellingen PenH-plan Alcohol Lingewaard 2021-2024 In het PenH-plan Alcohol van de gemeente Lingewaard 2021-2024 worden de volgende zes doelstellingen benoemd: 1. Er wordt bewustwording en kennisvergroting gecreëerd bij ouders/verzorgers van jongeren op het voorgezet onderwijs. 2. Alle inwoners worden met alcoholcampagnes bereikt en weten dat alcohol voor gezondheidsproblemen en negatieve maatschappelijke effecten zorgen bij zowel jongeren als volwassenen. 3. Scholen kennen hun partners en bieden in samenwerking met hen preventielessen aan hun leerlingen aan zodat 80% van de leerlingen weet wat de schadelijke effecten zijn van alcohol en drugs op hun eigen gezondheid. 4. (Sport)verenigingen met eigen kantine vertalen de thema’s uit het Nationaal Preventieakkoord met behulp van de gemeente naar de lokale situatie inzake beleid/huisregels/acties en barvrijwilligers, trainers/docenten en coaches hebben handvatten over hoe zij hier in de praktijk mee omgaan. 5. In de periode 2021 t/m 2024 is een daling te zien in de cijfers van de VGGM met betrekking tot het alcoholgebruik door minderjarigen. 6.
In 2024 wordt door de boa’s bij geen enkel alcoholverkooppunt een overtreding geconstateerd. Om deze doelen te bereiken, zijn in het plan verscheidene acties voorgesteld die zich richten op preventie, voorlichting en handhaving. Hierin wordt ook ingezet op samenwerking met onder meer Halt, Iriszorg, de scholen en het jongerenwerk. Deze acties worden onder vier relevante (maar nog deels cryptische) hoofdthema’s geschaard: A. Bewustwording en kennisvergroting creëren B. Zorgen voor een gezamenlijke verantwoordelijkheid in samenleving, onder andere bij scholen en (sport)verenigingen C. Cijfers in beeld brengen D. Naleving Drank- en horecawet. Voorgestelde acties PenH-plan Lingewaard A. Bewustwording en kennisvergroting creëren - Ouders van leerlingen in het voortgezet onderwijs ontvangen jaarlijks een uitnodiging voor een voorlichtingsbijeenkomst over alcohol- en drugsgebruik en jongeren. Deze voorlichting kan zowel op school, op het gemeentehuis als bij een club of vereniging plaatsvinden. - Tijdens één evenement wordt, na vooraf gecommuniceerd te hebben, de Haltinterventie confrontatie middelengebruik22 ingezet. 22 In deze interventie worden jongeren die onder invloed van alcohol of drugs zijn, opgenomen door middel van
bodycams door undercover boa’s. Vervolgens worden zij ter plekke (liefst samen met ouders) geconfronteerd met deze beelden door een Halt-medewerker en deze zorgt vervolgens voor een passend Halttraject.
-
Gemeente zorgt bij zowel minderjarigen als volwassenen voor bewustwording en kennisvergroting van de (lange termijn) gevolgen van alcoholgebruik door: a. proactiever te communiceren over het thema alcohol en drugs en hierbij gebruik te maken van verschillende communicatievormen; b. aandacht te schenken aan landelijke campagnes (zoals de Nix18, Ik pas en 40 dagen geen druppel); c. verenigingen, sociaal culturele centra en maatschappelijke organisaties te stimuleren om aandacht te schenken aan deze campagnes.
B. Zorgen voor een gezamenlijke verantwoordelijkheid in samenleving onder andere bij scholen en (sport)verenigingen - Op bijna alle scholen wordt aan de leerlingen voorlichting gegeven over de schadelijke effecten van alcohol- en drugsgebruik. Hierbij wordt samenwerking gezocht met onder andere het jongerenwerk, Iriszorg en Halt. - Gemeente sluit vanuit Preventie- en handhavingsplan aan bij de werkgroep Sterke en vitale sport- en beweegaanbieders en stimuleert en ondersteunt hen om met het thema alcohol & drugs aan de slag te gaan. - De gemeente faciliteert indien gewenst uitwisseling tussen (sport)verenigingen over het opstellen en/of omgaan met beleid/huisregels. - De gemeente faciliteert naar behoefte professionele kennisdeling aan kantinebeheerders en/of kantinecommisies. - De gemeente brengt scholing van barvrijwilligers onder de aandacht en stimuleert verenigingen om meer barvrijwilligers te scholen. Deze cursussen worden verzorgd door Iriszorg en zijn kosteloos voor de verenigingen. Tevens heeft NOCNSF een gratis online cursus beschikbaar gesteld.23 - De gemeente faciliteert naar behoefte uitwisseling van kennis en ervaringen tussen supermarkten over het omgaan met alcoholverkoop aan jongeren onder de 25 jaar. C.
Cijfers in beeld brengen Als gevolg van de preventieve activiteiten bij de gestelde doelen 1 en 2 verwacht de gemeente dat op basis van GGD-cijfers een daling te zien zal zijn van het aantal jongeren tussen de 12 en 17 jaar dat ooit alcohol heeft gedronken. Er is geen nadere, specifieke doelstelling geformuleerd over de (beoogde) grootte van de afname van het alcoholgebruik onder de jongeren. D. Naleving Drank- en Horecawet Het PenH-plan heeft een relatie met het handhavingsuitvoeringsplan (HUP); zo zijn de handhavingsacties die in het PenH-plan zijn verwoord ook verwerkt in het HUP. Daarmee streeft men er naar dat de toegezegde acties uit het PenH-plan ook feitelijk jaarlijks worden gemonitord en dat jaarlijks verantwoording wordt afgelegd in de evaluatie van het HUP.
