CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

8. Gids Ruimtelijke Kwaliteit (klein).pdf

Raadsvergadering 20 december 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Visie NEXTgarden (bespreekstuk)28.339 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

41

40

vlakverdelingen;

4

De Degids gidsvoor voorRuimtelijke RuimtelijkeKwaliteit Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Bedrijventerreinen In de gemeente bevinden zich verschillende bedrijventerreinen namelijk Gendt-Bemmel, Pannenhuis I en II, Houtakker I en II, Agro­ park I en II, Lingewal, Polseweg en Looveer. De Karstraat ontsluit een aantal van deze bedrijventerreinen en vormt een belangrijke route voor vrachtverkeer richting hoofdinfrastructuur. De bedrijven­ terreinen Agropark en Pannenhuis zijn deels opgezet en ingericht voor bedrijven die goederen en diensten leveren aan land- en tuin­ bouwbedrijven. De overige bedrijventerreinen zijn bestemd voor lokale bedrijvigheid en gesegmenteerd naar aard, functie en type bedrijvigheid. De bedrijventerreinen zijn opgezet met het doel om bedrijfsactiviteiten uit te oefenen. Ze worden gekenmerkt door een rationele verkaveling en individuele bedrijfsgebouwen met een wis­ selende schaal, een functioneel karakter en een sobere uitstraling. Het terrein is veelal verhard. Hekwerken, buitenopslag en reclameuitingen bepalen mede het beeld. Bebouwing op zichtlocaties heb­ ben vaker een opvallende architectonische uitstraling met als doel de aandacht te trekken van de voorbijganger. Op overige bedrijfslo­ caties is de beeldkwaliteit vaak ondergeschikt aan de functionali­ teit en bestaat de bebouwing uit eenvoudige hallen of loodsen met eventueel een klein kantoor-, kantinegedeelte of een woning aan de straatzijde.

Er is over het algemeen weinig samenhang in materia­ lisatie, detaillering en kleurgebruik tussen de bedrijven onderling. Voor een aantal oudere terreinen wordt revitalisering nagestreefd.

43

42

Deel III deelgebieden & niveaus

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Bedrijventerreinen

WAARDE De waarde is vooral van economisch aard; bedrijventerreinen zijn belangrijk voor de economie. Ze bieden ruimte voor een deel van de werkgelegenheid in de gemeente Lingewaard. De gebruiksaspec­ ten bepalen de omgeving en de beeldkwaliteit van de bebouwing is daardoor vaak ondergeschikt aan de functionaliteit. De ontwikkeling van de laatste jaren laat echter zien dat de representativiteit van de panden een steeds grotere rol gaat spelen hetgeen de beeldkwaliteit ten goede komt. Hoewel de waardering als verblijfsgebied beperkt is, is een zekere ruimtelijke kwaliteit van het openbare gebied van belang voor zowel gebruikers (werknemers) als bezoeker.

–

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

–

–

Deel III deelgebieden & niveaus

–

KERNKWALITEITEN De stedenbouwkundige structuur wordt bepaald door de functionele opzet en inrichting van de terreinen, de sober inge­ richte openbare ruimte en het industriële en individuele karakter van de bedrijfsbebouwing. De relatief grootschalige bebouwing staat vrij op het kavel en op enige afstand van de ontsluitings­ wegen. De bedrijfsterreinen zijn overwegend verhard. De openbare ruimte is sober ingericht en wordt bepaald door het veelal brede profiel van de straat met de begeleidende gras­ bermen, bomen of hagen en verzorgde hekwerken. Buitenop­ slag bevindt zich zoveel mogelijk uit het zicht vanaf de openbare weg. Het onderscheid tussen openbaar- en privégebied is dui­ delijk aanwezig. De typologie en architectuur van de bebouwing is industri­ eel en individueel van karakter. Bebouwing is sterk functioneel vormgegeven en kent een grote mate van diversiteit in schaal, materialisering, detaillering en kleurgebruik. De bouwmassa’s zijn eenvoudig van opzet, op zichzelf staand, plat afgedekt of voorzien van een zadelkap. De bebouwing varieert van bedrijfs­ hallen en showrooms tot kantoren. Er is in massa en architec­ tuur een onderscheid zichtbaar tussen de sober uitgevoerde bedrijfshal en het meer representatief vormgegeven kantooren /of kantinegedeelte. Moderne gebouwen op zichtlocaties hebben een representatief uiterlijk.

Gevelindeling, materiaal, detaillering en kleur is gevarieerd en bepaald per bouwmassa. Het kantoorgedeelte onderscheidt zich van de bedrijfshal en is aan de straat gelegen. De kantoorbe­ bouwing is veelal opgetrokken in baksteen. Voor de bedrijfsbe­ bouwing geldt dat hooguit voor de plint, waarboven een opbouw van damwanden volgt. Showrooms bestaan hoofdzakelijk uit transparante puien. De detaillering van de bebouwing is in het algemeen zeer sober. Moderne gebouwen met een represen­ tatief uiterlijk kan een afwijkend kleur- en materiaalgebruik heb­ ben.

K BELEIDSNIVEAU

KEUZE

– Er wordt gestreefd naar compact bouwen. – Het bouwplan sluit in massa aan op de schaal van de omge­ ving of heeft een geleding waardoor wordt aangesloten op de schaal van de omgeving. – Er is een duidelijk onderscheid in bouwmassa en materialisatie tussen de hal en het kantoor- en/of kantinegedeelte. – De representatieve gevel is naar de weg gekeerd.

4

bouwplan op zich

Bedrijventerreinen

HET BOUWPLAN:

ONTWERPRICHTLIJNEN bouwplan & omgeving HET BOUWPLAN: >> tast de waarde en kernkwaliteiten van het deelgebied en de stedenbouwkundige of landschappelijke structuur niet aan; >> versterkt de kwaliteit van de omgeving en de openbare ruimte en levert een positieve bijdrage aan de leefbaarheid en sociale veiligheid van de omgeving; >> vormt een versterking van markante stedenbouwkundige ruimten en locaties; >> richt zich op de openbare ruimte en de toegang vanaf het openbaar gebied is duidelijk herkenbaar;

>> tast de kernkwaliteiten van het ensemble en/ of de gebouwtypologie niet aan ; >> sluit aan op de omgeving voor wat betreft positie, hoofdvorm, maat en schaal; >> heeft een herkenbaar en consequent uitgewerkt ontwerpconcept met esthetische kwaliteiten en de typologie en architectuur van de bebouwing is afgestemd op de omgeving; gevel, materiaal, detaillering & kleur HET BOUWPLAN: >> heeft een samenhangende gevelindeling en kleurgebruik en een materialisering waarvan de kwaliteit ook op langere termijn behouden blijft; >> heeft een detaillering die ondersteunend is aan de architectuur;

Gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

WAARDE & KERNKWALITEITEN

>> markeert het onderscheid tussen openbaar en privégebied duidelijk; >> heeft op zichzelf een evenwichtige opzet, die tot uitdrukking komt in samenhangende maatverhoudingen van buitenruimten, bouwvolumes, massa-opbouw, kapvorm en vlakverdelingen;

45

44

Ambities – Het is gewenst om met name langs de doorgaande wegen aan­ dacht te besteden aan de archtectonische uitstraling van, en de samenhang tussen, de panden. – Er is aandacht voor een goede landschappelijk inpassing langs de randen. – Bouwplannen voor herontwikkelingen op bestaande en verou­ derde bedrijfslocaties dragen bij aan de revitalisering van het betreffende bedrijventerrein.

5

Rietkamp Rietkamp is gelegen direct ten zuiden van Huissen en de nieuw­ bouwwijk Loovelden. In dit gebied is op dit moment schaalvergro­ ting en intensivering van de glastuinbouw mogelijk, mits dit gepaard gaat met het aanleggen en versterken van een ‘robuust’ landschap­ pelijk raamwerk bestaande uit boomgaarden, laanbeplantingen, vij­ vers en recreatieve routes tussen Loovelden en Park Lingezegen.

