CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

269581 BP Bijlagen bij de Toelichting_Bijlage 10 Archeologisch vooronderzoek.pdf

Raadsvergadering 17 juni 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vastelling bestemmingsplan Gendt, Markt 22-2430.870 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

10.

Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Puntlocaties van zeer beperkte omvang en off-site resten in de vorm van individuele wateren drenkkuilen kunnen niet door een systematische oppervlaktekartering als door een karterend booronderzoek worden opgespoord. Door middel van zoeksleuven wordt de trefkans groter, echter ook door deze methode kunnen dergelijke vondst- en spoorcomplexen gemist worden. Restanten van een nederzettingscomplex of huisplaats (Landbouwers) met een matige/hoge vondstdichtheid zullen goed door middel van een karterend booronderzoek kunnen worden opgespoord. Vanwege de toch wel vrij beperkte oppervlakte van het plangebied zal met een minimaal aantal van tien boringen sprake zijn van een boorgrid dat aansluit op de te hanteren onderzoeksmethode C2 (nederzettingen met overwegend aardewerk van huisplaats(en) (5002000 m), conform de Leidraad karterend booronderzoek (versie 2.0, d.d. 4 december 2012). Een verkennend booronderzoek, als ook karterend booronderzoek, is geen geschikte onderzoeksmethode om te bepalen of ondergrondse delen van de historische bebouwing aanwezig zijn (muurresten/funderingsresten) in het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied.

Opsporen van deze resten is mogelijk door de aanleg van zoeksleuven daar waar de historische bebouwing heeft gestaan op basis van gegeorefereerd historisch kaartmateriaal. Dit kaartmateriaal geeft aan dat in ieder geval vanaf het begin van de tweede helft van de 18e eeuw er bewoning heeft plaatsgevonden in het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied. Losse (afval)resten kunnen wel door middel van een booronderzoek worden opgespoord. Voor het pand aan de Markt 20-22 geldt dat deze intern wordt verbouwd tot 2 appartementen. Binnen het bestaande bouwvlak zullen dus geen bodemverstorende ingrepen worden uitgevoerd.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 34 van 54

3.7

Conclusie bureauonderzoek en afweging gekozen onderzoeksmethode inventariserend veldonderzoek

Op grond van de beantwoorde onderzoeksvragen, conform het Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem (derde druk, januari 2017)22, blijkt dat binnen het plangebied de volgende vondst- en/of spoorcomplexen kunnen worden verwacht: puntlocaties van zeer kleine omvang, restanten van een nederzettingscomplex of huisplaats (Landbouwers), resten van water- en drenkkuilen en afvaldumps. Voor puntlocaties van zeer kleine omvang is er eigenlijk geen geschikte opsporingmethode in de inventariserende fase van het veldonderzoek. Absolute zekerheid over de aan- of afwezigheid van dergelijke resten kan alleen worden gegeven door vlakdekkend gravend onderzoek. Dit staat echter in geen verhouding met geplande ontwikkelingen binnen het plangebied. Resten van een nederzettingscomplex of huisplaats (Landbouwers) en resten van afvaldumps zijn door middel van een karterend booronderzoek goed op te sporen. Daarom is besloten om binnen het plangebied het inventariserend veldonderzoek te laten bestaan uit het zetten van een minimaal aantal van tien boringen (Edelmanboor met diameter 12 cm, gecombineerd verkennende en karterende fase), waarbij de boringen gelijkmatig verspreid binnen het plangebied worden gezet.

4

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

4.1

Methoden

Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24-052018) en de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24-05-2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 13 mei 2020 door ir. E.M. ten Broeke (Senior KNA Prospector) een Plan van aanpak (PvA) opgesteld. Het plangebied was vrij toegankelijk. In totaal zijn er gelijkmatig verdeeld over het plangebied tien boringen gezet, rekening houdend met de aanwezige bebouwing, (zie figuur 21). Er is geboord tot een diepte van maximaal 320 cm -mv met een Edelmanboor met een diameter van 12 cm. De boringen zijn met meetlinten en een meetwiel ingemeten (x- en y-waarden). Van alle boringen is de maaiveldhoogte afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode beschreven.23 In Bijlage 5 worden overzichtsfoto’s van het plangebied en foto’s van de opgeboorde profielen weergegeven. Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, niet of deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen (verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek).

Daar waar sprake is van een (deels) intact profiel is de laag waar archeologische indicatoren meest waarschijnlijk kunnen worden verwacht versneden en verbrokkeld en vervolgens geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrande leem, bot, et cetera.

22 23

Habraken, 2017 Bosch, 2005

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 35 van 54

4.2

Resultaten

Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 6 weergegeven. De opbouw van de bodem kan schematisch als volgt worden weergegeven: Tabel VIII.

Bodemopbouw zuidwestelijke deel en zuidoostelijke strook van het plangebied (boringen 1 t/m 3 en 6)

Diepte (cm -mv)

Samenstelling

Interpretatie

Vanaf maaiveld tot minimaal 90 en maximaal 140

Bruin tot bruingrijs gekleurd, deels zwak humeus, kleiig zand, kalkrijk

Opgebrachte grond t.b.v. dijkverzwaring

Tussen 90 en 165, gemiddeld 45 cm dik

Donkergrijs tot donkerbruingrijs gekleurde, matig humeuze, sterk zandige klei, vermengd met fijne resten/spikkels baksteen en kalkmortel en plaatselijk fosfaatvlekken

Apb-horizont, voormalige bouwvoor, geroerd/omgewerkt, top oeverafzettingen van de Waal

Tussen gemiddeld 140 en 170

Donkerbruin tot grijsbruin gekleurde, zwak humeuze, sterk zandige klei, kalkrijk, plaatselijk fosfaatvlekken

Zwak ontwikkelde verbruinings-Bwb-horizont van kalkhoudende ooivaaggrond

Tussen gemiddeld 170 en 300

Grijsbruin tot lichtgrijsbruin gekleurde, sterk zandige klei, kalkrijk

Cg-horizont, oeverafzettingen van de Waal (voordat bedijking plaatsvond)

Vanaf gemiddeld 300

Donkerbruingrijs en naar onderen toe grijsbruin gekleurde, bovenin zwak humeuze, sterk siltige klei, kalkarm

Ab- en Cg-horizont, meer komachtige afzettingen ouder dan de Waal met in de top een vegetatiehorizont/laklaag

De boringen gezet in het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied (boringen 1 t/m 3 en 6) laten vanaf het maaiveld een pakket opgebrachte grond zien dat zal zijn aangevoerd ten behoeve van de dijkverzwaring. Deze loopt door tot minimaal 90 en maximaal 140 cm -mv en bestaat uit bruin tot bruingrijs gekleurd, deels zwak humeus, kalkrijk, kleiig zand. De dikte neemt af in noordwestelijke richting, van de dijk af. Ten behoeve van de dijkverzwaring hebben voorafgaand in deze delen van het plangebied geen diepgaande bodemverstorende ingrepen plaatsgevonden. Onder het pakket opgebrachte grond bevindt zicht namelijk tussen gemiddeld 110 en 140 cm -mv de voormalige bouwvoor, bestaande uit donkergrijs tot donkerbruingrijs gekleurde, matig humeuze, sterk zandige klei, vermengd met fijne resten/spikkels baksteen en kalkmortel en bevat plaatselijk fosfaatvlekken. Alleen deze voormalige bouwvoor lijkt intensief te zijn bewerkt. Tussen 90 en 165 cm -mv en gemiddeld 45 cm dik, bevindt zich een laag donkerbruin tot grijsbruin gekleurde, zwak humeuze, kalrijke, sterk zandige klei. Dit betreft een zwak ontwikkelde verbruinings-Bwb-horizont van een kalkhoudende ooivaaggrond. Het pakket kalkrijke, sterk zandige klei loopt door tot een gemiddelde diepte van circa 300 cm.