23 https://nocnsf.nl/wat-doet-nocnsf/sport-en-maatschappij/gezonde-sportomgeving/alcohol-en-sport
In het Handhavingsuitvoeringsplan 2024 staat het volgende over de controles op de Alcoholwet 24: • uitvoeren van 40 controles op vergunningsvoorschriften horecabedrijven; • uitvoeren van 40 leeftijdsgrenscontroles bij verkooppunten van alcohol (horeca) en evenementen; • uitvoeren van 20 controles bij niet-vergunningsplichtige bedrijven (zoals supermarkten en cafetaria’s, art. 18). Daarnaast worden alle boa’s in de gemeente getraind in het herkennen van gedrag dat hoort bij alcohol- en drugsgebruik. Financiën In het PenH-plan 2021-2024 is ook een beknopte financiële paragaaf opgenomen. Een belangrijk deel van de kosten die gepaard gaan met de voorgestelde preventieve activiteiten is bekostigd via de reguliere subsidies aan de betrokken organisaties, instrumenten en initiatieven, i.c. de stichting Halt, GGD onderzoek, handhavingscapaciteit en ondersteuning voor sportverenigingen. Er is een totaalbedrag van € 14.000 gereserveerd voor aanvullende acties in het PenH- plan, die zijn gedekt binnen de beschikbare budgetten. Er is voor dit plan geen (ander) extra geld gereserveerd. De geplande aanvullende acties en begrote kosten waren: - thema-avonden voor ouders en leerlingen op middelbare scholen25: € 12.000 - deelname aan landelijke campagnes: € 1.000 - organisatie van bijeenkomsten met sportverenigingen: € 1.000.
Van de aanvullende middelen is derhalve het merendeel gereserveerd voor de voorlichting aan ouders en leerlingen op de middelbare scholen in Lingewaard (i.c. het OBC Bemmel, het OBC Huissen en het Pro College Bemmel).
24 Meer concreet uitgewerkt:
-
Er vinden 40 basiscontroles plaats, waarvan bij de eerste controle 20 lokaliteiten in orde zijn en bij de hercontrole 100% in orde zijn. Er vinden 40 leeftijdsgrenscontroles plaats, waarvan bij de eerste controle 30 lokaliteiten in orde zijn en bij de hercontrole 100% in orde zijn. Er vinden 20 controles niet-vergunningsplichtige bedrijven plaats, waarvan bij de 1e controle 15 lokaliteiten in orde zijn en bij de hercontrole 100% in orde zijn. 33% van de evenementen wordt gecontroleerd en zijn bij de eerste controle in orde. Bij alle evenementen waarvoor een vergunning wordt gevraagd, wordt met de aanvrager ook gesproken over de maatregelen om verkoop van alcohol aan minderjarige te voorkomen. 25 Uitgaande van in principe twee thema-avonden per jaar, in vier jaar.
3.2.3
Raakvlakken in andere beleidsplannen
Lokaal beleid drugsgebruik jongeren In het PenH-plan wordt geen aandacht besteed aan het thema ‘drugsgebruik onder jongeren’, het focust zich primair op alcoholgebruik. Het gemeentelijk beleid rondom drugsgebruik van jongeren is in voorgaande periode opgenomen in het Integraal Veiligheidsplan 2020-202226. Onder de paragraaf ‘overlast jeugd’ wordt gewezen op het voorkomen van het ontstaan van problematische jeugd(groepen), voorkomen van risicogedrag en het verminderen van het gebruik van verdovende middelen. De aanpak bestaat volgens het plan uit een jeugdgroepenoverleg, een integrale aanpak van zorg en veiligheid, het handhaven bij hotspots, het investeren in vroegsignalering en het creëren van bewustwording over het gebruik van verdovende middelen. Dit lokale veiligheidsplan is eerst met een jaar verlengd (tot en met 2023) en vervolgens is een Integraal Veiligheidsplan 2024-2027 gemeente Lingewaard opgesteld. Bewustwording van het gebruik van verdovende middelen wordt hierin onder meer als opgave genoemd. Deze bewustwording dient mede vergroot te worden door het bespreken van de gevaren van alcohol- en drugsgebruik met jongeren door jongerenwerkers van SWL. Het jongerenwerk heeft hierin ook de taak gekregen door in te zetten op preventie door middel van voorlichtingsbijeenkomst(en) met sportverenigingen in Lingewaard.
Hierin worden de signalen en het doorverwijzen met betrekking tot alcohol- en drugsgebruik besproken. Alcohol, drugs, gezondheid en preventie Het alcohol- en drugsbeleid wordt tevens benoemd in het Preventieakkoord ‘Samen voor een gezond Lingewaard’ 2021-202327. Dit preventieakkoord is een plan gericht op inwoners van Lingewaard om gezonder te laten leven, met als pijlers roken, alcohol en drugs, gezond gewicht en integrale samenwerking. Hiermee verbreedt het aandachtsgebied en gaat het over gezondheid en preventie. In het Preventieakkoord komen in pijler 2 het ‘Verantwoord drugs- en alcoholgebruik’ samen. Daarin zijn de volgende ambities geformuleerd: een optimalisatie van de voorlichting voor jeugd,
het actief aansluiten bij landelijke alcoholcampagnes en een verantwoorde alcoholverstrekking. In het plan worden daarbij de volgende afspraken benoemd: optimalisatie van het voorliggend veld, een E-learning traject vroegsignalering alcoholgebruik zwangeren en het realiseren van alcoholreclamevrije sportparken.
26 Dit veiligheidsplan is met een jaar verlengd; inmiddels is er een Integraal Veiligheidsplan 2024-2027 gemeente
Lingewaard. Bewustwording van het gebruik van verdovende middelen en handvatten voor aanpassing sociale omgangsnormen worden hierin genoemd als opgaven. 27 https://www.lingewaard.nl/_flysystem/media/preventieakkoord-samen-voor-een-gezond-lingewaard-2021-2023-def.pdf
Vervolgens is in september 2023 het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) vastgesteld, dat ook tot een beschrijving van de gewenste lokale aanpak heeft geleid28. Hierin staan afspraken over hoe preventief gezondheidsbeleid kan worden versterkt en duurzaam kan worden geborgd. Het zal in het kader van de vermindering van alcoholgebruik onder meer gaan om de OKO-aanpak en Vroegsignalering alcoholproblematiek. De gemeente ontvangt in dit kader in de jaren 2023-2025 jaarlijks een bedrag van € 6.621 vanuit de GALA-middelen. In 2023 is dit jaarlijkse bedrag van GALA besteed aan de ondersteuning van sportverenigingen bij de signalering van alcohol- en drugsgebruik en het opbouwen van de netwerksamenwerking rondom middelengebruik (deze activiteiten zijn uitgevoerd door Iriszorg; zie verder).
