CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

269581 BP Bijlagen bij de Toelichting_Bijlage 10 Archeologisch vooronderzoek.pdf

Raadsvergadering 17 juni 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vastelling bestemmingsplan Gendt, Markt 22-2430.870 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Deze toren werd gebouwd in de dertiende eeuw en mat 9.10 bij 10.30 meter. De fundering van deze toren was 1.70 meter dik. De woontoren stond met de zuidzijde in een gracht. Uit hetzelfde onderzoek is gebleken dat men in de 15e eeuw op ongeveer vijftig centimeter afstand van de zuidmuur van deze vierkante woontoren een nieuwe vierkante toren optrok. Deze tweede toren was 7 bij 7 meter had een muurdikte van 85 centimeter. De toren was gebouwd uit afbraakmateriaal van de eerste toren. Men heeft deze toren dus gebouwd op de plaats van de voormalige gracht rond de toren uit de 13e eeuw. Het is niet zeker of het bij de tweede toren om een woontoren of een muurtoren gaat. Voor een woontoren zijn de afmetingen eigenlijk te gering. Als het bij deze 15e-eeuwse toren om een muurtoren gaat, dan ligt het hoofdgebouw waarschijnlijk op een deel van het terrein dat niet onderzocht is. Het is mogelijk dat Poelwijk in de 15e eeuw ook een voorburcht had. Dat leidt men af uit de resten van een fundering op spaarbogen die men bij het eerder genoemde onderzoek in 1959 voor het huidige huis ten westen van de 15e -eeuwse toren heeft aangetroffen. Tegen deze interpretatie spreken de spaarbogen, die aan de noordzijde van die muur zijn aangebracht. Hierdoor lijkt het te gaan om een zuidmuur, in plaats van een noordmuur, die het burchtterrein omgeeft.

In dat geval zouden de woontorens buiten de ommuring hebben gelegen. A.G. Schulte meent

16

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 13 van 54

echter dat het bij dit muurfragment mogelijk kan gaan om een zuidmuur van een vrijstaand gebouw, of een zuidmuur van een gebouw dat tegen een noordelijker gelegen ringmuur was aangezet. Deze tweede mogelijkheid sluit dan ook beter aan bij de resten van een ringmuur die aan de westzijde van het terrein zijn gevonden bij de poorttoren uit de 15e eeuw. Deze voormalige poorttoren staat nog steeds. De toren bestaat uit drie verdiepingen en een zolder boven een kelder. De eerste verdieping van de toren is alleen te bereiken via een houten buitentrap. De noordmuur is voorzien van een laatgotische schouw. Een deuropening naast de schouw was vroeger de toegang tot de weermuur. Ruim een meter boven de vloer van de tweede verdieping versmalt de muur tot een borstwering boven het boogfries aan de buitenzijde. Deze torenzolder is 1.85 meter hoog. De poorttoren is later verbouwd tot woontoren. Op een tekening van Cornelis Pronk uit 1731 zijn de poorttoren en de bijgebouwen te zien. Als er al een hoofdgebouw geweest is, was die toen al gesloopt. De tekening laat ook een kleine vleugel aan de poorttoren zien. Deze vleugel is gebouwd aan het eind van de 16e of het begin van de 17e eeuw.

In 1864 werd deze vleugel gesloopt en vervangen door een hallenhuisboerderij met een dwars voorhuis, die staat tussen de poorttoren aan de westzijde en de twee voormalige torens aan de oostzijde van het terrein. Bij de restauratie in 1959 en 1960 heeft men de dakkapellen en de schoorsteen hersteld in 17e-eeuwse stijl.

In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied 17 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal twaalf archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij zeven bureau- en/of booronderzoeken (prospectief onderzoek), twee proefsleufonderzoeken en drie opgravingen (zie tabel III en figuur 11). Tabel III.

Overzicht onderzoeksmeldingen

Zaakindentificatie (OMnummer)

17

Situering t.o.v. plangebied

Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek

2138808100 (20138)

100 meter ten westen van het plangebied De Strang te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195091/431888

Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: BILAN Datum: 1-3-2004 Resultaat: Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het plangebied in een zone met een lage archeologische verwachting ligt. Deze waarde is gekoppeld aan de ligging op de rand van de bedding van de Waal. Uiterwaardgronden in Nederland hebben over het algemeen een lage archeologische verwachting. Uit het booronderzoek is gebleken dat het plangebied op een oeverwal ligt die recentelijk oppervlakkig tot diep verstoord is, mogelijk als gevolg van bouwwerkzaamheden. In de dieperliggende onverstoorde ondergrond werden geen bewoningsniveaus of vegetatiehorizonten aangetroffen. In de elf boringen werd slechts één archeologische indicator aangetroffen: een fragment Mayen-aardewerk uit de LaatRomeinse tijd/Vroege-Middeleeuwen. Op basis van deze resultaten is er voor het plangebied geen vervolgonderzoek aanbevolen.

2918522100 & 2918555100

120 meter ten noordoosten van het plangebied N.H. Kerk te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195380/432000

Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek & opgraving Uitvoerder: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Datum: 1960 en 1962 Resultaat: In 1960 werd een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in het westelijke deel van de kerk. Er werd bouwmateriaal, funderingsresten en aardewerk gerelateerd aan de laatmiddeleeuwse tufstenen kerk aangetroffen. Ruim twee jaar later werd opnieuw een onderzoek in de kerk verricht. De al bekende tufsteenfunderingen werden verder onderzocht. Het betreft de voorganger van de laatmiddeleeuwse bakstenen, driebeukige kerk. Onder de kerk trof men een vleilaag aan van tufsteengruis. Het tufstenen gebouw rust hier echter niet direct op, maar is hiervan door een kleilaag gescheiden. Onder dit niveau werden geen oudere bewoningsresten gevonden. Een ouder godshuis, samenhangend met het uit de bronnen bekende villa Gannita, moet elders worden gezocht.

2291809100 (41726)

250 meter ten noordwesten

Type onderzoek: bureau- en booronderzoek

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 14 van 54

2446665100 (61997) & 2446673100 (61998)

Rapport 12534.001 versie 1

van het plangebied Dorpstraat 1-5 te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195171/432093

Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 2-7-2010 Resultaat: Voor het plangebied gold op basis van het bureauonderzoek een zeer lage tot onbekende verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het LaatPaleolithicum en Mesolithicum en een zeer lage tot lage verwachting voor nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Vroege-IJzertijd. Voor de MiddenIJzertijd tot en met de Vroege-Middeleeuwen gold een hoge verwachting en voor de Late-Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd gold een middelhoge verwachting voor nederzettingsresten. In het plangebied zijn geen beddingafzettingen aanwezig van de oudere fase van de Waal maar zijn voornamelijk komafzettingen aangetroffen. Op een diepte vanaf 60 cm beneden maaiveld is binnen het plangebied een oude woonlaag aanwezig, die in boring 1 in ieder geval intact lijkt en in boring 2 en 5 verstoord is. De bovengrond is in het plangebied plaatselijk verstoord tot een diepte van 90 cm tot meer dan 150 cm beneden maaiveld (boring 5, 6 en 2). Het is onbekend in hoeverre de oude woonlaag in het niet beboorde deel van het plangebied en onder de huidige bebouwing nog intact is. Er zijn geen dateerbare indicatoren in de oude woonlaag aangetroffen, die een indicatie kunnen geven van de ouderdom van de mogelijk aanwezige sporen. De verwachting is dat in deze woonlaag sporen vanaf de Midden-IJzertijd tot en met de Nieuwe tijd aanwezig kunnen zijn.

