Rapportage grondbeleid - geanonimiseerd.pdf
Tekst van het document
Constaterende dat: • Er de afgelopen jaren mede met het oog op de noodzaak van woningbouw een discussie is ontstaan over de wenselijkheid van een actief gemeentelijk grondbeleid, waarbij de strategische aankoop van gronden niet valt uit te sluiten. • Het daarbij belangrijk is goede besluitvormingsprocedures te waarborgen en zorg te dragen voor duidelijkheid over de gewenste informatiepositie van betrokken partijen daarbij. • Hiertoe het volledige proces van aankoop tot verkoop dan wel ruil van deze gronden wellicht leerpunten biedt. Verzoekt De griffie, de Rekenkamer namens de raad te vragen een onderzoek in te stellen naar kansen en risico's van een actief grondbeleid, mede op basis van evaluatie nota grondbeleid 2013 en met de casus Muijland in het achterhoofd. Het college te werken aan een beleidsdocument of visie om te komen tot een actiever grondbeleid en de resultaten hiervan aan te bieden ter besluitvorming van de raad. en gaat over tot de orde van de dag. Léon Dekkers, D66 Lingewaard Maarten van den Bos, PvdA Lingewaard
Praktische Grondzaken 20.209
1
25
Bijlage 2: Beantwoording onderzoeksvragen en normen Onderzoeksvragen In deze eerste paragraaf beantwoorden we de onderzoeksvragen. Daarbij leggen we ook de koppeling naar de conclusies uit de projecten die als casussen dienen in dit onderzoek. Vraag 1: Welke vormen van grondbeleid zijn er in de literatuur? De eerste onderzoeksvraag luidt: Welke vormen van grondbeleid zijn er in de literatuur? In dit hoofdstuk beschrijven we daarom wat grondbeleid is en welke vormen er zijn. Grondbeleid heeft als doel een bijdrage te leveren aan ruimtelijke ontwikkelingen. Verschillende bronnen hanteren verschillende definities. De woorden die in een definitie gekozen worden, geven weer wat de opsteller ervan belangrijk vindt. De nota Grondbeleid 2013 van de gemeente Lingewaard hanteert de volgende definitie van grondbeleid: Grondbeleid is een doelgerichte overheidsinterventie in de grondmarkt. Door in de grondmarkt te interveniëren kan de overheid het bereiken van haar eigen doelstellingen veiligstellen. De VNG hanteert een andere definitie voor grondbeleid: Het vastleggen van de maatschappelijk gewenste bestemming van grond in het kader van het omgevingsbeleid via een plan of besluit op basis van de Wet ruimtelijke ordening (Wro4).
Deloitte hanteert nog weer andere definitie: Grondbeleid is het kader waarbinnen het ruimtelijk beleid, zowel ten aanzien van volkshuisvesting, economische ontwikkeling en openbare ruimte, als voor infrastructuur, recreatie en natuur op een verantwoorde en transparante wijze vorm kan krijgen. Een opvallend verschil tussen de definitie van de gemeente Lingewaard en die van VNG en Deloitte is dat in de definitie van de gemeente sprake is van ‘interventie’, waar VNG en Deloitte spreken over ‘vastleggen van bestemming’ respectievelijk ‘het kader’. In de definitie van grondnota 2013 is daarmee sprake van een actie of uitvoering, terwijl VNG en Deloitte het hebben over kaderstelling. Een tweede opvallend verschil is dat de definitie van de gemeente Lingewaard spreekt van ‘een doelstelling veiligstellen’. VNG en Deloitte spreken over ‘maatschappelijk gewenste bestemming’ respectievelijk ‘…ruimtelijk beleid vorm kan krijgen’. Ten opzichte van VNG en Deloitte klinkt de definitie van de gemeente Lingewaard daarmee wat defensief, waar VNG en Deloitte juist een wat opener formulering kiezen. Een dergelijke open houding past bij de naderende introductie van de Omgevingswet.
4
De Wro gaat – waarschijnlijk op 1 januari 2022 – op in de Omgevingswet.
26
Praktische Grondzaken 20.209
1
DE OMGEVINGSWET Op het moment van schrijven van dit rapport is de Wro nog het wettelijk kader voor het ruimtelijk beleid. Deze wetgeving zal, samen met 25 andere wetten, opgaan in de Omgevingswet. De datum waarop deze Omgevingswet van kracht wordt is al verschillende keren verschoven. Als de Omgevingswet van kracht wordt, vormt die het nieuwe wettelijk kader voor het ruimtelijk beleid en daarmee voor een belangrijk deel ook voor het grondbeleid. Op het moment dat dit Rekenkamerrapport geschreven wordt, is de beoogde inwerkingtredingsdatum van de Omgevingswet 1 januari Omgevingsvisie 2022. Maar ook op het moment van schrijven van dit rapport heeft de Eerste Kamer besluitvorming net weer vier weken opgeschort. Het is op dit moment daarom ongewis of de datum van 1 januari 2022 wordt gehaald. Met de Omgevingswet worden 26 wetten op het gebied van de fysieke leefomgeving in één nieuwe wet geïntegreerd. Met dit nieuwe wetstelsel wenst de wetgever vier verbeterdoelen te bereiken: • het vergroten van de inzichtelijkheid, de voorspelbaarheid en het gebruiksgemak van het omgevingsrecht; • het bewerkstelligen van een samenhang en de benadering van de fysieke leefomgeving en het beleid, besluitvorming en regelgeving.
• het vergroten van de bestuurlijke afwegingsruimte door een actieve en flexibele aanpak mogelijk te maken voor het bereiken van doelen voor de fysieke leefomgeving; • het versnellen en verbeteren van besluitvorming over projecten in de fysieke leefomgeving.
Programma
Omgevingsplan
AMVB's
Belangrijke instrumenten in de nieuwe Omgevingswet Omgevingsvergunning • de omgevingsvisie • het programma • het omgevingsplan • de omgevingsvergunning Projectbesluit • het projectbesluit. De omgevingsvisie is de samenhangende en integrale strategische visie voor de gehele fysieke leefomgeving op hoofdlijnen. Een programma is een pakket met beleidsvoornemens en maatregelen om bepaalde normen en doelen in de fysieke leefomgeving te bereiken. Een omgevingsplan is een juridisch plandocument met samengebundelde gemeentelijke regels voor de fysieke leefomgeving. Het omgevingsplan is de opvolger van de bestemmingsplannen en de verordeningen. Belangrijk zijn de Algemene rijksregels (AMvB’s), die de uitvoeringsregelgeving van de Omgevingswet voor procedures, termijnen, regels (algemeen) voor activiteiten, regels (algemeen) voor bouwen en normen en bepalingen voor overheden nader invullen. Een omgevingsvergunning is de toestemming om één of meer activiteiten in de fysieke leefomgeving uit te voeren. Het is een harmonisering van de vergunningverlening voor bestaande vergunningsplichtige activiteiten. Een Projectbesluit is het instrument voor ingrijpende en ingewikkelde projecten waarbij een publiek belang speelt.
Beleid kan gedefinieerd worden als het streven naar het bereiken van bepaalde doeleinden met bepaalde middelen en bepaalde tijdskeuzes5. Dat vertaalt zich als bereiken van bepaalde doeleinden In de meeste definities is het grondbeleid geen doel op zich, maar een hulpmiddel om andere doelen te bereiken. Dat wordt ook duidelijk geïllustreerd door hetgeen het BBV hierover zegt: het grondbeleid kent een eigen paragraaf in de begroting en verantwoording – in Lingewaard paragraaf 7 – maar verwijst daarin naar de programma’s waaraan het bijdraagt.
