CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapportage grondbeleid - geanonimiseerd.pdf

Raadsvergadering 30 september 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Rapport grondbeleid van de rekenkamercommissie Lingewaard (Hamerstuk)25.411 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Praktische Grondzaken Eindrapportage

Stec Groep i.s.m. Rekenkamercommissie gemeente Lingewaard

Jasper Beekmans en Erik de Leve (Stec Groep) en Jeroen van Oort (Rekenkamercommissie Lingewaard) 3 juni 2021

Praktische Grondzaken 20.209

2

Praktische Grondzaken 20.209

3

Voorwoord De gemeenteraad heeft de rekenkamercommissie via een motie (d.d. 5 maart 2020) gevraagd onderzoek te doen naar de kansen en risico’s van een actief gemeentelijk grondbeleid. De rekenkamercommissie geeft graag gehoor aan deze wens. Het resultaat ligt nu voor. Het grondbeleid is een belangrijk gemeentelijk beleidsinstrument. Via het grondbeleid wordt het, in afstemming met het ruimtelijk ordeningsinstrumentarium, mogelijk gemaakt de beleidsdoelen, die een grondgebonden component hebben, te realiseren. Naast de gemeente spelen daar ook andere belanghebbenden een rol zoals grondeigenaren, projectontwikkelaars, huurders, gebruikers e.a. Het is belangrijk dat de gemeente in dit krachtenveld een duidelijke positie inneemt waarbij ook de verantwoording van het college aan de raad op ordentelijke wijze kan verlopen. Daartoe moeten bijv. de kaders voor de uitvoering, de interne projectadministratie, maar ook de praktische zaken e.a. op orde zijn. Wij hebben dat voor u in beeld gebracht. De kernvraag of de gemeente in het huidige krachtenveld een faciliterend dan wel activerend grondbeleid moet voeren is vooral een politieke vraag. Deze vraag kan de rekenkamercommissie dan ook niet beantwoorden. De rekenkamercommissie heeft wel een grondige en representatieve beschrijving gemaakt van het vigerende grondbeleid.

Onze conclusie is dat dit beleid steeds beter in de steigers staat maar op onderdelen nog kan worden verbeterd. Lettend op de actuele maatschappelijke- en beleidssituatie (veel ruimteclaims voor wonen, economische doeleinden, duurzaamheid/energietransitie, natuur, recreatie e.a.) is er wellicht veel voor te zeggen als gemeente daarin (weer) een actieve rol te spelen. De belangrijkste redenen die gemeenten in een recente enquête aangeven om grond te verwerven zijn strategische aankopen, het dienen van het algemeen maatschappelijk belang en het versnellen van de woningbouw. Gemeenten zijn al de grootste grondbezitters van Nederland: van de ruim 112.000 hectare grond die beleggers, projectontwikkelaars, corporaties en overheden bezitten, hebben gemeenten (in 2019) 96.000 hectare in handen, zo blijkt uit cijfers van het Centraal Planbureau (CPB). Zo’n actieve rol heeft ook nadelen want brengt meer verantwoordelijkheden en risico’s met zich mee. De crisis van 2007 heeft geleerd dat een grote grondvoorraad de nodige financiële risico’s met zich meebrengt. De vraag is bovendien of grondaankopen door gemeenten het juiste instrument zijn om bijv. de woningbouw te versnellen. Er is al veel grond in handen van private partijen die hierop maar wat graag woningen willen bouwen. Of dat de vanuit maatschappelijk oogpunt altijd de gewenste woningen zijn is de vraag.

De gemeentelijke procedures om te komen tot daadwerkelijke woningbouw duren vaak lang. In plaats van hun geld in te zetten op grondaankopen, doen gemeenten er wellicht beter aan hun bouwprocedures te versnellen. Daar is de woningbouw in ieder geval op de korte termijn meer bij gebaat. Gemeentelijke grondbedrijven kunnen flink bijdragen aan de begroting, mits zij erin slagen om aangekochte grond later voor een hogere prijs te verkopen. Actief grondbeleid is daarmee niet zonder risico’s, zo toonden de crisisjaren aan. Voor het uitbreken van de crisis kochten gemeenten relatief veel grond aan voor woningbouwprojecten. Dit had op zichzelf een prijsopdrijvend effect. Met het uitbreken van de crisis kwam de woningbouw stil te liggen en bleven gemeenten achter met hun onverkoopbare grond die voor te hoge bedragen in de boeken stond. Hierop moest op die grond afgeboekt worden en leden gemeenten miljardenverliezen. Hiervan zijn vele voorbeelden; in de gemeente Lansingerland liepen de verliezen op tot een bedrag tussen de 233 en 286 miljoen euro, zo’n 5.000 euro per inwoner. In de gemeente Apeldoorn volgde zelfs een raadsonderzoek naar het grondbedrijf nadat grote verliezen waren geleden. De gemeenten zijn door deze klappen lang terughoudend gebleven met actief grondbeleid, ook toen het weer goed ging in de bouwsector en veel nieuwe woningen nodig waren.

Nu het woningtekort overduidelijk is, wordt de roep om actief aankoopbeleid van gemeenten steeds luider. Door de trage politieke besluitvorming vinden de huidige aankopen tijdens een hoogconjunctuur plaats en worden dus relatief hoge prijzen betaald. Zo bezien handelen gemeenten opnieuw procyclisch en

Praktische Grondzaken 20.209

4

lopen ze wederom het risico grote verliezen te lijden. Om herhaling uit het verleden te voorkomen, zouden gemeenten bij voorkeur anticyclisch moeten investeren. De gemeente Lingewaard heeft op dit punt steeds een behoudende koers gevaren. Dat de gemeenten de grondprijs ook zelf een zetje geven, moge duidelijk zijn. Het is aannemelijk dat de recente stikstofuitspraken en de PFAS-problematiek ervoor zorgen dat de grond onbruikbaar is of voor een lagere prijs moet worden verkocht. Bouwplannen gaan mogelijk niet door of worden op de lange termijn geschoven. Onvoorziene saneringskosten als gevolg van de PFAS-normen kunnen bouwgrond nog minder aantrekkelijk maken. Ook de herstructurering van een aantal agrarische sectoren speelt een rol. Er wordt kortom veel manoeuvreerkunst gevraagd van college en gemeenteraad. Want niemand kan hier de toekomst voorspellen. Wij hopen dat ons onderzoek een bijdrage kan leveren aan een nog beter grondbeleid als basis voor te maken keuzes. Keuzes die maatschappelijk veel impact hebben. Het onderzoek is uitgevoerd door de secretaris/onderzoeker van de rekenkamercommissie aangevuld met twee onderzoekers van Stec Groep. Wij danken eenieder die aan dit onderzoek heeft meegewerkt.

Namens de rekenkamercommissie, met grondige groet,

Gerrit Hagelstein voorzitter april 2021

5

Praktische Grondzaken 20.209

Inhoudsopgave Voorwoord

3

1

7

Inleiding 1.1

1.2 1.3 1.4

2

Bestuurlijke rapportage 2.1 2.2 2.3

3

Achtergrond onderzoek ......................................................................................... 7 Muijland in het achterhoofd .................................................................................. 7 Vraag naar kansen en risico’s van actief grondbeleid ............................................ 7 Eigen onderzoek en selectie onderzoeksbureau.................................................... 7 Opvragen documenten bij ambtelijke organisatie ................................................. 7 Leeswijzer............................................................................................................... 8

9

Onderzoeksvragen en -normen ............................................................................. 9 Aanpak en onderzoeksmethode .......................................................................... 10 Samenvatting van bevindingen ............................................................................ 10 De laatste jaren rapporteert de ambtelijke organisatie (meer) volgens de normen van het grondbeleid dan voorheen ........................................................ 10 Bij nieuwe projecten maakt het college een bewuste(re) afweging voor het te voeren grondbeleid dan voorheen op basis van het geformuleerde grondbeleid .......................................................................................................... 11 Beschikbaar stellen van dossiers niet eenvoudig ................................................. 11

Conclusies, samenvattende bevindingen en aanbevelingen door rekenkamercommissie 3.1

3.2

3.3

12

Conclusies ............................................................................................................ 12 Afweging actief versus faciliterend grondbeleid .................................................. 12 Casus Muijland in het achterhoofd: weinig kans op herhaling ............................ 12 Samenvattende bevindingen ............................................................................... 13 De laatste jaren rapporteert de ambtelijke organisatie (meer) volgens de normen van het grondbeleid dan voorheen ........................................................ 13 Bij nieuwe projecten maakt het college een bewuste(re) afweging voor het te voeren grondbeleid dan voorheen op basis van het geformuleerde grondbeleid .......................................................................................................... 13 Checks & balances lijken niet geheel gezekerd: het huidige grondbeleid voorziet bij budgetoverschrijding bij projecten niet in duidelijkheid wie wanneer waarover geïnformeerd wordt (en hoe) ............................................... 13 De informatie van de ambtelijke organisatie aan het college en de informatie van het college aan de gemeenteraad is te veel ad hoc en te weinig gestructureerd ..........................................................................................