Er is geen ooivaaggrond aangetroffen en door de verstoring in de bovengrond ook geen ander te interpreteren bodemprofiel met uitzondering van de oude antropogene woonlaag (Aa-horizont). Op grond van de resultaten van het onderzoek is voor het plangebied een vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven geadviseerd.

250 meter ten noorden van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195297/432141

Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 24-6-2014 Resultaat: Het plangebied neemt een landschappelijke positie in op een naastgelegen oeverwal van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, welke gevormd is vanaf de Late-IJzertijd tot en met het moment dat bedijking plaatsvond (vanaf de 12e eeuw). De meeste waarnemingen van archeologische indicatoren zijn gedaan binnen begrensde AMK-terreinen. Opmerkelijk is dat het AMK-terrein (AMK-nummer 4.729), dat circa 180 meter ten zuidoosten van het plangebied ligt, alleen maar betrekking heeft op een terrein met restanten van een kerk uit de 12 e eeuw. Er wordt in ARCHIS geen melding gemaakt van de Burcht van Gendt. Alleen bij archeologisch prospectief onderzoek circa 200 tot 300 meter ten zuidwesten van het plangebied zijn archeologische resten aangetroffen, voornamelijk aardewerk. De resten daterend vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Door een amateurarcheoloog zijn wel direct ten noordwesten van het plangebied brokstukken van kloostermoppen, beenderen van dieren, fragmenten kogelpotaardewerk en fragmenten van Jacobakannetjes en beschoeiingen aangetroffen, waarvan vermoed wordt dat het gaat om afvalresten afkomstig van de Burcht van Gendt.

Het plangebied wordt op basis van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Lingewaard gerekend tot de historische kern van Gendt. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal geeft aan dat het plangebied aan de noordzijde van de historische kern lag. Vermoedelijk heeft direct ten zuiden van het plangebied de Burcht (kasteel) van Gendt gestaan, onder andere waar nu de N.H. kerk staat. Wanneer deze burcht gebouwd is, is niet bekend, maar mogelijk is dit gekoppeld aan het moment waarop Gendt stadsrechten kreeg. De burcht is in 1351 verwoest. De natuurlijke bodemopbouw is door menselijk toedoen intensief bewerkt. De verstoringsdiepte varieert sterk binnen het plangebied, maar is gemiddeld 90 cm -mv. In de intensief bewerkte bodem is veel antropogeen materiaal aanwezig dat merendeels resten van (sub)recente ouderdom betreft (19e/20e eeuw, NTC), in de vorm van resten/brokken puin en baksteen, slakmateriaal, stukken glas en fragmenten industrieel aardewerk. Waarschijnlijk gaat het om sloopafval/-materiaal dat is als stabilisatiemateriaal voorafgaand aan de bouw van de bestaande huizen binnen het plangebied in de jaren ‘50 van de 20e eeuw is gedumpt. Ouder materiaal is aangetroffen in de vorm van een fragment Paffrath aardewerk, daterend uit de 11e/12e eeuw na Chr.

(Late-Middeleeuwen A) en enkele fragmenten geglazuurd aardewerk en delen van een pijpensteel, daterend uit de 18e/19e (Nieuwe tijd C). Ook deze resten zijn aangetroffen in het als geroerd/verstoord geïnterpreteerde deel van de bodemopbouw, maar zijn mogelijk wel te relateren aan de historische dorpskern van Gendt. Groengelig gekleurde fosfaatvlekken zijn in verschillende boringen aangetroffen op een diepte van gemiddeld 150 cm -mv. Fosfaatvlekken kunnen een aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van een door de mens gevormde (oudere) cultuurlaag/akkerlaag. Omdat er rondom de Burcht van Gendt een stadsgracht aanwezig was kan de aanwezigheid hiervan binnen het plangebied niet worden uitgesloten. De gestaakte boringen in het noordwestelijke deel van het plangebied liggen in de zone waar

Pagina 15 van 54

zich in het verleden verzakkingen hebben voorgedaan. Verzakkingen kunnen zeker voorkomen daar waar een grachtensysteem heeft gelegen. Er kan geen uitsluitsel worden gegeven over de aan- of afwezigheid van een archeologische vindplaats. Indien er sprake is van een archeologische vindplaats dan wordt vooral een deel van de stadsgracht verwacht die rondom de Burcht van Gendt lag. Op basis van onderzoek door een amateurarcheoloog tijdens graafwerkzaamheden direct ten noorden van het plangebied en op de locaties waar verzakkingen hebben plaatsgevonden is de kans het grootst dat een deel van de stadgracht door het uiterst noordwestelijke en wellicht ook nog door het noordoostelijke deel van het plangebied loopt. Indien dit het geval is dan kan de aanwezigheid van ondergrondse resten van de Burcht van Gendt ook niet worden uitgesloten, zeker niet voor het zuidelijke deel van het plangebied. Uitsluitsel van de aan- of afwezigheid van een deel van de stadsgracht en/of ondergrondse resten van de Burcht (kasteel) van Gendt kan alleen gegeven worden door middel van een vervolgonderzoek (gravend onderzoek). 3296363100

250 meter ten noorden van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195307/432146

Type onderzoek: aanvullend booronderzoek Uitvoerder: Hamaland Advies vof Datum: 4-8-2015 Resultaat: Op grond van de onderzoeksresultaten is geconcludeerd dat in een groot aantal boringen sprake is van een oude cultuurlaag uit de LateMiddeleeuwen en het begin van de Nieuwe tijd (1200-1600) met sporen van de voormalige Burcht van Gendt, waaronder restanten van funderingen en een voormalige gracht. Deze cultuurlaag en sporen beperken zich tot de westelijke helft van het onderzochte terrein. In de oostelijke helft van het onderzoeksgebied ontbreekt de oude cultuurlaag en is sprake van een meer natuurlijk profielverloop. De in de westelijke helft gelegen oude cultuurlaag wordt afgedekt door een subrecent puinhoudend grondpakket dat ontstaan is na sloop van woningen. Vanaf een diepte variërend van 45 cm -mv tot 75 cm -mv is de top van de oude cultuurlaag aanwezig. Het muurwerk en de gracht in de oude cultuurlaag is aangetroffen op een diepte van respectievelijk 50 cm -mv (top gracht), 85 cm -mv (muurwerk in boring 15) en 155 cm -mv (muurwerk in boring 3). De maximale diepte waarop de cultuurlaag is aangetroffen is 190 cm -mv (grachtbodem). In de overige boringen is de oude cultuurlaag tot een diepte van gemiddeld 130 cm -mv aangetroffen.

Indien bodemingrepen dieper reiken dan 50 cm -mv is geadviseerd om vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven uit te laten voeren in het archeologisch waardevolle deel van het plangebied. Het archeologisch waardevolle deel is rood omkaderd. Geadviseerd is om de proefsleuven zoveel mogelijk te laten samenvallen met die zones waar de oude cultuurlaag daadwerkelijk is aangetoond en op plaatsen waar muurwerk in de boringen is aangetroffen.