’t Zand Dit glastuinbouwgebied ligt op een oeverwal, direct aansluitend aan het gelijknamige woonwijk Het Zand aan de zuidkant van Huis­ sen. De kleinschalige verkaveling, het dichte wegenpatroon, de vele burgerwoningen en de versnipperde eigendomssituatie lenen zich niet voor schaalvergroting in de glastuinbouw. Er wordt daarom een geleidelijke transformatie nagestreefd van glastuinbouw naar lan­ delijke wonen en landschapsontwikkeling. In de notitie ‘Een nieuwe toekomst voor ’t Zand’ (2013) zijn bouwstenen geformuleerd voor hergebruik van percelen waar kassen worden gesloopt. Uitgang­ punt is dat nieuwe ontwikkelingen een bijdrage moeten leveren aan het landschap.

De Degids gidsvoor voorRuimtelijke RuimtelijkeKwaliteit Kwaliteit Gemeente Lingewaard

In de gemeente Lingewaard is de omvang en uitstraling van de kassengebieden dermate groot en beeldbepalend dat er een specifiek gebiedstype voor is benoemd; het glastuinbouwlandschap. Het glastuinbouwgebied is daarnaast een gebied waar zich veel (her)ontwikkelingen voordoen. De glastuinbouwbedrijven hebben met uitzondering van Bergerden veelal een beperkte omvang en voldoen veelal niet meer aan de door de glastuinbouwsector gewenste schaalgrootte om een rendabel bedrijf voort te zetten. Herstructurering in de deelgebieden Rietkamp, Leutensche Leigraaf, ‘t Zand en de Dijkzone is nodig om de sector te behouden én om de ruimtelijke kwaliteit van het gebied te verbeteren. In 2007 is voor deze vier deelgebieden in opdracht van de gemeente Lingewaard een ruimtelijke visie opgesteld. De visie gaat uit van een gedifferentieerde aanpak voor vier deelgebieden welke worden onderscheiden op grond van de ruimtelijke kenmerken. Elk gebied heeft zijn eigen ontwikkelmogelijkheden. Twee deelgebieden, Leutensche Leigraaf en Rietkamp, zijn aangewezen als intensiveringsgebieden voor glastuinbouw. Voor twee andere gebieden, Dijkzone en ’t Zand, wordt een geleidelijk transformatie nagestreefd van glastuinbouw naar verschillende vormen van landelijk wonen en landschapsontwikkeling.

In deze gebieden maakt het functieveranderingsbeleid van de gemeente het mogelijk om in ruil voor de sloop van kassen en andere bedrijfsgebouwen woningen te bouwen. In het gebied Bergerden is daarentegen juist een glastuinbouwgebied, geschikt voor nieuwe grootschalige kassen.

47

46

Deel III deelgebieden & niveaus

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Glastuinbouw

48

Leutensche leigraaf De Leutensche Leigraaf is gelegen tussen bedrijventerrein Pan­ nenhuis en Angeren en genoemd naar de centraal door het gebied stromende wetering. Dit gebied is aangewezen als gebied voor schaalvergroting en intensivering van de glastuinbouw. De moge­ lijkheid bestaat om kleinschalige glastuinbouwopstanden te ver­ vangen door één groot glastuinbouwbedrijf met een grotere afstand tot de openbare weg en tot het eerstvolgende glastuinbouwbedrijf.

De Degids gidsvoor voorRuimtelijke RuimtelijkeKwaliteit Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Bergerden Bergerden, gelegen ten zuiden van Huissen, is een concentra­ tiegebied voor grootschalige glastuinbouw. Het is een innovatief glastuinbouwgebied, gericht op een duurzame en efficiënte manier van tuinbouw. Het onderscheid zich van bovenstaande gebieden doordat het een sterke en éénzijdige bedrijfsmatige opzet heeft met de uitstraling van een bedrijventerrein. Voor het gebied is een ste­ denbouwkundig plan, een inrichtingsplan, een bestemmingsplan en een beeldkwaliteitsplan opgesteld. In het beeldkwaliteitsplan zijn naast richtlijnen voor bebouwing ook richtlijnen voor de open­ bare ruimte opgenomen. Voor Bergerden geldt in de ontwikkelingsen realisatiefase niet de Gids voor Ruimtelijke Kwaliteit maar het beeldkwaliteitsplan als kader voor de welstandstoets.

49

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard Deel III deelgebieden & niveaus

Dijkzone In dit gebied tussen Rijndijk en Leutsestraat biedt de ligging aan de dijk, de aanwezigheid van kwelwater en de beperkte ruimte, de bestaande glastuinbouw te weinig mogelijkheden voor schaal­ vergroting. Er wordt daarom een geleidelijke functieverandering nagestreefd van glastuinbouw naar landelijk wonen in een ruime groene setting. Het gebied wordt zo een groene bufferzone tussen de stedelijke bebouwing van Huissen en Angeren. Lanen tussen de Leutsestraat en de Rijndijk ontsluiten het gebied, waarbij de nog aanwezige historische kerkenpaden in ere kunnen worden hersteld.

Deel III deelgebieden & niveaus

KERNKWALITEITEN – De stedenbouwkundige structuur van glastuinbouwgebieden is verschillend per deelgebied en wordt bepaald door de land­ schappelijke ondergrond, het verkavelingspatroon, het verloop en de dichtheid van wegen, de bebouwingsdichtheid en het bebouwingspatroon. De oriëntatie van de woningen is gericht op de weg. De situering van de kassen volgt de landschappe­ lijke structuur en is afgestemd op bestaande bebouwing op de kavel. – De openbare ruimte wordt bepaald door een overwegend smal wegprofiel voorzien van begeleidende grasbermen en bomen direct langs de weg of in de voortuinen van de vrijstaande wonin­ gen. De kassen vormen een wand achter de woningen, op vol­ doende afstand tot de weg. Overgangen tussen openbaar- en privégebied zijn herkenbaar en gemarkeerd door groene hagen of transparante hekwerken. – De typologie en architectuur van de bebouwing is divers. De (bedrijfs)woningen zijn individueel ontworpen en dateren uit verschillende tijdsperioden. De bebouwing bestaat over­ wegend uit één tot twee lagen + kap met een de nokrichting evenwijdig of haaks op de weg. De samenhang wordt bepaald door de overeenkomsten in maat en schaal van de bebouwing en de eenvoudige hoofd- en kapvormen. – Gevelindeling, materiaal, detaillering en kleur van woonbe­ bouwing is gevarieerd en afhankelijk van de bouwstijl.

De over­ eenkomsten bestaan uit de toepassing van gatengevels en de toepassing van natuurlijk materiaalgebruik als rode of bruine baksteen, pleisterwerk, hout, keramische rode of antracietkleu­ rige pan of riet. Het kleurgebruik voegt zich naar de kenmerken van de betreffende bouwstijl. – Gevelindeling, materiaal, detaillering en kleur van kascom­ plexen is functioneel bepaald. Kassen zijn overwegend opge­ bouwd uit een raamwerk van stalen profielen waartussen glas is geplaatst. Het silhouet wordt bepaald door een aaneenscha­ keling van zadelkappen waarvan de breedte afhankelijk is van het toegepast kas-type. De goothoogte is verschillend en kan oplopen tot zo’n elf meter.

BELEIDSNIVEAU

RESPECT

–

– –

–

–

–

–

–

50

Ambities – Er is voldoende afstand tussen kassen en woonbebouwing. Nieuwe kassen worden geplaatst achter het woongedeelte en de bijgebouwen zodat er sprake is van een woon- en een bedrijfszone. Gewenste richtlijn is een minimale afstand van 10 meter tot de weg. – Ook overige bedrijfsbebouwing ligt op gepaste afstand tot de weg en achter de woning. – Nieuwe woonbebouwing bevindt zich op voldoende afstand tot

het kassencomplex. Gewenste richtlijn is een minimale onder­ linge afstand van 10 meter. Nieuwe woonbebouwing draagt bij aan het gevarieerde bebou­ wingsbeeld met verspringende rooilijnen en wisselende kaprich­ tingen. De footprint van nieuwe woonbebouwing is beperkt in vergelijking tot de kavelgrootte; er blijft rondom voldoende tuin over. Bestaande doorzichten langs hoofdsloten blijven behouden of worden hersteld. Erfafscheidingen zijn groen en bestaan uit inheems en bij het landschap passende beplanting. Een eventueel hekwerk is ondergeschikt aan de groene erfafscheiding. De verharding op het erf is beperkt en inritten hebben een bescheiden breedte. Gewenste richtlijn is een inrit van maxi­ maal 6 meter breed. Kassen staan geclusterd op het perceel en hebben profielen in een bij het materiaal passende kleur als wit en grijs. Contraste­ rende en felle kleuren zijn niet toegestaan. Er is aandacht voor een goede landschappelijke inpassing aan de randen van een kassengebied, daar waar het kassengebied overgaat in het landelijk gebied. De hiervoor toegepaste land­ schapselementen hebben een robuuste uitstraling. Beplanting langs wegen in de openbare ruimte of op het eigen terrein draagt bij aan de versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de glastuinbouwgebieden.