14 Veel inhuur onder de projectleiders .................................................................... 14 Enkele relevante beleidsdocumenten zijn verouderd.......................................... 14 Veel kaders uit de Nota Grondbeleid zijn gedegen en klip en klaar, maar worden praktisch niet altijd toegepast ................................................................ 15 Beschikbaar stellen van dossiers niet eenvoudig ................................................. 15 Aanbevelingen door de Rekenkamercommissie .................................................. 17 Aanbeveling 1: Verbeter de informatievoorziening ............................................. 17

6

Praktische Grondzaken 20.209

Aanbeveling 2: Doel en middel niet verwarren, stuur op heldere en concrete doelstellingen ........................................................................................ 17 Aanbeveling 3: Richt projectadministraties systematischer in ............................ 18 Aanbeveling 4: Houd beleidskaders actueel ........................................................ 18 Aanbeveling 5: Scherp de rolverdeling in Nota Grondbeleid aan ........................ 18 Aanbeveling 6: werk actief mee met de Rekenkamercommissie ........................ 19

4

Reactie van het college

20

5

Reactie RKC op collegereactie

23

Bijlage 1: Motie

24

Bijlage 2: Beantwoording onderzoeksvragen en -normen

25

Onderzoeksvragen ............................................................................................................. 25 Actief en faciliterend grondbeleid ...................................................................................... 27 Onderzoeksnormen ............................................................................................................ 37

Bijlage 3: Casusonderzoek

42

Bijlage 3.1: Inleiding ........................................................................................................... 42 Bijlage 3.2: Polseweg, verplaatsing Jonge Kracht te Huissen ............................................. 42 Bijlage 3.3: Fitness Centre te Huissen ................................................................................ 46 Bijlage 3.4: Markt 20-24 te Gendt ...................................................................................... 49 Bijlage 3.5: Zandsestraat te Bemmel .................................................................................. 53

Bijlage 4: Correspondentie met gemeenteraad

55

Brieven aan gemeenteraad van Rekenkamercommissie ................................................... 55

Bijlage 5 Literatuurlijst

58

Bijlage 6: E-mail met uitvraag om stukken

64

Praktische Grondzaken 20.209

7

1 Inleiding 1.1 Achtergrond onderzoek In maart 2020 nam de raad van de gemeente Lingewaard een motie aan waarin hij de Rekenkamercommissie oproept een onderzoek in te stellen naar kansen en risico’s van actief grondbeleid, mede op basis van de evaluatie Nota Grondbeleid 2013 en met de casus Muijland in het achterhoofd. De casus Muijland betreft een grondtransactie die begin 2010 plaatshad. De gemeente Lingewaard kocht vervuilde grond van een ondernemer. De ondernemer kon met de opbrengst van de grond een andere locatie betrekken, waar anders leegstand zou komen. De vervuilde grond zou gebruikt worden voor een sportterrein en andere ontwikkelingen. Achteraf bezien heeft de gemeente Lingewaard door een stuk vervuilde grond aan te kopen een groot risico genomen met een nadelig financieel resultaat tot gevolg. Na de aankoop van de grond heeft de Rekenkamercommissie in april 2011 het rapport ‘Grondbeleid’ gepubliceerd. In dat rapport concludeerde de Rekenkamercommissie o.a. dat aan de aankoop van gronden geen haalbaarheidsanalyse voorafging. Ook trof de Rekenkamercommissie geen taxatierapporten aan. Muijland in het achterhoofd De Rekenkamercommissie heeft in 2011 mede naar aanleiding van de casus Muijland een aantal conclusies en aanbevelingen gedaan voor de vormgeving van het grondbeleid.

De oproep van de gemeenteraad om nu opnieuw een onderzoek te doen naar het grondbeleid hebben wij daarom opgevat als een oproep na te gaan wat de gemeente Lingewaard met de aanbevelingen van het Rekenkamercommissierapport uit 2011 heeft gedaan en wat nu de stand van zaken van het grondbeleid is. Vraag naar kansen en risico’s van actief grondbeleid De gemeenteraad vraagt in zijn motie de Rekenkamercommissie onderzoek in te stellen naar de kansen en risico’s van actief grondbeleid. De Rekenkamercommissie heeft dit verzoek opgevat als een vraag naar een beschrijving van actief grondbeleid aan de hand waarvan de raad zijn kaderstellende en controlerende rollen, waar nodig, beter kan invullen. Immers, de vraag of de gemeente actief of faciliterend grondbeleid zou moeten voeren, is een politieke keuze. En het maken van politieke keuzes is geen taak van de Rekenkamercommissie.

1.2 Eigen onderzoek en selectie onderzoeksbureau De Rekenkamercommissie heeft het onderzoek naar het grondbeleid in twee delen gesplitst. De Rekenkamercommissie heeft eerst gekeken naar de meer theoretische achtergronden van grondbeleid in het algemeen. Daarmee wordt een meer algemeen beeld geschetst wat het lokale grondbeleid is en hoe dat vormgegeven zou kunnen worden. Vervolgens heeft Stec Groep, in opdracht van de Rekenkamercommissie, het meer praktische onderdeel van het onderzoek uitgevoerd. Daarbij heeft Stec Groep onderzoek gedaan naar de wijze waarop de gemeente Lingewaard het grondbeleid vormgeeft, zowel op beleidsmatig niveau als in een selectie van vier specifieke casussen.

1.3 Opvragen documenten bij ambtelijke organisatie Op grond van de verordening mag de Rekenkamercommissie voor haar onderzoekgegevens opvragen bij het college en heeft zij recht op alle benodigde informatie. Bij de start van het onderzoek naar het grondbeleid heeft de Rekenkamercommissie daarom bij de toenmalige gemeentesecretaris ambtelijke contactpersonen opgevraagd. Met deze contactpersonen zijn startgesprekken gevoerd. Ook met Stec Groep is er een startgesprek geweest en is door zowel de Rekenkamercommissie als Stec Groep in deze gesprekken verzocht alle voor dit onderzoek relevante materiaal tijdig aan te leveren. Aan het begin van het onderzoek is ook gesproken met twee wethouders. De lijst van projecten, het oordeel van de Rekenkamercommissie daarover, de voorkeuren van de gemeenteraad en het oordeel van de onderzoekers hebben bij elkaar geleid tot een eerste selectie van te onderzoeken cases. Hiervan zijn de dossiers opgevraagd door te vragen naar alle

Praktische Grondzaken 20.209

8

relevante stukken rondom de projecten. In het startgesprek met de ambtelijke organisatie zijn afspraken over aan te leveren documenten gemaakt. Naar aanleiding van de briefwisseling met de gemeenteraad is een definitieve keuze gemaakt voor vier voorbeeldcases en zijn vervolgens de dossiers van de definitieve projecten opgevraagd. Daarbij is gebruik gemaakt van een checklist. In de gesprekken met de ambtelijke organisatie is nadrukkelijk gevraagd alle stukken die relevant kunnen zijn in het kader van het Rekenkamercommissie-onderzoek aan te leveren dan wel daar toegang tot te geven. Gebleken is dat een gedeelte van de dossiers inmiddels is gedigitaliseerd. Omdat sommige cases al vele jaren lopen en de nota Grondbeleid vanaf 2013 loopt, zijn de dossiers tot 2013 terug opgevraagd. Lang niet alles daarvan is inmiddels gedigitaliseerd. Door de brand in het gemeentehuis en de daaropvolgende verbouwing in combinatie met de coronacrisis en thuiswerken, zijn stukken/dossiers niet altijd makkelijk te verkrijgen geweest. De zoektocht naar stukken heeft geleid tot vertraging in het onderzoek en tot meerkosten in de uitvoering ervan. Wij zijn er daarbij van overtuigd geraakt dat sommige onderdelen van dossiers niet zijn aangeleverd, ook niet na herhaalde oproep daartoe en contacten hierover. Deze onderdelen konden dus ook niet betrokken worden in het onderzoek.