3299652100 & 3974269100

250 meter ten noorden van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195309/432138

Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek met doorstart naar een opgraving, naar aanleiding van de resultaten van een eerder uitgevoerd bureau- en booronderzoek (zie Zaakindentificatie (OM-nummer) 3296363100) Uitvoerder: SOB Research Datum: 8-10-2015 Resultaat: Het tijdens de aanleg van het vlak verzamelde aardewerk dateert uit de late 12e en 13e eeuw. De sporen bestaan uit kuilen en greppels van de middeleeuwse nederzetting Gendt. Tevens is binnen een proefsleuf aangelegd ten oosten van onderhavig plangebied een greppel aangetroffen die op basis van breedte en diepte is geïnterpreteerd als deel uitmakend van de Burchtgracht die rondom het terrein van de Burcht van Gendt heeft gelegen. Uit de vulling is tot de aanlegdiepte van de proefsleuf wel uitsluitend vondstmateriaal aangetroffen uit jongere perioden, voornamelijk uit de tweede helft van de 19e eeuw tot en met de jaren ’30 van de 20e eeuw.

4024269100

250 meter ten noordwesten van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195107/432077

Type onderzoek: bureauonderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 30-11-2016 Resultaat: Op basis van de bevindingen van het bureauonderzoek geldt voor het plangebied in principe een hoge archeologische verwachting voor archeologische resten uit de periode IJzertijd tot en met Late-Middeleeuwen. Het gebruik van een deel van het plangebied als begraafplaats en de her bouw van de kerk na de tweede wereldoorlog zullen archeologisch relevante niveaus grotendeels hebben verstoord. Op basis van de resultaten van dit onderzoek is in het plangebied geen archeologisch vervolgonderzoek aanbevolen.

4662574100

250 meter ten noorden van het plangebied Dorpsstraat te Gendt Gemeente Lingewaard

Type onderzoek: opgraving Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 1-4-2019 Resultaat: Tijdens de opgraving - variant archeologische begeleiding aan de

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 16 van 54

Coördinaat: 195237/432170

Dorpsstraat 16 te Gendt is één werkput aangelegd met één vlakniveau. De begeleiding is uitgevoerd ten behoeve van graafwerkzaamheden voor van het opsporen van NGE. Binnen de ontgravingsdiepte van circa 120 cm -mv zijn alleen recent geroerde/verstoorde bodemlagen aangetroffen. De verstoringen zijn vooral het gevolg van de bouw van de voormalige woning uit 1956. De locaties van de sleuffundering waren goed in het aangelegde vlak te herkennen. Alleen in het uiterst zuidoostelijke deel van de werkput is circa 50 cm dieper gegraven en lijkt de insteek van een greppel met naastgelegen dempingsmateriaal te zijn geraakt. Op grond van de overeenkomst met de ligging van een perceelscheiding zichtbaar op historisch kaartmateriaal uit het begin van de 19e eeuw tot in de eerste helft van de 20e eeuw is het waarschijnlijker dat het gaat om een percelerings/afwateringsgreppel dan de (bovenste demping/vulling) van de Burchtgracht. Een selectie van het afvalmateriaal dateert ook voornamelijk uit de 19 e eeuw en de eerste helft van de 20e eeuw. Eventuele op grotere diepte gelegen archeologische resten en/of sporen zullen door de geplande nieuwbouw niet worden aangetast en blijven dan ook in situ behouden.

4701356100

300 meter ten westen van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195020/431954

Type onderzoek: bureauonderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 29-4-2019 Resultaat: Op basis van de gemeentelijke verwachtingskaart geldt voor het plangebied een middelhoge tot zeer hoge archeologische verwachting. Deze verwachting geldt voor vindplaatsen vanaf de Romeinse tijd en dan met name voor resten vanaf de Middeleeuwen. Aanvullende gegevens hebben dit beeld niet gewijzigd, zodat de verwachting kan worden gehandhaafd. Geadviseerd is om binnen het gehele plangebied een archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren. Vanwege de huidige terreininrichting en de beperkende factoren hiervan (geheel geasfalteerde weg, betegeld voetpad, kabels/leidingen en groenstroken) en met inachtneming van het type civieltechnische werkzaamheden die gaan plaatsvinden, wordt een booronderzoek niet zinvol geacht. Geadviseerd is om direct over te gaan tot gravend waarderend onderzoek in de vorm van een opgraving – variant archeologische begeleiding.

2118841100 (17301)

350 meter ten noorden van het plangebied Dorpstraat te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195261/432230

Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Uitvoerder: Sweco Datum: 15-5-2006 Resultaat: Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek was de verwachting naar voren gekomen dat in het plangebied in principe archeologische resten kunnen worden verwacht vanaf de IJzertijd tot en met de Nieuwe tijd. De plaats Gendt ligt van oorsprong op een verhoging binnen het landschap, een zogenaamde stroomrug. Al sinds 700 v.Chr. werd deze stroomrug bewoond. Het plangebied heeft daarbij volgens de verwachtingskaarten een middelhoge archeologische verwachtingswaarde. Op basis daarvan is aansluitend een veldonderzoek ter toetsing uitgevoerd. Tijdens het veldonderzoek is echter gebleken dat de bodem in het plangebied bestaat uit klei. Deze bodemopbouw wijst erop dat het terrein zich dus niet op een stroomrug bevindt, maar op komklei. Deze gronden waren over het algemeen in het verleden te nat voor bewoning en daarom archeologisch gezien minder interessant. Er zijn geen archeologische resten of daarmee verband houdende cultuurlagen aangetroffen. Op basis van de bovenstaande resultaten is geconcludeerd dat er geen aanleiding is om te veronderstellen dat er zich binnen het plangebied archeologische sporen of vondsten bevinden. Het selectieadvies is dan ook dat verder archeologisch onderzoek dan ook niet noodzakelijk wordt geacht.

Hiermee lijkt het plangebied vrij van beperkingen ten aanzien van graafwerkzaamheden.

Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied 18 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan elf vondstmeldingen geregistreerd (zie tabel IV en figuur 11). Tabel IV. Vondstmelding (Waarnemingsnr.)

18

Overzicht ARCHIS-vondsten Locatie t.o.v. plangebied

Datering

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 17 van 54

2918522100 (38283)

120 meter ten noordoosten van het plangebied N.H. Kerk te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195380/432000

Romeinse tijd: - fragmenten van dakpannen Late-Middeleeuwen: - fragmenten van tufsteen bouwmateriaal - stenen funderingen Aangetroffen tijdens de uitvoering van een proefsleuvenonderzoek & opgraving (zie Zaakindentificatie (OM-nummers) 2918522100 & 2918555100

2918555100

3071117100 (3506)

120 meter ten noordoosten van het plangebied N.H. Kerk te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195380/432000

Late-Middeleeuwen: - fragmenten van tufsteen bouwmateriaal - stenen funderingen

130 meter ten westen van het plangebied Huis Te Gendt te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195170/431900

IJzertijd - Romeinse tijd: - handgevormd aardewerk

Aangetroffen tijdens de uitvoering van een proefsleuvenonderzoek & opgraving (zie Zaakindentificatie (OM-nummers) 2918522100 & 2918555100

Romeinse tijd: - fragment van ruwwandig gedraaid aardewerk Vroege-Middeleeuwen – Late-Middeleeuwen: - fragmenten van keramische kogelpotten Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd: - fragmenten van steengoed Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden.

3106839100 (24788)

2138808100 (426643)

2446673100 (442192)

130 meter ten westen van het plangebied Huis Te Gendt te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195170/431900

IJzertijd - Romeinse tijd: - handgevormd aardewerk

250 meter ten westen van het plangebied De Strang te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195049/431909

Neolithicum - Nieuwe tijd: - handgevormd aardewerk

250 meter ten noorden van het plangebied Plangebied Burchtgraafstraat te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195298/432142

Late-Middeleeuwen: - fragment van Paffrath aardewerk

Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden.