Het gehele pakket aan sterk zandige klei betreffen oeverafzettingen, welke gesedimenteerd zijn tijdens de actieve van de Waal stroomgordel en voordat bedijking plaatsvond. Onder het pakket oeverafzettingen vindt een overgang plaats naar donkerbruingrijs en naar onderen toe grijsbruin gekleurde, bovenin zwak humeuze, kalkarme, sterk siltige klei. De top betreft een zwak ontwikkelde laklaag/vegetatiehorizont en verder gaat het om meer komachtige afzettingen welke waarschijnlijk zijn gesedimenteerd voordat de Waal stroomgordel ontstond. De laklaag/vegetatiehorizont geeft aan dat er een periode is geweest van nondepositie/zeer beperkte depositie. Het betreft in principe een niveau dat voor langere tijd beïnvloed kan zijn geweest door de mens. Omdat het vrij zwaar getextureerde/komachtige afzettingen betreft, gaat het niet om een periode dat het plangebied een aantrekkelijke bewoningslocatie betrof.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 36 van 54

Tabel IX.

Bodemopbouw centrale en centraal-westelijke deel plangebied (boringen 4 en 5)

Diepte (cm -mv)

Samenstelling

Interpretatie

Vanaf maaiveld tot 8

Afdeklaag

Klinkerverharding

Tussen 8 en 35

Lichtgrijsgeel gekleurd, zwak grindig, zwak siltig, zeer grof zand

Cunet-/stabilisatiezand

Vanaf gemiddeld 35 tot 85

Donkergrijs tot donkerbruingrijs gekleurde, matig humeuze, sterk zandige klei, vermengd met fijne resten/spikkels baksteen en kalkmortel

Apb-horizont, voormalige bouwvoor, geroerd/omgewerkt, top oeverafzettingen van de Waal

Tussen gemiddeld 85 en 135

Donkerbruin tot bruingrijs gekleurde, zwak humeuze, sterk zandige klei tot sterk kleiig zand, kalkrijk, plaatselijk fosfaatvlekken

Zwak ontwikkelde verbruinings-Bwb-horizont van kalkhoudende ooivaaggrond

Tussen gemiddeld 135 en 260

Bruingrijs, grijsbruin tot lichtgrijsbruin gekleurde, sterk zandige klei, kalkrijk

Cg-horizont, oeverafzettingen van de Waal (voordat bedijking plaatsvond)

Vanaf gemiddeld 260

Donkerbruingrijs en naar onderen toe grijsbruin gekleurde, bovenin zwak humeuze, sterk siltige klei, kalkarm

Ab- en Cg-horizont, meer komachtige afzettingen ouder dan de Waal met in de top een vegetatiehorizont/laklaag

Het centrale en centraal-westelijke deel van het plangebied, waar de boringen 4 en 5 zijn gezet, liggen buiten de zone waar dijkverzwaring heeft plaatsgevonden. Hier is niet meer dan een pakket cunet-/stabilisatiezand opgebracht bovenop de voormalige bouwvoor, ten behoeve van de aanwezige klinkerverharding. De bodemopbouw is verder vergelijkbaar zoals besproken voor het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied. Qua archeologische indicatoren/bodemvreemd materiaal is ook in de sterk bewerkte bouwvoor (agrarisch gebruik/oude woongrond) fijne resten/spikkels baksteen en kalkmortel aangetroffen en waren in boring 4 fosfaatvlekken goed zichtbaar. De boringen 7 t/m 9, gezet in het noordoostelijke deel van het plangebied, zijn na herhaalde pogingen gestaakt op massieve verhardingen. De maximale boordiepte betrof 125 cm, waarbij een sterk omgewerkte pakket grond is aangetroffen met veel resten/fijne brokjes baksteen, kalkmortel en dakpanresten. De in de boringen gestuite massieve verharding kunnen restanten van een uitbraaksleuf of mogelijk zelfs funderingsresten betreffen van oude/historische bebouwing welke binnen dit deel van het plangebied heeft gestaan. Het tijdens het bureauonderzoek geraadpleegde historisch kaartmateriaal laat zien dat hier vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18 e eeuw bebouwing stond.

Ter plaatse van boring 10 is de oorspronkelijke bodemopbouw diepgaand omgewerkt. Hier is onder de aanwezige klinkerverharding en een laag cunetzand tussen 30 en 80 cm -mv bruin tot donkerbruin gekleurde, kalkrijke, sterk zandige klei aanwezig dat vooral onderin zeer rijk is aan resten/brokken baksteen. Vervolgens komt hieronder tot aan 205 cm -mv zwak humeuze, sterk zandige klei voor met nog wat fijne resten/spikkels baksteen, maar juist naar onderen toe zeer veel fosfaatvlekken. Gezien het hierin aangetroffen dateerbaar vondstmateriaal gaat het waarschijnlijk niet om een recente verstoring. Het (onderste deel van het) pakket zwak humeuze klei kan mogelijk een vulling betreffen van een diepgaande kuil of greppel, en daarmee van een archeologische spoor. De schone ondergrond (Cg-horizont) betreft tussen 205 en 230 cm nog een restant van het pakket oeverafzettingen gesedimenteerd door de Waal. Hieronder komen, vergelijkbaar met de boringen in het centrale en centraalwestelijke deel van het plangebied (nabijgelegen boringen 4 en 5), weer komachtige afzettingen voor die gesedimenteerd zijn voordat de Waal stroomgordel ontstond.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 37 van 54

Archeologische indicatoren De archeologische verwachting was vooral gericht op de oeverafzettingen gesedimenteerd tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Het aangetroffen antropogeen materiaal is ter determinatie voorgelegd aan de heer P. Wemerman (materiaalspecialist). De resten die als archeologisch relevant worden beschouwd worden in onderstaande tabel schematisch weergegeven en worden tevens op onderstaande foto’s afgebeeld. Tabel X.

Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren

Boring nr.

Diepte/Traject in cm -mv

Aantal

2

115-165 (Apb-horizont, voormalige bouwvoor)

2

4

1500-1900

Baksteen en een runderkies

3

90-135 (Apb-horizont, voormalige bouwvoor)

1

2

880-1200

Pingsdorf aardewerk

6

140-220 (bewerkte grond, wellicht oude woongrond)

1

2

70-300

Romeins ruwwandig aardewerk

8

50-70 (omgewerkte grond, oogt vrij recent)

1

8

70-300

Romeins gladwandig aardewerk

10

35-60 (omgewerkte grond, oogt vrij recent)

5

118

1800-1950

Steengoed Westerwald

10

60-80 (omgewerkte grond, oogt vrij recent)

4

96

1700-1900

Rode baksteen, dakpan

10

80-155 (omgewerkte grond) 1

4

1700-1900

Roodbakkend aardewerk

10

80-155 (omgewerkte grond) 1

2

1700-1900

Kleipijp

10

155-205 (omgewerkte grond, wellicht vulling van archeologisch spoor)

1

14

70-300

Romeins gladwandig aardewerk

10

155-205 (omgewerkte grond, wellicht vulling van archeologisch spoor)