Een emailbericht vanuit de Rekenkamercommissie naar het college hieromtrent heeft geleid tot een gesprek tussen gemeentesecretaris, betrokken afdeling, onderzoekers en Rekenkamercommissiesecretaris. In dit gesprek is besproken dat de Rekenkamercommissie wel gevraagd heeft om dossiers, maar tegelijkertijd dat niet exact is aangegeven om welke specifieke stukken het dan zou moeten gaan. Als regel is dat ook niet mogelijk, want onderzoekers kunnen niet van alle dossierstukken op voorhand weten dat die bestaan en hoe ze heten. Uitzondering daarop vormen de stukken die in andere stukken genoemd worden, maar die in het dossier ontbreken. Deze discussie heeft veel tijd, energie en geld gekost. De Rekenkamercommissie is er van overtuigd dat de wel opgeleverde stukken met elkaar toch een representatief beeld van het inhoud en werking van het grondbeleid geven. De reactie in ambtelijk wederhoor bevestigt dit.

1.4 Leeswijzer Dit rapport bestaat uit vijf hoofdstukken en zes bijlagen. Het volgende hoofdstuk bevat de bestuurlijke rapportage (verantwoording onderzoeksaanpak, samenvatting van bevindingen en conclusies & aanbevelingen). Hoofdstuk drie schetst de aanbevelingen door de Rekenkamercommissie. Hoofdstuk 4 en 5 worden later aangevuld met respectievelijk reactie van college en reactie van de Rekenkamercommissie op de bestuurlijke reactie. In bijlage 1 is de motie opgenomen waarmee de gemeenteraad de Rekenkamercommissie heeft gevraagd dit onderzoek te doen. In bijlage 2 leest u de uitgebreide antwoorden op de onderzoeksvragen en -normen. Bijlage 3 gaat dieper in op het casusonderzoek. De vierde bijlage bevat het theoretisch kader. Bijlage 5 wordt later aangevuld met de verwerking van de ambtelijke reactie op de versie voor hoor en wederhoor van dit rapport. In bijlage 6 vindt u alle correspondentie tussen Rekenkamercommissie en raad over dit onderzoek.

Praktische Grondzaken 20.209

9

2 Bestuurlijke rapportage 2.1 Onderzoeksvragen en -normen De Rekenkamercommissie onderzoekt of het kader (de Nota Grondbeleid) (nog) effectief, efficiënt en rechtmatig is ingericht en wil daartoe graag antwoord op de volgende deelvragen: 1. Welke vormen van grondbeleid zijn er in de literatuur? 2. Welke vormen van grondbeleid hanteert de gemeente Lingewaard volgens de Nota Grondbeleid? 3. Welke instrumenten van grondbeleid zijn er in de literatuur? 4. Welke instrumenten van grondbeleid hanteert de gemeente Lingewaard volgens de Nota Grondbeleid? 5. Welke kansen en risico’s van grondbeleid zijn er in de literatuur en hoe kunnen die worden beheerst? a. maatschappelijke kansen en risico’s b. financiële kansen en risico’s c. bestuurlijke kansen en risico’s d. project kansen en risico’s 6. Hoe worden die risico’s volgens de Nota Grondbeleid 2013 beheerst? a. Hoe worden maatschappelijke kansen en risico’s enerzijds en grondbeleid anderzijds aan elkaar verbonden? b. Hoe worden financiële kansen en risico’s van het grondbeleid beheerst? c. Hoe worden bestuurlijke kansen en risico’s van het grondbeleid beheerst? d. Hoe worden de deelvragen 6a, 6b en 6c op projectniveau beheerst? e.

Hoe verhoudt het grondbeleid zich tot algemeen risicomanagement? Om antwoord te krijgen op voorgaande vragen heeft de Rekenkamercommissie Lingewaard voor het praktische onderzoekgedeelte de volgende normen opgesteld voor de effectieve en efficiënte uitvoering van de vastgestelde kaders voor het grondbeleid: 1. Het beleid en de beleidskaders worden conform externe en interne regels geactualiseerd. 2. De in het theoretisch gedeelte gevonden normen worden actief opgevolgd. 3. Er is een adequaat inzicht in de huidige en benodigde grondportefeuille van de gemeente Lingewaard alsmede in de ruimteclaim van en ruimtebeschikbaarheid voor vastgesteld beleid. 4. De gemeenteraad en het college worden steeds op de afgesproken wijze in het besluitvormingsproces betrokken. Ze krijgen actief de voor hun roluitvoering noodzakelijke documenten aangereikt en ze hebben toegang tot alle voorhanden informatie. De verschillende gremia acteren daarbij rolvast. 5. De gemeente beschikt over actuele en adequate dossierbeschrijvingen.

Daaruit zijn de zaken die in het theoretisch kader zijn gevonden in de praktijk gebracht, waaronder tenminste begrepen (a) een beschrijving hoe het betreffende project zich verhoudt tot de ruimtelijke structuurvisie en/of andere beleidsbepalende documentatie (b) een projectbegroting, (c) een projectspecifieke risicoanalyse en (d) beschrijving van verantwoordelijkheden van betrokken actoren. In bijlage 2 beantwoorden we in detail alle onderzoeksvragen en -normen. In het vervolg van dit hoofdstuk schetsen we de samenvatting van bevindingen en onze conclusies en aanbevelingen, gebaseerd op die uitgebreide beantwoording van onderzoeksvragen en -normen.

Praktische Grondzaken 20.209

10

2.2 Aanpak en onderzoeksmethode Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen en toetsing aan de normen zijn de volgende aanpak en onderzoeksmethoden gehanteerd: • Ambtelijk is een lijst met alle projecten die sinds 2013 lopen en/of liepen aangeleverd. Daaruit is een selectie gemaakt van drie voorbeeldprojecten die bij wijze van ‘steekproef’ voor dit Rekenkamercommissie-onderzoek geschikt zijn. Deze selectie is onder andere gebaseerd op een actieve betrokkenheid van de gemeente (in het heden en/of het verleden, maar wel na 2013). En er moet sprake zijn van grondbeleid. Als de rol van de gemeente beperkt is tot vergunningverlening bijvoorbeeld, dan is een project niet geschikt om de principes van het grondbeleid van de gemeente te toetsen. In hoofdstuk twee worden de geselecteerde projecten toegelicht. Ook is er aan de gemeenteraad gevraagd uit een lijst projecten een project te kiezen dat door ons in dit onderzoek is meegenomen. • Voor de analyse werden beleidsstukken gebruikt zoals de startnotitie, de Woonvisie, Economische Visie en de Nota Grondbeleid zelf. Maar ook mededelingen waarmee de raad en het college tussentijds op de hoogte werd gehouden van het verloop van het project. Ook hebben de onderzoekers gekeken naar de stukken voor de P&C-cyclus van de gemeente (zoals begrotingen en jaarrekeningen) en de grondexploitaties van projecten (voor zover ontvangen).

• Daarnaast spraken we met twee wethouders en enkele raadsleden. Ook is er een interview geweest met de planeconoom en is er telefonisch en per e-mail contact geweest met de planeconoom en projectleiders. In onderstaande tabel zijn de geïnterviewde en benaderde personen naar functie opgenomen. Tabel 1: Geïnterviewde en gesproken personen naar functie Functie bij gemeente Lingewaard Senior beleidsadviseur grondzaken / planeconoom Wethouder (o.a. ruimtelijke ordening en Omgevingswet) Wethouder (o.a. financiën en grondexploitatie) Raadsleden (diverse fracties)

Per e-mail zijn de Projectleider van Markt 20-24 en van Polseweg en de intern adviseur Risicomanagement en Interne Beheersing benaderd om stukken aan te leveren. Van deze personen zijn stukken per e-mail ontvangen.