Aangetroffen tijdens de uitvoering van een archeologisch booronderzoek (zie Zaakindentificatie (OM-nummer) 2138808100 (20138))

Nieuwe tijd: - 2 fragmenten van keramische kleipijpen - 3 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk Aangetroffen tijdens de uitvoering van een archeologisch bureau- en booronderzoek (zie Zaakindentificatie (OM-nummers) 2446665100 (61997) & 2446673100 (61998))

3299652100

250 meter ten noorden van het plangebied Burchtgraafstraat te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195307/432134

Vroege-Middeleeuwen – Late-Middeleeuwen: - 50 fragmenten van gedraaid aardewerk Late-Middeleeuwen: - botmateriaal - 4 kuilen, - fragmenten van huttenleem/verbrande leem - 6 fragmenten van maalstenen - fragmenten van leren schoeisel (onderdeel) - waterput Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd: - 15 bakstenen - 2 greppels/sloten - 5 paalgaten Nieuwe tijd:

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 18 van 54

- 3 grondsporen, - 2 fragmenten van metalen spijkers Aangetroffen tijdens de uitvoering van een proefsleuvenonderzoek & opgraving (zie Zaakindentificatie (OM-nummer) 3299652100) 3974269100

250 meter ten noorden van het plangebied Burchtgraafstraat te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195357/432131

IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen: - handgevormd aardewerk Late-Middeleeuwen: - 130 fragmenten van gedraaid aardewerk - 12 kuilen, - bot, dierlijk afval - fragmenten van huttenleem/verbrande leem - 6 fragmenten van maalstenen - 18 paalgaten Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd: - 20 bakstenen - 2 greppels/sloten - 12 grondsporen - waterput Nieuwe tijd: - fragmenten van leren schoeisel (onderdeel) - 2 fragmenten van metalen spijkers Aangetroffen tijdens de uitvoering van een opgraving (zie Zaakindentificatie (OMnummer) 3974269100)

3977169100

4662574100

3106855100 (24795)

Rapport 12534.001 versie 1

250 meter ten westen van het plangebied De Strang te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195026/431890

Romeinse tijd – Vroege-Middeleeuwen: - handgevormd aardewerk

250 meter ten noorden van het plangebied Dorpsstraat 16 Te Gendt te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195236/432170

Nieuwe tijd: - fragment van steengoed - 4 fragmenten van glazen flessen - 4 fragmenten van industrieel wit (Maastrichts/Regout) - fragment van een roodbakkend geglazuurde kom/(voetschaal)

300 meter ten westen van het plangebied te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195000/432000

Neolithicum - IJzertijd: - fragment van een diabaas/gabbro/doleriet/dioriet hamerbijl

Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden.

Aangetroffen tijdens de uitvoering van een opgraving (zie Zaakindentificatie (OMnummer) 4662574100)

Aangetroffen tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden.

Pagina 19 van 54

Beantwoording van relevante onderzoekvragen 4.

Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Voor AMK-terrein 4.729, dat vrijwel direct ten noordoosten van het, is het opmerkelijk dat dit terrein alleen maar betrekking heeft op restanten van een kerk uit de 12 e eeuw. Er wordt in ARCHIS geen melding gemaakt van de Burcht van Gendt en tot op heden is niet duidelijk waar precies deze burcht heeft gestaan. In ARCHIS geregistreerde onderzoeken, welke verderop worden behandeld, hebben tot op heden geen duidelijke aanwijzingen opgeleverd van sporen/structuren die gerelateerd kunnen worden aan de Burcht van Gendt. Er zijn door een amateurarcheoloog circa 250 meter ten noorden van het plangebied, ten noorden van de Burchtgraafstraat, wel brokstukken van kloostermoppen, beenderen van dieren, fragmenten kogelpotaardewerk en fragmenten van Jacobakannetjes en beschoeiingen aangetroffen, waarvan vermoed wordt dat het gaat om afvalresten afkomstig van de Burcht van Gendt. Wanneer deze burcht gebouwd is, is niet bekend, maar mogelijk is dit gekoppeld aan het moment waarop Gendt stadsrechten kreeg. De burcht zou in 1351 zijn verwoest.

Onderstaande afbeeldingen geven een impressie van deze burcht, maar de vraag blijft in welke mate deze waarheidsgetrouw is getekend.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 20 van 54

Voor het plangebied is meest van belang dat tijdens gravend onderzoek uitgevoerd circa 200 meter ten noorden van het plangebied, binnen de woonpercelen langs de Burchtgraafstraat, sporen zijn aangetroffen van kuilen en greppels die behoren tot een nederzettingsterrein uit de Volle- en Late-Middeleeuwen (10e t/m 14e eeuw) en kunnen aan ten minste twee woonerven worden toegeschreven. Bij een archeologisch prospectief onderzoek circa 100 meter ten westen van het plangebied, bij De Strand, is alleen een fragment Mayen-aardewerk uit de Laat-Romeinse tijd/Vroege-Middeleeuwen aangetroffen. Door particulieren zijn wel in de directe omgeving van deze locatie meerdere fragmenten aardewerk aangetroffen die dateren vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Een deel van de vondstmeldingen betreffen resten aangetroffen tijdens in ARCHIS geregistreerde onderzoeken, welke hierboven reeds samenvattend zijn behandeld. Verder zijn er nog enkele vondstmeldingen bekend van particulieren van aangetroffen vondstmateriaal tijdens niet-archeologische graafwerkzaamheden. 3.5

Beschrijving van het historische gebruik

In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 21 van 54

Korte bewoningsgeschiedenis van Gendt19 De geschiedenis van Gendt gaat terug tot aan het begin van onze jaartelling. Dit is af te leiden uit gevonden Romeins aardewerk. Tot in het midden van de 3e eeuw heeft Gendt onder invloed van de Romeinen gestaan. In 793 na Christus wordt Gendt reeds vermeld als "Gannitae Marca" bij de overdracht van een hoeve aan het Benedictijner klooster te Lorsch (20 km boven Mannheim). Het klooster Lorsch verkrijgt in 1024 het recht op de horigen van het hof te Gendt van Koning Koenraad de tweede. De beroemde Benedictijner monnik, broeder Gewardus, die in Gendt heeft vertoefd (9e eeuw) was bezitter van de oudst vermelde bibliotheek in Nederland die nu in het bezit is van het Vaticaan. In het jaar 1229 koopt Graaf Otto de tweede van Gelre stadsrechten over Gendt. In 1233 worden door de Graaf van Gelre stadsrechten, Statuta Gannitensia, aan het buurschap Gendt verleend. In de Middeleeuwen werd Gendt aangeduid met de naam Gannita. Op de hoeve de "Munnikhof" werd drie keer per jaar tijns (belasting) betaald door de hoevebewoners van Gendt en verre omtrek, waardoor Gendt een regionaal economisch centrum werd. Gendt was gemakkelijk bereikbaar via de Waal. Tot in de 15e eeuw stroomde de rivier dicht langs het dorp. In de tweede helft van de 18e eeuw doet de steenbakkerij haar intrede in Gendt.