Specifiek voor ‘t zand geldt dat ontwikkelingen bijdragen aan het behouden en versterken van historische verbindingsstruc­ turen en het mozaïk van de verkaveling. Nieuwe woningen zijn één tot anderhalve bouwlaag hoog en liggen verspringend ten opzichte van tegenover gelegen woningen aan de weg.

bouwplan op zich

Glastuinbouw

HET BOUWPLAN:

ONTWERPRICHTLIJNEN bouwplan & omgeving HET BOUWPLAN: >> past bij de waarde en kernkwaliteiten van het deelgebied en is afgestemd op de stedenbouwkundige en landschappelijke structuur; >> versterkt de kwaliteit van de omgeving en de openbare ruimte en levert een positieve

>> past bij de kernkwaliteiten van het ensemble en/of de gebouwtypologie; >> is afgestemd op de omgeving voor wat betreft positie, hoofdvorm, maat en schaal; >> heeft een herkenbaar en consequent uitgewerkt ontwerpconcept met esthetische kwaliteiten en de typologie en architectuur van de bebouwing is afgestemd op de omgeving. gevel, materiaal, detaillering & kleur HET BOUWPLAN: >> heeft een samenhangende gevelindeling en

bijdrage aan de leefbaarheid en sociale

kleurgebruik en een materialisering waarvan

veiligheid van de omgeving;

de kwaliteit ook op langere termijn behouden

>> vormt een versterking van markante stedenbouwkundige en landschappelijke ruimten en locaties; >> richt zich op de openbare ruimte en de toegang vanaf het openbaar gebied is duidelijk herkenbaar; >> markeert het onderscheid tussen openbaar

blijft; >> heeft kenmerkende en beeldbepalende onderdelen, zoals dakranden, kozijnprofileringen en raamindelingen, die de

Gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

WAARDE De glastuinbouw is zowel in economische als in ruimtelijke zin van grote betekenis voor de gemeente Lingewaard. Voor een aantal glastuinbouwgebieden is herstructurering nodig om de sector te behouden én om de ruimtelijke kwaliteit van het gebied te verbe­ teren. In de andere gebieden liggen kansen om te transformeren naar aantrekkelijke woon- of woon-werkgebieden in een landschap­ pelijke setting.

5

architectuur ondersteunen; >> heeft een detaillering die ondersteunend is aan de architectuur;

en privégebied duidelijk; >> heeft op zichzelf een evenwichtige opzet, die tot uitdrukking komt in samenhangende maatverhoudingen van buitenruimten, bouwvolumes, massa-opbouw, kapvorm en vlakverdelingen;

51

K

WAARDE & KERNKWALITEITEN

6

Deel III deelgebieden & niveaus

Door de ligging tussen de rivieren de Waal en de Neder-Rijn is een landschap ontstaan dat karakteristiek is voor het rivierengebied. Het huidige landschapsbeeld wordt bepaald door uiterwaarden, dijken, oeverwallen en komgebieden. Oeverwallen Langs de Neder-Rijn en de Waal zijn brede oeverwallen ontstaan die aan de oostkant bij Doornenburg samenkomen. Oeverwallen zijn de zandige rivierafzettingen parallel aan de stroomgeul van de rivier. Door de zandige grond die beter te bewerken was dan de klei in de komgronden verder landinwaarts en de relatief hoge ligging die zorgde voor minder overstromingsgevaar, zijn hier de eerste nederzettingen ontstaan. De rivieren hebben door de eeuwen heen verschillende stroombeddingen gehad. Ook tussen Bemmel en Huissen liggen nog oude oeverwallen, zogenaamde stroomruggen. Het landschap op de oeverwal werd van oorsprong gekenmerkt door een grote mate van ruimtelijke afwisseling en kleinschaligheid met bebouwing, boomgaarden, akkers, weilanden en bochtige wegen. De bebouwing op de oeverwallen concentreert zich in de dorpen en langs de lintwegen. Daarbuiten, in het landelijk gebied, komen historisch agrarische bebouwing, jonge agrarische bebouwing en burgerwoningen voor. Glastuinbouw ontstond op de vruchtbare overslaggronden, overblijfselen van dijkdoorbraken. Het beeld van de bebouwing varieert.

Het bestaat vooral uit woonhuizen en (voor­ malige) agrarische bedrijfsgebouwen.

komgronden nog relatief gaaf. Door het kleinschalige karakter, waar­ devolle cultuurhistorie zoals kasteel Doornenburg en fort Pannerden en het ontbreken van grootschalige uitbreidingen en grote kassen is het rivierenlandschap hier nog goed beleefbaar. Langs de Waal heeft de oeverwal een meer besloten karakter. De dorpen Bemmel, Haalderen en Gendt zijn de afgelopen jaren uitgebreid met wonin­ gen en bedrijven waardoor de kernen bijna een aaneengesloten zijn. Mede door deze verdichting en het geringe hoogteverschil met de komgronden is het landschappelijke onderscheid tussen kom­ gronden en oeverwal in dit deel van Lingewaard vervaagd.

Oeverwallinten en buurtschappen Oeverwallinten zijn uitlopers van kernen. Ze zijn van oudsher dicht bebouwd en hebben een gesloten karakter met overwegend een woonfunctie. De bebouwing kent een grote afwisseling in histo­ rische bebouwing en meer eigentijdse vrijstaande woningen. De uitlopers in Angeren, Haalderen, Doornenburg, Gendt en Ressen hebben een meer open karakter. Ook aan de rand van de kernen hebben deze bebouwingslinten hun open karakter behouden. Op enkele plekken op de oeverwallen in het buitengebied komt daar­ naast clustering van bebouwing voor. Dit zijn buurtschappen als Kommerdijk, De Pas, Boerenhoek, Honderdmorgen, Flieren en Hul­ huizen. Bijzonder zijn met name de buurtschappen Klein Baal, de Heuvel en Hulhuizen vanwege hun unieke en bijzondere setting van karakteristieke gebouwen en landschappelijke situering. Ook buurtschap Flieren heeft een bijzondere cultuurhistorische waarde; het is het enige gebied in de hele gemeente waar de oor­ spronkelijke perceelsrandbeplanting nog steeds voorkomt. Dit gebied is daarmee de enige plek in de hele gemeente waar je het historisch cultuurlandschap van de stroomruggen nog kunt beleven zoals het een eeuw geleden nog was.

De Degids gidsvoor voorRuimtelijke RuimtelijkeKwaliteit Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Landelijk gebied

53

52

De landschappelijke samenhang van oeverwal en komgronden is rond Huissen door stedelijke uitbreidingen en de ontwikkeling van het kassengebied vervaagd. Rond Doornenburg is het oeverwal­ landschap en de ruimtelijke samenhang met de uiterwaarden en

Komgebieden De komgebieden liggen tussen de oeverwallen en lopen van Gendt/ Doornenburg in westelijke richting langs Huissen en voorbij de gemeentegrens. Dit komgebied is deels nog steeds als een open gebied herkenbaar, grootschalig, open en relatief nat. De Linge vormt hier een waardevol element. Na de Tweede Wereldoorlog werd een intensiever gebruik voor de grondgebonden landbouw mogelijk doordat de ontwatering sterk verbeterde. De komgronden kennen door hun late ontginning een meer rechtlijnige en rationele verkaveling die lang geaccentueerd werd door meidoornhagen en elzen- en wilgensingels. De huidige weidse openheid is ontstaan na de ruilverkaveling. Bij ruilverkaveling zijn kavels samengevoegd en is veel kavelbeplanting verdwenen. In deze tijd is ook de bebou­ wing in de komgronden ontstaan. De openheid van de komgronden wordt tegenwoordig gewaardeerd en vormt een tegenhanger van de verdichting op de oeverwallen.