28 Dit heeft zich vertaald in: Gemeente Lingewaard, Plan van aanpak Gezond en Actief Leven Akkoord 2023 – 2026,
September 2023. Vervolgbespreking van de plannen in onder meer Informatienota voor de gemeenteraad, 29 oktober 2024.
4
Uitvoering gemeentelijk beleid alcohol en drugs Lingewaard
4.1
Inleiding
In dit hoofdstuk worden de uitvoeringspraktijk inzake het alcohol- en drugsbeleid en de beoordeling daarvan aan de orde gesteld. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de maatregelen die in het licht van het middelengebruik van jongeren zijn voorgesteld en al dan niet ten uitvoer gebracht, de samenwerking met relevante organisaties en naar de praktijk van een (integrale) aanpak. De informatie in deze paragraaf is mede ontleend aan de gesprekken die gevoerd zijn met sleutelinformanten bij de gemeente en professionals van organisaties, met een onderbouwing vanuit de documentanalyse.
4.2
Inzet en activiteiten voor preventie alcohol en drugs
De gemeente Lingewaard acht een inzet op preventie bij de ouders, scholen en (sport)verenigingen van belang, zodat zij mee werken aan het veranderen van de sociale omgangsnormen. Zij dienen er volgens het PenH-plan al het mogelijke aan te doen om er voor te zorgen dat kinderen vóór hun 18e geen alcohol drinken. In dit kader is het streven geuit meer aandacht aan voorlichting te besteden. Ook in het Preventieakkoord is gewezen op het streven naar het “verantwoord drugs- en alcoholgebruik” waarbij “optimalisatie van de voorlichting voor jeugd, het actief aansluiten bij
landelijke alcoholcampagnes en een verantwoorde alcoholverstrekking” als aandachtspunten zijn benoemd. In het onderzoek zijn deze aspecten nader onder de loep genomen. Voorlichting via het onderwijs; aan leerlingen en ouders In de beoogde aanpak gaat het onder meer om voorlichting op scholen en aan ouders van leerlingen op vo-scholen. Voor twee thema-avonden per jaar voor ouders en voor voorlichting aan leerlingen op middelbare scholen is in het PenH-plan in de periode 2021-2024 € 12.000 gereserveerd. Uit het onderzoek komt naar voren dat de voorlichting over alcohol- en drugsgebruik op en via de scholen in Lingewaard beperkt is. Zo hebben de thema-avonden op scholen voor ouders over middelengebruik, die enkele jaren geleden nog zijn georganiseerd, na 2021 geen vervolg meer gekregen. Als reden hiervoor wordt aangegeven dat de opkomst van ouders voor deze avonden te laag was. Ook de voorlichting aan de jongeren op de vo-scholen over alcohol- en drugsgebruik is niet herkenbaar en structureel; zo wordt bijvoorbeeld geen gebruik gemaakt van het programma ‘Helder op school’29 op de vo-scholen in Lingewaard. De aandacht voor bewustwording van de risico’s van alcohol- en drugsgebruik via het onderwijs is derhalve niet structureel herkenbaar.
De inzet voor een integrale aanpak op het gebied van middelengebruik voor jeugd op vo-scholen in de regio door middel van het programma ‘Helder op School’ is in voorgaande jaren door de gemeente 29 Helder op School is een preventieprogramma binnen het programma Gezonde School en is gericht op roken, gebruik van
alcohol en drugs, en gamen, met een niveau- en leeftijdsspecifiek, wetenschappelijk onderbouwd aanbod voor leerlingen en hun omgeving.
Arnhem gesubsidieerd. De subsidie voor deze aanpak in de regio is echter in 2023 stopgezet, waardoor dit programma niet (meer) wordt uitgevoerd op de vo-scholen in (onder meer) Lingewaard. Iriszorg ontving in 2023 geen financiering meer van de gemeente Arnhem voor het programma Helder op School en de gemeente Lingewaard heeft deze subsidielijn en aanpak niet overgenomen. Dat betekent dat er in Lingewaard alleen nog middelen voor het organiseren van ouderavonden en deskundigheidsbevordering op school beschikbaar zijn als het gaat om alcohol -en drugspreventie. In de periode 2022-2024 zijn er geen ouderavonden over ‘alcohol en drugs’ door Iriszorg op de voscholen in Lingenwaard verzorgd30. Wel is in september en december 2024 een voorlichting op maat verzorgd voor professionals in het onderwijs in de regio. Vanuit de voorlichtingsrol is in 2024 tot slot een informatieflyer over ‘vapen’ in de regio verspreid. De rol van Iriszorg voor de gemeente Lingewaard focust zich nu, met een subsidie van de gemeente, vooral op een advies- en consultatierol waarbij docenten, leerlingen en hun ouders bij IrisZorg Preventie terecht kunnen voor advies en consultatie indien er zorgen zijn omtrent middelengebruik.
Uit mededelingen van Iriszorg komt naar voren dat in 2023 2 leerlingen vanuit het vo-onderwijs in Lingewaard naar Iriszorg zijn verwezen (onder de noemer geïndiceerde preventie) en dat 3 maal contact is geweest met het OBC Huissen ter consultatie (over leerlingen die vaker softdrugs gebruiken). Daarnaast heeft een adviesgesprek met OBC Huissen plaatsgevonden over de inzet voor middelenpreventie op vo-scholen. In 2024 zijn in dit kader in totaal 5 leerlingen door de scholen naar Iriszorg verwezen. Ook is in 2024 5 maal contact gezocht met Iriszorg door een (zorg)professional uit het onderwijs voor consultatie en advies. Op basis van de subsidieaanvraag van Iriszorg heeft de gemeente Lingewaard in april 2024 een incidentele subsidie voor 2024 verleend voor activiteiten voor deskundigheidsbevordering en trainingen aan professionals en vrijwilligers, het opbouwen van een netwerk in Lingewaard rond het thema verslavingspreventie, voor advies en consultatie, geïndiceerde preventie en coördinatie en beleidsadvies. Deze subsidie van € 21.197,64 heeft betrekking op de activiteiten van Iriszorg in het jaar 2024. Het betreft niet de financiering van voorlichting op scholen op basis van de aanpak ‘Helder op school’.