1

75

500-750

Handgevormd HessensSchortens aardewerk

Boring 2: Fragment baksteen en een runderkies

Rapport 12534.001 versie 1

Gewicht

Datering

Indicator

Boring 3: Fragment Pingsdorf

Pagina 38 van 54

Boring 6: Fragment Romeins gedraaid ruwwandig aardewerk

Boring 8: Fragment Romeins gedraaid gladwandig aardewerk

Boring 10:Fragmenten steengoed Westerwald

Boring 10: Fragmenten/brokken rode baksteen en een fragment van een dakpan

Boring 10: Fragment roodbakkend aardewerk en een fragment van en kleipijp

Boring 10: Fragment Hessens-Schortens aardewerk en een fragment Romeins gedraaid gladwandig aardewerk

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 39 van 54

Bij vijf verspreid over het plangebied gelegen boringen is archeologisch vondstmateriaal aangetroffen, daterend uit verschillende perioden. Uit de Romeinse tijd zijn drie fragmenten aangetroffen, ruwwandig en gladwandig aardewerk. Uit de Vroege-Middeleeuwen is een fragment van een handgevormde pot aangetroffen, zogenaamd Hessens-Schortens aardewerk. Deze grof gemaakte potten zijn grof gemagerd, in dit geval met steengruis, en ruw afgewerkt. Uit de Late-Middeleeuwen is een fragment Pingsdorf aangetroffen. Het overige materiaal, zoals een fragment kleipijp, fragmenten van een steengoed jeneverkruik en delen van bakstenen en dakpannen dateren in de Nieuwe tijd. Qua diepteligging is het fragment Pingsdorf uit boring 2 aangetroffen in de voormalige bouwvoor. Het fragment Romeins ruwwandig aardewerk uit boring 6 is aangetroffen in een laag direct onder het ophoogpakket t.b.v. de dijkverzwaring. Een voormalige bouwvoor was hierin niet meer te herkennen, maar wellicht is het fragment aangetroffen in een restant van een oude woongrond of het gaat om een archeologisch spoor, aangezien het zwak humeuze pakket sterk zandige kleipakket ook hier tot op grotere diepte doorloopt (vergelijkbaar als met boring 10).

Voor het fragment Romeins gladwandig aardewerk in boring 8 is zeer waarschijnlijk sprake van een ligging ex-situ, gezien de verstoorde/geroerde bodemopbouw en dat deze boring (net als boring 7 en 9) gestaakt is op een massieve verharding. Toch kan het fragment gezien worden als mogelijke indicator van menselijke activiteit tijdens de Romeinse tijd in dan wel in de directe omgeving van het plangebied. Divers vondstmateriaal is aangetroffen ter plaatse van boring 10, waarbij vrij subrecent daterend materiaal afkomstig is uit het bovenste deel van de lagen omgewerkte grond en ouder materiaal uit dieper gelegen humeuzere lagen. In de laag tussen 155 en 205 cm -mv is zowel een fragment Romeins gladwandig aardewerk als een vrij groot/omvangrijk fragment Handgevormd Hessens-Schortens aangetroffen. Wanneer het gaat om een opvulling van een archeologisch spoor (een diepgaande kuil of greppel) zal deze dateren in de Vroege-Middeleeuwen. Daarbij kan niet worden uitgesloten dat boring 10 gezet is binnen de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen, indien deze burcht gestaan heeft waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied. Vanwege het aantreffen van meerdere fragmenten Romeins aardewerk (zie hierboven) kan een binnen het plangebied aanwezige vindplaats uit meerdere archeologische perioden niet worden uitgesloten.

Te denken valt aan een oude woongrond welke verschillende bewoningsfasen heeft gekend vanaf de Romeinse tijd. Naast het dateerbaar archeologisch vondstmateriaal zijn bij verschillende boringen in sterke tot minder sterke mate fosfaatvlekken aangetroffen, welke ook gezien kunnen worden als een aanwijzing voor de aanwezigheid van een door de mens gevormde cultuurlaag. Verder blijft de kans reëel dat er in het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied restanten van ondergrondse delen van historische (Nieuwe tijd) bebouwing aanwezig is, zoals deze worden afgebeeld op historisch kaartmateriaal. Karterend booronderzoek vormt in principe geen geschikte methode voor het opsporen van ondergrondse restanten van steenbouw (denk aan muurwerk, funderingsresten), echter de meerdere gestaakte boringen op en massieve verharding duidt op ondergrondse restanten van steenbouw in ieder geval in het noordoostelijke deel van het plangebied. Deze restanten kunnen ook nog aanwezig zijn onder de bestaande woning (Markt 24). Ook het pand aan de Markt 22 kan gebouwd zijn op oudere funderingsresten, maar voor deze bebouwing geldt dat er alleen renovatie gaat plaatsvinden (en daarmee in principe geen bodemverstorende ingrepen binnen het bestaande bebouwde oppervlak).

Samenvattend kan wel gesteld worden dat het aangetroffen vondstmateriaal kan duiden op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats binnen het plangebied en uit wellicht verschillende archeologische perioden. Aanvullend archeologisch zal noodzakelijk zijn om een waardebepaling van deze vindplaats mogelijk te kunnen maken. De aangetroffen archeologische resten zijn eigendom van Provincie Gelderland en zullen met bijbehorende documentatie aan het Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland worden aangeleverd.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 40 van 54

4.3

Beantwoording onderzoeksvragen veldonderzoek

Conform het Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem (derde druk, januari 2017)24 worden de volgende onderzoeksvragen beantwoord, voor zover het veldonderzoek de daarvoor benodigde gegevens heeft opgeleverd. 11.

Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen ter plaatse van het onderzoeksgebied? De natuurlijke bodemopbouw bestaat tot een diepte van minimaal 260 cm -mv uit kalkrijke, sterk zandige klei. Het betreffen oeverafzettingen die gesedimenteerd zijn door de Waal voordat bedijking plaatsvond (vanaf de 12e eeuw na Chr.). Deze bedekken non-erosief oudere en meer komachtige afzettingen, welke waarschijnlijk zijn gesedimenteerd voordat de Waal stroomgordel ontstond (voor circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd). De laklaag/vegetatiehorizont in de top geeft aan dat er een periode is geweest van nondepositie/zeer beperkte depositie. Het betreft in principe een niveau dat voor langere tijd beïnvloed kan zijn geweest door de mens. Omdat het vrij zwaar getextureerde/komachtige afzettingen betreft, gaat het niet om een periode dat het plangebied een aantrekkelijke bewoningslocatie betrof. Landschappelijk gezien ligt het plangebied op een oeverwal, specifiek een oeverwal gevormd tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Het plangebied ligt buiten de feitelijke meandergordel/stroomgordel, omdat beddingzand niet is aangetroffen in de boringen. In de top van de oeverwalafzettingen heeft zich van nature een kalkhoudende ooivaaggrond ontwikkeld.

Onder de voormalige en sterk bewerkte bouwvoor (intensief bewerkt, waardoor wellicht beter gesproken kan worden over een oude woongrond) is nog een zwak ontwikkelde verbruinings-Bw-horizont zichtbaar. Voor de top van de komafzettingen is sprake van een begraven poldervaaggrond. In het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied, langs de Waaldijk is boven deze natuurlijke afzettingen een pakket grond opgebracht, ten behoeve van de dijkverzwaring, en neemt in dikte af in noordwestelijke richting, haaks op de loop van het dijklichaam. Meest sterke bewerking van de bodem heeft vooral plaatsgevonden in het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied. Dit betreffen ook de delen van het plangebied die al in de tweede helft van de 18e eeuw in gebruik waren als woonerf (historische erven).