5
Hoogerwerf e.a.; Overheidsbeleid, Een inleiding in de beleidswetenschap, 2014
1
Praktische Grondzaken 20.209
27
met bepaalde middelen Uit de paragraaf grondbeleid in de begroting en verantwoording blijken de financiële middelen die voor het grondbeleid worden ingezet. Uit de nota grondbeleid blijkt welke instrumenten de gemeente kiest. En uit het programma blijkt hoe in specifieke gevallen een bepaalde combinatie van financiële middelen en instrumenten wordt gekozen. bepaalde tijdskeuze omdat het grondbeleid ondersteunend is aan het beleid dat het dient, bepaalt het beleid uit de programma’s in grote mate de tijdskeuze. Toch kan het zijn dat uitvoering van het grondbeleid ook zelfstandige elementen qua tijdsbepaling bevat. Bijvoorbeeld omdat de situatie zich voordoet dat grond verkaveld kan worden, dat marktomstandigheden gunstig zijn of om latere besluitvorming voor de ontwikkeling van grond mogelijk te maken door op voorhand een grondpositie in te nemen en zo prijsopdrijving te voorkomen. In de programma’s en de daarbij behorende nota’s stelt de gemeente de maatschappelijke doelen van het grondbeleid. De nota ruimte, en nota’s over wonen, economie, natuurbeheer en zo verder bepalen daarom samen welke doeleinden met het grondbeleid worden nagestreefd. In de nota grondbeleid stellen gemeenten de kaders voor hun grondbeleid, zowel qua financiën, qua instrumentarium als op het gebied van governance. De gemeenteraad bepaalt in deze nota op welke momenten het college welke informatie geeft.
In de nota grondbeleid kan worden vastgelegd bij welke inhoudelijke en financiële wijzigingen de raad moet worden geïnformeerd. Actief en faciliterend grondbeleid Binnen het grondbeleid kan een gemeente – aan de uiteinden van het spectrum – kiezen voor actief grondbeleid of faciliterend grondbeleid, of tussenvormen daarvan. Bij actief grondbeleid verwerft de gemeente zelf en voor eigen rekening en risico gronden, ontwikkelt die en vervreemdt ze weer door verkoop, pacht of erfpacht. Bij facilitair grondbeleid is de gemeente niet zelf eigenaar van de grond, maar is de grond in eigendom van een private partij. Ontwikkeling van de grond is voor rekening en risico van die private eigenaar. De gemeente ondersteunt ontwikkelingen bij facilitair rondbeleid wel: ze maakt ontwikkelingen mogelijk. De gemeente loopt in dat geval geen eigen risico op de ontwikkeling van de gronden. Tussen actief grondbeleid en facilitair grondbeleid zijn verschillende tussenvormen mogelijk. Dat zijn verschillende vormen van publiek-private samenwerkingen die zowel elementen van actief grondbeleid als van facilitair grondbeleid bevatten. Veel gemeenten kiezen voor situationeel grondbeleid. Dat betekent dat de gemeente per situatie afweegt of ze voor actief of voor facilitair grondbeleid kiest.
1
28
Praktische Grondzaken 20.209
actief grondbeleid • Strategische grondverwerving • Minnelijke verwerving • Gemeentelijke voorkeursrechten • Onteigening • Tijdelijke exploitatie • Gronduitgifteovereenkomst • Grondprijsbeleid
publiek private samenwerking • concessiemodel • coalitiemodel (bouwclaim) • alliantiemodel (joint venture)
faciliterend grondbeleid • Bestemmingsplan (of omgevingsplan) • Exploitatieplan, anterieure en posterieure overeenkomst • Baatbelasting • Leges • Planschade
actief grondbeleid - De overheid verwerft gronden, maakt ze bouwrijp en gebruiksrijp, en verkoopt ze vervolgens aan ontwikkelende partijen (ontwikkelaars, corporaties, particulieren). Actief grondbeleid is een sterk sturingsinstrument, maar de inzet ervan is risicovol als zich conjuncturele schommelingen voordoen6. faciliterend grondbeleid - De gehele ontwikkeling, inclusief de grondexploitatie, wordt aan private partijen overgelaten. situationeel grondbeleid - De gemeente kiest per ruimtelijke ontwikkeling welke vorm van grondbeleid ze wil voeren. Tabel 3.2 uit de nota Grondbeleid 2013 (bladzijde 25) Grondexploitatie
Actief Gemeente
Regisserend Ontwikkelende partij
Gemeente
Faciliterend Gezamenlijk of ontwikkelende partij Ontwikkelende partij (en in uitzonderingsgevallen de gemeente) Gemeente
Vastgoedexploitatie
Ontwikkelende partij
Beheerexploitatie openbare ruimte na afronding ontwikkeling Beheerexploitatie vastgoed
particulier/verhuurder
particulier/verhuurder
particulier/verhuurder
Ontwikkelende partij
Gemeente
Vraag 2: welke vormen van grondbeleid hanteert de gemeente Lingewaard volgens de Nota Grondbeleid? De nota Grondbeleid 2013 van de gemeente Lingewaard hanteert de volgende definitie van grondbeleid: “Grondbeleid is een doelgerichte overheidsinterventie in de grondmarkt. Door in de grondmarkt te interveniëren kan de overheid het bereiken van haar eigen doelstellingen veiligstellen”. De gemeente heeft volgens de Nota Grondbeleid “in algemene zin een voorkeur voor het voeren van een faciliterend grondbeleid, zal een regisserende rol aannemen indien dit in de gegeven omstandigheden wenselijk is en zal kiezen voor een actieve vorm van grondbeleid indien dat noodzakelijk is”. Bij de keuze welke vorm van grondbeleid wordt toegepast worden de volgende inputfactoren genoemd: • (Maatschappelijk) belang van de ontwikkeling voor Lingewaard • Mate waarin marktpartijen de ontwikkeling zelf ter hand willen nemen
6GROND VOOR GEBIEDS- ONTWIKKELING, INSTRUMENTEN VOOR GRONDBELEID IN EEN ENERGIEKE SAMENLEVING; Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, JUNI 2017
29
Praktische Grondzaken 20.209
1
• • • •
Eigendomssituatie Inschatting risicoprofiel en winstverwachting Aanwezigheid financiële middelen Beschikbaarheid capaciteit, kennis en kunde
De projecten die in dit onderzoek als casus dienden zijn zowel als actief als faciliterend te kenmerken: In het project Markt 20-24 participeert de gemeente en draagt zij risico. De verantwoording hiervoor lag onder andere in het realiseren van woningen, ook in het betaalbare segment. Bij aanpassing van de koop- en realisatieovereenkomst in 2018 wordt aangesloten bij doelen uit het collegeprogramma. Er is sprake van actief grondbeleid, mede op basis van keuzes in het verleden (strategisch aankopen van vastgoed). In het project Fitness Centre heeft de gemeente ook actief grondbeleid gevoerd. In het verleden heeft de gemeente vastgoed gekocht. De voorgenomen ontwikkeling wordt vervolgens door een private partij uitgevoerd. Met die partij zijn afspraken gemaakt over verdelen van verantwoordelijkheden en kosten. Dit bevat kenmerken van een faciliterend grondbeleid waarbij de gemeente minder directe risico’s loopt op de exploitatie. De uitvoering Visie Polseweg bestaat uit twee delen: 1. een investeringsproject waarbij het sportcomplex wordt verplaatst naar een andere locatie en 2. een woningbouwontwikkeling op de vrijkomende gronden waarbij voor de realisering van dit deel faciliterend grondbeleid wordt gevoerd. De anterieure overeenkomst is echter nog niet gesloten en het kostenverhaal is nog niet bepaald. Het project Zandsestraat verkeert nog in de initiatieffase.
De gemeenten onderzoekt nog de rol die zij wil hebben bij de ontwikkeling van het project. Wel is een haalbaarheidsanalyse uitgevoerd, inclusief risicoanalyse. Vraag 3: Welke instrumenten van grondbeleid zijn er in de literatuur? In het grondbeleid kan de gemeente verschillende instrumenten toepassen. Onderstaand zijn, ingedeeld naar actief, faciliterend grondbeleid en vormen van publiek-private samenwerking, een aantal instrumenten toegelicht. Instrumenten bij een actief grondbeleid • Strategische grondverwerving • Minnelijke verwerving • Gemeentelijke voorkeursrechten • Onteigening • Tijdelijke exploitatie • Gronduitgifteovereenkomst • Grondprijsbeleid
Instrumenten bij een faciliterend grondbeleid • Bestemmingsplan (of omgevingsplan) • Exploitatieplan, anterieure en posterieure overeenkomst • Baatbelasting • Leges • Planschade
Publieke-private samenwerking • Concessiemodel • Coalitiemodel (bouwclaim) • Alliantiemodel (joint venture)
1
Praktische Grondzaken 20.209
30
Instrumenten bij een actief grondbeleid Als een gemeente een locatie zelf bedrijfsmatig exploiteert is er sprake van actief grondbeleid. Hierdoor kan de gemeentelijke regiefunctie in sommige gevallen beter worden vervuld. Echter, actief grondbeleid neemt ook een groot financieel risico met zich mee en het vraagt om ambtelijke en bestuurlijke inzet en expertise en financiële daadkracht. De gemeente beschikt over de volgende instrumenten bij actief grondbeleid: Strategische grondverwerving Strategisch verwervingsbeleid, ook wel anticiperend aankopen, houdt in dat de gemeente gronden aankoopt om binnen een bepaald plangebied haar grondpositie en onderhandelingspositie te versterken. Dit zet bepaalde ontwikkelingen in gang en versnelt ze. De prijs van grond kan ook een aanleiding zijn in een vroegtijdig stadium te verwerven. Bovendien kan de aankoop gedaan worden om ruilobjecten te verkrijgen. Een risico is dat de gemeente niet zeker weet of en wanneer de gemeente tot planvorming over kan gaan. Minnelijke verwerving Als de gemeenteraad of het college heeft besloten tot verwerving van gronden gaat er een ‘verwerver’ (aangewezen door de gemeente) in onderhandeling met de eigenaar of diens adviseur om deze gronden minnelijk te verwerven. Er wordt van tevoren onderzoek gedaan naar de prijzen die in de regio gelden.