Veel van de bewoners vinden werk in de steenfabricage en nu ook nog is de steenfabriek vol in bedrijf. Van groot belang voor het plangebied is dat er binnen de dorpskern van Gendt een kasteel/burcht heeft gestaan, de zogenaamde Burcht van Gendt. Op onderstaande tekeningen wordt deze burcht afgebeeld. Wanneer deze burcht gebouwd is, is niet bekend, maar mogelijk is dit gekoppeld aan het moment waarop Gendt stadsrechten kreeg. De burcht is in 1351 verwoest. Vermoedelijk heeft de daadwerkelijke burcht (wellicht vrijwel direct) ten noorden van het plangebied gestaan, onder andere waar nu de N.H. kerk staat. Voor meer details over de ontwikkeling van Gendt wordt in bijlage 7 een artikel weergegeven over Gendt als stad en heerlijkheid in de periode 1233-1795 (auteur Gert Visser).

19

http://www.nijmegenonline.nl/zp-nijmegen/gemeente-LINGEWAARD.php

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 22 van 54

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 23 van 54

Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel V.

Geraadpleegd historisch kaartmateriaal20 Bron

Periode

Kaartblad

Schaal

Omschrijving plangebied

Bijzonderheden/directe omgeving

Historische kaart

1756

-

-

Noordelijke/noordoostelijke deel plangebied bebouwd met twee panden/woningen, vermoedelijke voorlopers van bestaande bebouwing binnen het plangebied. Resterend deel in gebruik als bouwland/moestuin.

Voorloper van de weg Markt reeds aanwezig langs de noordoostzijde van het plangebied, met daartegenover een kerk (huidige N.H. kerk) en eromheen enkele woningen/woonboerderijen. Circa 100 meter ten westen van het plangebied bebouwing aangeduid onder de naam ´t Huis (betrof Huys Gendt, ofwel Huis te Gendt), waarbij direct ten westen een grote omgrachte (sier)tuin aanwezig was.

Hottingerkaart

17731794

90

-

Geen noemenswaardige veranderingen.

Weinig verandering. Ontstaan van enkele boernerven. Loop van de Waaldijk lijkt in enige mate te zijn aangepast.

Kadastrale kaart (Minuutplan)

1830

Gemeente Gendt, Sectie A, blad 03

1:2.500

Geen noemenswaardige veranderingen.

Geen noemenswaardige veranderingen.

Militaire topografische kaart (Bonneblad)

1868

534

1:50.000

Geen noemenswaardige veranderingen.

Langzame uitbreiding van bebouwing historische kern van Gendt. Bebouwing vooral langs de Dorpstraat en langs de Waaldijk toegenomen.

Militaire topografische kaart (Bonneblad)

1908

534

1:50.000

Geen noemenswaardige veranderingen.

Verdere uitbreiding van aantal woonerven langs het oude wegenpatroon.

Militaire topografische kaart (Bonneblad)

1931

534

1:50.000

Bebouwing aanwezig in het zuidwestelijke deel van het plangebied, vermoedelijk een schuur.

Loop van de Waaldijk weer in enige mate aangepast.

Topografische kaart

1957

40 D

1:25:000

Geen noemenswaardige veranderingen.

Sterke uitbreiding van bebouwde kom van Gendt in noordelijke en noordwestelijke richting.

Topografische kaart

1977

40 D

1:25.000

Schuur in het zuidwestelijke deel van het plangebied niet meer aanwezig. Bestaande bebouwing binnen het noordoostelijke deel van het plangebied aanwezig.

Verdere ontwikkeling van bebouwde kom van Gendt.

Topografische kaart

1985

40 D

1:25.000

Huidige situatie.

Merendeels huidige situatie.

Op basis van het beschikbare historische kaartmateriaal uit de tweede helft van de 18 e eeuw was het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied destijds al bebouwd met twee panden/woningen, vermoedelijke voorlopers van de bestaande bebouwing binnen dit deel van het plangebied. Het resterende deel van het plangebied was waarschijnlijk in gebruik als bouwland of als moestuin (zie figuur 12). De voorloper van de weg Markt was eveneens aanwezig langs de noordoostzijde van het plangebied, met daartegenover een kerk (huidige N.H. kerk) en eromheen enkele woningen/woonboerderijen. Circa 100 meter ten westen van het plangebied stond bebouwing dat werd aangeduid met de naam ´t Huis (dit betrof Huys Gendt, ofwel Huis te Gendt), waarbij direct ten westen van dit (versterkte) huis een grote omgrachte (sier)tuin aanwezig was. 20

www.topotijdreis.nl / www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl / www.geldersarchief.nl / Versfelt, 2003

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 24 van 54

Gedurende het verdere verloop van de 18e eeuw, de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw vinden binnen het plangebied weinig veranderingen plaats. In de omgeving ontstaan enkele boerenerven en woonerven, vooral langs de Dorpstraat en de Waaldijk (zie figuren 13 t/m 16). Tevens lijkt de loop van de Waaldijk in enige mate te zijn aangepast in de tweede helft van de 18e eeuw. Rond begin jaren ’30 van de 20e eeuw is het zuidwestelijke deel van het plangebied bebouwd geraakt, vermoedelijk met een schuur (zie figuur 17). Ook is in deze periode de loop van de Waaldijk weer in enige mate aangepast. Vanaf het begin van de tweede helft van de 20e eeuw vindt een sterke uitbreiding van de bebouwde kom van Gendt plaats, in eerst instantie in noordelijke en noordwestelijke richting (zie figuur 18). In de jaren ’70 van de 20e eeuw is de schuur in het zuidwestelijke deel van het plangebied niet meer aanwezig (vermoedelijk gesloopt). De bebouwde kom breidt zich in de nakomende jaren steeds verder uit (zie figuren 19 en 20). Het bestaande pand aan de Markt 20-22 is gebouwd in 1899 als noodgemeentehuis (zie onderstaande foto, datum onbekend) en is navolgend gedurende vele decennia in gebruik geweest door de lagere land- en tuinbouwschool, als verenigingsgebouw, modeschoenatelier, dorpswerkplaats, gemeentewerken, scouting, peuterspeelzaal en als kantoor voor Historische Kring Gendt.

De woning aan de Markt 24 is herbouwd in 1952, nadat de voormalige woning is afgebrand. De voormalige woning bevond zich ten oosten van de huidige woning, op basis van onderstaande militaire luchtfoto’s uit 1944 en 1945.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 25 van 54

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 26 van 54

Bouwhistorische gegevens Het archief van de voormalige gemeente Gendt is verhuisd naar het Regionaal Archief Nijmegen (RAN). De bouwdossiers uit dit archief zijn geraadpleegd. Onderstaande tabel geeft een opsomming van de verleende bouwvergunningen van de adressen Markt 20-22 en 24. Tabel VI.

Verleende bouwvergunningen

Jaartal

Omschrijving

1899

Bouwen van een (nood)gemeentehuis aan de Markt 20-22, half onderkelderd en voorzien van een gemetselde bakstenen tot circa 200 cm -mv.

1936

Uitbreiden van het gemeentehuis, half onderkelderd en voorzien van een gemetselde bakstenen tot circa 200 cm mv.

1947

Verbouwen van het gemeentehuis tot ontspanningszaak, geen aanpassingen van ondergrondse delen.

1952

Herbouwen van een woonhuis aan de Markt 24, voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv.

1958

Verbouwen van de Vereniging (pand aan de Markt 20-22), geen aanpassingen van ondergrondse delen.

1964

Verbouwen van een atelier (pand aan de Markt 20-22), geen aanpassingen van ondergrondse delen.

1965

Uitbreiding van een woonkamer van het woonhuis aan de Markt 24, voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv.