12.

24

Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? Deels al beantwoord in bovenstaande onderzoeksvraag. De natuurlijke oeverafzettingen gesedimenteerd tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, bestaan uit een pakket van grijsbruin tot lichtgrijsbruin gekleurde, kalkrijke, sterk zandige klei. In de top heeft zich een kalkhoudende ooivaagrond ontwikkeld, waarvan de zwak ontwikkelde verbruinings-Bwb-horizont nog te onderscheiden is. De minerale bovenlaag lijkt intensief te zijn bewerkt (sterk bewerkte voormalige bouwvoor of akkerlaag, Abp-horizont).

Habraken, 2017

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 41 van 54

Onder het pakket oeverafzettingen vindt een overgang plaats naar donkerbruingrijs en naar onderen toe grijsbruin gekleurde, bovenin zwak humeuze, kalkarme, sterk siltige klei. De top betreft een zwak ontwikkelde laklaag/vegetatiehorizont en verder gaat het om meer komachtige afzettingen welke waarschijnlijk zijn gesedimenteerd voordat de Waal stroomgordel ontstond. De laklaag/vegetatiehorizont geeft aan dat er een periode is geweest van nondepositie/zeer beperkte depositie. Het betreft in principe een niveau dat voor langere tijd beïnvloed kan zijn geweest door de mens. Omdat het vrij zwaar getextureerde/komachtige afzettingen betreft, gaat het niet om een periode dat het plangebied een aantrekkelijke bewoningslocatie betrof. De boringen gezet in het noordoostelijke deel van het plangebied laten voor het opgeboorde deel een dieper omgewerkte bodemopbouw zien, echter hier zijn alle betreffende boringen gestaakt op massieve verhardingen. De maximale boordiepte betrof 125 cm, waarbij een sterk omgewerkte pakket grond is aangetroffen met veel resten/fijne brokjes baksteen, kalkmortel en dakpanresten. De in de boringen gestuite massieve verharding kunnen restanten van een uitbraaksleuf of mogelijk zelfs funderingsresten betreffen van oude/historische bebouwing welke binnen dit deel van het plangebied heeft gestaan.

Het tijdens het bureauonderzoek geraadpleegde historisch kaartmateriaal laat zien dat hier vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwing stond. Een boring gezet in het noordelijke deel van het plangebied laat tussen 30 en 80 cm -mv een laag bruin tot donkerbruin gekleurde, kalkrijke, sterk zandige klei zien met onderin zeer veel resten/brokken baksteen. Dit zouden restanten van een uitbraaksleuf kunnen betreffen. Eronder komt maar liefs tot een diepte van maar liefst 205 cm -mv een pakket van zwak humeuze, sterk zandige klei voor, met ook hierin nog diverse resten antropogeen materiaal en naar onderen toe zeer veel fosfaatvlekken. Het is goed mogelijk dat deze boringen gezet is ter plaatse van een oude (Nieuwe tijd) woongrond en met naar onderen toe een vulling van een ouder archeologisch spoor van wellicht een diepgaande kuil of greppel. Het onderste deel heeft archeologisch dateerbaar vondstmateriaal opgeleverd uit zowel de Vroege-Middeleeuwen als de Romeinse tijd. 13.

Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? Zie ook de beantwoording van bovenstaande onderzoeksvraag. Het pakket opgebrachte grond, functioneren als dijkverzwaring, zal zijn aangebracht tijdens eerdere aanpassingen van het dijklichaam dan wel tijdens de laatste dijkverbeteringen/vernieuwingen die zijn uitgevoerd na 1995, toen het niet veel scheelde of de Betuwe had onder water gestaan. Archeologische vondstmateriaal uit de voormalige bouwvoor/sterk bewerkte bovengrond van het pakket oeverafzettingen duidt op menselijke bewoningsactiviteiten dan wel agrarische bewerking daterend vanaf de Romeinse tijd. Een beschrijving van dit vondstmateriaal en wat dit betekend voor te verwachten archeologische waarden binnen het plangebied, worden in de navolgende onderzoeksvragen verder uiteengezet.

14.

Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekt bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? Zie de beantwoording van bovenstaande onderzoeksvragen.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 42 van 54

15.

Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? Artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) kunnen in het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied worden verwacht in het pakket opgebrachte grond dat is aangevoerd ten behoeve van de dijkverzwaring (maakt deel uit van het dijklichaam van de Waaldijk). Deze is in boringen aangetroffen vanaf het maaiveld tot minimaal 90 en maximaal 140 cm -mv. Het opgebrachte pakket grond neemt in noordwestelijke richting in dikte af, haaks op de loop van de Waaldijk. In het centrale tot noordwestelijke deel van het plangebied, ter plaatse van het met klinkers verharde terreindeel, bevindt zich onder de laag cunet-/stabilisatiezand tot circa 35 cm -mv direct de oorspronkelijke bouwvoor. Het cunet/stabilisatiezand is dus direct opgebracht boven de oorspronkelijke bodemopbouw, zonder voorafgaande vergravingen. Verder zal de sterk bewerkte bodem in het noordoostelijke deel van het plangebied vooral veroorzaakt zijn tijdens de sloop van de in de jaren ’50 afgebrande woning en navolgende bouwfase van de bestaande woning binnen het perceel gelegen aan de Markt 24.

Het opgeboorde materiaal bestaat tot maximaal 125 cm -mv voornamelijk uit zwak humeus, zwak grindig, zwak siltig, matig fijn zand, niet de sterk zandige klei zoals aangetroffen in het overige deel van het plangebied. Wel zijn de boringen gestuit op massieve verhardingen en kunnen juist restanten van een uitbraaksleuf of mogelijk zelfs funderingsresten betreffen van oude/historische bebouwing, welke binnen dit deel van het plangebied heeft gestaan. Het tijdens het bureauonderzoek geraadpleegde historisch kaartmateriaal laat zien dat hier vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwing stond.

16.

Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Zie de beantwoording van bovenstaande onderzoeksvragen (vooral de vragen 13 en 15)

Fase inventariserend veldonderzoek, kartering (archeologische indicatoren aangetroffen) 17.