Ook is het belangrijk om te weten hoeveel andere spelers er op de markt zijn. Het is aan te raden een strategisch verwervingsplan op te stellen naar aanleiding van deze gegevens. Gemeentelijke voorkeursrechten Bij actief grondbeleid wordt de Wet voorkeursrecht gemeenten vaak toegepast. Deze houdt in dat gemeenten het wettelijke recht van voorrang op de verwerving van onroerende zaken hebben. De wet kent de volgende doelen: het versterken van de regierol van gemeenten bij de uitvoering van ruimtelijk beleid, meer inzicht in de grondmarkt en prijsbeheersing. Het voorkeursrecht staat via de Aanvullingswet grondeigendom in de Omgevingswet. Onteigening Als minnelijke verwerving niet mogelijk is kan de gemeente onteigenen. Verwerving vindt dan onder dwang plaats (onteigening staat ook in de Omgevingswet). De regels die aan het onteigeningstraject zijn gebonden staan in de Onteigeningswet. De bepalingen die hierin staan worden overgenomen in de Aanvullingswet grondeigendom (naar verwachting in werking tredende in 2022). Tijdelijke exploitatie Tussen de verwerving van gronden en het aanwenden ten behoeve van de beoogde ontwikkeling is er vaak een (substantiële) periode van beheer. Dit kan bestaan uit tijdelijke verhuur of pacht waarvoor contracten opgesteld worden.
Gronduitgifte-overeenkomst In de gronduitgifte legt de gemeente de voorwaarden van de gewenste ontwikkeling vast richting de afnemende partij. De gemeente bepaalt de vorm van de ontwikkeling. In de overeenkomst worden ook de uitgifteprijzen vastgelegd. Grondprijsbeleid De wijze waarop de gemeente de waarde van haar gronden bepaalt en waarop zij de kaders, uitgangspunten en randvoorwaarden vaststelt is het grondprijsbeleid. Hierbij moet de gemeente rekening houden met staatssteunregelgeving. Dit instrument levert een belangrijke bijdrage aan een actief grondbeleid en wordt bij voorkeur vastgelegd in een afzonderlijke nota prijsbeleid. Instrumenten bij een faciliterend grondbeleid Indien de gemeente met betrekking tot grondbeleid een meer faciliterende (passieve) rol wil aannemen, laat deze de grondexploitatie over aan een particuliere grondexploitant. De gemeente beperkt zich dan tot haar publiekrechtelijke rol: ze stelt de kaders en randvoorwaarden van de ontwikkeling vast en de controle hierop. Bij een faciliterend grondbeleid loopt de gemeente minder financiële risico’s. Bestemmingsplan (of omgevingsplan) Met het bestemmingsplan (omgevingsplan onder de Omgevingswet) legt de raad vast welke (particuliere) activiteiten
1
Praktische Grondzaken 20.209
31
geoorloofd zijn op welke plaats binnen haar gemeentegrenzen. De bestemmingen worden weergegeven op een verbeelding en voorzien van regels en toelichting. Het bestemmingsplan moet in principe om de tien jaar worden herzien. Exploitatieplan, anterieure en posterieure overeenkomst Als een ontwikkeling door private ontwikkelaars wordt geïnitieerd, speelt de aanleg van de noodzakelijke openbare voorzieningen openbare voorzieningen eenzelfde belangrijke rol als wanneer de gemeente initiatiefnemer is. Deze zijn de verantwoordelijkheid van de gemeente en private ontwikkelaars kunnen de gemeente verzoeken dergelijke voorzieningen aan te leggen. De kosten moeten verhaald worden op de ontwikkelaar, wat kan via het publiekrechtelijke exploitatieplan of door middel van de privaatrechtelijke anterieure of posterieure overeenkomst. Hierin worden eisen voor kostenverhaal, bouwrijp maken, inrichting voor de openbare ruimte en nutsvoorzieningen opgenomen. Baatbelasting Baatbelasting kan geheven worden voor gemeentelijke uitgaven waardoor een vastgoed object voordeel heeft. Alleen voor kosten die niet via de omgevingsvergunning kunnen worden verhaald is er de baatbelasting. De belastingrechter stelt hoge eisen aan de heffing van deze belasting (vooral aan wijze en mate). Leges Met dit instrument kunnen kosten in rekening worden gebracht voor administratieve handelingen van de gemeente.
De mogelijkheid van heffing van leges moeten vastgelegd zijn in de gemeentelijke Legesverordening. Zo ontstaat de heffingsgrondslag. De leges worden elk jaar vastgesteld voor het gehele grondgebied van de gemeente. De vastgestelde kosten van de administratieve handelingen mogen niet overschreden worden. Planschade Als een particulier schade lijdt of dreigt te leiden door (gemeentelijke) plannen, kan planschade optreden. Dit kan bij actief en faciliterend grondbeleid gebeuren. Bij faciliterend grondbeleid kan de gemeente planschade verhalen. Publiek-private samenwerking Ook zijn verschillende mengvormen van publiek-private samenwerking (PPS) inzetbaar tussen gemeenten en private ontwikkelaars (naast actief en faciliterend grondbeleid). PPS is een juridisch gestructureerde samenwerking tussen een of meer publieke partijen en een of meer marktpartijen op het terrein van de grondexploitatie en markeert de overgang van actief naar faciliterend grondbeleid. Het kan ingezet worden voor verlegging of vermindering van risico’s (beschikkend over grondposities) of om invloed op de ontwikkeling te krijgen (geen grondposities). PPS – concessiemodel Hierin wordt de gebiedsontwikkeling zoveel mogelijk door marktpartijen uitgevoerd. De gemeente heeft het initiatief, regisseert de aanbesteding en definieert de te leveren output en het kwaliteitsniveau.
Publieke en private partijen verdelen de risico’s van de werkzaamheden en leggen ze vast in een concessiecontract. Vervolgens draagt de gemeente haar taken (aanleg van de publieke voorzieningen) en bevoegdheden over aan de private ontwikkelaar(s). PPS – coalitiemodel (bouwclaim) In een coalitiemode worden verdeelde werkzaamheden, verantwoordelijkheden, zeggenschap en risico’s bij de ontwikkeling onder gemeente en private ontwikkelaars vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst (bouwclaimmodel). De gronden zijn hierbij gedeeltelijk of geheel in bezit van marktpartijen. PPS – alliantiemodel (joint venture) Als overheid en bedrijfsleven samen voorzieningen ontwikkelen, realiseren, exploiteren en/of beheren vanuit een gezamenlijke risicoacceptatie ten aanzien van kosten en opbrengsten is er sprake van een alliantiemodel. De werkzaamheden, verantwoordelijkheden, zeggenschap en risico’s worden overgedragen aan een speciaal hiervoor opgerichte gemeenschappelijke projectorganisatie (zwakke variant) of joint venture (sterke variant). Hierin nemen zowel de gemeente als de marktpartijen deel.