Er zijn, overall beschouwd, in de periode 2021-2024 geen financiële middelen op structurele basis voor alcohol- en drugspreventie binnen het onderwijs beschikbaar gesteld, ook heeft er geen structurele preventieve aanpak op dit vlak plaatsgevonden 31. Voorlichting via welzijnswerk/jongerenwerk De Stichting Welzijn Lingewaard (SWL) heeft de beschikking over drie jongerencoaches (in totaal 80 uur per week) die voor een brede doelgroep van jongeren, in principe van 12 -27 jaar, werken. De meeste jongeren die naar de SWL komen zijn 15-17 jaar. Voor de jongere groep worden op de locatie van SWL uiteenlopende inloop-activiteiten georganiseerd. Het gaat om collectieve activiteiten binnen de accommodatie, waarbij de ontmoetingsfunctie centraal staat. Voorlichting over onder meer alcohol en drugs behoort ook tot het aanbod op thema-avonden binnen het jongerencentrum. Het 30 Iriszorg heeft volgens mededelingen in 2024 wel 3 ‘bovenregionale’ ouderavonden gegeven op verschillende
onderwerpen, met 12 aanmeldingen van ouders uit de gemeente Lingewaard. Er zijn begin 2025 drie ouderavonden op de vo-scholen in Lingewaard in de planning opgenomen door Iriszorg. 31 De gemeente constateert dit vanuit het beleid ook in de Beeldvormende Memo, 10 september 2024.
jongerenwerk heeft incidenteel in voorgaande jaren op een vo-school voorlichting gegeven over alcohol en drugs, maar deze activiteit is stopgezet. Daarnaast worden individuele coachingsgesprekken met jongeren gevoerd. De jongerencoaches van SWL richten zich niet op (groepen) hangjongeren die in het kader van de overlastaanpak worden benaderd. Voor de benadering van deze jongeren heeft de gemeente, samen met kernpartners, de ondersteuning van straatcoaches via de SASS aangevraagd. Het gebruik van alcohol en drugs door jongeren heeft ook de aandacht gekregen van de gezinsondersteuning bij SWL. Zo hebben zij in 2023 een tweetal voorlichtingsavonden ‘verslaving en het puberbrein’ voor ouders georganiseerd in samenwerking met de Stichting Be Aware en Iriszorg. De voorlichting betrof het gebruik van middelen zoals vapen en alcohol, maar ook het veelvuldig gamen en 24/7 actief zijn van jongeren op social media. De voorlichting aan ouders heeft plaatsgevonden het OBC Bemmel, het Pro College in Bemmel en het OBC Huissen.
Naar aanleiding van deze voorlichting hebben 8 - 10 ouders zich in eerste instantie aangemeld voor een lotgenotengroep van ouders van kinderen met een verslavingsproblematiek, maar uiteindelijk heeft deze groep geen vaste basis gekregen (1-2 ouders wilden hiertoe ‘de kar trekken’, maar uiteindelijk hebben zich geen andere ouders meer aangemeld en is de lotgenotengroep niet tot stand gekomen). Voorlichting via Halt In de voorlichting is ook Halt in het preventie- en handhavingsplan benoemd als een van de samenwerkingspartners. Vanuit de preventieve kant van Halt kan, op verzoek van de lokale overheid, voorlichting aan leerlingen binnen het primair- en voortgezet onderwijs worden gegeven. Zo is voorgesteld onder andere Halt te betrekken bij afspraken over voorlichtingsactiviteiten binnen de schoolomgeving, i.c. op de vo-scholen in Bemmel en Huissen (op het Overbetuwe College en de praktijkschool in Bemmel). Uit het onderzoek komt naar voren dat Halt met name voorlichting geeft in brede zin over de Haltaanpak bij strafbare feiten, de invloed van groepsdruk, over online criminaliteit en het risico daarbij betrokken te worden. Er is geen specifieke voorlichting over alcohol- en drugsgebruik door Halt op scholen, maar volgens mededelingen “komt het bij de andere onderwerpen daarbij wel aan bod”.
De laatste jaren heeft met name het brede thema ‘ondermijning’ aandacht gekregen, waarbij onder meer wordt gewezen op de risico’s van deelname aan netwerken van jongere drugsdealers die scholieren willen betrekken als ‘runner’. Het thema ‘Veiligheid en school’ heeft in brede zin (meer) aandacht gekregen via het VIOS-project dat in Arnhem en ook in Lingewaard wordt uitgevoerd (zie verder). Voorlichting en preventie bij sportverenigingen In het PenH-plan van de gemeente is aangegeven met de (sport)verenigingen die over een eigen kantine beschikken, te zullen overleggen over de vertaling van de thema’s uit het Nationaal Preventieakkoord naar de lokale situatie. Dit betekent dat nader beoordeeld zou worden welke acties nodig zouden zijn bij onder meer de toepassing van huisregels en training van barvrijwilligers en andere betrokkenen op de clubs zodat zij handvatten hebben over hoe zij met alcohol- en drugsgebruik op de club in de praktijk kunnen omgaan.