Uitgaande van de onderzoeksstrategie: zijn de verwachte vondst- en/of spoorcomplexen (archeologische indicatoren) binnen het onderzoeksgebied aanwezig? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan en licht toe met een beargumenteerde interpretatie. Bij vijf verspreid over het plangebied gelegen boringen is archeologisch vondstmateriaal aangetroffen en is te dateren in verschillende perioden. Uit de Romeinse tijd zijn drie fragmenten aangetroffen, ruwwandig en gladwandig aardewerk. Uit de Vroege-Middeleeuwen is een fragment van een handgevormde pot aangetroffen, zogenaamd Hessens-Schortens aardewerk. Deze grof gemaakte potten zijn grof gemagerd, in dit geval met steengruis, en ruw afgewerkt. Uit de Late-Middeleeuwen is een fragment Pingsdorf aangetroffen. Het overige materiaal, zoals een fragment kleipijp, fragmenten van een steengoed jeneverkruik en delen van bakstenen en dakpannen dateren in de Nieuwe tijd.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 43 van 54

Qua diepteligging is het fragment Pingsdorf uit boring 2 aangetroffen in de voormalige bouwvoor. Het fragment Romeins ruwwandig aardewerk uit boring 6 is aangetroffen in een laag direct onder het ophoogpakket t.b.v. de dijkverzwaring. Een voormalige bouwvoor was hierin niet meer te herkennen, maar wellicht is het fragment aangetroffen in een restant van een oude woongrond of het gaat om een archeologisch spoor, aangezien het zwak humeuze pakket sterk zandige kleipakket ook hier tot op grotere diepte doorloopt (vergelijkbaar als met boring 10). Voor het fragment Romeins gladwandig aardewerk in boring 8 is zeer waarschijnlijk sprake van een ligging ex-situ, gezien de verstoorde/geroerde bodemopbouw en dat deze boring (net als boring 7 en 9) gestaakt is op een massieve verharding. Toch kan het fragment gezien worden als mogelijke indicator van menselijke activiteit tijdens de Romeinse tijd in dan wel in de directe omgeving van het plangebied. Divers vondstmateriaal is aangetroffen ter plaatse van boring 10, waarbij vrij subrecent daterend materiaal afkomstig is uit het bovenste deel van de lagen omgewerkte grond en ouder materiaal uit dieper gelegen humeuzere lagen. In de laag tussen 155 en 205 cm -mv is zowel een fragment Romeins gladwandig aardewerk als een vrij groot/omvangrijk fragment Handgevormd Hessens-Schortens aangetroffen.

Wanneer het gaat om een opvulling van een archeologisch spoor (een diepgaande kuil of greppel) zal deze dateren in de Vroege-Middeleeuwen. Daarbij kan niet worden uitgesloten dat boring 10 gezet is binnen de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen, indien deze burcht gestaan heeft waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied. Vanwege het aantreffen van meerdere fragmenten Romeins aardewerk (zie hierboven) kan een binnen het plangebied aanwezige vindplaats uit meerdere archeologische perioden niet worden uitgesloten. Te denken valt aan een oude woongrond welke verschillende bewoningsfasen heeft gekend vanaf de Romeinse tijd. Naast het dateerbaar archeologisch vondstmateriaal zijn bij verschillende boringen in sterke tot minder sterke mate fosfaatvlekken aangetroffen, welke ook gezien kunnen worden als een aanwijzing voor de aanwezigheid van een door de mens gevormde cultuurlaag. Verder blijft de kans reëel dat er in het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied restanten van ondergrondse delen van historische (Nieuwe tijd) bebouwing aanwezig is, zoals deze worden afgebeeld op historisch kaartmateriaal.

Karterend booronderzoek vormt in principe geen geschikte methode voor het opsporen van ondergrondse restanten van steenbouw (denk aan muurwerk, funderingsresten), echter de meerdere gestaakte boringen op en massieve verharding duidt op ondergrondse restanten van steenbouw in ieder geval in het noordoostelijke deel van het plangebied. Deze restanten kunnen ook nog aanwezig zijn onder de bestaande woning (Markt 24). Ook het pand aan de Markt 22 kan gebouwd zijn op oudere funderingsresten, maar voor deze bebouwing geldt dat er alleen renovatie gaat plaatsvinden (en daarmee in principe geen bodemverstorende ingrepen binnen het bestaande bebouwde oppervlak). 18.

Uitgaande van waarnemingen gedaan tijdens het veldwerk, in hoeverre komen de uitkomsten overeen met de resultaten van het bureauonderzoek? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan en licht toe met een beargumenteerde interpretatie. Op basis van de landschappelijke ontwikkeling, de te verwachten bodemopbouw een aangetroffen archeologische waarden in de omgeving van het plangebied, gold een hoge verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten en/of sporen in het pakket oeverafzettingen van de Waal. Op grond van het aangetroffen vondstmateriaal wordt deze hoge verwachtring bevestigd, waarbij er sprake kan zijn van één of meerdere archeologische vindplaatsen uit verschillende perioden.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 44 van 54

Archeologisch vondsmateriaal kan al worden aangetroffen in de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond. Archeologische sporen kunnen in het zuidelijke en centrale deel van het plangebied (terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24) zichtbaar worden aangetroffen direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond, vanaf een diepte van minimaal 85 cm -mv (circa 10,65 m +NAP) dan wel dieper daar waar sprake is van een opgebracht pakket grond t.b.v. de dijkverzwaring. In het noordoostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van het huidige woonerf aan de Markt 24, kunnen ondergrondse restanten van voormalige steenbouw (muurwerk/funderingsresten) al worden verwacht vanaf circa 70 cm -mv (vanaf circa 11,6 m +NAP). Ten behoeve van de bouw van het appartementencomplex, de aanleg van diverse nutsvoorzieningen en de verder herinrichting van het terrein, zullen de geplande bodemverstorende ingrepen reiken tot in het niveau waarin archeologische resten en sporen kunnen worden verwacht van menselijke bewoningsactiviteiten. Hierbij kan het gaan om menselijke bewoningsactiviteiten binnen een agrarische context uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen (denk aan huisplaatsen van boerenerven met houtbouw) als restanten van steenbouw van historische woonerven uit de Nieuwe tijd.

Aanvullend archeologisch zal noodzakelijk zijn om een waardebepaling van deze vindplaats mogelijk te kunnen maken. 19.

Uitgaande van waarnemingen gedaan tijdens het veldwerk, hoe adequaat is de gekozen zoekstrategie geweest (evaluatie resultaten bureauonderzoek)? Licht beargumenteerd toe. De gekozen zoekstrategie is adequaat gebleken om de bodemopbouw binnen het plangebied in kaart te brengen en of er aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een archeologische vindplaats. Het booronderzoek laat zien dat binnen het terrein achter de bebouwing van de Markt 20-24) geen grootschalige recente bodemverstoringen zijn uitgevoerd. De top van de oorspronkelijke bodemopbouw (voormalige bouwvoor/bovengrond), onder de aanwezige klinkerverharding dan wel het ophoogpakket t.b.v. de dijkverzwaring, kent een intensieve bewerking over een langere periode, wat ook niet verwonderlijk is gezien de historische ontwikkeling van het plangebied, maar hieronder is het pakket oeverafzettingen van de Waal intact, met onder de voormalige bouwvoor/bovengrond de aanwezigheid van een zwak ontwikkelde verbruinings-Bw-horizont. Het bodemprofiel betreft een kalkhoudende ooivaaggrond. Boringen in het noordoostelijke deel van het plangebied laten moderne bodemingrepen zien tot in ieder geval 125 cm -mv, echter het stuiten op massieve verharding kan duiden op restanten van historische bebouwing (muurwerk/funderingsresten), aangezien bewoning aan de Markt 20-24 al plaatsvond in ieder geval vanaf de tweede helft van de 18 e eeuw.