2.3 Samenvatting van bevindingen In bijlage 2 zijn de onderzoeksvragen en -normen uitgebreid beantwoord. We geven in deze paragraaf de belangrijkste bevindingen uit het casusonderzoek. De laatste jaren rapporteert de ambtelijke organisatie (meer) volgens de normen van het grondbeleid dan voorheen Uit de ontvangen projectdossiers blijkt dat de raad en het college door de ambtelijke organisatie op de hoogte worden gebracht van de vorderingen, risico’s en budgetoverschrijdingen voor de verschillende projecten. Vaak onderbouwd door een meegeleverd extern deskundigenrapport. Ook worden in de P&C-cyclus (de jaarstukken en de twee tussentijdse rapportages (Turaps) verschillen verklaard en risico’s benoemd. Verder blijkt uit de ontvangen dossiers dat de raad middels geheime of vertrouwelijke bijeenkomsten wordt geïnformeerd, wanneer het bijvoorbeeld gevoelige (markt)informatie betreft. De rapportage over de vorderingen van projecten en de financiële stand van zaken van projecten is gedurende de laatste jaren verbeterd. Van de projecten zijn de risicoanalyses vanaf ongeveer 2019 aangeleverd of vindbaar op de website van de gemeente. Risicoanalyses van vóór 2019 zijn zeer beperkt aangeleverd, worden niet toegelicht of zijn door de onderzoekers niet gevonden1.

In de meest recente risicoanalyses worden risico’s specifieker benoemd, onderbouwd en zijn de getroffen beheersmaatregelen opgenomen.

1

Tijdens het ambtelijk wederhoor is gebleken dat deze analyses er wel zijn. Deze zijn echter niet aangeleverd aan de onderzoekers, ook niet na aandringen.

Praktische Grondzaken 20.209

11

Bij nieuwe projecten maakt het college een bewuste(re) afweging voor het te voeren grondbeleid dan voorheen op basis van het geformuleerde grondbeleid Gemeente Lingewaard heeft, zoals beschreven in het grondbeleid, een voorkeur voor faciliterend grondbeleid, maar zal een regisserende rol aannemen indien dit in de gegeven omstandigheden wenselijk is en zal kiezen voor een actieve vorm van grondbeleid indien dat noodzakelijk is. De onderzochte casussen betreffen projecten met een verschillende looptijd. Het project Zandsestraat bevindt zich in de initiatieffase, terwijl projecten als Fitness Centre en Markt 20-24 al jaren lopen. Op basis van de ontvangen projectendossiers lijkt het voor de oudere projecten dat de daarbij door het college gemaakte keuzes meer een gevolg zijn van de historische grondpositie(s) dan dat hiervoor een afgewogen en navolgbare keuze is gemaakt toentertijd. Overigens zijn deze grondposities vóór 2013 ingenomen en is de keuze voor actief of faciliterend grondbeleid voor deze projecten vóór 2013 gemaakt. Stukken waaruit een gedegen afweging blijkt van de voor- en nadelen van het actief of faciliterend grondbeleid en de risico’s die hier aan zijn verbonden zijn niet onderzocht binnen dit onderzoek.

Wel blijkt uit het ontvangen projectdossier van Zandsestraat (dat in de initiatieffase verkeert) dat de rol/ het te voeren gemeentelijke grondbeleid het resultaat is van een (bestuurlijke) afweging. Voor dit project zijn (door Stout Groep) een risico- en haalbaarheidsanalyse uitgevoerd. Beschikbaar stellen van dossiers niet eenvoudig Bij het opvragen van de projectendossiers blijkt dat compleet leveren niet eenvoudig is. Het beeld is dat projectendossiers (nog) niet ‘met één (of een enkele) druk op de knop’ beschikbaar gesteld kunnen worden door de ambtelijke organisatie. Dit komt grotendeels door de geringe mate waarin projectendossiers gedigitaliseerd zijn en/of op dit moment worden. Deels lijkt dit ook samen te hangen met de mate waarin projectendossiers door projectleiders zijn bijgehouden: in projectmappen die op het gemeentehuis klaarstonden van Markt 20-24 zaten enkele stukken waarvan verwacht mag worden dat ze digitaal aangeleverd zouden zijn bij de eerste uitvraag om relevante stukken. Bijvoorbeeld verkoop- en realisatieovereenkomsten uit oktober en november 2019 voor Markt 20-24.2

2

Tijdens het ambtelijk wederhoor is gebleken dat deze stukken er wel zijn. Deze zijn echter niet aangeleverd aan de onderzoekers, ook niet na aandringen.

Praktische Grondzaken 20.209

12

3 Conclusies, samenvattende bevindingen en aanbevelingen door rekenkamercommissie 3.1 Conclusies Op basis van de literatuurstudie, de interviews/gesprekken met de betrokkenen en de ontvangen projectendossiers komen we tot de volgende twee hoofdconclusies: Afweging actief versus faciliterend grondbeleid De gemeenteraad vraagt in zijn motie de Rekenkamercommissie onderzoek in te stellen naar de kansen en risico’s van actief grondbeleid. De Rekenkamercommissie heeft dit verzoek opgevat als een vraag naar een beschrijving van actief grondbeleid aan de hand waarvan de raad zijn kaderstellende en controlerende rollen, waar nodig, beter kan invullen. Immers, de vraag of de gemeente actief of faciliterend grondbeleid zou moeten voeren, is een politieke keuze. En het maken van politieke keuzes is geen taak van de Rekenkamercommissie. De Rekenkamercommissie adviseert de gemeenteraad met klem in de politieke afweging voor actief of faciliterend grondbeleid zich bewust te zijn van de risico’s die gemeenten lopen bij actief grondbeleid. Met name majeure ontwikkelingen kunnen tot grote, vooral financiële, risico’s leiden die grote impact kunnen hebben op de gemeentelijke financiën. En ook binnen projecten zelf kunnen, ten opzichte van de schaal van het betreffende project, zich risico’s openbaren die ten opzichte van de planning tot grote afwijkingen leiden in het eindresultaat.

Tijdsduur, veranderende politieke en maatschappelijke omstandigheden, en veranderende conjunctuur zijn zomaar drie voorbeelden die projecten risicovol maken. De Nota Grondbeleid 2013 spreekt een sterke voorkeur uit voor faciliterend grondbeleid. Juridisch-planologische middelen en wet- en regelgeving kunnen goede instrumenten zijn om actief grondbeleid overbodig te maken. U kunt daarbij bijvoorbeeld denken aan bestemmingsplannen, huisvestingsverordeningen, prestatieafspraken, woonvisies of straks de Omgevingsvisie. De Rekenkamercommissie heeft geen doorslaggevend argument gevonden om in algemene zin af te wijken van de voorkeur voor faciliterend beleid.

Casus Muijland in het achterhoofd: weinig kans op herhaling Een achterliggende aanleiding voor de motie waarin de gemeenteraad om dit onderzoek vraagt, was of een casus als Muijland zich opnieuw zou kunnen voordoen. Op basis van de vastgelegde werkwijzen en kaders in het vigerende grondbeleid en andere beleidsdocumenten en de onderzochte projectendossiers lijkt dit niet waarschijnlijk. De werkwijze van en de kaders voor de ambtelijke organisatie en de communicatie met en tussen raad en college (o.a. de P&C-cyclus, het risicomanagement en de beslissingsbevoegdheid bij aankopen) maken dat het risico op een soortgelijke casus sterk is

Praktische Grondzaken 20.209

13

verkleind. Het is echter nooit geheel uit te sluiten dat een soortgelijke casus zich weer voordoet, maar het huidige grondbeleid omvat een redelijk robuust systeem om problemen zoals zich voorgedaan hebben bij de casus Muijland te voorkomen.