Sportverenigingen In Lingewaard hebben zelf in 2023 naar aanleiding van een aantal signalen van met name drugsgebruik onder hun leden, met de gemeente contact opgenomen voor aanvullende ondersteuning. De gemeente heeft in dit kader samen met Sportservice Lingewaard (SSL) gesprekken gevoerd met sportverenigingen die over een eigen kantine beschikken. Hierbij is ook gewezen op het belang van verantwoord alcoholschenken. Dit heeft geleid tot het Convenant ‘Alcohol- en Drugs op sportverenigingen in Lingewaard’, ondertekend in januari 2024, waarin 8 sportverenigingen (7 voetbal- en 1 hockeyvereniging) samen met de gemeente afspraken hebben gemaakt in het kader van “een gezamenlijke verantwoordelijkheid in de preventie van drugsgebruik en overmatig alcoholgebruik”. Daarbij wordt onder meer verwezen naar het actief aanbieden van de training 'Instructie Verantwoord Alcoholschenken' (IVA) voor barvrijwilligers en het actief aanbieden van de training 'Signaleren en Begeleiden van middelengebruik' voor bestuur en leiders van teams boven de 16 jaar. In het convenant is aangegeven dat de gemeente de verenigingen faciliteert in het volgen van trainingen en onder meer een meldkaart ter beschikking zal stellen. Deze meldkaart geeft verenigingen handvatten wat te doen bij het signaleren van drugsgebruik en overmatig alcoholgebruik.
In de aanpak, waaronder een voorlichtingsprogramma aan betrokkenen bij de clubs, heeft Sportservice Lingewaard een ondersteunende rol. De training zelf aan vrijwilligers en bestuursleden van de verenigingen is begin 2024 eenmalig door Iriszorg (verslavingszorg) samen met Sportservice verzorgd. Daarmee hebben de betrokken verenigingen een eenduidig voorlichtingsprogramma ontvangen. Bij de verenigingen heeft men behoefte aan een regelmatig(er) trainingsaanbod, aangezien zij bemerken dat het “trekken van grenzen” binnen de club en het “wijzen op verantwoordelijkheden van personen” in de praktijk lastig kan zijn en omdat er wisselingen zijn in het vrijwilligersbestand en barpersoneel. Een vraagstuk ziet men ook in het toezicht en de handhaving bij feesten die op de verenigingen worden georganiseerd. In de praktijk krijgt men bij enkele clubs te maken met (incidenteel) drugsgebruik op feesten waartegen men moet/wil optreden maar waar vrijwilligers, ook voor de beveiliging, geen verantwoordelijkheid voor kunnen/willen dragen. De clubs hebben bemerkt dat zij in deze gevallen geen beroep kunnen doen op handhaving door gemeentelijke boa’s; de boa’s zijn hier echter niet voor bevoegd en kunnen en mogen hier geen rol in spelen. De gemeente heeft vanuit de ‘sportzijde’ ook aangegeven de uitvoering van het lokale sportakkoord te stimuleren.
Het Lingewaards Sportakkoord is in oktober 2019 ondertekend door 58 lokale partners met een sport, welzijns-, onderwijs, zorg of overheidsachtergrond. Sport wordt hierin als een belangrijk instrument gezien voor (onder meer) de jeugd om zich fysiek en sociaal te ontwikkelen en betrokken te zijn. De doelen en activiteiten zijn vervolgens opgenomen in de Beleidsregel van de gemeenteraad van de gemeente Lingewaard houdende regels omtrent sport32. De citeertitel hiervan is: Sportbeleid Gemeente Lingewaard “Goed in beweging” 2021 en verder. In juni 2023 is een nieuw Sport- & Beweegakkoord “Ontmoeten Door Bewegen” 2023-2026 ondertekend. Gezond en actief leven is daarin een van de centrale thema’s.
32 https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659730/1. Beleidsregel geldend van 15-04-2021 t/m heden.
4.3
Inzet en activiteiten voor toezicht en handhaving alcohol en drugs
Toezicht en handhaving gemeente; naleving Drank- en Horecawet In de aanpak van alcoholgebruik door (minderjarige) jongeren wordt ook belang gehecht aan een adequate handhaving van en op toezicht op de uitvoering van het PenH-plan. De beoogde aanpak op dit vlak staat meer concreet beschreven in de Handhavingsuitvoeringsplannen van de gemeente. Het Cluster Toezicht en Handhaving (als onderdeel van het Team Veiligheid, Toezicht en Handhaving) van de gemeente handhaaft de regels uit de APV en bijzondere wetten; bij bijzondere wetten gaat het onder meer om de Alcoholwet. Bij de handhaving van de alcoholwet richt men zich met name op de situaties rondom evenementen aangezien in de gemeente veel evenementen worden georganiseerd, waaronder de tentfeesten, kermis en het carnaval. Er zijn reguliere controles op de horecabedrijven maar deze zijn relatief minder frequent en intensief, mede vanwege het geringe aantal voor jongeren aansprekende horecagelegenheden in de dorpskernen. De controle op de naleving wordt gedaan door de buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s) van de gemeente, waarvan men er in totaal 6 tot haar beschikking heeft. Van deze boa’s zijn er 2 taakaccenthouder alcohol, met een totale capaciteit van 0,6 fte. Deze boa’s hebben een bevoegdheid bij controles op alcoholgebruik, maar niet op drugsgebruik.
In het laatste geval kan men wel signalen oppakken en indien nodig de politie inschakelen. Daarnaast zijn er van de boa’s 2 taakaccenthouder jeugd voor de aanpak van (jeugd)overlast. Deze boa’s worden ook ingezet om handhavend op te treden bij drank- en middelengebruik onder jongeren in de openbare ruimte. Zij werken bij de aanpak van jeugdoverlast samen met de politie en de straatcoaches van SASS. Uit het onderzoek komt naar voren dat bij het toezicht in de afgelopen jaren met name in 2021 en (een deel van) 2022 nog sprake was van coronamaatregelen waar de meeste controlecapaciteit aan is besteed. In deze jaren zijn geen overtredingen aangetroffen bij de controles die in het kader van de alcoholwet zijn gedaan. Ook in 2023 zijn geen overtredingen van de leeftijdsgrens bij alcoholverstrekking aangetroffen. Uit de gemeentelijke evaluatie van het Handhavingsuitvoeringsplan 2023 komt ten aanzien van de Alcoholwet meer concreet het volgende naar voren: -
-
in 2023 hebben naast de 40 geplande leeftijdsgrenscontroles rondom carnaval ook 4 leeftijdsgrenzencontroles plaatsgevonden. Door personeelswisselingen en de daarbij behorende bevoegdheden is het beoogde controlepercentage niet behaald; de controle van niet vergunningsplichtige bedrijven (supermarkten en cafetaria’s) is behaald; deze waren allemaal in orde; in 2023 is 20% van de evenementen gecontroleerd; door personeelswisselingen en de daarbij behorende bevoegdheden is het percentage van 33% niet behaald; handhavers worden getraind in het herkennen van gedrag dat hoort bij alcohol- en drugsgebruik. Het gaat daarbij om training op het gebruik van geweldmiddelen en de omgang met bijzonder (agressief) gedrag alsmede benaderingstechnieken. Ook worden handhavers binnen het team gecoacht op het herkennen van het gedrag dat behoort bij alcohol- en drugsmisbruik. Men streeft er naar hierop ook een aanvullende training te laten verzorgen.