Een boring die wel kon worden doorgezet in het uiterst noordelijke deel van het plangebied laat een diepgaande antropogeen beïnvloede bodemopbouw zien tot circa 205 cm -mv. Wellicht dat deze boring gezet in een archeologisch spoor, waarbij het dikke pakket van humeuze, sterk zandige klei (deels) de vulling betreft van een kuil of greppel. Dat het mogelijk gaat om de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen kan niet worden uitgesloten, indien deze burcht daadwerkelijk gestaan heeft daar waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 45 van 54

Bij verschillende boringen verspreid over het plangebied is archeologisch dateerbaar vondstmateriaal aangetroffen in de antropogeen beïnvloede lagen zoals hierboven beschreven, naast het in meer of mindere mate aantreffen van fijne resten rode baksteen, kalkmortel en fosfaatvlekken. De hoge archeologische verwachting, op basis van het bureauonderzoek, wordt hiermee bevestigd, waarbij binnen het plangebied één of meerdere archeologische vindplaatsen kunnen voorkomen uit verschillende archeologische perioden, daterend vanaf de Romeinse tijd. Voor de perioden Romeinse tijd en Middeleeuwen kunnen resten en sporen worden verwacht van een huisplaats of nederzettingsterrein en van agrarische bewerking (te denken valt aan sporen bestaande uit paalsporen, kuilen en greppels) en wellicht in het uiterst noordelijke deel van het plangebied sporen die gerelateerd zijn aan de Burcht van Gendt (deel van de gracht?). Verder geldt dat er in het noordelijke en noordoostelijke deel van het plangebied restanten van Nieuwe tijd historische bebouwing kunnen worden verwacht (resten van steenbouw, in de vorm van muurwerk/funderingsresten). 20.

Wat is de (mogelijke) omvang, aard, datering en fysieke kwaliteit van de archeologische vondst- en/of spoorcomplexen? Licht toe met een beargumenteerde interpretatie. Merendeels al beantwoord in bovenstaande onderzoeksvraag. Verwacht wordt dat van een huisplaats of (delen van) een nederzettingscomplex uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen er enige mate van degradatie van archeologische resten en sporen is opgetreden, gezien de diepe grondwaterstanden. Verder kan het pakket opgebrachte grond t.b.v. de dijkverzwaring in het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied zetting van de onderliggende oorspronkelijke opbouw en daarmee verplaatsing van archeologische waarden hebben veroorzaakt. Ten aanzien van ondergrondse restanten van Nieuwe tijd steenbouw in het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied, is de verwachting dat deze goed bewaard zijn gebleven.

21.

Wat is de diepteligging van de top van het niveau met archeologische vondst- en/of spoorcomplexen (‘vondstlaag’) ten opzichte van het maaiveld? Wat is de dikte van de vondstlaag of vondstlagen? Licht toe aan de hand van een beargumenteerde interpretatie van boorprofielen? Zie ook al eerder beantwoorde onderzoeksvragen. Voor de terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24 geldt dat archeologisch vondsmateriaal kan al worden aangetroffen in de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond. Deze bevindt zich in het centrale tot noordwestelijke deel van het plangebied direct onder de laag cunet-/stabilisatiezand, vanaf een diepte van circa 35 cm -mv en in het zuidwestelijke en de zuidoostelijke strook van het plangebied onder het ophoogpakket dat t.b.v. de dijkverzwaring is aangebracht. Archeologische sporen kunnen in het zuidelijke en centrale deel van het plangebied (terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24) zichtbaar worden aangetroffen direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond, vanaf een diepte van minimaal 85 cm -mv (circa 10,65 m +NAP) dan wel dieper daar waar sprake is van een opgebracht pakket grond t.b.v. de dijkverzwaring.

In het noordoostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van het huidige woonerf aan de Markt 24, kunnen ondergrondse restanten van voormalige steenbouw (muurwerk/funderingsresten) al worden verwacht vanaf circa 70 cm -mv (vanaf circa 11,6 m +NAP). Ook voor het noordelijke deel van het plangebied kunnen archeologische resten en sporen worden verwacht direct onder de laag cunet/stabilisatiezand en duidt een gezette boringen gezet binnen dit terreindeel erop dat archeologische sporen tot op grotere diepte kunnen doorlopen, tot ruim voorbij 2 m -mv. Wellicht gaat het om sporen die te relateren zijn aan de Burcht van Gendt (greppel/gracht). Voor het perceel gelegen aan de Markt 20-22 geldt dat de bestaande bebouwing inpandig worden gerenoveerd en dat bodemverstorende ingrepen ter plaatse vooralsnog niet gepland zijn.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 46 van 54

22.

In hoeverre is de vondstlaag/vondstlagen of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor die in de diepere bodem? De verwachting is dat er binnen in ieder geval de terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24 sprake is van één vondstlaag met in situ gelegen archeologische resten direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond en binnen de bovenste meter van de oorspronkelijke bodemopbouw, in de oeverwalafzettingen gesedimenteerd tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal. De verwachting is direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond archeologische sporen aan te treffen met een vulling waar archeologisch vondstmateriaal in aanwezig is. Wellicht komen er onder in de vondstlaag materiaalsoorten voor die nog niet of in mindere mate door degradatieprocessen zijn aangetast. Verder kunnen er in het noordelijke en noordoostelijke deel van het plangebied meerdere steenbouwfasen worden aangetroffen van historische bebouwing (opeenvolging van oude naar jong van muurwerk/funderingsresten in opwaartse richting. In dit geval kan er sprake zijn voor meerdere archeologische vondst- en sporenniveaus

23.

In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor de ligging en verbreiding van een eventueel sporenniveau? De vondstlaag van in situ liggende vondsten bevindt zich direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond en binnen de oeverwalafzettingen die gesedimenteerd zijn tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Naast het aangetroffen dateerbaar vondstmateriaal duiden de fosfaatvlekken en concentraties van baksteengruis/-spikkels en kalkzandsteenmortel op menselijke activiteiten (bewoning) daterend vanaf de Romeinse tijd. Wat het type vondstcomplex is, is op basis van alleen de resultaten van het booronderzoek moeilijk in te schatten. Het kan gaan om menselijke bewoningsactiviteiten binnen een agrarische context uit de Romeinse tijd en Middeleeuwen (denk aan huisplaatsen van boerenerven met houtbouw) als restanten van steenbouw van historische woonerven uit de Nieuwe tijd. Circa 200 meter ten noorden van het plangebied zijn tijdens eerder uitgevoerd gravend onderzoek sporen aangetroffen die toegeschreven worden aan ten minste twee woonerven. Een vergelijkbare type vindplaats is zeker ook binnen het plangebied te verwachten.

Tevens kan niet worden uitgesloten dat er in het uiterst noordelijke deel van het plangebied een deel van een greppel/gracht ligt welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen, indien deze burcht daadwerkelijk gestaan heeft daar waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied. Aanvullend archeologisch zal noodzakelijk zijn om een waardebepaling van deze vindplaatsen mogelijk te kunnen maken. Het vondstmateriaal zal representatief zijn voor het eventueel aanwezige sporenniveau, dat ook in de bovenste meter van de oorspronkelijke bodemopbouw meest duidelijk zichtbaar wordt verwacht (al direct onder de voormalige bouwvoor/bewerkte oorspronkelijke bovengrond). Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat vergankelijk vondstmateriaal (bot organische resten) door degradatieprocessen aangetast zo niet geheel verdwenen kan zijn. Bij bewoningsrestanten uit de perioden Romeinse tijd en Middeleeuwen (houtbouwfasen) zullen de archeologische sporen vooral bestaan uit paalkuilen, (afval)kuilen, greppels en sporen van agrarische bewerking (ploegsporen, afdrukken van vee). Sporen van Nieuwe tijd steenbouwfasen in het noordelijke en noordoostelijke deel van het plangebied zullen vooral bestaan uit muurwerk/funderingsresten, uitbraaksleuven en binnen de woonerven aangelegde beer-, waterputten en afvalkuilen.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 47 van 54

24.