1969

Bouwen van een woonhuis aan de Markt 22, voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. Het betreft een kleine woning die ten zuiden van het (nood)gemeentehuis heeft gestaan.

1972

Uitbreiden van een berging binnen het perceel aan de Markt 24, grenzend aan de woning, voorzien van strook/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv.

1981

Bouwen van een hobbykastje binnen het perceel aan de Markt 24, alleen voorzien van houten poeren tot circa 50 cm -mv.

1984

Verbouwen van een bedrijfspand tot kantoorruimte, dorpswerkplaats en een ruimte voor scouting (pand aan de Markt 20-22), geen aanpassingen van ondergrondse delen.

1990

Bouwen van een carport ten zuiden van de woning aan de Markt 24, alleen voorzien van betonnen poeren tot circa 50 cm -mv.

De bouwvergunningen laten zien dat het bestaande pand aan de Markt 20-22 half onderkelderd en voorzien is van een gemetselde bakstenen tot circa 200 cm -mv. Vrijwel direct ten zuiden van dit voormalig gebruikte (nood)gemeentehuis heeft een kleine woning gestaan, welke voorzien was van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. De woning met aangebouwde berging aan de Markt 24 is voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. Te verwachten is dat destijds, ten behoeve van de bouw en latere verbouwingen/uitbreidingen en de aanleg van diverse nutsvoorzieningen, de bodem binnen het bestaande bouwoppervlak minimaal tot deze dieptes is geroerd/afgegraven. Enkele kleine bijgebouwen binnen het perceel aan de Markt 24 zijn alleen voorzien van betonnen/houten poeren, waardoor de verwachting is dat bodemverstorende ingrepen ter plaatse vrij beperkt zijn geweest. De onbebouwde terreindelen rondom de bestaande bebouwing zijn voorzien van een klinkerverharding en verder in gebruik als siertuin/groenstrook. Tevens ligt er aan de noordoostzijde van de woning aan de Markt 24 een vijver. De inrichting van al deze terreindelen heeft wellicht ook geleid tot een verstoring van het oorspronkelijke bodemprofiel. In welke mate is echter niet bekend.

Verder dient er ook rekening te worden gehouden dat er ten behoeve van de versterking van de Waaldijk bodemingrepen zijn uitgevoerd (zeker binnen de zuidoostelijke strook van het plangebied).

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 27 van 54

Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 21 Het plangebied ligt binnen het operatieterrein waar tijdens operatie Market Garden hevig gevochten is. Deze operatie was een grootschalig geallieerd offensief met als doel de vestiging van een bruggenhoofd ten noorden van de Neder-Rijn tussen Arnhem en het IJsselmeer om de Duitse troepen in het westen van Nederland af te snijden. Tevens ligt het plangebied nabij de linie van het rivierenfront. Na de operatie Market Garden groeven de geallieerden zich in aan het 'rivierenfront', terwijl de Duitsers het Ardennenoffensief lanceerden. Gendt was in oktober 1944 nog een van de bruggenhoofden op de linker Rijnoever die in handen waren van de bezetter. Op 13 oktober werd de bevolking naar de Liemers geëvacueerd. Pas in april 1945 kon Gendt worden bevrijd. De slaghandelingen weerspiegelen zich vooral in een verspreiding van verschillende munitieartikelen. Daarnaast kunnen meer statische structuren worden verwacht, zoals resten van stellingen, versperringen, loopgraven, ondersteunende posten e.d. Ook inslagen van granaten en mortieren kunnen worden verwacht, vaak in de vorm van beschadigingen aan bestaande bouw of bomen en als microreliëf.

Er zijn op basis van bovenstaande militaire luchtfoto’s uit 1944 en 1945 geen aanwijzingen dat in dan wel in de directe nabijheid van het plangebied militaire structuren zijn aangelegd (bijvoorbeeld verdedigingselementen in de vorm van een schuttersputje of een loopgraaf). Verder zal de omgeving wel onderhevig zijn geweest aan artilleriebeschietingen. Op de risicokaart explosieven ven de gemeente Lingewaard geldt voor het gebied een verlaagde kans op het aantreffen van een conventioneel explosief uit de Tweede Wereldoorlog. Beantwoording van relevante onderzoekvraag 3.

Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? Op basis van het beschikbare historische kaartmateriaal uit de tweede helft van de 18 e eeuw was het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied destijds al bebouwd met twee panden/woningen, vermoedelijke voorlopers van de bestaande bebouwing binnen dit deel van het plangebied. Het resterende deel van het plangebied was waarschijnlijk in gebruik als bouwland of als moestuin. De voorloper van de weg Markt was eveneens aanwezig langs de noordoostzijde van het plangebied, met daartegenover een kerk (huidige N.H. kerk) en eromheen enkele woningen/woonboerderijen. Circa 100 meter ten westen van het plangebied stond bebouwing dat werd aangeduid met de naam ´t Huis (dit betrof Huys Gendt, ofwel Huis te Gendt), waarbij direct ten westen van dit (versterkte) huis een grote omgrachte (sier)tuin aanwezig was. Gedurende het verdere verloop van de 18e eeuw, de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw vinden binnen het plangebied weinig veranderingen plaats. In de omgeving ontstaan enkele boerenerven en woonerven, vooral langs de Dorpstraat en de Waaldijk. Tevens lijkt de loop van de Waaldijk in enige mate te zijn aangepast in de tweede helft van de 18 e eeuw.

Amersfoort & Kamphuis, 1990/De Jong, 1969 – 1994/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990 21

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 28 van 54

Rond begin jaren ’30 van de 20e eeuw is het zuidwestelijke deel van het plangebied bebouwd geraakt, vermoedelijk met een schuur. Ook is in deze periode de loop van de Waaldijk weer in enige mate aangepast. Vanaf het begin van de tweede helft van de 20e eeuw vindt een sterke uitbreiding van de bebouwde kom van Gendt plaats, in eerst instantie in noordelijke en noordwestelijke richting. In de jaren ’70 van de 20e eeuw is de schuur in het zuidwestelijke deel van het plangebied niet meer aanwezig (vermoedelijk gesloopt). De bebouwde kom breidt zich in de nakomende jaren steeds verder uit. Het bestaande pand aan de Markt 20-22 is gebouwd in 1899 als noodgemeentehuis en is navolgend gedurende vele decennia in gebruik geweest door de lagere land- en tuinbouwschool, als verenigingsgebouw, modeschoenatelier, dorpswerkplaats, gemeentewerken, scouting, peuterspeelzaal en als kantoor voor Historische Kring Gendt. De woning aan de Markt 24 is herbouwd in 1952, nadat de voormalige woning is afgebrand. De voormalige woning bevond zich ten oosten van de huidige woning. 3.6

Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

Op grond van het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel VII.