3.2 Samenvattende bevindingen De laatste jaren rapporteert de ambtelijke organisatie (meer) volgens de normen van het grondbeleid dan voorheen Uit de ontvangen projectdossiers blijkt dat de raad en het college door de ambtelijke organisatie op de hoogte worden gebracht van de vorderingen, risico’s en budgetoverschrijdingen voor de verschillende projecten. Vaak onderbouwd door een meegeleverd extern deskundigenrapport. Ook worden in de P&C-cyclus (de jaarstukken en de twee tussentijdse rapportages (Turaps) verschillen verklaard en risico’s benoemd. Verder blijkt uit de ontvangen dossiers dat de raad middels geheime of vertrouwelijke bijeenkomsten wordt geïnformeerd, bijvoorbeeld als er gevoelige (markt)informatie aan de orde komt. De rapportage over de vorderingen van projecten en de financiële stand van zaken van projecten is gedurende de laatste jaren verbeterd. Van de projecten zijn de risicoanalyses vanaf ongeveer 2019 aangeleverd of vindbaar op de website van de gemeente. Risicoanalyses van vóór 2019 zijn, ondanks het verzoek in bijlage 7 en ondanks een gesprek hierover, zeer beperkt aangeleverd, worden niet toegelicht of zijn door de onderzoekers niet gevonden. In de meest recente risicoanalyses worden risico’s specifieker benoemd, onderbouwd en zijn de getroffen beheersmaatregelen opgenomen.

Bij nieuwe projecten maakt het college een bewuste(re) afweging voor het te voeren grondbeleid dan voorheen op basis van het geformuleerde grondbeleid Gemeente Lingewaard heeft, zoals beschreven in het grondbeleid, een voorkeur voor faciliterend grondbeleid, maar zal een regisserende rol aannemen indien dit in de gegeven omstandigheden wenselijk is en zal kiezen voor een actieve vorm van grondbeleid indien dat noodzakelijk is. De onderzochte casussen betreffen projecten met een verschillende looptijd. Het project Zandsestraat bevindt zich in de initiatieffase, terwijl projecten als Fitness Centre en Markt 20-24 al jaren lopen. Op basis van de ontvangen projectendossiers lijkt het voor de oudere projecten dat de daarbij door het college gemaakte keuzes meer een gevolg zijn van de historische grondpositie(s) dan dat hiervoor een afgewogen en navolgbare keuze is gemaakt toentertijd. Overigens zijn deze grondposities vóór 2013 ingenomen en is de keuze voor actief of faciliterend grondbeleid voor deze projecten vóór 2013 gemaakt. Stukken waaruit een gedegen afweging blijkt van de voor- en nadelen van het actief of faciliterend grondbeleid en de risico’s die hier aan zijn verbonden zijn niet onderzocht binnen dit onderzoek.

Wel blijkt uit het ontvangen projectdossier van Zandsestraat (dat in de initiatieffase verkeert) dat de rol/ het te voeren gemeentelijke grondbeleid het resultaat is van een (bestuurlijke) afweging. Voor dit project zijn (door Stout Groep) een risico- en haalbaarheidsanalyse uitgevoerd.

Checks & balances lijken niet geheel gezekerd: het huidige grondbeleid voorziet bij budgetoverschrijding bij projecten niet in duidelijkheid wie wanneer waarover geïnformeerd wordt (en hoe) De aanleiding voor dit onderzoek was de motie waarin de raad de Rekenkamercommissie verzoekt een onderzoek naar kansen en risico’s van actief grondbeleid te doen, met de casus Muijland in het achterhoofd. Checks and balances zijn, met die casus in het achterhoofd extra belangrijk. We constateren dat sommige procedures duidelijker kunnen. En dat procedures die meer uitgewerkt zijn, strikter kunnen worden opgevolgd. Dit is nodig om checks and balances te zekeren. Twee voorbeelden van procedures die duidelijker kunnen: • Op basis van de ontvangen informatie (zowel mondeling als geschreven) lijkt de financiële verantwoording van projecten binnen het grondbeleid niet geheel gezekerd. Dit komt met name omdat binnen het grondbeleid geen kaders zijn opgenomen voor verantwoordingsmomenten, anders dan de P&C-cyclus. Bijvoorbeeld een budgetoverschrijding van € 10.000 of meer zou tot een rapportage aan het college moeten leiden. Binnen bijvoorbeeld het risicomanagement (hier wordt in het grondbeleid wel naar verwezen) wordt wel gesproken over een continue proces, maar hiervoor zijn geen duidelijke richtlijnen gegeven voor bijvoorbeeld de projectleiders, de planeconoom, de teamleiders en andere

Praktische Grondzaken 20.209

14

betrokken partijen / lagen binnen de gemeentelijke organisatie. (zie ook het Rekenkamercommissierapport over risicomanagement uit 2017, Onderzoeksrapport invoering risicomanagement) •

Collegeleden hebben veel vertrouwen dat men door de ambtelijke organisatie geïnformeerd wordt op momenten dat het nodig is. Ook binnen de ambtelijke organisatie is er veel vertrouwen dat projectleiders de informatie die ze uit horen te wisselen ook daadwerkelijk communiceren. Nergens is echter concreet vastgelegd bij welke gebeurtenissen (bijvoorbeeld een toegenomen risico, bepaalde hoogte van overschrijdingen van budget, et cetera) een projectleider aan de bel trekt / rapporteert. Hetzelfde geldt voor de communicatie richting college en/of raad. Binnen een project lijken er geen andere checks and balances te zijn dan de financiële rapportage die tweemaal per jaar wordt opgesteld. Het gaat daarbij echter alleen om eindwaardes en hoeveel van het beschikbare budget is besteed en hoeveel nog niet. Er bestaat geen beargumenteerd inzicht in de relatie tussen de bestedingen en de resultaten. Dit maakt het voor anderen moeilijk te taxeren of het project goed verloopt of niet. De informatie van de ambtelijke organisatie aan het college en de informatie van het college aan de gemeenteraad is te veel ad hoc en te weinig gestructureerd

In de Nota grondbeleid 2013 – 2017 staat dat de gemeenteraad niet actief wordt meegenomen in grondexploitaties zelf, maar alleen wordt geïnformeerd op niveau van de eindwaarden. De achterliggende reden is dat college en ambtelijke organisatie taxeren dat voor de gemeenteraad de onderliggende grondexploitaties en netto-contante resultaten lastig te doorgronden zijn en vragen zullen oproepen. Daarmee is de gemeenteraad feitelijk niet in de gelegenheid zich een oordeel te vormen over het verloop van de beslissingen die het college en/of de ambtelijke organisatie nemen bij de uitvoering van het grondbeleid. Wel wordt de gemeenteraad regelmatig bijgepraat tijdens informatiebijeenkomsten/-avonden. Bij grote overschrijdingen in de grondexploitatie wordt de raad geïnformeerd en ligt het ter besluitvorming voor zoals ook door het BBV en de Financiële verordening wordt voorgeschreven. Nergens ligt echter vast wat een grote overschrijding is. Uit de ontvangen projectdossiers kan niet opgemaakt worden hoe grote afwijkingen worden toegelicht en inzichtelijk worden gemaakt voor de raad. Uit het gesprek dat we met raadsleden voerden bleek ook dat de raad zelf nauwelijks informeert naar bijvoorbeeld de voortgang op projectniveau, anders dan tijdens de halfjaarlijkse bespreking van begroting en jaarrekening.

Overigens is het naast het ‘gevoel van kunnen vertrouwen op de verstrekte informatie’ noodzakelijk en verplicht dat de informatie verstrekt wordt conform de interne procedures en de procedures/richtlijnen conform het BBV (zie hiervoor ook Artikel 16 van het BBV). De paragrafen grondbeleid in de verslagen van jaarrekening en begroting voldoen aan de eisen die Artikel 16 BBV daaraan stelt. Veel inhuur onder de projectleiders Er is de afgelopen jaren veel externe inhuur van projectleiders (geweest). We zien bij gemeenten, zeker van deze omvang vaker een groot deel van de werkzaamheden door ingehuurde projectleiders worden gedaan. Dit hoeft zeker niet problematisch te zijn. Echter, veel wisselingen in de projectleiding zorgen ervoor dat veel verantwoordelijkheid bij de coördinator van het cluster komt te liggen omdat hij de projecten allemaal kent en voor de nodige continuïteit zorgt. Frequente personeelswisselingen dragen ook niet bij aan een eenduidige en duidelijke administratie. Veel informatie is geconcentreerd bij enkele personen (onder andere degene die een coördinerende rol heeft bij alle projecten) die hiermee een belangrijke ‘spin in het web’ is, omdat deze veel weet over de projecten gedurende de jaren. De ambtelijke organisatie zelf, maar ook de informatiestroom richting college en raad, is hierdoor wel erg afhankelijk van één of enkele personen.