Hoe kan men de prospectieresultaten vertalen in termen van conservering/kwaliteit, en/of verdere zoek- of waarderingsstrategie? Het prospectief onderzoek heeft geresulteerd in het aantreffen van archeologische indicatoren in de bovenste meter van de oorspronkelijke bodemopbouw, in de top van de oeverwalafzettingen die gesedimenteerd zijn tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Op basis de huidige/gereguleerde hydrologische condities dient er rekening te worden gehouden dat een deel van de mobiele vondsten door degradatieprocessen zijn verdwenen. Door degradatieprocessen kunnen ook deze sporen zijn aangetast en daardoor minder zichtbaar zijn (afname fysieke kwaliteit). De verwachting is vooral nog het resistente archeologische materiaal aan te treffen, zoals aardewerkfragmenten en metaalresten. Door middel van gravend onderzoek dient te worden bepaald of er met zekerheid sprake is van een archeologische vindplaats en zo ja, wat de waarde hiervan is (van behoudenswaardige kwaliteit of niet). Voor het zuidwestelijke en de zuidoostelijke strook van het plangebied geldt dat er een afdekkende ophooglaag voorkomt, welke is aangebracht t.b.v. de dijkverzwaring. Deze afdekking zorgt in ieder geval voor betere conserverende omstandigheden in vergelijk met terreindelen waar geen ophooglaag voorkomt.

Verder toont de boring gezet in het uiterst noordelijke deel van het plangebied aan dat tot op grotere diepte archeologische resten voorkomen. Indien het gaat om een archeologisch spoor van een diepe kuil of greppel (wellicht een deel van de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen?) zullen archeologische resten en sporen ook hier vrij goed bewaard zijn gebleven.

25.

Welke consequenties zal voortgaande planuitvoering op de archeologische resten kunnen hebben? Door de voorgenomen ingreep (sloop van bestaande woonhuis aan de Markt 24 en navolgend bouwen van een appartementencomplex en inrichten van de omliggende terreindelen, waarbij graafwerkzaamheden zullen worden uitgevoerd tot wel 1,5 m -mv) zal binnen het plangebied de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats(en) verstoord worden. Archeologische resten kunnen in het centrale tot noordwestelijke deel van het plangebied direct onder de laag cunet-/stabilisatiezand worden verwacht, vanaf een diepte van circa 35 cm -mv en in het zuidwestelijke en de zuidoostelijke strook van het plangebied onder het ophoogpakket dat t.b.v. de dijkverzwaring is aangebracht. In het noordoostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van het huidige woonerf aan de Markt 24, kunnen ondergrondse restanten van voormalige steenbouw (muurwerk/funderingsresten) al worden verwacht vanaf circa 70 cm -mv.

26.

Welke mogelijkheden zijn er, of welk perspectief is er, voor in situ behoud? Wat zijn daarvoor de randvoorwaarden? Hoe dienen deze randvoorwaarden tijdens de waarderende fase te worden onderzocht? Behoud in situ is alleen maar mogelijk als bodemingrepen ter plaatse van de terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24 niet dieper gaan dan de laag cunet/stabilisatiezand dan wel het ophoogpakket dat t.b.v. de dijkverzwaring is aangebracht en in het noordoostelijke deel van het plangebied (woonperceel gelegen aan de Markt 24) niet dieper gaan dan 70 cm -mv. Dit kan worden bewerkstelligd door het terrein tussen 20 en 60 cm op te hogen en daarmee bodemverstorende ingrepen beperkt blijven tot bovengenoemde en recent daterende (opgebrachte) lagen. Bij een ongewijzigd inrichtingsplan (bouw van het appartementencomplex en herinrichting van de omliggende terreindelen) is er geen perspectief voor in situ behoud. Vervolgonderzoek (gravend onderzoek) is dan noodzakelijk, waarbij bepaald kan worden wat de waarde/fysieke kwaliteit van de vindplaats is (behoudenswaardig of niet) en wat de begrenzing van de vindplaats(en) is/zijn.

Voor het perceel/erf gelegen aan de Markt 20-22 (pand van het voormalige noodgemeentehuis en onbebouwde stroken langs de noordwest- en noordoostzijde van dit pand) geldt dat hierbinnen geen bodemverstorende ingrepen gepland zijn en dat hierbinnen vervolgonderzoek vooralsnog niet noodzakelijk is.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 48 van 54

5 5.1

CONCLUSIE EN ADVIES Conclusie

Vanuit het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een hoge verwachting op het voorkomen van archeologische waarden daterend vanaf de Late-IJzertijd. Verzamelde landschappelijke gegevens geven aan dat het plangebied binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal ligt, waarvan zijn actieve fase dateer vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot op heden, echter wordt vanaf de 12e eeuw op zijn plek gehouden/beheerst door middel van bedijking. De ligging van het plangebied binnen een hoger gelegen oeverwal gaf de beschikking van voldoende areaal bouwland (akkergronden) en het houden van vee, en daarmee de ontwikkeling van een nederzetting((s)complex). Eerder uitgevoerd gravend onderzoek onderschrijft deze hoge verwachtingswaarde, waarbij circa 200 meter ten noorden van het plangebied resten en sporen van een nederzettingsterrein uit de Volle- en Late-Middeleeuwen (10e t/m 14e eeuw) zijn aangetroffen. Tevens zijn binnen een afstand van 100 tot 300 meter ten westen van het plangebied meerdere fragmenten aardewerk aangetroffen die dateren vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Daarnaast bevindt zich direct ten noordoosten van het plangebied een AMK-terrein waar restanten van een kerk uit de 12e eeuw zijn opgegraven.

Of hier ook de Burcht van Gendt heeft gelegen, of dat deze heel ergens anders gezocht dient te worden, blijft onduidelijk. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal laat verder zien dat het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwd was met twee panden/woonhuizen. De kans op het aantreffen van restanten van historische bouwwerken/bebouwing uit de Nieuwe tijd (bijvoorbeeld in de vorm van muurresten/funderingen) wordt daarom zeer hoog geacht voor het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied. De aangetroffen bodemopbouw tijdens het gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek bevestigd ten dele de te verwachte paleogeografische ontwikkeling en daarmee de te verwachte natuurlijke bodemopbouw. Er komen tot een diepte van minimaal 260 cm -mv oeverafzettingen voor die gesedimenteerd zijn door de Waal voordat bedijking plaatsvond (vanaf de 12 e eeuw na Chr.). Deze bedekken non-erosief oudere en meer komachtige afzettingen, welke waarschijnlijk zijn gesedimenteerd voordat de Waal stroomgordel ontstond (voor circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd). De laklaag/vegetatiehorizont in de top geeft aan dat er een periode is geweest van nondepositie/zeer beperkte depositie. Het betreft in principe een niveau dat voor langere tijd beïnvloed kan zijn geweest door de mens.