1
Praktische Grondzaken 20.209
32
Vraag 4: Welke instrumenten van grondbeleid hanteert de gemeente Lingewaard volgens de Nota Grondbeleid? Instrumenten van het grondbeleid worden in de Nota Grondbeleid onderverdeeld in juridisch en financieel instrumentarium. Onder juridisch instrumentarium worden genoemd: • Verwerving (met instrumenten minnelijke verwerving, onteigening, voorkeursrecht, grond-/waterbank en verwervingsfonds). • Beheer (met instrumenten zoals tijdelijke huur, bruikleenovereenkomsten, geliberaliseerde pacht). • Uitgifte (breed scala aan instrumenten zoals verkoop, erfpacht, opstalrechten). • Samenwerking (in veel gevallen zal gemeente samenwerken met marktpartijen. Die samenwerking kan in verschillende soorten overeenkomsten worden gegoten, zoals bouwclaim, concessies, samenwerking of een gezamenlijke rechtspersoon). • Kostenverhaal en fondsvorming (of, en zo ja, hoe gemeente kosten moet verhalen is vastgelegd in de Wro). Onder financieel instrumentarium wordt in de Nota Grondbeleid alleen grondprijsbeleid als concreet instrument genoemd. Het grondprijsbeleid kent uiteraard vele aspecten. In de Nota Grondbeleid worden in dit hoofdstuk, naast de manier van het vaststellen van grondprijzen vooral veel aspecten van het voeren van grondexploitaties benoemd. In de projecten die we hebben onderzocht komen we verschillende van de hierboven genoemde instrumenten tegen.
In bijlage 3 is per project toegelicht welke instrumenten per project zijn aangetroffen.
1
33
Praktische Grondzaken 20.209
Vraag 5: Welke kansen en risico’s van grondbeleid zijn er in de literatuur en hoe kunnen die worden beheerst? Soorten risico’s Grondbeleid kent verschillende soorten risico’s. De Commissie BBV deelt de risico’s in financiële risico’s, uitvoeringsrisico’s en maatschappelijk gerelateerde risico’s in. financiële risico’s - resultaat aanbestedingen - verschil geraamde en begrote bouwkosten - verkoopprijzen - rentelasten
uitvoeringsrisico’s - planning
maatschappelijke risico’s - doelen - veranderende (politieke) voorkeuren - veranderende wet- en regelgeving over beleid van hogere overheden
Een individuele grondexploitatie kent per definitie onzekerheden en risico’s ten aanzien van het begrote financiële eindresultaat. Planning, verwachte verkoopprijzen, geraamde kosten, verwachte rentelasten en plankosten worden geraamd, maar zijn op voorhand onzeker. Er is niet alleen risico op de individuele grondexploitaties, maar ook op de grondportefeuille als geheel. Prijzen en afzetmogelijkheden kunnen veranderen door markt en conjunctuurinvloeden wijzigen. In de uitvoering kunnen er zowel interne als externe factoren zijn waardoor een planning niet gehaald wordt. Interne factoren kunnen zijn dat goederen of diensten niet tijdig worden geleverd of dat vergunningen niet tijdig worden afgegeven, externe factoren zijn bijvoorbeeld vondsten van archeologische waarde, bijzondere flora en fauna of aanwezigheid van vervuiling. Maatschappelijke risico’s voor een project kunnen veranderende of schuivende doelen zijn. Doelen kunnen in de loop van de tijd door de gemeente zelf worden bijgesteld door voortschrijdend inzicht of verandering van politieke samenstelling van de gemeenteraad en/of het college. Maar ook andere overheden en maatschappelijke partijen kunnen grote invloed hebben op de gestelde doelen. Bijvoorbeeld wijzigende wetgeving of veranderende prioritering door conjuncturele ontwikkelingen kunnen grote invloed hebben.
1
Praktische Grondzaken 20.209
34
Het is ondoenlijk om een complete risicokaart te maken die voor alle grondexploitaties relevant is. De drieslag maatschappelijke risico’s, uitvoeringsrisico’s en financiële risico’s zoals het BBV dat voorschrijft, kan wel altijd gemaakt worden. Goede en begrijpelijke informatie voor gemeenteraad, college en ambtelijke organisatie helpt om inzicht te krijgen in de risico’s. Beheersing van risico’s door nota grondbeleid en andere standaard documenten De gemeenteraad kan een samenvattende visie op het grondbeleid vastleggen in de nota grondbeleid. Daarin worden keuzes vastgelegd die de gemeente maakt voor de uitvoering en de resultaten en de risico’s. In de begroting en de jaarrekening moeten die worden uitgedrukt in de paragraaf grondbeleid. Dat is een door het Besluit Begroting en Verantwoording verplichte paragraaf. De eisen die het BBV aan deze paragraaf legt, hebben tot doel te komen tot een transparante en uniforme aanpak waarbij voldoende recht gedaan wordt aan het voorzichtigheidsbeginsel. Met het vaststellen van een nota grondbeleid en van de gemeentelijke jaarbegroting geeft de gemeenteraad uiting aan zijn kaderstellende rol. De gemeenteraad kan vervolgens meerdere Planning- en Controlproducten aanwijzen waarin het grondbeleid aan de orde komt of die expliciet aan het grondbeleid zijn gewijd.
Voorbeelden daarvan kunnen zijn de voorjaarsnota en najaarsnota meerjarenprognosegrondexploitaties Een meerjarige vooruitblik biedt de mogelijkheid relatief diep in te gaan op de oorzaak van wijzigingen en geconstateerde risico’s. In de sturing van het grondbeleid gaat het in de kern om programmering (inhoud van de grondexploitaties) planning (looptijd en voortgang) prijzen (verkoop van kavels) plankosten (kosten om een locatie te ontwikkelen) parameters (rente, inflatie, organisatie en overhead) prognose (van het verwachte financiële resultaat en het bijbehorende risicoprofiel) Artikel 11 BBV schrijft voor dat er een kengetal is voor grondexploitaties. Dit kengetal geeft aan hoe groot de waarde van de bouwgrond in exploitatie is ten opzichte van de totale (geraamde) baten uitgedrukt in een percentage. Het kengetal voor grondexploitaties staat in de begroting en verantwoording in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’.
Volgens artikel 16 van het Besluit Begroting en Verantwoording bevat de paragraaf grondbeleid in de gemeentelijke begroting en jaarrekening tenminste de volgende elementen: een visie op het grondbeleid in relatie tot de realisatie van de doelstellingen van de programma’s die zijn opgenomen in de begroting een aanduiding van de wijze waarop de gemeente het grondbeleid uitvoert een actuele prognose van de te verwachten resultaten van de totale grondexploitatie een onderbouwing van de geraamde winstneming de beleidsuitgangspunten omtrent de reserves voor grondzaken in relatie tot de risico’s van de grondzaken In de visie op het grondbeleid beschrijft hoe de gemeente haar doelstellingen in het ruimtelijk beleid wil verwezenlijken. In het ruimtelijk beleid beschrijft de gemeente de stand en gekozen ontwikkelingsrichting van het ruimtegebruik: waar komen woningen, winkels, bedrijventerreinen en zo verder.
In de visie op het grondbeleid komen tenminste de volgende onderwerpen aan de orde: de ruimtelijke doelstellingen in relatie tot de doelstellingen in de verschillende programma’s het grondprijzenbeleid; hierin geeft de gemeente aan hoe de verkoopprijs voor verschillende typen gebruik wordt bepaald de looptijd en planning van verschillende ruimtelijke plannen de eventuele keuze om gronden voor specifieke bestemmingen in erfpacht uit te geven de wijze van toerekening van kosten voor bovenwijkse voorzieningen de wijze van financiering van grondexploitaties, de rentelasten en de parameters voor inflatie, overhead en plankosten.
Praktische Grondzaken 20.209
1
35
In de paragraaf of nota grondbeleid geeft de gemeente voor concrete ontwikkellocaties aan op welke wijze zij het grondbeleid uitvoert. Hier wordt onderscheid gemaakt tussen actief grondbeleid met volledig publieke ontwikkeling en faciliterend grondbeleid met volledig private ontwikkeling of samenwerking met marktpartijen via een publiek-private samenwerkingsstructuur. Ook maakt de gemeente hier onderscheid tussen grootschalige ontwikkellocaties en midden- of kleinschalige locaties. Op basis van eigendom, risico’s en gewenste invloed geeft de gemeente aan waarom een gemaakte keuze het meest geschikt is om de doelstellingen te bereiken. In de paragraaf grondbeleid dient de gemeente een actuele prognose te geven van de te verwachten resultaten op eindwaarde van de totale grondexploitatie. Het abstractieniveau van dit gegeven mag dermate hoog zijn, dat geen bedrijfsgeheimen worden prijsgegeven. Alle onderdelen van het grondbeleid moeten hier samenvattend worden weergegeven, zoals de uitkomsten van actieve grondexploitaties als prognoses en voortgang van gebiedsontwikkeling via publiek-private samenwerkingsvormen. Voor de vergelijkbaarheid is het van belang dat in de paragraaf een vergelijking wordt gemaakt met de vorige prognose. Daarbij gaat de gemeente in op majeure wijzigingen in verschillende locaties en de achtergrond daarvan.