Uiterwaarden De uiterwaarden bevinden zich tussen de Nederrijn, Pannerdensch kanaal, de Waal en de dijken. Het gehele gebied maakt onderdeel uit van de Nationaal Landschap De Gelderse Poort waar ook de Ooijpolder en de Rijnstrangen onderdeel van zijn. De uiterwaar­ den hebben een open en afwisselend karakter. De dynamiek van de rivieren is nog goed afleesbaar in het landschap met het kronkelre­ lief, strangrestanten, moerassen, doorbraakkolken en bosjes. Door de dynamiek van de rivier is bebouwing in het gebied is beperkt gebleven. Bijzonder zijn de voormalige steenfabrieken, oude bewo­ ningsplaatsen, fort Pannerden en de restanten van de IJssellinie. Ruimte voor natuur, water en recreatief medegebruik, met behoud van cultuurhistorische waarden staat hier voorop.

De Degids gidsvoor voorRuimtelijke RuimtelijkeKwaliteit Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Dijklinten De rivierdijken langs de Waal, Pannerdensch kanaal en Neder-Rijn liggen op de oeverwallen en vormen een duidelijk zichtbaar onder­ deel van de strijd tegen het water. Samen met de rivieren, binnenen buitendijks gelegen, wielen, kwelkommen, oude strangen en weilanden vormt deze ‘dijkzone’ een samenhangende landschap­ pelijke structuur. Kenmerkend is de slingerende dijk langs de door­ braakkolken, de relatie met de binnen- en buitendijks gebied, het hoogteverschil, de positie van de bebouwing ten opzichte van de dijk en de lage dichtheid van de bebouwing. Buiten de kernen staat er weinig bebouwing aan de dijken, het gaat vooral om van oorsprong agrarische bebouwing of bebouwing met een relatie met het water. De bebouwing is vooral aan de binnen­ zijde en aan de voet van de dijk gelegen en overwegend vrijstaand. Ook staat de bebouwing vaak op een flinke afstand van elkaar. Op enkele plekken is de bebouwing geclusterd. Het beeld van een lan­ delijk dijklint wordt gekenmerkt door openheid, doorzichten naar de rivier en achterland. Dit wordt versterkt door de situering van de bebouwing; vrijstaand, op afstand van elkaar en overwegend aan de voet van de dijk.

55

54

Deel III deelgebieden & niveaus

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De westelijke komgronden zijn door het glastuinbouwgebied Ber­ gerden flink verdicht. Alleen aan de zuidzijde van de Linge is het open komgebied nog herkenbaar. Dit deel ligt in Park Lingezegen. In het oostelijke deel van het komgebied ligt de Linge centraal. Het gebied kenmerkt zich door afwisselend grondgebruik van akkers, weiden, boomgarden en verspreide bebouwing. Door verdichting van de randen maakt het gebied tegenwoordig een meer halfopen indruk. De Betuwelijn en straks de doortrekking van de A15 heb­ ben grote invloed op de beleving van het gebied. De bebouwing in de komgronden bestaat hoofdzakelijk uit agrari­ sche bebouwing en enkele woonhuizen.

56

Deel III deelgebieden & niveaus

KERNKWALITEITEN – De landschappelijke structuur wordt bepaald door de loop van de rivieren, de begeleidende dijken, kronkelende wegen, buurtschappen en dorpen op de kleinschalige oeverwallen en een meer open landschap met een rationele en grootschalige verkaveling in de komgronden. Er is een lage bebouwingsdicht­ heid bestaande uit perceelsgewijze bebouwing met een divers karakter mede bepaald door de variatie in de situering tot de weg. – De openbare ruimte wordt bepaald door de overwegend smalle profielen van (dijk)linten en wegen met (bij voorkeur) begelei­ dende bomen in grasbermen, verspreid voorkomende bebou­ wing en open doorzichten naar landelijk gebied. Overgangen tussen openbaar- en privégebied zijn herkenbaar en gemarkeerd door groene hagen of transparante hekwerken. De diepte van voortuinen varieert. – De typologie en architectuur van de bebouwing is divers. Gebouwen zijn individueel ontworpen en dateren uit verschil­ lende tijdsperioden. Authentieke boerderijen behoren meestal tot het hallehuis-type, bestaande uit één bouwlaag met een hoge forse kap en een lage daklijst. Het T-boerderij-type, waarbij het woonhuis van twee bouwlagen het voorhuis vormt met daar­ achter de lager schuur met forse kap komt minder vaak voor. Bij naoorlogse boerderijen staat de woning los van de schuren.

De samenhang wordt bepaald door de overeenkomsten in maat en schaal van de bebouwing, de eenvoudige hoofdvormen, de overwegend voorkomende kapvormen en de onderlinge posi­ tie van de bebouwing ten opzichte van de weg. De bebouwing op de kruin van de dijk heeft vaak een nokrichting evenwijdig aan de dijk. De nokrichting van de bebouwing aan de voet van de dijk is meestal in de dwars op de dijk geplaatst. – Gevelindeling, materiaal, detaillering en kleur is gevarieerd en afhankelijk van de bouwstijl. De gevels zijn vaak traditioneel geordend; naar boven toe worden gevelopeningen kleiner en/ of minder hoog. De overeenkomsten bestaan uit de toepassing van gatengevels en de toepassing van natuurlijk materiaalge­ bruik als rode of bruine baksteen, pleisterwerk, hout, kerami­ sche rode of antracietkleurige pan of riet. Het kleurgebruik is ingetogen en voegt zich naar de kenmerken van de betreffende bouwstijl.

HET BELEIDSNIVEAU

RESPECT

– – – – –

–

– – – –

–

Ambities Behoud de samenhang en afleesbaarheid van het rivierenland­ schap; komgebied-dijklinten-uiterwaarden. De openheid en doorzichten van de komgronden blijven behou­ den. Ontwikkelingen houden rekening met de middeleeuwse ver­ kavelingspatronen. Behoud de Linge als is een belangrijke landschappelijke en recreatieve drager. De overgangen tussen erven en landschap verdienen aandacht. Erfbeplanting volgt en versterkt de structuur van het landschaps­ type en draagt bij aan een aantrekkelijker landschap. Een belangrijk aspect van dijkbebouwing is dat de zichtbaar­ heid vanaf het openbaar gebied vaak tot ver op het achtererf reikt. Bouwplannen houden hier rekening mee. De kenmerkende doorgaande dijkprofielen blijven behouden. Cultuurhistorie is hierbij een belangrijk uitgangspunt. In de uiterwaarden zijn natuur en recreatie belangrijk. Bouwplannen houden rekening met de structuren van de rivier­ dynamiek en de cultuurhistorie van de baksteenindustrie. Ontwikkelingen op de oeverwallen dragen bij aan de klein­ schalige structuur en ruimtelijke afwisseling van de oeverwal­ len. Behoud cultuurhistorische waarden en doorzichten naar het achterland. Ontwikkelingen in de (dijk)linten en buurtschappen houden rekening met de kleinschalige stuctuur en afwisseling en sluiten aan bij bestaande structuren. Behoud groene en open door­ zichten.

bouwplan op zich

Landelijk gebied

HET BOUWPLAN:

ONTWERPRICHTLIJNEN bouwplan & omgeving HET BOUWPLAN: >> past bij de waarde en kernkwaliteiten van het deelgebied en is afgestemd op de stedenbouwkundige en landschappelijke structuur; >> versterkt de kwaliteit van de omgeving en de openbare ruimte en levert een positieve

>> past bij de kernkwaliteiten van het ensemble en/of de gebouwtypologie; >> is afgestemd op de omgeving voor wat betreft positie, hoofdvorm, maat en schaal; >> heeft een herkenbaar en consequent uitgewerkt ontwerpconcept met esthetische kwaliteiten en de typologie en architectuur van de bebouwing is afgestemd op de omgeving. gevel, materiaal, detaillering & kleur HET BOUWPLAN: >> heeft een samenhangende gevelindeling en

bijdrage aan de leefbaarheid en sociale

kleurgebruik en een materialisering waarvan

veiligheid van de omgeving;

de kwaliteit ook op langere termijn behouden

>> vormt een versterking van markante stedenbouwkundige en landschappelijke ruimten en locaties; >> richt zich op de openbare ruimte en de toegang vanaf het openbaar gebied is duidelijk herkenbaar; >> markeert het onderscheid tussen openbaar

blijft; >> heeft kenmerkende en beeldbepalende onderdelen, zoals dakranden, kozijnprofileringen en raamindelingen, die de

Gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

WAARDE Het landelijk gebied van Lingewaard kent bijzondere kwaliteiten. De oeverwallen vormen met de rivieren, uiterwaarden, dijken, kweldam­ men en doorbraakkolken een waardevol en uniek landschappelijk ensemble met een grote ruimtelijke afwisseling en diversiteit. De uiterwaarden van Huissen en Angeren, de kastelen, het gebied tus­ sen Gendt, Doornenburg en Angeren, de uiterwaarden bij Fort Pan­ nerden, Bemmel en de Roswaard, Ressen en diverse zones langs de dijk vertegenwoordigen een hoge cultuurhistorische waarde. De dijken vormen daarnaast een recreatief netwerk met weidse panorama’s. De komgronden zijn van waarde als landbouwgebied en als open tegenhanger van de meer verdichte gebieden op de oeverwallen. De Linge en andere waterlopen vormen waardevolle landschappelijk elementen

6

architectuur ondersteunen; >> heeft een detaillering die ondersteunend is aan de architectuur;

en privégebied duidelijk; >> heeft op zichzelf een evenwichtige opzet, die tot uitdrukking komt in samenhangende maatverhoudingen van buitenruimten, bouwvolumes, massa-opbouw, kapvorm en vlakverdelingen;

57

R

WAARDE & KERNKWALITEITEN

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Thema’s

59

58 De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Deel IV

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Het merendeel van de vooroorlogse historische bebouwing is tijdens de bombardementen van 1943 en 1944 verwoest. Het, in cultuur­ historisch opzicht, waardevolle historische nederzettingspatroon is door eeuwen echter nagenoeg onaangetast gebleven en vormt een belangrijke drager van de historische karakteristiek van Huissen. Het kleinschalige karakter van de bebouwing is steeds gehandhaafd en daarmee bleef de sfeer die kenmerkend is voor het historische deel bestaan. De bebouwing bestaat grotendeels uit wederopbouwpan­ den en enkele vooroorlogse panden. De historische begrenzingen zijn nog goed te herkennen in de Rijndijk (Stadsdam), de Stadswal, Achter de gracht en de Kloosterlaan (stadsgracht en burchtgracht) en de Walstraat en Doelenstraat (stadsmuur). Kenmerkend voor het gebied zijn de drie grote gebouwen: de kerk, het voormalig klooster en het voormalige scholencomplex aan de Langekerkstraat. Deze grootschalige bebouwing die gesitueerd is in een veelal ommuurde groene ruimte vormt een tegenhanger van de veelal kleinschalige centrumbebouwing aan de Langestraat en Vierakkerstraat. Mocht in de toekomst besloten worden om één of meerdere van deze gebouwencomplexen of gedeelten van deze complexen te amoveren en de vrijkomende terreinen te her-ontwik­ kelen, dan dient het basisconcept van ‘grote gebouwencomplexen’, voorzien van ommuurde groene terreinen, behouden te blijven.

Het is gewenst om de samenhang tussen deze drie gebouwenclusters te versterken door een herinrichting van het openbare gebied. Bij deze herinrichting kan dan de smalle verbinding tussen de Doe­ lenstraat en de Langekerkstraat worden verruimd en ontstaat weer een goede verbinding tussen beide straten. Het voormalige kloos­ ter/gemeentehuis heeft een nieuwe functie gekregen. De inrich­

60

HUISSEN

ting van de directe omgeving van het complex dient hierbij nog wel te worden meegenomen en in relatie te worden gebracht met de openbare ruimte rondom de locatie van het vm. schoolcomplex, de pastorie en de kerk. De voormalige pastorie wordt bewoond en heeft een grote, groene tuin. Indien het mogelijk zou zijn een groot gedeelte van deze tuin bij de openbare ruimte tussen kerk, vm. school en vm. klooster te betrekken, ontstaat namelijk een verblijfsruimte met een hoge bele­ vingswaarde. Uiteraard dient de woning zelf nog voldoende buiten­ ruimte te behouden. Met een paar ingrepen kan de openbare ruimte tussen de genoemde gebouwen / complexen een grote verbetering ondergaan en ontstaat een mooi openbaar gebied.

61

Deel IV thema’s

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

A

BINNENSTAD

Beeldvisie Huissen Het centrum van Huissen kent een afwisselend beeld van gevels van metselwerk en al dan niet geschilderd pleisterwerk. Om deze cultuurhistorische belangrijke afwisseling te borgen, is het niet toe­ gestaan om baksteen gevels te schilderen of pleisteren. Een goede kleurstelling van de gevels is van belang voor het straat­ beeld – detonerende kleurstellingen doen hier afbreuk aan - reden waarom het aanpassen van kleurstellingen een punt van goed over­ leg dient te zijn en onderdeel van een omgevingsvergunning. Het is van belang dat panden in de winkelstraten ‘op de grond’ staan. Dit betekent dat de begane grondgevels niet geheel open­ gewerkt moeten zijn; wanneer winkels zich over meerdere panden uitstrekken, moeten de panden ook op de begane grond te her­ kennen zijn als afzonderlijke panden. Ook is het van belang dat er samenhang bestaat tussen de gevel op de begane grond en de 1ste verdieping en hoger.

a

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

c

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Ten behoeve van het verhogen van de beeldkwaliteit in het cen­ trum van Huissen zijn er voorbeeldschetsen gemaakt van panden met storende onderpuien en luifels e.d. Bovengenoemde principes komen hierbij tot uitdrukking.

b

d e

f

h

g j

i Deel IV thema’s

k

o

nm

l

p locatie A –– Panden op de grond –– Luifels weg en vervangen door ranke constructies

–– Reclame anders organiseren boven de winkels –– Gevel herstellen –– Geen rolluiken op de gevel

63

62

r

q

locatie E –– Pand weer op de grond zetten –– Brede winkelpui opdelen in aparte etalage en entreepartij –– Luifel en balkon verwijderen

–– Balkon afstemmen op de bouwstijl –– Reclame losse letters op de gevel aanbrengen –– Kleurstelling beter afstemmen op historische karakteristiek

locatie C –– Luifels weg en vervangen door ranke constructies –– Panden op de grond

–– Reclame anders organiseren boven de winkels –– Gevels herstellen met geintgreerde vormen van zonwering, geen rolluiken op de gevel

locatie F –– Breng onderscheid in de vlakke gevelwand –– Zoek naar een ander silhouet

–– Zet één pand ‘met de voeten op de grond’ –– Reclames in relatie tot het pand houden

locatie D –– Panden op de grond –– Luifels weg en vervangen door ranke constructies –– Reclame anders organiseren boven de winkels

–– Gevels herstellen met geintgreerde vormen van zonwering –– Geen rolluiken op de gevel –– Minder producten op de stoep

locatie G –– Breng rust in het stadsbeeld –– Herstel de uitstraling van het monument –– Panden ‘met de voeten op de grond’ zetten

–– Reclames in relatie tot het pand houden –– Luifels tot een minimum beperken –– Straatmeubilair beperken

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

–– Winkelpui hoekpand als apart element in de voorgevel en als raam in de zijgevel –– Reclame losse letters op de gevel aanbrengen, eventueel smalle band –– Uitstalling op straat beperken

65

64

Deel IV thema’s

locatie B –– Hoekpand weer op de grond zetten –– Luifel en puibalk verwijderen, evenals lichtbak op eerste verdieping

locatie K –– Pand op de grond –– Luifel weg en vervangen door een ranke constructie

–– Reclame anders organiseren –– Gevel mwe in evenwicht brengen –– Terrasschermen beperken in de maat

locatie I –– Brede winkelpuien opdelen in aparte etalages en entreepartijen –– Vulling meer in gevelvlak positioneren

–– reclame beter afstemmen op gevels door namen en vingetten als losse letters en los element op de gevels aan te brengen –– kleurstelling beter afstemmen op historische karakteristiek

locatie L –– winkelpuivulling beter proportioneren door portiek minder diep en etalages breder te maken