Dat maakt de uitvoering van projecten en de verantwoording erover kwetsbaar. Ook brengt veel inhuur het risico met zich mee dat ingehuurde projectleiders hun project doorgang willen en kunnen laten vinden. Voor dit gedrag zijn binnen dit onderzoek geen aanwijzingen gevonden, toch is dit iets waar een gemeentelijke organisatie waakzaam op moet zijn. Enkele relevante beleidsdocumenten zijn verouderd De gemeente Lingewaard beschikt over een Nota Grondbeleid uit 2013. De nota heeft een looptijd van maximaal 4 jaar, alvorens deze geëvalueerd en geactualiseerd dient te worden, zo staat in de nota. Dit had eind 2017 moeten plaatsvinden, maar is niet gebeurd. Reden hiervoor, zo blijkt uit de gesprekken met ambtelijke organisatie, college en raadsleden, was de inwerkingtreding van de Omgevingswet en de Aanvullingswet Grondeigendom. Die zouden worden aangegrepen om het

Praktische Grondzaken 20.209

15

grondbeleid mee te nemen in deze toch al ingrijpende actualisatie van beleid. Het continue uitstel van de invoering van de Omgevingswet heeft ertoe geleid dat ook de actualisatie van de Nota Grondbeleid is uitgesteld. Dit uitstel heeft enkele nadelen, omdat het speelveld van de gebiedsontwikkeling ingrijpend is gewijzigd sinds 2013. We constateren dat iedereen die we hierover hebben gesproken (ambtelijk, college en raad) op de hoogte is van de redenen waarom er tot nu toe geen actualisatie is geweest. Tegelijkertijd is er nooit ergens een besluit genomen waarin dit uitstel ook is toegelicht of vastgelegd. Daarmee is er ook geen nieuw moment vastgelegd waarop het beleid geactualiseerd zou moeten zijn. De hoofddoelstelling van het economisch beleid (Economisch Beleidsplan 2016-2025) is het behouden en waar mogelijk versterken van de bedrijvigheid en werkgelegenheid in Lingewaard, door glastuinbouw, vrijetijdseconomie en logistiek te stimuleren en de overige bedrijvigheid optimaal te faciliteren. ‘De gemeente wil een wervende bedrijfsomgeving aanbieden via een gevarieerd aanbod van sterke werklocaties met een goede bereikbaarheid.’ Om de doelen te behalen was een actieplan geformuleerd, dat elke 2 jaar zou worden geactualiseerd. In hoeverre dit uitvoeringsprogramma daadwerkelijk geactualiseerd is hebben we niet kunnen achterhalen op basis van de ontvangen informatie.

Wel is in de begroting jaarlijks budget opgenomen voor ‘Bedrijvigheid’. Van de andere beleidsdocumenten die in de Nota Grondbeleid 2013 worden genoemd zijn veelal nieuwere versies opgesteld of aanvullende beleidsdocumenten in werking getreden. Denk hierbij aan de Nota wonen (2016 – 2020), de prestatieafspraken (2020), de beleidsnota Duurzaamheid (2016 – 2020), Beleidsregels voor de uitgifte van reststroken (2018), het economische beleidsplan (2016 – 2025) en het coalitieprogramma (2018 – 2022). Van sommige beleidsstukken is op basis van het stuk zelf niet duidelijk of deze nog actueel zijn (Beleidsplan gebouwd vastgoed uit 2016, beleidsregels uitgifte reststroken uit 2018 of het inkoop- en aanbestedingsbeleid uit 2017 bijvoorbeeld). Daarmee bestaat er onduidelijkheid over de kaders van het huidige grondbeleid, en de uitwerking daarvan op onderdelen. De vertrouwelijke tweejaarlijkse grondprijzenbrief (notitie “Vaststelling gronduitgifteprijzen gemeente Lingewaard”) is inmiddels geëvolueerd in een compacte tabel met enkele eenheidsprijzen en uitgangspunten voor taxaties. Dit is een belangrijk kader voor projectleiders, maar is in zijn huidige vorm uitermate summier. Wel is er een actuele en vigerende versie. Hieruit blijkt dat sommige onderdelen van het grondbeleid wel geactualiseerd zijn.

Veel kaders uit de Nota Grondbeleid zijn gedegen en klip en klaar, maar worden praktisch niet altijd toegepast De Nota Grondbeleid stelt duidelijke kaders op tal van punten die belangrijk zijn voor het grondbeleid (zie ook kader in norm 2 van Bijlage 2). Praktisch worden deze kaders niet altijd toegepast. Een voorbeeld hiervan hebben we hiervoor al benoemd: het niet actualiseren van de Nota Grondbeleid na vier jaar. Enkele andere voorbeelden op basis van de bevindingen in de voorbeeldprojecten: • Risicoanalyses zijn in recente jaren wel uitgevoerd en zaten in de ontvangen projectendossiers. Voor eerdere jaren zijn geen risicoanalyses gevonden in de projectendossiers of op de P&C-portal van de gemeente. Het is niet duidelijk of en hoe deze voor de projecten zijn uitgevoerd. Het grondbeleid is echter wel duidelijk over het uitvoeren van de risicoanalyses. Risico’s die in het verleden zijn voorgevallen, worden in recente risicoanalyses benoemd, in die zin lijkt de ambtelijke organisatie dus te leren van wat in het verleden voorviel, zoals vertraging door maatschappelijke weerstand, extra interne kosten door vertraging, veranderende marktomstandigheden. Dit is onder andere zichtbaar in het project Markt 20-24.

• De cyclus van risicomanagement is voor de onderzochte projecten niet volledig aangetroffen in de ontvangen projectendossiers: risico’s worden geïnventariseerd onder bepaalde categorieën (of groepen zoals de Nota Grondbeleid ze noemt3). Beheersmaatregelen worden ook benoemd. Maar we hebben geen stukken die duiden op het daadwerkelijk uitvoeren van de beheersmaatregelen, als dat nodig is gebleken, of een evaluatie ervan aangetroffen.

Beschikbaar stellen van dossiers niet eenvoudig Gebleken is dat de organisatie niet goed in staat is dossiers op te leveren voor dit rekenkameronderzoek. Het beeld is dat projectendossiers (nog) niet ‘met één (of een enkele) druk op de knop’ beschikbaar gesteld kunnen worden door de 3

De Nota Grondbeleid onderscheidt de volgende groepen risico’s: Programma, Financiën, Partijen, Fysieke Omgeving en Fasering.

Praktische Grondzaken 20.209

16

ambtelijke organisatie. Dit komt grotendeels door de geringe mate waarin projectendossiers gedigitaliseerd zijn en/of op dit moment worden. Deels lijkt dit ook samen te hangen met de mate waarin projectendossiers door projectleiders zijn bijgehouden: in projectmappen die op het gemeentehuis klaarstonden van Markt 20-24 zaten enkele stukken waarvan verwacht mag worden dat ze digitaal aangeleverd zouden zijn bij de eerste uitvraag om relevante stukken. Bijvoorbeeld verkoop- en realisatieovereenkomsten uit oktober en november 2019 voor Markt 20-24. Uit het wederhoor tenslotte bleek dat er ook nog actualisatiedocumenten bij de dossiers horen. De organisatie heeft – omdat daar door onderzoekers niet expliciet naar is gevraagd – deze documenten echter niet ter beschikking gesteld. De rekenkamer betreurt dat, en wijst erop dat goed rekenkameronderzoek alleen kan plaatshebben als de ambtelijke organisatie ook daadwerkelijk alle stukken aanlevert. Bijlage 7 geeft een voorbeeld van hoe stukken zijn opgevraagd. De rekenkamer kan het onderzoekers niet verwijten dat zij niet expliciet stukken hebben genoemd en opgevraagd waarvan zij het bestaan niet kennen. Om erachter te komen of dergelijke stukken bestaan, is het gesprek gevoerd dat in deze bijlage wordt bedoeld.