Ook vermeldt de gemeente eventuele wijziging van parameters en het effect daarvan voor de prognoses van de verschillende onderdelen van het grondbeleid. Bij tussentijdse winstnemingen is het voorzichtigheidsbeginsel leidend: winst wordt pas genomen als die is gerealiseerd. Het voorzichtigheidsbeginsel wordt concreet gemaakt met de POC-methode7: voor zover gronden zijn verkocht en opbrengsten zijn gerealiseerd kan tussentijds naar rato van de voortgang van de grondexploitatie winst op basis van de eindwaarde worden genomen. voorwaarden hiervoor zijn: het resultaat op de grondexploitatie kan betrouwbaar worden ingeschat én de grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht én de kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie genomen. De commissie BBV beveelt hiervoor aan om de wijze waarop de gemeente omgaat met (projectspecifieke) risico’s bij het bepalen van tussentijdse winstneming en de omvang van het weerstandsvermogen uit te werken in de paragraaf grondbeleid of weerstandsvermogen en risico’s, een van beide gelijknamige nota’s of in de financiële verordening. Aanwending van tussentijdse winstneming is een bevoegdheid van de gemeenteraad. In de paragraaf grondbeleid dient ook aandacht te zijn voor de uitgangspunten die de gemeente hanteert bij de reserves in relatie tot de risico’s van de grondzaken.
De risico’s verbonden aan grondbeleid beheerst de gemeente door risicomanagement. Behalve het beperken en voorkomen van risico’s is het vormen van reserves een belangrijk onderdeel van risicomanagement. De gemeenteraad besluit of voor de risico’s van het grondbeleid een aparte reserve wordt gevormd of dat risico’s door de weerstandscapaciteit voor de gehele gemeente wordt opgevangen. Als de gemeenteraad besluit tot het instellen van een aparte reserve, geeft hij hiervoor uitgangspunten mee: de dotaties via bijvoorbeeld (tussentijdse) winstneming en bijdrage van de algemene reserves aan de reserve grondbeleid minimale en maximale omvang reserve grondbeleid in relatie tot de omvang van het risicoprofiel de wijze waarop conjunctuurrisico’s enerzijds en projectspecifieke risico’s anderzijds worden meegerekend bij het bepalen van de hoogte van de reserve grondbeleid criteria voor risico’s die ten laste van de reserves grondbeleid worden gebracht de wijze waarop de reserve grondbeleid wordt afgeroomd wanneer de omvang hoger is dan de geformuleerde maximale omvang.
7
POC = percentage of completion (=realisatiepercentage)
1
Praktische Grondzaken 20.209
36
Grondexploitatie in andere paragrafen In de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ staat het kengetal grondexploitatie als onderdeel van een aantal kengetallen. Bij deze kengetallen schrijft de gemeente een oordeel over de onderlinge verhouding tussen de kengetallen. In deze paragraaf staat ook de risico-inventarisatie, en daarmee ook de risico’s die samenhangen met grondexploitatie, gebiedsuitbreiding, faciliterende grondexploitaties en exploitaties in publiek-private en publiek-publieke samenwerkingen. Het gaat hier om de risico’s voor de portefeuille als geheel en die samenhangen met verwachtingen van markt- en conjunctuurinvloed. In de paragraaf financiering staat de wijze waarop rentelasten, renteresultaat, de wijze waarop rente aan investeringen, grondexploitaties en taakvelden wordt toegerekend. Ook staat hier de financieringsbehoefte. Het BBV geeft hiervoor nadere voorschriften, die te ver gaan voor behandeling in een notitie over grondbeleid. In de paragraaf verbonden partijen wordt informatie opgenomen die gericht is op het eigenaar van een verbonden partij zijn. Het gaat om beleidsvoornemens en de sturingsrelatie die de gemeente met een verbonden partij heeft. Activiteiten van verbonden partijen die actief zijn met grondexploitaties kunnen concurreren met door de gemeente geïnitieerde gebiedsontwikkelingen.
Ter bevordering van het integrale beeld is het verstandig in de paragraaf grondbeleid de keuze en doelstelling toe te lichten om het grondbeleid tot uitvoering te brengen via één of meerdere samenwerkingsverbanden en te verwijzen naar de verbonden partijen in de gelijknamige paragraaf die zich bezighouden met grondexploitatie. Vraag 6: Hoe worden risico’s volgens de Nota Grondbeleid 2013 beheerst? In de Nota Grondbeleid wordt uitvoerig stilgestaan bij risico’s. Belangrijk aspect dat bij risico’s wordt genoemd is de weerstandscapaciteit. Er moet voldoende ‘geld op de plank liggen’ om risico’s te kunnen dragen. Om te bepalen hoe hoog die weerstandscapaciteit moet zijn is inzicht in risico’s nodig. Een risico wordt gedefinieerd als de kans op een bepaalde negatieve afwijking van de verwachte uitkomst en het gevolg ervan. Vereenvoudigd, in formulevorm, is dat ‘risico = kans * gevolg’. Om de weerstandscapaciteit te bepalen wordt er bij iedere actualisatie van de grondexploitatie een risicoanalyse uitgevoerd. Die risicoanalyse is systematisch opgezet met een lijst van mogelijke type risico’s, de kans op optreden van het risico en passende beheersmaatregelen. Ten aanzien van de werkwijze bij het starten van projecten wordt in de Nota Grondbeleid ook gesteld dat voorafgaand aan de start van gebiedsontwikkelingen een financiële analyse wordt opgesteld.
Daar maken ook een risicoanalyse en inschatting van de mogelijkheden om risico’s te beheersen deel van uit. De communicatie in de P&C-cyclus over risico’s gebeurt als volgt. Onderstaand overzicht van risico’s komt uit de begroting 2020. Risico’s met een score boven de 15 (rood en oranje) worden in de begroting nader toegelicht in een tekstblok dat onder deze figuur in de begroting staat.
1
Praktische Grondzaken 20.209
37
Figuur 1: rapportage over risicoanalyses (uit begroting 2020)
In de onderzochte projecten zijn ook risicoanalyses gemaakt. De bedragen waar het in die risicoanalyses om gaat zijn te klein om dit totaaloverzicht te belanden. Bij het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat deze wel meegenomen worden in het totaal onder overige risico’s. Het gaat om totaalbedragen van maximale enkele tienduizenden euro’s per project. Er wordt ook per project benoemd hoe de risico’s beheerst kunnen worden. De genoemde cyclus van risicomanagement (Inventariseren, Benoemen beheersmaatregelen, Uitvoeren en Evalueren) is voor de onderzochte projecten niet geheel aangetroffen in de ontvangen projectendossiers: risico’s worden wel geïnventariseerd in de genoemde groepen (zie voetnoot 1 op pagina 10 en het kader hierna onder norm 2). Beheersmaatregelen worden ook benoemd. Maar we hebben geen stukken die duiden op het uitvoeren van de beheersmaatregelen of een evaluatie ervan aangetroffen.8
Onderzoeksnormen Norm 1. Het beleid en de beleidskaders worden conform externe en interne regels geactualiseerd. We concluderen dat de Nota Grondbeleid uit 2013 niet, zoals in de Nota zelf is aangegeven, iedere vier jaar geactualiseerd wordt. Sinds 2013 heeft geen actualisatie plaatsgevonden. Dit is niet conform het eigen beleid. De actualisatie heeft niet plaatsgevonden omdat dit gepland staat om mee te nemen bij het opstellen van de Omgevingsvisie. Zowel ambtelijk, bestuurlijk als in de raad weet men desgevraagd waarom de actualisatie niet heeft plaatsgevonden. Er is echter nooit een besluit over genomen door college of raad waarin deze verantwoording ook is vastgelegd. Actualiseren was logisch geweest gelet op de gewijzigde marktomstandigheden sinds 2013. In de projecten zien we terug dat wel steeds de koppeling wordt gelegd met actuele beleidskaders, zoals een nieuw collegeakkoord of woonvisie. Woningbouwprogramma’s worden aangepast, uiteraard ook vanwege gewijzigde 8 Bij ambtelijk wederhoor is aangegeven dat de risico-analyses wel zijn uitgevoerd, maar deze zijn niet ontvangen door de onderzoekers.