–– reclme beter afstemmen op gevel door vignet en naam als los element en losse letters op de gevel aan te brengen –– kleurstelling beter afstemmen op historische karakteristiek

locatie J –– De twee panden weer herkenbaar maken door de gevels individueel op te zetten. –– Restant luifel weg

–– Bij buurpand de reclameband verwijderen –– Reclames bescheiden houden –– Terrasschermen beperken in de maat

locatie M –– Brede puivulling opdelen in raam en aparte voordeur –– Begane grond en verdieping op elkaar afstemmen,

verwijderen verticale banen –– Gevelbeëindiging met boeilijst –– Dakoverstek dakkapel slanker uitvoeren en rolluik verwijderen

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

–– Reclames als een losse uiting –– Detaillering/versiering in stucwerk aanbrengen

67

66

Deel IV thema’s

locatie H –– Het pand herkenbaar maken door de het geheel weer ‘op de grond’ te zetten

locatie O –– Gedeeltelijk herstel gevel –– Reclame anders organiseren

–– Omringende gevels meer in evenwicht brengen –– Reclame en objecten in de straat beperken

locatie Q –– Gevelbepleistering verwijderen –– Brede winkelpui wijzigen in centrale deurpartij met

flankerende ramen –– Voordeurpartij weer herkenbaar maken –– Rolluiken verwijderen

locatie R –– De beide panden weer herkenbaar maken door de luifels weg te halen of ranker uit te voeren

–– Reclames bescheiden houden –– Buitenopstelling producten en ‘meubilair’ terughoudend te houde

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

–– Deur woning apart herkenbaar maken –– Reclame afstemmen op kwaliteit gevel

–– Bij gebruik als winkel dit meenemen in de uitwerking óf het geheel als één woning uitvoeren. –– Eventuele reclames als een losse bescheiden uiting opnemen

69

68

Deel IV thema’s

locatie N –– Pand weer op de grond zetten –– Indeling winkelpui afstemmen op bogen in metselwerk

locatie P –– Het pand herkenbaar maken door de het geheel ‘op de grond’ te zetten –– De architectuur in één samenhangende stijl uitvoeren

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Monumenten Lingewaard kent 40 rijksbeschermde monumenten en 109 gemeen­ telijke monumenten. De meeste rijks- en gemeentelijke monumen­ ten staan in de historische kernen of langs de historische linten. Gemeente Lingewaard wil de historische waarden van monumenten in haar gemeente zo veel mogelijk behouden, en waar kan verster­ ken. Dit betekent voor eigenaren en gebruikers van deze panden dat voor elke voorgenomen wijziging, behoudens gewoon onder­ houd, een omgevingsvergunning voor het aspect ‘wijzigen monu­ ment’ nodig is. Bij de beoordeling van een dergelijke aanvraag wordt door de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit, die voor de gele­ genheid wordt uitgebreid met de cultuurhistorische expertise van een monumentendeskundige, beoordeeld of de monumentale waar­ den, waaronder dus ook de waardevolle bouwhistorische elemen­ ten, voldoende worden gerespecteerd. Er wordt getoetst aan de hand van de ’10 uitgangspunten voor het omgaan met monumen­ ten’. Deze uitgangspunten gelden voor de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit als algemeen kader bij de beoordeling van restauraties en wijzigingen aan monumenten. Voor eigenaren en gebruikers, die initiatieven ontwikkelen voor hun monumenten, dienen de uitgangs­ punten als richtlijn, ontwerpkader en inspiratiebron. De gemeente kan, bij de aanvraag van een omgevingsvergunning, daarnaast vra­ gen om een bouwhistorisch onderzoek.

De mate waarin bouwhis­ torisch onderzoek vereist is, hangt af van de grootte en complexiteit van de voorgestelde wijziging.

71

70

Deel IV thema’s

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

B

MONUMENTEN

1

Behoud gaat voor vernieuwen

4

Monumenten zijn van maatschappelijk belang In de beleving en waardering van onze leefomgeving spelen monu­ menten vaak een grote rol. De manier waarop we kijken naar onze monumenten is echter voor iedereen verschillend. Historici zien in het gebouwde erfgoed tastbare sporen van de wijze waarop onze voorouders het dagelijks leven vorm gaven. Architecten bewonderen bouwwerken om het interessante en inspirerende ontwerp. Voor veel mensen zijn ze simpelweg vertrouwde ijkpunten in hun bestaan. Het is dan ook in het belang van ons allemaal dat deze ijkpunten worden gerespecteerd. Daarom kan het Rijk of de gemeente Lingewaard besluiten om een gebouw of gebied een beschermde status toe te kennen. We spreken dan over een rijksmonument of een gemeen­ telijk monument.

2

Deel IV thema’s

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Monumenten gebruiken en niet verbruiken Het voortbestaan van beschermde monumenten is het beste gewaar­ borgd door regelmatig onderhoud en gebruik. Om dat te stimule­ ren worden eigenaren van beschermde rijksmonumenten tegemoet gekomen met aantrekkelijke financieringen en eventueel belastingaf­ trekmogelijkheden of subsidiebijdragen. In de Monumentenwet van 1988 zijn de spelregels vastgelegd die gelden voor de omgang met beschermde monumenten. Het komt voor dat een monument niet meer gebruikt kan worden voor zijn oorspronkelijke functie. Om het van een vitale toekomst te verzekeren, is het vinden van een passende herbestemming dan een oplossing. Meestal is het op zo’n moment nodig om het monument enigszins aan te passen of te verbouwen. Bij deze veranderingen zal steeds gezocht moeten worden naar een goede balans tussen de mogelijkheden van het monument en de wen­ sen voor eigentijds gebruik. Het behoud van het bijzondere karakter van het beschermde monument en de waardevolle elementen die het bevat vormen hierbij het uitgangspunt.

3

De monumentale waarden zijn en belangrijke onderlegger voor het plan

72

Ieder monument heeft zijn eigen bouw- en gebruiksgeschiedenis en bijzondere kenmerken. Voordat een bouwplan voor wijzigingen aan een monument wordt gemaakt, is het belangrijk dat er een goed beeld bestaat van de aspecten die juist dat monument waardevol maken. Alleen op basis hiervan kan bij plannen het benodigde maatwerk wor­ den geleverd. Een eerste bron voor het achterhalen van de waarde is de zogenaamde redengevende beschrijving, die van ieder beschermd monument is gemaakt. Deze beschrijving is vooral juridisch bedoeld en geeft vaak niet voldoende informatie over de specifieke waarden om een verantwoord plan te kunnen maken. Nader onderzoek naar de bouwkundige, (bouw)historische, kunst- en architectuurhistori­ sche, cultuurhistorische of technische aspecten van het monument is in veel gevallen nodig. De gegevens uit de redengevende beschrij­ ving en het aanvullende onderzoek dat eventueel wordt uitgevoerd,

Een algemeen uitgangspunt bij het omgaan met monument is: behoud gaat voor vernieuwen. Voor het uitvoeren van bijvoorbeeld onderhoud is dit uitgangspunt van groot belang, al is herstel of vervanging van onderdelen van tijd tot tijd noodzakelijk. Bij vernieuwing gaat er onher­ roepelijk historisch materiaal verloren. Het is een beslissing die maar één maal genomen kan worden. Moet er toch iets worden gewijzigd of vernieuwd, dan is het huidige beschermde monument (ontwerp, hoofdvorm, materiaal, uitvoering en details) het uitgangspunt. Dat is immers het geheel dat om weloverwogen redenen op de monumen­ tenlijst is geplaatst. Bij wijzigingen draait het telkens om het vinden van een goede balans tussen de wensen van de gebruiker en de mogelijk­ heden die het monument biedt.