De conclusie over de handhaving van de Alcoholwet in Lingewaard in 2023 is dat een deel van de doelstellingen is behaald en een deel niet. De oorzaak hiervan wordt onder meer toegeschreven aan personeelswisselingen in het cluster handhaving; in 2023 zijn enkele nieuwe handhavers in dienst gekomen die nog niet over een opsporingsbevoegdheid beschikten en die derhalve geen controles mochten uitvoeren. Belangrijker was dat nog niet alle handhavers over het specifieke diploma Alcoholwet beschikten, hetgeen wettelijk nodig is om het toezicht hierop te mogen uitoefenen. Hierdoor zijn in 2023 minder controles uitgevoerd dan beoogd. Uit de gemeentelijke evaluatie van het Handhavingsuitvoeringsplan 2024 en aanvullende informatie van VTH komt ten aanzien van de Alcoholwet over het jaar 2024 het volgende naar voren:
-
men heeft 40 controles op vergunningsvoorschriften gepland en deze controles zijn alle uitgevoerd; er zijn 40 leeftijdsgrenscontroles gepland en ook feitelijk uitgevoerd; de 20 geplande controles van niet vergunningsplichtige bedrijven (supermarkten en cafetaria’s) hebben plaatsgevonden; er zijn geen overtredingen waargenomen ten aanzien van alcoholverstrekking door ondernemers aan minderjarigen in Lingewaard; alle handhavers hebben in het eerste kwartaal van 2024 hun Alcoholwet diploma behaald waardoor zij allen vanaf die periode controles hebben mogen uitvoeren; alle handhavers hebben in 2024 een training gevolgd over het herkennen van alcohol en drugssignalen.
De conclusie over de handhaving van de Alcoholwet in Lingewaard in 2024 is dat de gestelde doelen zijn behaald. Interventies op alcoholgebruik in publieke ruimte via Halt Jongeren komen naar aanleiding van een ‘Haltwaardig’ delict (bijvoorbeeld vandalisme, schoolverzuim) via de politie of een boa bij Halt terecht voor een leer-of werkstraf. Op basis van een startgesprek met de jongere en ouders/opvoeders stelt de Haltmedewerker met behulp van een signaleringsinstrument vast in hoeverre sprake is van signalen die duiden op recidiverisico en/of psychosociale problematiek, waaronder signalen van alcohol- en drugsgebruik. In het PenH van de gemeente Lingewaard is aangegeven dat Halt onder meer in de aanpak betrokken zou worden naar aanleiding van de controles verboden drankgebruik (artikel 2:48 APV en artikel 45 DHW) door de boa’s. Deze (reguliere) controles vinden plaats in alle voor publiek toegankelijke ruimten (waaronder de openbare weg, cafés, evenementen en portieken). Wanneer boa’s constateren dat jongeren onder de 18 jaar alcoholhoudende drank bij zich hebben, worden zij hierop aangesproken en voor de keuze gesteld voor het ontvangen van een geldboete of doorgestuurd te worden naar Halt voor een leerstraf. De nadruk in deze controles ligt op overlastgevende locaties in de bebouwde kom en op evenementen.
Halt-loket Lingewaard Sinds 2006 werkt HALT met de ‘Haltafdoening Alcohol’. In de aanpak gaat het om een Halt-waardig feit van alcoholgebruik in de openbare ruimte door minderjarigen 33. Bij deze pedagogische interventie gaat het om een leerstraf hoe ‘om te gaan met alcohol’. In het PenH-plan van Lingewaard is aangegeven dat de ‘Haltinterventie confrontatie middelengebruik’ tijdens evenementen zou worden ingezet. Daarbij zet men een ‘Halt-loket’ in. Het Halt-loket is een tijdelijke constructie tijdens een evenement, waarbij een Halt-medewerker op locatie aansluit bij een handhavingsactie van de politie of BOA. Op deze manier kunnen jongeren tussen de 12 en 18 jaar direct naar Halt worden verwezen voor overtredingen rondom alcohol. De verwijzer draagt direct over naar Halt, er wordt meteen een korte intake gehouden en de ouders/verzorgers worden op de hoogte gesteld. Bij Halt krijgen jongeren vervolgens geen boete of een justitiële aantekening, maar een passend leertraject met reflectie-opdrachten. Daarnaast moeten jongeren excuus aan betrokkenen aanbieden die last hebben ervaren van de jongeren, worden ook ouders of verzorgers betrokken in het maken van afspraken over middelengebruik en wordt eventueel doorverwezen naar verslavingszorg of andere hulpverlening bij zorgelijke signalen.
In de periode 2022-2024 hebben boa’s van de gemeente Lingewaard een aantal Halt-bekeuringen voor jongeren opgesteld. Deze cijfers hebben betrekking op jongeren die door boa’s in Lingewaard zijn aangetroffen, maar die niet noodzakelijk in Lingewaard zelf wonen (bijvoorbeeld ook jongeren uit Arnhem, Nijmegen of Overbetuwe). Deze cijfers wijken af van de cijfers van Halt aangezien deze overzichten alleen gaan over jongeren die in Lingewaard wonen. Door boa’s zijn opgesteld: 2022: 11 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank 2023: 6 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank 2024: 33 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank en 5 bekeuringen betreffende aanwezig hebben/bezit alcoholhoudende drank Het relatief hoge aantal verwijzingen naar Halt in 2024 vloeit mede voort uit een specifieke aanpak waarbij in samenwerking met ketenpartners een Halt-loket is geplaatst tijdens een tentfeest in Gendt en de kermis in het najaar in Huissen. Deze aanpak heeft veel verwijzingen naar Halt opgeleverd.