1
Praktische Grondzaken 20.209
38
marktomstandigheden, maar daarbij wordt ook verwezen naar actueel beleid waar het aangepaste programma bij aansluit. Ook wordt bijvoorbeeld verwezen naar provinciaal beleid of afspraken in de regio, zoals het voornemen van de provincie om bedrijventerreinen te schrappen/ af te waarderen. De gemeente hanteert een actuele grondprijzenbrief (2020/2021) waarin voor diverse vastgoedsegmenten en functies de actuele/ gehanteerde prijs of methode wordt genoemd. Het grondprijsbeleid is een belangrijk onderdeel van het grondbeleid. Om de twee jaar wordt de grondprijzenbrief geactualiseerd. Het grondbeleid en de omgevingsvisie zijn nauw verbonden: het grondbeleid hangt als het ware onder de paraplus van het omgevingsplan. In de omgevingsvisie worden lange termijn doelen / strategische opgaven voor de fysieke leefomgeving vastgesteld. Op hoofdlijnen komen hierin de ambities op gebieden zoals wonen, werken, landschap en verkeer en vervoer. Het opstellen van een omgevingsvisie is onder de Omgevingswet verplicht voor het Rijk, de provincies en gemeenten. De provincie Gelderland heeft al een omgevingsvisie opgesteld en de ontwerp Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is opgesteld door het Rijk. Lingewaard is op het moment bezig met het opstellen van de omgevingsvisie, één visie voor het hele grondgebied van de gemeente.
In de Nota Wonen 2016-2020 wordt een opgave tot 2020 genoemd van 700 woningen om aan de groei van de woningbehoefte in de gemeente te kunnen voldoen. Voor de jaren 2021- 2025 werd verwacht nog eens circa 250 woningen nodig te hebben. Volgens de actuele regionale afspraken moet Lingewaard tot 2030 nog zo'n 1700 woningen laten bouwen, waarvan er al 400 in bestaande plannen zitten. Conclusie: PM Norm 2: De in het theoretisch gedeelte gevonden normen (kaders) worden actief opgevolgd In onderstaande tekstvak staan de voor dit onderzoek belangrijke kaders / normen opgenomen. BELANGRIJKE KADERS IN DE NOTA GRONDBELEID: Rapportage over grondbeleid Jaarlijks worden de grondexploitaties tweemaal herzien. Hierbij worden in ieder geval verschillen toegelicht, worden de risicoanalyses geactualiseerd aan de hand van de risicokaarten, wordt geanalyseerd in hoeverre beheersmaatregelen zijn toegepast en worden de geactualiseerde resultaten gepresenteerd. Grondprijsbeleid De gemeente hanteert marktconforme grondprijzen. Concrete prijzen worden, indien mogelijk, jaarlijks vastgesteld in een separate notitie. Risicoanalyse Voor ieder project vindt bij de actualisatieslagen van de grondexploitatie ook een risicoanalyse plaats Risico’s worden daarbij ingedeeld naar de groepen: Programma, Financiën, Partijen, Fysieke Omgeving en Fasering.
Nu de grondexploitaties in ieder geval jaarlijks geactualiseerd worden, en als onderdeel daarvan ook de risicoinventarisaties, kan ook jaarlijks geïnventariseerd worden of beheersmaatregelen zijn uitgevoerd en wat daarvan het effect is geweest en of wellicht bijgestuurd moet worden. Dit is de cyclus van risicomanagement: Inventariseren, Benoemen beheersmaatregelen, Uitvoeren en Evalueren. In feite wordt dit, aan de hand van de hier genoemde methode om de benodigde weerstandscapaciteit te bepalen en ook beheersmaatregelen per risico te benoemen, een automatisch onderdeel van het actualiseren van grondexploitaties. Voor ieder risico wordt de kans van optreden ingeschat. Deze kan 20%, 40% of 60% zijn. Risico’s met een kans boven 60% worden verwerkt in de grondexploitatie. Bij de geïnventariseerde risico’s worden ook de meest passende beheersmaatregelen benoemd. De benodigde weerstandscapaciteit per lopend project wordt bepaald door per risico het risicobedrag te kwantificeren aan de hand van de formule “risico = kans x gevolg” en de uitkomsten per risico bij elkaar op te tellen.
1
Praktische Grondzaken 20.209
39
Weerstandsvermogen Artikel 11 BBV schrijft voor dat er een kengetal is voor grondexploitaties. Dit kengetal geeft aan hoe groot de waarde van de bouwgrond in exploitatie is ten opzichte van de totale (geraamde) baten uitgedrukt in een percentage. Het kengetal voor grondexploitaties staat in de begroting en verantwoording in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’. Het weerstandsvermogen wordt bepaald door: weerstandsvermogen = Beschikbare weerstandscapaciteit/Benodigde weerstandscapaciteit. Deze breuk moet tussen 1,0 en 1,4 liggen. Boven de 1,4 kan het meerdere vrij besteed worden, onder 1,0 is extra weerstandscapaciteit noodzakelijk. Grondbeleid in de begroting en jaarrekening Volgens artikel 16 van het Besluit Begroting en Verantwoording bevat de paragraaf grondbeleid in de gemeentelijke begroting en jaarrekening tenminste de volgende elementen: • een visie op het grondbeleid in relatie tot de realisatie van de doelstellingen van de programma’s die zijn opgenomen in de begroting • een aanduiding van de wijze waarop de gemeente het grondbeleid uitvoert • een actuele prognose van de te verwachten resultaten van de totale grondexploitatie • een onderbouwing van de geraamde winstneming • de beleidsuitgangspunten omtrent de reserves voor grondzaken in relatie tot de risico’s van de grondzaken We toetsen de hierboven genoemde kaders.
Rapportage over grondbeleid: In de dossiers zijn enkele grondexploitaties aangeleverd. Uit de P&C-cyclus blijkt dat de grondexploitaties van verschillende projecten worden geüpdatet. In de dossiers troffen we voor recente jaren risicoanalyses aan voor een aantal projecten. Die risicoanalyses lijken grondig en geheel conform het grondbeleid opgesteld. Er wordt systematisch ingegaan op aspecten als het type risico, berekening van de financiële gevolgen en beheersmaatregelen. Of beheersmaatregelen ook worden uitgevoerd en geëvalueerd is op basis van de projectdossiers niet na te gaan. Grondprijsbeleid: De gemeente hanteert een actuele, separate grondprijzenbrief. Hierin wordt onderscheid gemaakt naar diverse (sub)vastgoedsegmenten. Voor veel functies wordt aangegeven dat een taxatie wordt gebruikt of een op maat prijs wordt bepaald. De vaste bedragen die worden genoemd lijken marktconform en/of komen overeen met wat veel andere gemeenten rekenen voor soortgelijke functies. Risicoanalyse: aansluiten op de bevindingen bij ‘rapportage over grondbeleid’: uit de ontvangen projectdossiers en de daarin aangetroffen risicoanalyses blijkt niet duidelijk dat risico’s worden ingedeeld naar Programma, Financiën, Partijen, Fysieke Omgeving en Fasering. Ook is op basis van de ontvangen projectendossiers niet op te maken dat beheersmaatregelen zijn uitgevoerd of geëvalueerd.