5

Respecteer de voortgaande geschiedenis van bouw en gebruik Slechts weinig monumenten zijn sinds de bouw of aanleg geheel onver­ anderd gebleven. De aanpassingen die in de loop van de tijd zijn gedaan, horen bij de geschiedenis van het monument. Hoewel sommige wij­ zigingen wellicht onlogisch lijken, of misschien zelfs detoneren ten opzichte van het oorspronkelijke ontwerp van het monument, zeg­ gen zij altijd iets over maatschappelijke en functionele ontwikkelingen. De wijzigingen kunnen dan ook waardevol zijn vanuit architectonisch, landschappelijk of bouw- en cultuurhistorisch oogpunt. In het verle­ den werden monumenten soms zelfs volledig gereconstrueerd. Bij die reconstructies werd meestal teruggegrepen op één bepaalde bouwstijl en op het veronderstelde oorspronkelijke ontwerp. Dit leidde soms tot gloednieuwe ‘historische’ objecten. Enkele decennia geleden werd deze aanpak steeds meer bekritiseerd. Er kwam belangstelling voor de opeenvolgende historische ‘lagen’ die monumenten laten zien. Ook ontstond steeds meer aandacht voor het authentieke bouwmateriaal, de constructieve aspecten en het oorspronkelijke interieur van monu­ menten. Tegenwoordig wordt alleen nog in uitzonderlijke gevallen en op kleine schaal, voor reconstructie gekozen. Bij nieuwe toevoegingen wordt vaak geadviseerd deze op een eigentijdse manier vorm te geven.

Zo blijft de bouwgeschiedenis voor volgende generaties duidelijk. Een rijke bouw- en gebruiksgeschiedenis maakt monumenten interessant.

6

Bewaar de relatie tussen het monument en zijn omgeving Een monument staat nooit op zichzelf. De situering, de grondsoort van de ondergrond, de opbouw van het landschap of het stratenpatroon eromheen; het zijn allemaal factoren die het monument inbedden in zijn specifieke context en van invloed zijn geweest op de (bouw)geschiede­ nis van het monument. De geografische en maatschappelijke context zegt vaak iets over de functie, het type en de uitstraling van het monu­ ment. Hierin schuilt een belangrijk deel van de waarde van het monu­ ment. Het is daarom van belang dat bij wijzigingen aan een monument wordt aangesloten bij de specifieke karakteristieken van de omgeving.

7

Respecteer de stijl en structuur van het monument Monumenten hebben vaak een vanzelfsprekende opbouw en inde­ ling. Die kenmerkende structuur is veelal te herleiden tot de oor­ spronkelijke functie en is afleesbaar aan de verschijningsvorm van zowel het exterieur als het interieur. Zo heeft een traditioneel woon­ huis de voorgevel aan de straatzijde. Dat is de belangrijkste gevel, met een voordeur en vaak grote ramen. Daaraan is dan ook vanouds de meeste aandacht en het meeste geld besteed. Bij pakhuizen en andere gebouwen met een opslagfunctie zijn de gevels juist geslo­ ten. De interne structuur van een monument vertelt ons veel over het gebruik. In een boerderij hadden de verschillende aspecten van het agrarische leven een eigen plek. In het voorhuis werd gewoond, en in het achterhuis werd het vee gehouden en het hooi opgeslagen. Interieuronderdelen als een bedstee of een schouw bevinden zich dus in het voorhuis van een boerderij en niet in het achterhuis. De toegepaste bouwstijl vormt eveneens een belangrijk onderdeel van het karakter en de uitstraling van het monument. En daarmee van de waarde van het monument. Een bouwstijl is herkenbaar in het ontwerp van de hoofdvorm, de plattegrond, de indeling van de gevels, de gebruikte materialen, de toegepaste afwerking en de vormgeving van details en decoraties.

8

Behoud constructies, materialen, kleuren en details Het bijzondere van monumenten wordt in hoge mate bepaald door de zichtbare ouderdom en de daadwerkelijke beleving van die ouder­ dom. Deze komen niet alleen tot uitdrukking in de bouwstijl, maar ook in de manier waarop materialen zijn verwerkt en de wijze waarop ze verouderen. Zo straalt een schuur met ruwhouten gepotdekselde gevels soberheid en functionele eenvoud uit, terwijl een betimmering in een interieur rijkdom en verfijning ademt. Behoud van historisch bouwmateriaal is daarom een belangrijk punt. Een ander essentieel aspect is de wijze waarop onze monumenten zijn gebouwd: hoe de constructie in elkaar steekt en hoe details en afwerking zijn uit­ gevoerd. Deze aspecten vertellen namelijk over de tijd waarin het monument gebouwd is, de plek waar het staat, de functie die het had. Ook krijgen we bij de bestudering van constructies, materia­ len en afwerkingen een beeld van het technisch vakmanschap van onze voorouders. Constructie, materiaal, afwerking en detail bepa­ len de fysieke ouderdom van het monument en zijn essentieel voor de monumentale waarde.

9

Ook in een monument kunnen we comfortabel en duurzaam wonen en werken Een monument is van nature een duurzaam gebouw. Het bouwwerk staat er al jaren of zelfs eeuwen en heeft daarom wat betreft mate­ rialen en bruikbaarheid inmiddels zijn duurzaamheid bewezen. Op het gebied van energiezuinigheid, isolatie en comfort valt er soms echter het nodige te verbeteren. Omdat we ook in een monument op een verantwoorde en comfortabele wijze moeten kunnen wonen en werken, is de gemeente Lingewaard bereid om mee te denken over oplossingen op dit gebied. Een monument is echter anders dan een nieuwbouwwoning en vraagt om een specifieke behan­ deling. Het gebouw heeft tijdenlang een eigen vocht- en tempera­ tuurhuishouding gehad. Wanneer we opeens deze bouwfysische gesteldheid wijzigen, kan dit nare gevolgen, zoals vochtproblemen,

schimmelvorming en houtrot hebben. Ook moet rekening worden gehouden met de monumentale waarden van het pand. Zo is bij­ voorbeeld het aanbrengen van HR++-glas in veel gevallen niet mogelijk. Een goede oplossing kan soms worden gevonden in het plaatsen van isolerende voorzetramen aan de binnenzijde. Als dit ook niet mogelijk of wenselijk is, zijn er tegenwoordig ook soorten isolerende beglazing in de handel die veel dunner zijn en in som­ mige gevallen wél in historische ramen kunnen worden geplaatst. Of het mogelijk is om zonnecollectoren te plaatsen zal per geval moeten worden bekeken. Uitgangspunt is in ieder geval dat de zon­ necollectoren niet zichtbaar mogen zijn vanaf het openbaar gebied. Daarnaast mogen de collectoren geen blijvende fysieke schade aan het monument opleveren.

10

Een monument vraagt om kwaliteit Uit de enthousiaste eigenaren van monumenten en belangenver­ enigingen die de gemeente Lingewaard rijk is, blijkt dat velen zich sterk maken voor monumenten. Maar een eigenaar kan vaak niet alle werkzaamheden aan zijn monument zelf uitvoeren. Het onder­ houden, restaureren en eventueel aanpassen van een monument vraagt in veel gevallen om specifieke kennis en vaardigheden. Een goed plan voor de verbouw van een monument kan het best worden gemaakt door een architect met ervaring op het gebied van monu­ menten. Een mooie eikenhouten voordeur wordt over het algemeen het best gerepareerd door een timmerman die gevoel heeft voor het restauratievak. Ook de overheid en onafhankelijke instellingen dragen hun steentje bij aan het behoud van onze monumenten. Zo adviseren in de gemeente Lingewaard de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit, de monumentencommissie en in sommige gevallen ook de provincie Gelderland en de Rijksdienst Cultureel Erfgoed over de kwaliteit van de publieke ruimte en de instandhouding van ons erfgoed. Maar zeker is dat ze het niet kunnen zonder de medewer­ king van de eigenaar die woont en werkt in een monument.

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

vormen een belangrijke onderlegger bij het opstellen van plannen. Bij de beoordeling van de plannen zal worden getoetst of de monumen­ tale aspecten van het monument voldoende worden gerespecteerd.