Omdat het vrij zwaar getextureerde/komachtige afzettingen betreft, gaat het niet om een periode dat het plangebied een aantrekkelijke bewoningslocatie betrof. Wel blijkt dat het plangebied (waarschijnlijk net) buiten de begrenzing ligt van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, op grond van het ontbreken van beddingzanden onder de oeverafzettingen). In de top van de oeverwalafzettingen heeft zich van nature een kalkhoudende ooivaaggrond ontwikkeld. Onder de voormalige en sterk bewerkte bouwvoor/bovengrond (intensief bewerkt, waardoor wellicht beter gesproken kan worden over een oude woongrond) is nog een zwak ontwikkelde verbruinings-Bw-horizont zichtbaar ter plaatse van de terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24 (centrale en zuidelijke deel van het plangebied). Deze is in het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied (langs de Waaldijk) afgedekt met een pakket grond, welke is opgebracht ten behoeve van de dijkverzwaring. Dit ophoogpakket neemt in dikte af in noordwestelijke richting, haaks op de loop van het dijklichaam. In het centrale tot noordwestelijke deel van het plangebied is de voormalige en sterk bewerkte bouwvoor/bovengrond alleen bedekt met een laag cunet-/stabilisatiezand (t.b.v. de aanwezige klinkerverharding).

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 49 van 54

In het noordoostelijke deel van het plangebied, binnen het woonperceel gelegen aan de Markt 24, hebben bodemverstorende ingrepen plaatsgevonden tot minimaal 70 en maximaal 125 cm -mv, echter de ter plaatse gezette boringen zijn gestuit op massieve verharding. Wellicht betreffen het ondergrondse restanten van historische bebouwing (steenbouw met nog aanwezig muurwerk/funderingsresten), gezien de historische ontwikkeling van dit deel van het plangebied. Een boring gezet in het uiterst noordelijke deel van het plangebied laat een diepgaande antropogeen beïnvloede bodemopbouw zien tot circa 205 cm -mv. Wellicht dat deze boring gezet in een archeologisch spoor, waarbij het dikke pakket van humeuze, sterk zandige klei (deels) de vulling betreft van een kuil of greppel. Dat het mogelijk gaat om de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen kan niet worden uitgesloten, indien deze burcht daadwerkelijk gestaan heeft daar waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied.

In het noordoostelijke deel van het plangebied, binnen het woonperceel gelegen aan de Markt 24, hebben bodemverstorende ingrepen plaatsgevonden tot minimaal 70 en maximaal 125 cm -mv, echter de ter plaatse gezette boringen zijn gestuit op massieve verharding welke wellicht ondergrondse restanten van historische bebouwing kunnen betreffen (steenbouw met nog aanwezig muurwerk/funderingsresten), gezien de historische ontwikkeling van dit deel van het plangebied. Een boring gezet in het uiterst noordelijke deel van het plangebied laat een diepgaande antropogeen beïnvloede bodemopbouw zien tot circa 205 cm -mv. Wellicht dat deze boring gezet in een archeologisch spoor, waarbij het dikke pakket van humeuze, sterk zandige klei (deels) de vulling betreft van een kuil of greppel. Dat het mogelijk gaat om de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen kan niet worden uitgesloten, indien deze burcht daadwerkelijk gestaan heeft daar waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied. Bij vijf verspreid over het plangebied gelegen boringen is archeologisch vondstmateriaal aangetroffen dat is te dateren in verschillende perioden. Uit de Romeinse tijd zijn drie fragmenten aangetroffen, ruwwandig en gladwandig aardewerk. Uit de Vroege-Middeleeuwen is een fragment van een handgevormde pot aangetroffen, zogenaamd Hessens-Schortens aardewerk.

Deze grof gemaakte potten zijn grof gemagerd, in dit geval met steengruis, en ruw afgewerkt. Uit de Late-Middeleeuwen is een fragment Pingsdorf aangetroffen. Het overige materiaal, zoals een fragment kleipijp, fragmenten van een steengoed jeneverkruik en delen van bakstenen en dakpannen dateren in de Nieuwe tijd. Op basis van de geleverde onderzoeksinspanning en de daarbij aangetroffen archeologische indicatoren wordt geconcludeerd dat er binnen het plangebied mogelijk sprake is van één of meerdere archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden, daterend vanaf de Romeinse tijd. Wat het type vondstcomplex is, is op basis van alleen de resultaten van het booronderzoek moeilijk in te schatten. Voor de perioden Romeinse tijd en Middeleeuwen kunnen resten en sporen worden verwacht van een huisplaats of nederzettingsterrein en van agrarische bewerking (te denken valt aan sporen bestaande uit paalsporen, kuilen en greppels) en wellicht in het uiterst noordelijke deel van het plangebied sporen die gerelateerd zijn aan de Burcht van Gendt (deel van de gracht?). Verder geldt dat er in het noordelijke en noordoostelijke deel van het plangebied restanten van Nieuwe tijdse historische bebouwing kunnen worden verwacht (resten van steenbouw, in de vorm van muurwerk/funderingsresten).

Door de voorgenomen ingreep (sloop van bestaande woonhuis aan de Markt 24 en navolgend bouwen van een appartementencomplex en inrichten van de omliggende terreindelen, waarbij graafwerkzaamheden zullen worden uitgevoerd tot wel 1,5 m -mv) zal binnen het plangebied de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats(en) verstoord worden.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 50 van 54

5.2

Advies

Op grond van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt door Econsultancy de aanbeveling gedaan om binnen het plangebied een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Het verspreid over het plangebied (in de boringen) aangetroffen vondstmateriaal, de in beperkte mate verstoorde bodemopbouw in het centrale en zuidelijke deel van het plangebied en de historische ontwikkeling van het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied (waar historische erven liggen en steenbouw heeft plaatsgevonden), duidt op de aanwezigheid van één of meerdere, intact zijnde archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden, daterend vanaf de Romeinse tijd. Behoud van een mogelijk aanwezige archeologische vindplaats zal niet mogelijk zijn bij een niet aangepaste uitvoering zoals voorgesteld in het inrichtingsplan (zie bijlage 4). Geadviseerd wordt het vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Dit onderzoek kan het beste worden uitgevoerd na sloop van de bovengrondse delen van de bestaande bebouwing binnen het perceel Markt 24. Voor het proefsleuvenonderzoek dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. Dit PvE dient te worden beoordeeld door het bevoegd gezag (gemeente Lingewaard).

Voor het perceel gelegen aan de Markt 20-22 geldt dat hierbinnen feitelijk geen bodemverstorende ingrepen zullen worden uitgevoerd (het voormalige noodgemeentehuis zal intern wordt verbouwd tot 2 appartementen). Hier is vervolgonderzoek vooralsnog niet noodzakelijk is. Indien hier in de toekomst nieuwbouw wordt uitgevoerd, met daarmee gepaard gaande bodemverstorende ingrepen, zal aanvullend onderzoek/vervolgonderzoek noodzakelijk zijn. Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Lingewaard). De bevoegde overheid neemt vervolgens een besluit.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 51 van 54

LITERATUUR Alterra, 2003: Digitale Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:25.000. Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Berendsen, H.J.A. 2008: Fysische Geografie van Nederland, deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Berendsen, H.J.A., Stouthamer, E., 2001: Palaeogeographic development of the Rhine-Meuse delta, The Netherlands. Van Gorcum, Assen. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNOrapport, NITG 05-043-A). Cohen, K.M., Stouthamer, E., Pierik, H.J. & Geurts, A.H., 2012: Digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas delta. Universiteit Utrecht. Cohen, K.M., Stouthamer, E., Hoek, W.Z., Berendsen†, H.J.A. & Kempen, H.F.J., 2009: Zand in banen. Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Provincie Gelderland. Habraken, J., 2017: Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem. Eisen en kaders voor onderzoek en beoordeling van rapporten (derde druk). Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Locher, W.P. & Bakker, H. de, 1990: Bodemkunde van Nederland.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=2e3efa58-359c-486a-bf44-0c7c602c8df1