Wel is te zien dat voor risico’s waarvan wel een risicoanalyse is aangetroffen de kans van optreden is ingeschat. Weerstandsvermogen: Hiervoor wordt het kengetal gehanteerd zoals is opgenomen in de Nota Grondbeleid en conform de Beleidsnota Risicomanagement van de gemeente. Grondbeleid in de begroting en jaarrekening: in de jaarstukken voor 2013 t/m 2019 en de begrotingen (o.a die voor 2020 en 2021) zijn de genoemde onderdelen opgenomen. Conclusie: aan deze norm wordt grotendeels voldaan, met name is dit zichtbaar over de laatste jaren. Norm 3: Er is een adequaat inzicht in de huidige en benodigde grondportefeuille van de gemeente Lingewaard alsmede in de ruimteclaim van en ruimtebeschikbaarheid voor vastgesteld beleid. Uit de informatie die we hebben ontvangen blijkt dat voor de projecten wordt verwezen naar opgaven (voor woningbouw, bedrijventerreinen of andere functies) die zijn benoemd of gebaseerd op stukken zoals de woonvisies, regionale afspraken of gebiedsvisies. In deze (visie)stukken zijn prognoses, aanbodmodellen en vraagmodellen opgenomen. Voor wonen betreft de opgave vooral aantallen woningen, huishoudens en plannen. Dit wordt niet uitgedrukt in hectares. Wel is het college zich
1
Praktische Grondzaken 20.209
40
er van bewust dat er een opgave ligt in het aanwijzen van (nieuwe) woningbouwlocaties en het doorlopen van planprocedures om ‘zachte’ woningplannen ‘hard’ te maken: de bestemmingswijziging is dan onherroepelijk en opgenomen in het bestemmingsplan. Voor woningbouw is sprake van grote druk op de markt, waardoor er sprake is van een tekort aan nieuwbouwlocaties/ plannen met een onherroepelijke status, ook op regionaal niveau. Doordat de omgevingsvisie nu wordt opgesteld, is de uiteindelijke ruimteclaim voor toekomstige opgaven nog niet bekend en kan de huidige grondportefeuille ook niet vergeleken worden met de benodigde grondportefeuille.
Norm 4: De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders worden steeds op de afgesproken wijze in het besluitvormingsproces betrokken. Ze krijgen actief de voor hun functie noodzakelijke documenten aangereikt en ze hebben toegang tot alle voorhanden informatie. De verschillende gremia acteren daarbij rolvast. Uit de informatie in onze dossiers constateren we dat er regelmatig informatienota’s naar het college gaan waarin afwijkingen binnen projecten worden besproken. Daarnaast worden projecten ook regelmatig op informele wijze besproken en gedeeld binnen het college tijdens projectpresentaties. Het college vraagt op die manier actief om geïnformeerd te worden. Tijdens de vaste momenten in de P&C-cyclus worden raad en het college betrokken/geïnformeerd. In bijlage 2 van de Nota Grondbeleid staat benoemd dat het college bevoegd is voor verwervingen tot €25.000 jaarlijks. Op pagina 37 van de Nota Grondbeleid is nader geduid dat dit budget bedoeld is voor kleine grondaankopen zoals aankoop van reststroken voor verbreding van straten. Hierbij plaatsen we twee opmerkingen. Ten eerste is niet duidelijk dat de uitleg op pagina 37 over dit budget en de genoemde €25.000 in bijlage 2 op hetzelfde budget slaan. Ten tweede vinden we de focus op enkel kleine aankopen (buiten projecten) te nauw.
Na een verwerving kunnen binnen projecten grote afwijkingen ontstaan die deze grens van € 25.000 overschrijden. Nu is nergens vastgelegd hoe bij majeure wijzigingen de ambtelijke organisatie aan de bel dient te trekken en college en of raad vooraf hierover moet informeren. Het zou het systeem sterker maken als deze er wel zouden zijn (zie ook aanbeveling 5). De organisatie wordt daar sterker van als voor iedereen duidelijk is wanneer iets wordt gerapporteerd en garandeert ook continuïteit als er medewerkers uitvallen. Dit zou in Nota Grondbeleid moeten terugkomen. Ook blijkt uit de dossiers dat de gemeenteraad regelmatig informatienota’s of presentaties ontvangt om op de hoogte gehouden te worden van de voortgang van projecten. Circa de helft van de aanwezigen bij het gesprek dat we met raadsleden hadden weet wat het grondbeleid inhoudt, dat er samenhang is met andere beleidsterreinen (woonvisie, economische visie et cetera) en dat er grote risico’s kunnen kleven aan grondbeleid. Ook uit het gesprek dat we met leden van het college hadden komt het beeld naar voren van een college dat vertrouwt dat de informatievoorziening door de ambtelijke organisatie richting hen en de raad in orde is.
Ons algemene beeld is dat college en ambtelijke organisatie te goeder trouw zijn, informatie over actuele projecten beschikbaar is (een lijst) en dat de raad nu ook beter geïnformeerd wordt dan in het verleden. Ook wordt de raad circa vier keer per jaar extra geïnformeerd over projecten via de agendacommissie of per motie kan worden aangedragen. Dat is wel ad-hoc, en niet structureel. De grootste risico’s bij projecten en het grondbeleid worden in ieder geval meegenomen in de Turaps en de P&C-cyclus. Wel leeft het gevoel bij raadsleden dat ze niet goed in positie worden gebracht / geïnformeerd worden (zowel qua diepte als qua aantal momenten) en dat er sprake is van informatieongelijkheid tussen collegepartijen en oppositiepartijen. Van grote projecten wordt men te weinig op de hoogte gehouden, maar mogelijk dat de raad hier ook een te passieve houding in heeft aangenomen. Avonden waar de raad wordt bijgepraat, die komen vooral als college extra geld nodig heeft.
Norm 5: De gemeente beschikt over actuele en adequate dossierbeschrijvingen. Daaruit zijn de zaken die in het theoretisch kader zijn gevonden in de praktijk gebracht, waaronder tenminste begrepen (a) een beschrijving hoe het betreffende project zich verhoudt tot de ruimtelijke structuurvisie en/of andere beleidsbepalende documentatie (b) een projectbegroting, (c) een projectspecifieke risicoanalyse en (d) beschrijving van verantwoordelijkheden van betrokken actoren. Onder norm 1 beschreven we al dat in informatienota’s of in de toelichtingen bij begroting en jaarverslagen regelmatig wordt verwezen naar de aansluiting van de doelen van een project bij actueel beleid (zoals een woonvisie of een
1
Praktische Grondzaken 20.209
41
collegeakkoord). Ook bij wijzigingen in projecten (zoals het woningbouwprogramma) wordt aangegeven hoe die wijziging past bij actueel beleid. Bij de tussentijdse rapportages, jaarverslagen en begrotingen van recente jaren worden systematisch verschillen in saldo van projecten verklaard. In de jaren voor circa 2018 was hiervan veel minder sprake. Hetzelfde geldt voor risicoanalyse. Die zijn in recente jaren (2019/2020) wel aangetroffen in de dossiers, voor de jaren daarvoor niet. De risicoanalyses sommen ook betrokken actoren op en eventuele beheersmaatregelen die te nemen zijn ten aanzien van die actoren. In project Fitness Centre wordt in de grondexploitatie een quick scan genoemd ten aanzien van planschade genoemd. Dit is niet in het dossier aangetroffen. Voor dit onderzoek behoort dit echter wel tot de relevante stukken. Dit kwam bij de uitvraag van informatie niet automatisch boven water, terwijl dit wel in de grondexploitatie staat benoemd. Voor het project Zandsestraat is wel een haalbaarheidsanalyse inclusief risicoanalyse (uitgevoerd door een externe partij aangeleverd) en voor Polseweg zijn ook diverse externe onderzoeken, waaronder advisering over risico’s ontvangen. Voor Markt 20-24 is ook het taxatierapport/quick scan planschade (eveneens benoemd in de grondexploitatie) aangeleverd na de uitvraag van alle relevante stukken.
We hebben in dit onderzoek veel moeite gedaan om volledige dossiers van projecten boven water te krijgen (zie ook paragraaf 1.3). Ook ambtelijk is daar veel inspanning op gepleegd. We kunnen echter niet met zekerheid constateren dat we over volledige dossiers beschikken van de projecten die we hier hebben onderzocht. De ambtelijke organisatie lijkt niet op systematische wijze per project alle relevante informatie voor dit onderzoek boven water te kunnen krijgen. De redenen hiervoor zijn al genoemd in voornoemde paragraaf procesbeschrijving.