Praktische Grondzaken 20.209

1

17

3.3 Aanbevelingen door de Rekenkamercommissie Aanbeveling 1: Verbeter de informatievoorziening Uit het onderzoek blijkt dat de informatievoorziening beter kan worden gestructureerd, uitgevoerd en geborgd. Wij bevelen daarom aan: gemeenteraad

Geef duidelijker richtlijnen over de wijze waarop u geïnformeerd wilt worden. U zou daartoe in de Nota Grondbeleid richtlijnen kunnen vastleggen die voorschrijven op welk abstractieniveau u wanneer geïnformeerd wilt worden. Wij bevelen u aan een rapportage te vragen op projectniveau, bijvoorbeeld door periodieke bespreking van een projectenrapportage, waarin de voortgang van alle lopende projecten individueel wordt beschreven volgens een door u bepaald kader. U kunt daarbij ook vragen volledig geïnformeerd te worden. U kunt daarbij ook door u te bepalen signaleringswaarden vaststellen, zodat u automatisch geïnformeerd wordt als bijvoorbeeld een bepaalde procentuele budgetoverschrijving, vertraging of specifiek risico optreedt. Onderdeel van uw taak is kaders te stellen en te controleren. Dat kunt u alleen als u snapt waarover het gaat. In plaats van rapportages op hoog abstractieniveau - waar alle moeilijke zaken uit weggehaald zijn, maar die door het abstractieniveau geen sturingsmogelijkheden geven – kunt u verzoeken om uitleg die voor alle raadsleden te begrijpen is. Daarbij zou u kunnen denken aan een ruimere beschrijving in de stukken die u ontvangt, of een informatieavond waarin u wordt uitgelegd wat er speelt en waarover u beslist.

U kunt overwegen om aan het begin van elke raadsperiode een sessie te organiseren waarin de nieuwe gemeenteraad wordt uitgelegd welke projecten er lopen, wat de verschillende technische termen in het grondbeleid betekenen en op welke momenten u waarover beslist en/of geïnformeerd wordt. U kunt overwegen nadrukkelijker geïnformeerd te willen worden over risicomanagement. Daarbij zou u kunnen overwegen u over specifieke projectrisico’s en de daarbij behorende beheersmaatregelen periodiek te laten informeren.

college

Bepaal wanneer u geïnformeerd wilt worden over de voortgang van projecten. U kunt daarbij bijvoorbeeld denken aan een combinatie van periodieke voortgangsrapportage en rapportage bij overschrijdingen van bepaalde grenswaarden, zoals wij ook aan de raad aanbevelen. U kunt daarbij overwegen een stoplichtenmodel te introduceren, dat u wellicht ook kunt gebruiken om te bepalen wanneer u waarover de gemeenteraad informeert.

ambtelijke organisatie

Leg vast wanneer u op projectniveau binnen de ambtelijke organisatie rapporteert, wanneer u naar het college rapporteert en welke structuur u daarvoor gebruikt. Zorg dat geborgd is dat alle medewerkers, ook die worden ingehuurd, steeds weet hebben van uw structuren en rapportagemomenten.

Aanbeveling 2: Doel en middel niet verwarren, stuur op heldere en concrete doelstellingen Grondbeleid is een middel om doelen te bereiken en geen doel op zich. Wij bevelen u in dat kader aan: gemeenteraad

Weest u bewust van de risico’s die de gemeente loopt met (actief) grondbeleid en de enorme impact die die risico’s op met name de gemeentelijke financiën kunnen hebben. Om doelen te bereiken kan de gemeente verschillende rollen innemen en verschillende instrumenten benutten. Door u in de Nota Grondbeleid uit te spreken voor – in principe faciliterend

Praktische Grondzaken 20.209

1

18

grondbeleid – heeft u daarvoor al een belangrijke richting meegegeven. U kunt daarbij een afwegingskader opstellen voor het grondbeleid aan de hand waarvan u kunt besluiten hoe u tot een doeltreffende en doelmatige besteding van inzet in projecten komt. U zou u daarbij standaard kunnen laten adviseren of bijvoorbeeld juridisch-planologische of gemeentelijke regelgeving alternatieven kunnen zijn voor actief grondbeleid. U zou in het kader van uw controlerende rol in de Nota Grondbeleid bijvoorbeeld kunnen opnemen dat de doelen waar individuele projecten aan bij moeten dragen in elke voortgangsrapportage worden vermeld. college

Blijf helder voor ogen houden tot welk doel een project moet leiden. U kunt u bijvoorbeeld periodiek laten informeren over de invloed van veranderingen in de maatschappelijke en economisch context of lokale behoeften op projecten en daar, in overleg met de gemeenteraad, eventueel op inspelen.

ambtelijke organisatie

idem.

Aanbeveling 3: Richt projectadministraties systematischer in Uit de informatieverstrekking gedurende het onderzoek is gebleken dat niet alle documenten opgeleverd werden. Zelfs bij het ambtelijk wederhoor zijn nog documenten genoemd die nieuw waren voor de onderzoekers. Wij bevelen daarom aan: ambtelijke organisatie

Stel in lijn met het besluit begroting en verantwoording en de Nota Grondbeleid een standaard op van documenten die in een projectadministratie aanwezig behoren te zijn. Zet daarbij in op verdere en complete digitalisering, waarin stukken eenvoudig en systematisch op te bergen en op te vragen zijn. Overweeg een werkwijze die verplichtend de productie en archivering van door u gewenste documenten beschrijft.

college

Stel de standaard als hierboven bedoeld als college vast. Voer jaarlijks op enkele projecten audits uit of de projectadministratie op orde is.

gemeenteraad

Voer jaarlijks, bijvoorbeeld via de auditcommissie of de accountant, op enkele projecten audits uit of de projectadministratie op orde is.

Aanbeveling 4: Houd beleidskaders actueel Direct aan het begin van het onderzoek bleek al dat er geen actuele Nota Grondbeleid is. Zowel ambtenaren, collegeleden als raadsleden wisten waarom dat was, maar een formeel besluit daarover is nooit genomen. gemeenteraad

Houd beleidskaders actueel. U zou kunnen overwegen de griffie te verzoeken de expiratiedatum van beleidskaders op de lange termijnagenda te plaatsen. Op die manier kunt u controleren of u nog steeds met actuele nota’s werkt.

Aanbeveling 5: Scherp de rolverdeling in Nota Grondbeleid aan In de Nota Grondbeleid staat dat de ambtelijke organisatie grondexploitaties kan openen. Dat is echter voorbehouden aan de gemeenteraad. Sinds het opstellen van de Nota Grondbeleid in 2013 is de VNG-modelverordening op dit punt ook aangepast. Wij bevelen u daarom aan: gemeenteraad

Stel behalve de Nota Grondbeleid zelf ook bijlage 2 bij de Nota Grondbeleid opnieuw vast. U zou zich daarbij kunnen laten inspireren door de modelverordening van de VNG.

Praktische Grondzaken 20.209

1

19

Wij adviseren u daarbij ook projectafwijkingen, grensbedragen en/of percentages te benoemen waarbinnen ambtenaren, college dan wel gemeenteraad bevoegd zijn. Bovendien zou u kunnen overwegen vast te leggen wanneer en op welke wijze u geïnformeerd wilt worden over zowel de projectportefeuille als over de individuele projecten. Aanbeveling 6: werk actief mee met de Rekenkamercommissie Goed en relevant rekenkameronderzoek is alleen mogelijk als de organisatie daaraan volledig meewerkt en alle ter zake doende informatie oplevert. Het is onderzoekers, op alle onderwerpen, niet gegeven informatie op te vragen waarvan zij het bestaan niet weten. In dit onderzoek is de informatievergaring zeer moeizaam verlopen. De Rekenkamercommissie heeft zich daarom genoodzaakt gezien bijlage 7, waarin een uitvraag naar informatie is gecommuniceerd, op te nemen. ambtelijke organisatie

Lever alle stukken en informatie, benoemde en onbenoemde, die u relevant acht op.

college

Zie erop toe dat alle stukken, benoemde en onbenoemde, tijdig worden aangeleverd.