Gespecificeerde archeologische verwachting

Archeologische periode

Gespecificeerde verwachting

Te verwachten resten en/of sporen

Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld

(Laat-)Paleolithicum t/m Midden-Neolithicum (Jagers-Verzamelaars)

Geen

Vuurstenen gebruiksvoorwerpen

Als verspoelde resten in de beddingafzettingen behorend tot de meandergordel/stroomgordel van de Waal (buiten hun oorspronkelijke context/ex situ)

Laat-Neolithicum (Landbouwers)

Geen

Kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen

Als verspoelde resten in de beddingafzettingen behorend tot de meandergordel/stroomgordel van de Waal (buiten hun oorspronkelijke context/ex situ)

Vroege-Bronstijd t/m Midden-IJzertijd

Geen

Kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, metaalresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen

Als verspoelde resten in de beddingafzettingen behorend tot de meandergordel/stroomgordel van de Waal (buiten hun oorspronkelijke context/ex situ)

Late-IJzertijd en Romeinse tijd

Hoog

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, metaalresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen

In de top van de oeverwal-/stroomgordelafzettingen van de meandergordel/stroomgordel van de Waal

Middeleeuwen

Hoog

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen

In de top van de oeverwal-/stroomgordelafzettingen van de meandergordel/stroomgordel van de Waal

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 29 van 54

Nieuwe tijd

WO II

Hoog tot zeer hoog voor het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied

Laag

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen In het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied ondergrondse delen (steenbouw, muurwerk/funderingen) van voormalige historische bebouwing Resten van gevechts- en waarnemingsposities voor infanterie, opstellingen voor geschut, loopgraven en mangaten

In de top van de oeverwal-/stroomgordelafzettingen van de meandergordel/stroomgordel van de Waal

-Direct vanaf het maaiveld/onder de huidige bouwvoor en dieper doorlopend

In de bovenste meter van de bodemopbouw

Op basis van de verzamelde landschappelijke gegevens ligt het plangebied binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Deze meandergordel/stroomgordel is actief vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot op heden, echter wordt vanaf de 12e eeuw op zijn plek gehouden/beheerst door middel van bedijking. Afzettingen die gesedimenteerd zijn voordat de meandergordel/stroomgordel van de Waal ontstond, zijn geërodeerd. De beddingafzettingen van meandergeulen van (grote) voormalige stroomgordels, en zeker die van de Waal, reiken vaak tot in de vlechtende Pleistocene rivierterrasafzettingen. Eventueel aanwezige archeologische resten uit de perioden voor de Late-IJzertijd zullen tevens zijn geërodeerd (geen ligging meer in hun oorspronkelijke context). Daarom geldt er geen archeologische verwachting meer voor resten uit de perioden LaatPaleolithicum t/m Midden-IJzertijd. Met het ontstaan van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, en daarmee de vorming van hoger gelegen kronkelwaardruggen, oeverwallen en crevassen, kreeg het plangebied wel een gunstige ligging voor bewoning. Ook na bedijking bleven de binnendijks en hooggelegen kronkelwaardruggen, oeverwallen en crevassen, ten opzichte van hun omgeving, geschikt als bewoningslocatie.

De ligging van het plangebied op een oeverwal/stroomrug gaf de beschikking van voldoende areaal bouwland (akkergronden) en het houden van vee, en daarmee de ontwikkeling van een nederzetting((s)complex). Direct ten noordoosten van het plangebied bevindt zich een AMK-terrein waar restanten van een kerk uit de 12e eeuw zijn opgegraven. Of hier ook de Burcht van Gendt heeft gelegen, of dat deze heel ergens anders gezocht dient te worden, blijft onduidelijk. Gravend onderzoek circa 200 meter ten noorden van het plangebied heeft resten en sporen van een nederzettingsterrein uit de Volle- en LateMiddeleeuwen (10e t/m 14e eeuw) opgeleverd. Tevens zijn binnen een afstand van 100 tot 300 meter ten westen van het plangebied meerdere fragmenten aardewerk aangetroffen die dateren vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal laat zien dat het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwd was met twee panden/woonhuizen. Het huidige pand aan de Markt 20-22, welke oorspronkelijk de functie heeft gehad als (nood)gemeentehuis, is in 1899 gebouwd, met diverse aanbouw en verbouwingen gedurende het verloop van de 20e eeuw.

De woning aan de Markt 24 dateert uit 1952, nadat de voormalige woning was afgebrand. Deze heeft ten oosten van de huidige woning gestaan. De kans op het aantreffen van restanten van historische bouwwerken/bebouwing uit de Nieuwe tijd (bijvoorbeeld in de vorm van muurresten/funderingen) wordt daarom zeer hoog geacht voor het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 30 van 54

Op basis van bovenstaande uitgangspunten kunnen er binnen het plangebied archeologische resten worden verwacht in principe daterend vanaf de Late-IJzertijd. De kans op het voorkomen van resten wordt vanaf deze archeologische periode hoog geacht (zie tabel VII), conform de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Lingewaard. Archeologische resten worden verwacht in de top van de oeverwal-/stroomgordelafzettingen van de Waal. Voor de perioden Late-IJzertijd en Romeinse tijd kunnen er in de archeologische laag nederzettingssporen, grafvelden en/of rituele plaatsen gevonden worden. Voor de periode Middeleeuwen en Nieuwe kunnen er resten en sporen van een (boeren)erf gevonden worden van zowel hout- als steenbouw. De archeologische laag zal vooral bestaan uit een vermenging van onder meer kleine fragmenten aardewerk, houtskool en bot met het oorspronkelijke substraat. De heersende vrij diepe grondwaterstanden zorgt wel voor zuurstofrijke omstandigheden in de bodem, waardoor organische resten en bot mogelijk al zijn aangetast. (Moderne) bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven.

Het bestaande pand aan de Markt 20-22 is half onderkelderd en voorzien is van een gemetselde bakstenen tot circa 200 cm -mv. Vrijwel direct ten zuiden van dit voormalig gebruikte (nood)gemeentehuis heeft een kleine woning gestaan, welke voorzien was van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. De woning met aangebouwde berging aan de Markt 24 is voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. Te verwachten is dat destijds, ten behoeve van de bouw en latere verbouwingen/uitbreidingen en de aanleg van diverse nutsvoorzieningen, de bodem binnen het bestaande bouwoppervlak minimaal tot deze dieptes is geroerd/afgegraven. Hierdoor wordt de kans klein geacht dat binnen het bestaande bebouwde oppervlak in het verleden eventueel aanwezige archeologische resten of sporen niet meer aanwezig zijn of in een verstoorde context voorkomen, omdat deze binnen de eerste meter vanaf het (oorspronkelijke) maaiveld worden verwacht. De onbebouwde terreindelen rondom de bestaande bebouwing zijn voorzien van een klinkerverharding en verder in gebruik als siertuin/groenstrook. Tevens ligt er aan de noordoostzijde van de woning aan de Markt 24 een vijver. De inrichting van al deze terreindelen heeft wellicht ook geleid tot een verstoring van het oorspronkelijke bodemprofiel. In welke mate is echter niet bekend.

Verder dient er ook rekening te worden gehouden dat er ten behoeve van de versterking van de Waaldijk bodemingrepen zijn uitgevoerd (zeker binnen de zuidoostelijke strook van het plangebied).

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 31 van 54

Beantwoording van relevante onderzoekvragen 6.

Welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? Het plangebied ligt binnen het rivierengebied en maakt onderdeel uit van de Holocene RijnMaas delta. Op basis van de verzamelde landschappelijke gegevens ligt het plangebied binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Deze meandergordel/stroomgordel is actief vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot op heden, echter wordt vanaf de 12e eeuw op zijn plek gehouden/beheerst door middel van bedijking. Afzettingen die gesedimenteerd zijn voordat de meandergordel/stroomgordel van de Waal ontstond, zijn geërodeerd. De beddingafzettingen van meandergeulen van (grote) voormalige stroomgordels, en zeker die van de Waal, reiken vaak tot in de vlechtende Pleistocene rivierterrasafzettingen. Eventueel aanwezige archeologische resten uit de perioden voor de Late-IJzertijd zullen tevens zijn geërodeerd (geen ligging meer in hun oorspronkelijke context). Daarom geldt er geen archeologische verwachting meer voor resten uit de perioden Laat-Paleolithicum t/m Midden-IJzertijd.