1
Praktische Grondzaken 20.209
42
Bijlage 3: Casusonderzoek Bijlage 3.1: Inleiding In dit hoofdstuk schetsen we in het kort de belangrijkste achtergronden van ieder project en presenteren we in een tijdlijn per project de belangrijkste gebeurtenissen die van belang zijn voor dit onderzoek. De vier geselecteerde projecten zijn: • Polseweg, verplaatsing Jonge Kracht te Huissen – (hierna: Polseweg) • Fitness Centre/Rietbaan-Zuid Huissen te Huissen (hierna: Fitness Centre) • Markt 20-24 te Gendt • Zandsestraat te Bemmel Ieder project wordt in een afzonderlijke paragraaf behandeld. Per paragraaf leest u: • een korte beschrijving van het project; • een overzicht van de wijze waarop in de stukken van de P&C-cyclus is gerapporteerd over het project; • een chronologische tijdlijn; • ingezette instrumenten; • benoemde risico’s en de beheersing ervan; • Conclusies per project. De tijdlijn is opgesteld aan de hand van de belangrijkste gebeurtenissen en is samengesteld op basis van de beschikbare informatie. In die tijdlijn worden gebeurtenissen na 2013 (de onderzoeksperiode voor dit onderzoek) beschreven. Dit onderzoek heeft geen betrekking op gebeurtenissen van vóór 2013, maar soms wordt in de korte beschrijving van het project wel de historische context van een project geschetst.
Bijlage 3.2: Polseweg, verplaatsing Jonge Kracht te Huissen Polseweg betreft het verplaatsen van de accommodatie Schalkshof als onderdeel van de uitvoering van de Visie Polseweg. In het kader van de uitvoering van de Visie Polseweg wordt (als deelproject / fase) de voetbalaccommodatie van Jonge Kracht aan de Bloemstraat verplaatst. Binnen dit project wordt een nieuw clubgebouw gebouwd met parkeerterrein en ontsluiting. Het doel is om met de verplaatsing van v.v. Jonge Kracht een aantal structurele problemen in de wijk Bloemstraat in Huissen op te lossen en de rand van Huissen aan deze zijde op een logische en ruimtelijk gewenste wijze af te ronden. Voor de uitvoer van de Visie Polseweg zijn door de gemeente ook gronden aangekocht en verkocht. De gemeente heeft voor de verplaatsingsmogelijkheden van de bedrijven aan de Polseweg geen eigen financiële middelen beschikbaar. Het transformatieproces is daarmee afhankelijk van reële verplaatsingsmogelijkheden voor de huidige bedrijven en van herbestemmingsmogelijkheden van de oude locaties. De gronden voor de woningbouw ontwikkeling op de vrijkomende gronden na verplaatsing van het sportcomplex zijn al wel verkocht, maar nog niet geleverd. Er is al wel een plan, maar er is nog geen onderbouwing voor de plankosten en daarmee is de anterieure overeenkomst nog niet gesloten.
Polseweg, verplaatsing Jonge Kracht is een faciliterend project, waarbij geïnvesteerd wordt in vastgoed en sportvelden op de gemeentelijke grondpositie.
1
Praktische Grondzaken 20.209
43
Tijdlijn project 7 juli 2016: Voor de renovatie van de accommodatie van Jonge Kracht is in de Kadernota 2017 een bedrag van € 1 miljoen opgenomen, gebaseerd op een grootschalige renovatie van de accommodatie van Jonge Kracht op de huidige locatie. 13 april 2017 De gemeenteraad stelt op 13 april 2017 de 'Visie Omgeving Polseweg - Huissen' vast. Belangrijke beleidskaders voor de uitvoering van dit project zijn de ‘Visie omgeving Polseweg’, het ‘Collegeprogramma 2014-2018’, de ‘Structuurvisie Lingewaard 2012-2022’, de ‘Sportnota’, de ‘Dijk als as van Ontwikkeling’ en de ‘Woonvisie 2016-2020’. Belangrijke aspecten van de Visie Omgeving Polseweg: • Transformatie van bedrijventerrein Polseweg. • Realisatie van woningbouw voor verbetering van stedenbouwkundige en landschappelijke kwaliteit. • Verbeteren van de ontsluiting van het sportpark. • Twee voorgestelde scenario’s (verplaatsen of renovatie Jonge Kracht). Mei-juni 2017: De gemeenteraad besluit de visie conform de variant verplaatsing Jonge Kracht uit te voeren: • 30 mei 2017 B&W stelt een voorbereidingskrediet van € 50.000 beschikbaar voor de voorbereidingskosten zoals taxatie, bodemonderzoek, architectuur en een kostenraming voor de verplaatsing van Jonge Kracht, voor de uitvoering van visie Polseweg. • In de Kadernota 2018 (d.d.
29 juni 2017) wordt € 3,3 miljoen (gebaseerd op interne berekening) genoemd voor de verplaatsing van het sportpark van Jonge Kracht en de aanleg van de groene bufferzone. Daarbij is voorgesteld het gevoteerde krediet van € 1 miljoen voor de renovatie uit de Kadernota 2017 te wijzigen in € 100.000 voor tijdelijke (kleinschalige) renovatie van de accommodatie van Jonge Kracht en de resterende € 900.000 toe te voegen aan het bedrag voor verplaatsing. • Door de raad beschikbaar gestelde bedrag komt hiermee in totaal € 4,2 miljoen voor de uitvoering van de Visie Polseweg, gebaseerd op de keuze voor de variant verplaatsing Jonge Kracht. • Bij het raadsvoorstel was een financiële verkenning van een externe adviseur (WR-Groenadvies) gevoegd ter onderbouwing, exclusief onderbouwing voor de kosten voor overige onderdelen. • Er was eenmalig voordeel van € 760.000 voortvloeiend uit de grondtransacties, die ten gunste kwam van de algemene reserve grondexploitatie. • Op termijn moeten afspraken gemaakt worden over de eigendomssituatie. • Er is een risico op bodemverontreiniging en er kan mogelijk subsidie aangevraagd worden. 23 november 2017 De gemeenteraad besluit de ‘Visie omgeving Polseweg’ uit te voeren conform de variant 2: verplaatsing van Jonge Kracht.
• Het college heeft de raad voorgesteld in te stemmen met variant 2, waarbij rekening gehouden kan worden met de wensen van SV Angeren (om te verplaatsen naar een andere locatie) • Bij het raadsvoorstel is melding gemaakt van de wijziging (en het risico) van de BTW-regelgeving voor sport, omdat de BTW-verrekening zou komen te vervallen. • Er wordt ingezet op strategische grondaankoop (inclusief financiële gevolgen), waarover de gemeenteraad in een niet-openbare vergadering wordt geïnformeerd. 21 maart 2018 B&W besluit om het voorbereidingskrediet te verhogen vanwege de eerdere start van de uitvoering. In het besluit wordt ook vermeld dat Jonge Kracht een verzoek heeft ingediend voor een extra natuurgrasveld, waarmee nog geen rekening is gehouden (financieel).
23 oktober 2018 Het college wordt geïnformeerd over de voortgang van de verplaatsing van Schalkshof, gekozen architect en het VO, de grondverwerving, gesprekken met de club en met de ontwikkelaar van de toekomstige woningbouwlocatie aan de Bloemstraat. Ook worden ontwikkelingen rond het Medisch Centrum meegenomen in de totale ontwikkeling.
1
Praktische Grondzaken 20.209
44
November 2018 De Programmabegroting 2019 vermeldt abusievelijk € 3,6 miljoen voor de verplaatsing van Jonge Kracht. Op 14-11-2018 vindt een presentatie op de heidag voor het college over de uitvoering visie Polseweg plaats. 17 januari 2019 De gemeenteraad wordt geïnformeerd (raadsoriëntatie-avond) over de uitwerking van de visie Polseweg. Het definitieve ontwerp van de velden (inclusief uitbreiding velden) is getoond. 1 april 2019 In de 1e Turap 2019 is een bedrag van € 600.000 toegevoegd om weer te komen tot het oorspronkelijke krediet van € 4,2 miljoen. 15 mei 2019 B&W heeft ingestemd met samenstelling bouwteam en onderhandse aanbesteding / eenmalig afwijken van inkoop- en aanbestedingsbeleid van de gemeente KAN DIT GENOEMD WORDEN?. Rond 26 mei 2019 wordt de bouwteamovereenkomst gesloten. 10 juli 2019 De projectleider informeert het college over de voortgang en planning van de uitvoering van de werkzaamheden op Schalkshof: • Vertraging door vervuiling en ‘stand still’ vanwege verhoogde bouwkosten. • Voor meer grip op de financiën, wordt de realisatie van het gehele project in drie fases uitgevoerd. 10 september 2019 De raad wordt via een informatienota geïnformeerd over de voortgang Schalkshof: • Vertraging door benodigde sanering leid niet tot budgettaire wijzingen. • Omzetting van € 1.400.000 voor de daadwerkelijke uitvoering naar een uitvoeringskrediet.