Uit de registratie van Halt komen deze cijfers naar voren over jongeren die in Lingewaard woonachtig zijn en die in de omgeving zijn aangetroffen met alcohol: 2022: 16 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank 2023: 1 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank 2024: 13 Halt-verwijzingen betreffende alcoholhoudende drank De afwijking van de Halt-cijfers met de genoemde cijfers van de boa’s van Lingewaard heeft er mee te maken dat deze jongeren in andere gemeentes in de regio zijn aangetroffen, maar wel woonachtig
33 Dit is een interventie die zich richt op jongeren tussen 12 en 18 jaar die onder invloed van alcohol een APV- of een
strafrechtelijk feit hebben gepleegd. De Halt-straf Alcohol is een interventie die zich niet alleen richt op de jongeren zelf, maar ook op (een van) hun ouders. Na acceptatie van de Halt-straf Alcohol krijgen jongeren van een instelling voor verslavingszorg een leerstraf (enkele bijeenkomsten en een huiswerkopdracht) en voor ouders is er een informatiebijeenkomst.
zijn in Lingewaard. Hieruit kunnen we constateren dat in 2023 nagenoeg geen verwijzingen van jongeren uit Lingewaard voor dit feit naar Halt zijn verwezen en in 2024 13 jongeren. Inbreng van politie De politie heeft in de uitvoering van het beleid inzake alcohol- en drugsgebruik onder jongeren vooral een signalerende rol en richt zich daarbij met name op misbruik of verstoring van de openbare orde. Tijdens reguliere controles/surveillance in de openbare ruimte controleert de politie op het in bezit hebben van alcoholhoudende drank door jongeren. Het gaat daarbij niet alleen om overtredingen van de APV en DHW maar in principe ook om overtredingen van de Opiumwet. De politie heeft in Lingewaard en omgeving de beschikking over 6 wijkagenten. De politiecapaciteit ten behoeve van surveillance is de laatste jaren minder geworden en richt zich vaker op het verlenen van noodhulp. Dit betekent dat zij ook in dit kader vanuit het basisteam meer een signalerende en verwijzende functie (zijn gaan) vervullen. De politie en partners geven aan dat er ‘korte lijntjes’ zijn in de signalering, het toezicht en de handhaving. In dit opzicht is er een drieledige structuur opgezet van straatcoaches, boa’s en wijkagenten/politie.
De hotspots waar men (meer) aandacht voor wil, worden gezamenlijk besproken in het jeugdgroepenoverleg (JGO) waar de volgende drie afdelingen en instanties aan deelnemen: Veiligheid, Toezicht en Handhaving (VTH) en sociaal Domein van de gemeente, de politie, SWL en SASS. Bij de politie herkent men de problematiek van het alcohol- en drugsgebruik door jongeren wel, maar komt het zelf in de surveillancepraktijk toch relatief weinig tegen. Er is zijn weinig situaties waarin de politie in de praktijk feitelijk overgaat tot een waarschuwing dan wel een proces verbaal opstelt voor het in het openbaar alcohol drinken door een minderjarige in de openbare ruimte. Ook heeft men in de praktijk van surveilleren weinig signalen van of zicht op drugsgebruik door jongeren in het openbaar. Alleen tijdens de grote evenementen in de gemeente (kermis, carnaval, tentfeesten) zijn er wel situaties waarin met name (overmatig) alcoholgebruik onder jongeren in het openbaar plaatsvindt. Toezichthouders en handhavers in de gemeente hebben, ondanks hun toezicht tijdens deze festiviteiten, de indruk dat ouders in deze gevallen het drinken van alcohol door hun (minderjarige) kinderen niet afkeuren, dan wel niet ingrijpen.
Aandacht alcohol en drugs binnen Integrale Veiligheid In de Evaluatie van het Jaaruitvoeringsplan Integrale Veiligheid 2023 van de gemeente Lingewaard is de focus met name gericht op het thema ‘overlast jeugd’. Daartoe heeft men in voorgaande periode verscheidene acties van ketenpartners voorgesteld die inmiddels voor een belangrijk deel zijn geborgd in de reguliere werkzaamheden. Een rol daarin speelt ook het convenant ‘Aanpak jeugdoverlast gemeente Lingewaard’ dat in 2024 is ondertekend. Doelstellingen in deze aanpak zijn het voorkomen van het ontstaan van problematische jeugd(groepen), het voorkomen van risicogedrag en het verminderen van het gebruik van alcohol en drugs. Het Jeugdgroepenoverleg (JGO) is het centrale overleg van de ketenpartners over deze thema’s in Lingewaard. Aandacht veiligheid en school vanuit VIOS De gemeente Lingewaard is, in navolging van initiatieven in de gemeente Arnhem, in 2022 gestart met de VioS-aanpak (Veilig in en om School) op een van de vo-scholen in de gemeente (het OBC Huissen). Deze school heeft aangegeven zich ernstig zorgen te maken over de schoolveiligheid en
heeft de gemeente om ondersteuning gevraagd. De gemeente heeft hier positief op gereageerd en de aanpak ondersteund en de aanpak in februari 2024 geformaliseerd in de vorm van een convenant waarin samenwerkingsafspraken zijn vastgelegd. Deelnemende partijen in deze aanpak zijn de gemeente Lingewaard, Stichting Aanpak Straat- en Schoolveiligheid (SASS), politieteam Rivierenland West, Overbetuwe College Huissen, AMSupportteam, Stichting Rijnstad, Regionaal Bureau Leerlingzaken Midden Gelre, Stichting Sociale Wijkteams Arnhem en Stichting Welzijn Lingewaard. De aanpak richt zich op een verbetering van de veiligheid en het sociaal leerklimaat op school. Volgens het convenant geldt de reikwijdte voor, in én om school. Men wil werken aan een veilige school (voor leerlingen en personeel), een veilige buurt en een veilig gezin van de leerlingen. Daarbij gaat het onder meer om het voorkomen en aanpakken van grensoverschrijdend en ander ongewenst gedrag en het gebruik en/of handel van verdovende en overige verboden middelen. In de praktijk zijn met name coördinator(en) schoolveiligheid (op school, van SASS), en coördinerend docent, een jongerenwerker op school (van AM Support) en straatcoaches (van SASS) actief in de uitvoering van de aanpak.