1

Praktische Grondzaken 20.209

4 Reactie van het college Op de volgende twee bladzijden hebben we de bestuurlijke reactie van het college van burgemeester en wethouders integraal afgedrukt.

20

Aan de rekenkamercommissie

Uw brief van

14 april 2021

Uw kenmerk Zaaknummer

Behandeld door Doorkiesnummer

289944

Bijlage(n)

Onderwerp

I. van der Valk (026) 32 60 162 Bestuurlijke reactie concept rapportage rekenkameronderzoek naar het grondbeleid

25 mei 2021

Datum

Beste commissie, Met belangstelling hebben wij kennis genomen van uw concept-rapportage Praktische Grondzaken welke u naar aanleiding van uw onderzoek heeft opgesteld. Via deze brief geven wij graag een reactie hierop. Aanbevelingen Zoals u aangeeft in uw concept-rapport zijn de zes aanbevelingen voor een toekomst gericht grondbeleid: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

verbeter de informatievoorziening (§ 3.3.1) doel en middel niet verwarren, stuur op heldere en concrete doelstellingen (§ 3.3.2) richt projectadministratie systematische in (§ 3.3.3) houd beleidsstukken actueel (§ 3.3.4); scherp de rolverdeling in Nota Grondbeleid aan (§ 3.3.5) zorg met de Rekenkamercommissie voor tijdige en volledige informatievoorziening

De aanbevelingen van de rekenkamer worden herkend door het college. De aanbevelingen zullen via een plan van aanpak fasegewijs worden aangepakt. Een aantal concrete zaken komen terug in dit plan van aanpak: - voortgangsrapportages aan de raad (in het kader van informatievoorziening): hier wordt op dit moment aan gewerkt. - het onderscheid tussen doel en middel wordt meegenomen in het aanscherpen van projectmatig werken, waar bij aanvang van een project nog meer aandacht wordt besteed aan doelstelling en middel. - het verder benutten en optimaliseren van het zaaksysteem voor het administreren van projecten. Dit wordt ook vanuit de Wet Open Overheid en archiefwetgeving van de gemeente verwacht. - op het actueel houden van beleidsstukken gaan we hieronder nader in. Nota grondbeleid Het opstellen van de nieuwe nota grondbeleid staat gepland zodra de Omgevingsvisie gereed is en de programma’s nader zijn uitgewerkt. De aanbevelingen vormen input voor het opstellen van deze nieuwe nota grondbeleid. Daarnaast worden vanuit de nieuwe Omgevingswet omgevingsprogramma’s en omgevingsplannen opgesteld. Deze zullen bijdragen aan het actueel houden van beleidskaders. Postbus 15

Telefoon (026) 32 60 111

IBAN: NL64BNGH0285091999

gemeente@lingewaard.nl

Btw-nummer: NL 8092 55 832 B01

6680 AA Bemmel

Fax (0481) 46 46 31

BIC: BNGHNL2G

www.lingewaard.nl

KvK-nummer: 50986767

Niet meewerken organisatie In de concept rapportage wordt een aantal malen aangegeven dat gegevens voor het rekenkameronderzoek niet zijn aangeleverd. Het is spijtig dat dit punt zo nadrukkelijk in het rapport wordt benoemd, aangezien er juist vanuit de organisatie met veel inspanning is meegewerkt aan het onderzoek. Tijdens een gesprek op 11 mei jl. hebben leden van de rekenkamer en leden van het college met elkaar de concept rapportage besproken, alsmede de bevinding van het niet aanleveren van stukken. Er is met elkaar gedeeld dat het belangrijk is dat alle informatie beschikbaar is voor een onderzoek. In dit onderzoek is geen sprake geweest van niet willen meewerken of onwil aan de gemeentelijke kant. Onderzoekers en medewerkers hadden een ander beeld en verwachting over het volledig zijn in informatieverstrekking. College en rekenkamer hebben afgesproken hier in vervolgonderzoeken eerder en beter met elkaar afspraken over te maken. Dat staat los van het feit dat de aanbevelingen, zoals al eerder aangegeven, ter harte worden genomen. Vervolg Ervaringen met eerdere rekenkameronderzoeken leren dat het meerwaarde heeft als het college in een persoonlijke gesprek de bevindingen en aanbevelingen met de rekenkamer bespreekt.

Wij stellen voor om, net als bij de behandeling van deze rapportage, de bestuurlijke reacties op volgende rapportages in een persoonlijk gesprek met elkaar te bespreken. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van de gemeente Lingewaard, de secretaris, de burgemeester,

drs. I.P. van der Valk

dr. P.T.A.M. Kalfs

2

1

Praktische Grondzaken 20.209

23

5 Reactie RKC op collegereactie De rekenkamercommissie heeft kennisgenomen van de bestuurlijke reactie op het rekenkamerrapport grondbeleid en op 25 mei 2021 in haar vergadering onderstaande reactie daarop vastgesteld. De rekenkamercommissie is verheugd te constateren dat het College zich herkent in de aanbevelingen en die ter hand wil nemen. De rekenkamercommissie adviseert de gemeenteraad met het college een tijdpad af te spreken waarbinnen de aanbevelingen worden opgevolgd, zodat de gemeenteraad – via de auditcommissie – de voortgang goed kan monitoren. Op het punt van aanleveren van stukken benadrukt de rekenkamercommissie nog eens dat de rekenkamercommissie voor het (laten) uitvoeren van goed onderzoek afhankelijk is van het aanleveren van die stukken door de ambtelijke organisatie. Zowel interne als externe onderzoekers kunnen geen uitputtende kennis hebben van de stukken die in de organisatie rondgaan. Die kennis moet actief aangedragen worden door de organisatie. Dat gaat nadrukkelijk verder dan het op navraag vanuit de rekenkamercommissie leveren van stukken die wel door de rekenkamercommissie geïdentificeerd zijn.

De rekenkamercommissie is daarom verheugd dat, mede naar aanleiding van een gesprek dat het college en de rekenkamercommissie met elkaar hadden, college en rekenkamercommissie in de toekomst nauwer met elkaar op kunnen trekken om benodigde informatie beschikbaar te krijgen.

1

Praktische Grondzaken 20.209

24

Bijlage 1: Motie motie (art. 13 rvo)

aan de raad van de gemeente Lingewaard datum : steller(s) : onderwerp :

5 maart 2020 Léon Dekkers, Maarten van den Bos Voorkom herhalingen, leer van fouten

De raad van de gemeente Lingewaard, in vergadering bijeen d.d. 5 maart 2020 gehoord de beraadslagingen Overwegende dat: • Uit publicaties van De Gelderlander en Omroep Gelderland is gebleken dat gerede twijfel mogelijk is bij de aankoop van bijna 9 hectare grond in Angeren tegen een bedrag van bijna 2.5 miljoen euro. • De Raad bij aankoop per brief (d.d. 24-02-2010) is gevraagd wensen en bedenkingen in te brengen tegen deze aankoop. Er was derhalve geen sprake van een formeel besluit van de raad. • Uit het rapport Onderzoeksrapport Grondbeleid van de Rekenkamercommissie uit 2011 blijkt dat er voorafgaand aan aankoop van de gronden geen ‘haalbaarheidsanalyse’ is uitgevoerd. Bij de stukken was ook geen taxatierapport beschikbaar. (pagina 24). • De raad heeft op 24-2-2011 uitvoerig gesproken over verschillende scenario’s betreffende deze gronden. De uitkomst van dit debat is uiteindelijk niet geeffectueerd en in de Jaarrekening 2011zijn de gronden afgewaardeerd. • Een besluit betreffende een gedeelte van deze gronden van de raad op 24-05-2018 heeft de discussie over deze transactie opnieuw aangezwengeld, mede vanwege de vervuilde staat van de gronden. • In de media is aangegeven dat de gemeente verantwoordelijk is en blijft voor het schoon opleveren van de nog in gemeentelijk bezit zijnde gronden, welke waarschijnlijk vervolgens zullen worden ingebracht in een grondruil.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=90cd1eff-2ac6-4584-88a3-f64829127505