73

10 uitgangspunten voor het omgaan met monumenten

74

Woningbouw In de gemeente Lingewaard kunnen woningwetwoningen uit de vroegste periode van de wederopbouw worden aangetroffen, waar­ bij de invloed van de opvattingen van de Delftse School onmisken­ baar aanwezig is. In vergelijking met andere gemeenten gaat het hier om relatief grote aantallen die een bijzonder belangrijke bijdrage leveren aan de eigen identiteit van de dorpen en de stad Huissen. In de tot de voormalige gemeente Bemmel behorende dorpen zijn vrijwel al deze woningen in een tuindorpachtige sfeer gerealiseerd naar ontwerp van de bekende Nijmeegse architect Charles H.B. Estourgie (1910-2003). Hij ontwierp ook de twee, enige jaren gele­

[afb. 01] Woningbouw

[afb. 02] De wederopbouwperiode 1940-1965

[afb. 03] Boerderijen

den als gemeentelijk monument aangewezen, woningwetcomplexen aan de Essenpasstraat en omgeving en de Van Halstraat en omge­ ving te Gendt. Sommige van deze woningen zijn exemplarisch en op regionaal niveau zelfs uitzonderlijk in hun tot het uiterste door­ gevoerde streekeigen karakter waarbij de woningen soms lijken op de voorhuizen van hallehuisboerderijen (o.a woningen aan de oost­ zijde van de Cuperstraat te Bemmel). Een bijzondere positie wordt daarnaast ingenomen door de eveneens in de stijl van de Delftse School gerealiseerde woningwetwoningen aan de Doelenstraat in Huissen. Individuele woningen uit de wederopbouwperiode zijn slechts beperkt gerealiseerd in Bemmel aan de Herkenrathweg en het Vossenhol en in Doornenburg aan de Pannerdenseweg.

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gemeente Lingewaard neemt een bijzondere positie in als een van de weinige gemeenten in Gelderland waar voor alle kernen wederopbouwplannen zijn gemaakt. De zware oorlogsschade had tot gevolg dat nagenoeg alles herbouwd moest worden. Alle plan­ nen zijn gemaakt door bekende architecten en stedenbouwkun­ digen als G.L. van Straaten (1896-1978) en W. Verschoor. De eerste ontwierp o.a. de plannen voor Angeren, Bemmel en Gendt. Verschoor zou het plan voor Huissen ontwerpen. De stedenbouw­ kundige plannen zijn allen in de geest van de opvattingen van de Delftse School tot stand gekomen. Aangezien ook de bebouwing grotendeels volgens deze traditionalistische visie tot stand kwam vertonen alle kernen in stedenbouw en architectuur een grote mate van eenheid en samenhang hetgeen een belangrijk aspect vormt van de huidige ruimtelijke kwaliteit en ook in hoge mate bijdraagt aan de unieke identiteit van Lingewaard. Bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen is het van belang de uitgangspunten van de weder­ opbouwplannen te respecteren als inspiratiebron te gebruiken.

Boerderijen Ook het platteland had veel te lijden gehad van de oorlogshandelin­ gen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zowel tijdens als na de oorlog werd hard gewerkt om de verwoeste boerderijen in het gebied weer functioneel te krijgen. In eerste instantie werden noodwoningen en stallen geplaatst. Door het ‘Bureau Wederopbouw Boerderijen’ wer­ den later, op de plek van het oorspronkelijke erf, nieuwe moderne boerderijen gebouwd. Het beleid van het ‘Bureau Wederopbouw Boerderijen’ was dat het streekeigene werd gecombineerd met een moderne bedrijfsvoering. Dit resulteerde in de toepassing van het type van de T-boerderij in de stijl van de functionele Delftse school, waarbij tevens (in het plattegrond van bebouwing en erf) nieuwe ideeën over een efficiënt landbouwbedrijf werden toegepast. Pas later, in 1948 toen de wederopbouw door verschillende oorzaken achter bleef, werd steeds meer gepleit voor standaardisering van de boerderijen. In de voormalige gemeente Bemmel zijn 91 boerderijen

[afb. 04] De wederopbouwperiode 1940-1965

[afb. 05] Overige individuele bebouwing

75

Deel IV thema’s

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

C

Wederopbouw­ periode 1940-1965

herbouwd, in de gemeente Elst 98 en in de voormalige gemeente Huissen zijn 23 wederopbouwboerderijen gebouwd.

Deel IV thema’s

De Delftse School De grondlegger van de vroegste traditionele stroming in de architectuur ‘de Delftse School’ was de Delftse hoogleraar prof. ir.M.J.Granpré Moliere. Hij streefde een bouwkunst met eeuwig­ heidswaarde na. Gebouwen met een duidelijke kloeke vorm, een plastische monumentaliteit en een gevel met een aangezicht waren een vereiste. Een belangrijk onderdeel van de architectuur zijn de roedeverdelingen in de ramen die de sobere, vaak robuuste archi­ tectuur een vriendelijke en vaak zelfs elegante uitstraling geven. Eveneens karakteristiek voor de Delftse School is de op de men­ selijke schaal gebaseerde architectuur, de toepassing van streek­ eigen ambachtelijk verwerkte materialen, handvorm bakstenen en met keramische pannen gedekte schild- of zadeldaken voorzien van duidelijke gemarkeerde schoorstenen. Deze laatste vormen vaak de tuit van een tuitgevel waardoor ze meer zijn dan alleen een schoorsteen en een essentieel onderdeel vormen van de vormge­ ving. Gaandeweg de jaren ’50 wordt de architectuur zakelijker. De traditionalistische kenmerken van de Delftse School worden dan gecombineerd met moderne constructies en materialen. Zo worden betonnen constructies in het zicht gelaten en worden deze gecom­ bineerd met baksteen. Ook worden er sterk op esthetiek gerichte gevelonderdelen zoals vensteromlijstingen in de bouwwerken toe­ gepast.

Dit wordt de Shake-Hands architectuur genoemd, naar het nader tot elkaar komen van de traditionalistische stroming en de moderne stroming. Deze vorm van wederopbouwarchitectuur komt in mindere mate voor in Lingewaard. Rond 1955 krijgen ten­ slotte de industriële opvattingen langzaam maar zeker de overhand. Er worden standaardelementen gemaakt en toegepast, zoals ijle betonconstructies in de gevels en grote ruiten. Deze stroming heet het functionalisme en is nauwelijks terug te vinden in Lingewaard.

Kenmerken van de wederopbouwarchitectuur

delen in een aantal thema’s: kloeke hoofdvorm van hoofd- en bijgebouwen, massieve gevels met ‘gaten’ erin voor de raamopeningen, detaillering van functionele elementen als schoorstenen, voordeuren, dakkappellen en bijzonder metselwerk. 1

Een gebouw uit de wederopbouwperiode oogt altijd mas­ sief, door het overheersend beeld van baksteen. Het zijn kloeke, twee bouwlagen tellende bouwmassa’s.

2

De kloeke bijgebouwen op agrarische erven hebben altijd een enkelvoudig volume. Ze hebben een rechthoekig grond­ vlak. De gevels aan de buitenzijde van het erf zijn laag, aan de binnenzijde van het erf is de gevel ook wel hoger.

3

De ramen in de gevels van de woningen zijn vaak ongelijkma­ tig verdeeld gerelateerd aan de achterliggende functie. Ze zijn als gaten in de gevel vormgegeven.

4

De wederopbouwarchitectuur kenmerkt zich door tuitgevels, een gevel die eindigt in een schoorsteen.

5

Dakkapellen zijn direct mee-ontworpen.

6

Functionele elementen hebben bijzondere aandacht gekre­ gen in het ontwerp. Zo zijn voordeuren vaak voorzien van een omlijsting.De detaillering is sober, maar wel zorgvuldig. Bak­ steen is het overheersende materiaal; daarbij is in de Betuwe met name donkere baksteen gebruikt.

Wederopbouwarchitectuur is heel herkenbaar als

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

De gids voor Ruimtelijke Kwaliteit Gemeente Lingewaard

Overige individuele bebouwing Tot de individuele gebouwen uit de wederopbouwperiode worden twee Kruisgebouwen in Gendt en Huissen gerekend, schoolgebou­ wen in Bemmel en Huissen, enkele fabrieks- en bedrijfsgebouwen zoals de steenfabriek in de Staartjeswaard bij Haalderen en een groot aantal kerken. Met name voor wat betreft de kerken neemt de gemeente Lingewaard in de provincie Gelderland een unieke positie in vanwege het, voor een gemeente van deze omvang, uitzonder­ lijk grote aantal cultuurhistorisch waardevolle Rooms-katholieke en Hervormde kerken uit de wederopbouwperiode. Het stads- en dorpsbeeld van nagenoeg alle kernen wordt gemarkeerd en verle­ vendigd door de silhouetten van fraai vormgegeven door landelijke bekende architecten ontworpen naoorlogse kerken met prominent aanwezige torens.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=f3ad520e-6a3d-4bb3-837b-63614f58928d