De straatcoaches hebben niet alleen contacten met de school en leerlingen, maar hebben ook een taak in de preventie en vroegsignalering in de wijken. Beleidsmatig sluiten beleidsadviseurs van Sociaal Beleid en VTH van de gemeente aan bij kernteamoverleggen. De VioS-aanpak richt zich volgens de verschillende documenten van de gemeente en organisaties in eerste instantie op jongeren die afglijden richting criminaliteit. Deze doelgroep zit in Lingewaard vooral op de middelbare scholen. Thema’s die terugkomen zijn onder andere drugshandel, sexting, loverboys, radicalisering en afpersing. De Vios-aanpak vertoont daarmee enige raakvlakken met andere benaderingen in het verminderen van alcohol- en drugsgebruik onder jongeren in Lingewaard. De VioS-aanpak wordt in het voortgezet onderwijs uitgevoerd op het OBC Huissen en OBC Bemmel. Ook enkele basisscholen in Huissen hebben in dit kader hun zorgen geuit over de veiligheid op hun scholen34. De gemeente heeft naar aanleiding hiervan voorjaar 2024 verschillende mogelijkheden rond een mogelijke voortzetting bij OBC Huissen en uitbreiding van de VioS-aanpak op andere scholen verkend. De gemeente heeft september 2024 aangegeven de verzoeken van de vo-scholen (OBC Huissen en OBC Bemmel) en betreffende basisscholen te honoreren voor een tijdelijke ondersteuning van de VioS-aanpak om de “de keten onderwijs-zorg-veiligheid” te versterken.
De totale kosten voor VioS voor schooljaar 2024-2025 bedragen € 77.500 (in Informatienota voor de gemeenteraad, 10 september 2024). Straatcoaches Vanuit de Stichting Aanpak Straat- en Schoolveiligheid (SASS) zijn straatcoaches actief die rondom zes scholen in de gemeente Lingewaard (twee vo-scholen en vier basisscholen) en op hangplekken voor jongeren met de doelgroep in gesprek gaan. Er zijn hiertoe drie straatcoaches voor Lingewaard actief die, naast de schoolcontacten, drie dagen per week in koppels in de verschillende dorpskernen van Lingewaard opereren (doordeweeks van 12.00 - 20.00 uur en op zaterdag van 13.00 - 21.00 uur).
34 Het betreft IKC Het Sterrenbos, IKC ’t Holthuus, IKC Binnenste-Buiten en IKC de Abacus.
De straatcoaches staan hier genoemd onder ‘inzet voor toezicht en handhaving’ maar zij hebben veeleer de opdracht en taak om bij ongewenst gedrag door jongeren hen aan te spreken en zorgelijke situaties te signaleren en door te verwijzen. Zij hebben geen handhavende bevoegdheden. Hun outreachende optreden van de straatcoaches past in een preventie-aanpak van jeugdoverlast en vroegsignalering van een mogelijke problematiek bij jongeren. De straatcoaches hebben geen specifieke formele bevoegdheden, zij gaan informeel het gesprek aan met een jongere. Indien er ernstige signalen van jeugdoverlast of andere activiteiten zijn, heeft men, afhankelijk van de casus, in principe ook contact met de (wijk)agenten of boa’s voor overdracht van een casus.
4.4
Samenwerking handhaving en preventie met gemeente Overbetuwe
Een van de aandachtspunten in het onderzoek is de vraag naar de samenwerking met de gemeente Overbetuwe op het gebied van het Preventie- en handhavingsplan Alcohol. Beide gemeenten hebben een eigen Preventie- en handhavingsplan Alcohol opgesteld maar deze is qua opzet vergelijkbaar en ook de doelstellingen zijn gelijkluidend geformuleerd. Op uitvoeringsniveau verschillen de plannen licht van elkaar, hetgeen te maken heeft met andere accenten en beschikbare middelen. Samenwerking gemeenten preventie De gemeenten Lingewaard en Overbetuwe werken samen op het gebied van preventie, in die zin dat men vooral kennis deelt. Ook de preventieve opdracht van de gemeenten aan Iriszorg vertoont overeenkomsten, maar Lingewaard legt het accent meer op de aandacht voor sportverenigingen en op de rol van Iriszorg bij OKO. Aan Iriszorg is voor deze aanpak opnieuw een subsidie verstrekt, voor 2025. Ook hebben de gemeenten op ambtelijk niveau samen verkend of OKO passend zou zijn voor de gemeenten en of men daarin samen zou kunnen optrekken (aansluitend op het GALA-plan van aanpak). De gemeente Overbetuwe heeft hierin echter voor een andere aanpak gekozen en neemt derhalve niet deel aan een gezamenlijke OKO-aanpak.
Het (komende) PenH-plan 2025-2028 van de gemeente Lingewaard zal voortvloeien uit de wensen en behoeften van vooral de gemeente zelf en minder afgestemd zijn met de gemeente Overbetuwe. Samenwerking gemeenten handhaving Vanuit handhaving wordt tussen de boa’s van de gemeente Lingewaard en gemeente Overbetuwe op structurele basis kennis uitgewisseld en dit vindt ook incidenteel plaats op het gebied van de Alcoholwet. Ter uitvoering van de handhavingstaken bij ‘Alcohol’ hebben beide gemeenten het ‘Interventiebeleid Drank- en Horecawet’ en het ‘Stappenplan overtredingen Drank- en Horecawet’ vastgesteld. Er is bovendien een overkoepelend samenwerkingsconvenant op het gebied van handhaving tussen beide gemeenten opgesteld35. Hierin is vastgelegd dat boa’s van beide gemeenten, indien nodig, op elkaars