Met het ontstaan van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, en daarmee de vorming van hoger gelegen kronkelwaardruggen, oeverwallen en crevassen, kreeg het plangebied wel een gunstige ligging voor bewoning. Direct ten noordoosten van het plangebied bevindt zich een AMK-terrein waar restanten van een kerk uit de 12e eeuw zijn opgegraven. Of hier ook de Burcht van Gendt heeft gelegen, of dat deze heel ergens anders gezocht dient te worden, blijft onduidelijk. Gravend onderzoek circa 200 meter ten noorden van het plangebied heeft resten en sporen van een nederzettingsterrein uit de Volle- en Late-Middeleeuwen (10e t/m 14e eeuw) opgeleverd. Tevens zijn binnen een afstand van 100 tot 300 meter ten westen van het plangebied meerdere fragmenten aardewerk aangetroffen die dateren vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal laat zien dat het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwd was met twee panden/woonhuizen. Het huidige pand aan de Markt 20-22, welke oorspronkelijk de functie heeft gehad als (nood)gemeentehuis, is in 1899 gebouwd, met diverse aanbouw en verbouwingen gedurende het verloop van de 20e eeuw.

De woning aan de Markt 24 dateert uit 1952, nadat de voormalige woning was afgebrand. Deze heeft ten oosten van de huidige woning gestaan. De kans op het aantreffen van restanten van historische bouwwerken/bebouwing uit de Nieuwe tijd (bijvoorbeeld in de vorm van muurresten/funderingen) wordt daarom hoog geacht, zeker voor het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied.

7.

Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten Eventueel aanwezige (pre)historische resten houden voornamelijk verband met de landschappelijke ligging en de aanwezige natuurlijke afzettingen. Archeologische resten worden verwacht in de bovenste twee meter van de bodemopbouw, in het pakket oeverafzettingen. Voor de perioden Late-IJzertijd en Romeinse tijd kunnen er in de archeologische laag nederzettingssporen, grafvelden en/of rituele plaatsen gevonden worden. Voor de periode Middeleeuwen en Nieuwe kunnen er resten en sporen van een (boeren)erf gevonden worden van zowel hout- als steenbouw. De archeologische laag zal vooral bestaan uit een vermenging van onder meer kleine fragmenten aardewerk, houtskool en bot met het oorspronkelijke substraat. De heersende vrij diepe grondwaterstanden zorgt wel voor zuurstofrijke omstandigheden in de bodem, waardoor organische resten en bot mogelijk al zijn aangetast.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 32 van 54

Het bestaande pand aan de Markt 20-22 is half onderkelderd en voorzien is van een gemetselde bakstenen tot circa 200 cm -mv. Vrijwel direct ten zuiden van dit voormalig gebruikte (nood)gemeentehuis heeft een kleine woning gestaan, welke voorzien was van strook/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. De woning met aangebouwde berging aan de Markt 24 is voorzien van strook-/sleuffunderingen tot circa 100 cm -mv. Te verwachten is dat destijds, ten behoeve van de bouw en latere verbouwingen/uitbreidingen en de aanleg van diverse nutsvoorzieningen, de bodem binnen het bestaande bouwoppervlak minimaal tot deze dieptes is geroerd/afgegraven. Hierdoor wordt de kans klein geacht dat binnen het bestaande bebouwde oppervlak in het verleden eventueel aanwezige archeologische resten of sporen niet meer aanwezig zijn of in een verstoorde context voorkomen, omdat deze binnen de eerste meter vanaf het (oorspronkelijke) maaiveld worden verwacht. De onbebouwde terreindelen rondom de bestaande bebouwing zijn voorzien van een klinkerverharding en verder in gebruik als siertuin/groenstrook. Tevens ligt er aan de noordoostzijde van de woning aan de Markt 24 een vijver. De inrichting van al deze terreindelen heeft wellicht ook geleid tot een verstoring van het oorspronkelijke bodemprofiel. In welke mate is echter niet bekend.

Verder dient er ook rekening te worden gehouden dat er ten behoeve van de versterking van de Waaldijk bodemingrepen zijn uitgevoerd (zeker binnen de zuidoostelijke strook van het plangebied). 8.

Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? Op basis van de aanwezige afzettingen, de landschappelijke ligging en de al aangetroffen archeologie in de directe omgeving van het plangebied, is de verwachting voor de perioden vanaf de Late-IJzertijd hoog voor de aanwezigheid van resten en sporen. Resten en sporen van Landbouwers kunnen worden verwacht in de vorm van een nederzettingscomplex of huisplaats. Voor resten in de te verwachten oeverwalafzettingen zal mogelijk nog sprake van een matig/ hoge dichtheid van resistente mobilia (aardewerk, metaalresten (lokale ijzerproductie) en een matig/hoge spoordichtheid (immobilia). Binnen het vondstenspectrum domineert meestal houtskool, aardewerk en (vuur)steen. Er kunnen dichte of minder dichte sporenclusters voorkomen, bestaande uit resten van greppels, erfafscheidingen, kuilen, de paalkuilen van één of meerdere (bij)gebouwen. Door agrarische bewerking van de bodem en ingrepen ten behoeve van de verbetering van de waterhuishouding van de grond, kan het archeologisch spoorniveau zijn verstoord en exsitu liggende mobilia (archeologische resten) blootgesteld zijn aan degradatieprocessen. Hierdoor kan de dichtheid van archeologische resten en sporen lager zijn geworden/zijn afgenomen.

In het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied kunnen ondergrondse restanten van steenbouw (muurwerk/funderingen) worden verwacht, direct vanaf het maaiveld/onder de huidige bouwvoor en dieper doorlopend.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 33 van 54

9.

Hoe manifesteren deze zich tijdens het prospectieonderzoek? Indien binnen het plangebied sprake is van een archeologische vindplaats uit de perioden vanaf de Late-Bronstijd, dan wordt er vanuit gegaan dat deze zich bij het booronderzoek voornamelijk manifesteert in een duidelijke cultuurlaag, al dan niet met een sporenniveau, en dat er sprake is van een matig/hoge vondstdichtheid. Puntlocaties zullen moeilijk op te sporen zijn. Water- en drenkkuilen moeten gezien worden als puntlocaties en hebben dus een zeer beperkte ruimtelijke spreiding, maar kunnen dieper doorlopen in de oeverwalafzettingen. Afvaldumps kunnen een grotere spreiding hebben, waarin veel materiaalsoorten kunnen voorkomen (afval van aardewerk, metaal, bot, hout, verbrandingsresten (houtskool)) met een hoge tot zeer hoge dichtheid en is herkenbaar als een duidelijke cultuurlaag. In hoeverre organische resten nog aanwezig zijn is afhankelijk van de diepteligging en heersende grondwaterstanden. Ondergrondse restanten van steenbouw (muurwerk/funderingen) worden verwacht daar waar de historische bebouwing heeft gestaan in het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied, zoals afgebeeld wordt op het geraadpleegde historisch kaartmateriaal. Onbekend is echter of van deze oude bebouwing nog ondergrondse delen aanwezig zijn (onder de bestaande bebouwing) of dat deze al gesloopt/verwijderd zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=2e3efa58-359c-486a-bf44-0c7c602c8df1