CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

269581 BP Bijlagen bij de Toelichting_Bijlage 10 Archeologisch vooronderzoek.pdf

Raadsvergadering 17 juni 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vastelling bestemmingsplan Gendt, Markt 22-2430.870 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK EN GECOMBINEERD VERKENNEND EN KARTEREND BOORONDERZOEK MARKT 20-24 TE GENDT GEMEENTE LINGEWAARD

Archeologisch bureauonderzoek en gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek Markt 20-24 te Gendt Opdrachtgever

SpoeltmanBouw Kruisstraat 117 6691 EP Gendt

Rapportnummer

12534.001

Versienummer1

1

Datum

Vestiging

18 juni 2020

Gelderland Fabriekstraat 19c 7005 AP Doetinchem 088 - 5001600 doetinchem@econsultancy.nl

Opsteller

ir. E.M. ten Broeke

Paraaf Kwaliteitscontrole

drs. A.H. Schutte

Paraaf

© Econsultancy bv, Doetinchem Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot) Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoordeeld door de bevoegde overheid. 1

Econsultancy Archeologisch Rapport

Administratieve gegevens plangebied Projectcode

12534.001

Toponiem

Markt 20-24

Opdrachtgever

SpoeltmanBouw

Gemeente

Lingewaard

Plaats

Gendt

Provincie

Gelderland

Kadastrale gegevens

Gemeente Gendt, sectie A, nummers 4348 en 5518 (ged.)

Omvang plangebied

Circa 3.230 m²

Kaartblad

40 D (1:25.000)

Coördinaten centrum plangebied

X: 195.300 / Y: 431.900

Bevoegde overheid

Gemeente Lingewaard De heer J. Brands Kinkelenburglaan 6 6681 BJ Bemmel Tel. 026-3260111 Email: j.brands@lingewaard.nl

Deskundige namens de bevoegde overheid

De heer J. Habraken, Regioarcheoloog gemeenten Duiven, Lingewaard, Renkum, Rheden, Rijnwaarden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar Postbus 9200 6800 HA Arnhem Tel. 026-3773239 Email: Joris.Habraken@arnhem.nl

ARCHIS3

Bureauonderzoek 4859875100

Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)

Booronderzoek 4859883100

Archeoregio NOaA

Utrechts-Gelders rivierengebied

Beheer en plaats documentatie

Econsultancy, Doetinchem/Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland

Uitvoerder

Econsultancy, ir. E.M. ten Broeke

Kwaliteitszorg Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Tevens is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. Betrouwbaarheid Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booronderzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.

Econsultancy Archeologisch Rapport

SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van SpoeltmanBouw een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd voor het plangebied gelegen aan de Markt 20-24 te Gendt in de gemeente Lingewaard. De initiatiefnemer is voornemens het woonhuis aan de Markt 24 te slopen. Vervolgens worden langs de dijk 14 appartementen gebouwd met ten noordwesten een parkeerterrein. Het pand aan de Markt 22 zal inpandig worden verbouwd tot 2 appartementen. Gespecificeerde archeologische verwachting Vanuit het bureauonderzoek geldt voor het plangebied een hoge verwachting op het voorkomen van archeologische waarden daterend vanaf de Late-IJzertijd. Verzamelde landschappelijke gegevens geven aan dat het plangebied binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal ligt, waarvan zijn actieve fase dateer vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot op heden, echter wordt vanaf de 12e eeuw op zijn plek gehouden/beheerst door middel van bedijking. De ligging van het plangebied binnen een hoger gelegen oeverwal gaf de beschikking van voldoende areaal bouwland (akkergronden) en het houden van vee, en daarmee de ontwikkeling van een nederzetting((s)complex).

Eerder uitgevoerd gravend onderzoek onderschrijft deze hoge verwachtingswaarde, waarbij circa 200 meter ten noorden van het plangebied resten en sporen van een nederzettingsterrein uit de Volle- en Late-Middeleeuwen (10e t/m 14e eeuw) zijn aangetroffen. Tevens zijn binnen een afstand van 100 tot 300 meter ten westen van het plangebied meerdere fragmenten aardewerk aangetroffen die dateren vanaf de IJzertijd, gekoppeld aan het ontstaan van de rivierloop van de Waal en de vorming van kronkelwaarden en naastgelegen oeverwallen. Daarnaast bevindt zich direct ten noordoosten van het plangebied een AMK-terrein waar restanten van een kerk uit de 12e eeuw zijn opgegraven. Of hier ook de Burcht van Gendt heeft gelegen, of dat deze heel ergens anders gezocht dient te worden, blijft onduidelijk. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal laat verder zien dat het noordelijke/noordoostelijke deel van het plangebied vanaf in ieder geval het begin van de tweede helft van de 18e eeuw bebouwd was met twee panden/woonhuizen. De kans op het aantreffen van restanten van historische bouwwerken/bebouwing uit de Nieuwe tijd (bijvoorbeeld in de vorm van muurresten/funderingen) wordt daarom zeer hoog geacht voor het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied.

Resultaten inventariserend veldonderzoek De aangetroffen bodemopbouw tijdens het gecombineerd verkennend en karterend booronderzoek bevestigd ten dele de te verwachte paleogeografische ontwikkeling en daarmee de te verwachte natuurlijke bodemopbouw. Er komen tot een diepte van minimaal 260 cm -mv oeverafzettingen voor die gesedimenteerd zijn door de Waal voordat bedijking plaatsvond (vanaf de 12 e eeuw na Chr.). Deze bedekken non-erosief oudere en meer komachtige afzettingen, welke waarschijnlijk zijn gesedimenteerd voordat de Waal stroomgordel ontstond (voor circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd). De laklaag/vegetatiehorizont in de top geeft aan dat er een periode is geweest van nondepositie/zeer beperkte depositie. Het betreft in principe een niveau dat voor langere tijd beïnvloed kan zijn geweest door de mens. Omdat het vrij zwaar getextureerde/komachtige afzettingen betreft, gaat het niet om een periode dat het plangebied een aantrekkelijke bewoningslocatie betrof. Wel blijkt dat het plangebied (waarschijnlijk net) buiten de begrenzing ligt van de meandergordel/stroomgordel van de Waal, op grond van het ontbreken van beddingzanden onder de oeverafzettingen). In de top van de oeverwalafzettingen heeft zich van nature een kalkhoudende ooivaaggrond ontwikkeld.

Onder de voormalige en sterk bewerkte bouwvoor/bovengrond (intensief bewerkt, waardoor wellicht beter gesproken kan worden over een oude woongrond) is nog een zwak ontwikkelde verbruinings-Bw-horizont zichtbaar ter plaatse van de terreindelen achter de bebouwing gelegen aan de Markt 20-24 (centrale en zuidelijke deel van het plangebied).

Rapport 12534.001 versie 1

Deze is in het zuidwestelijke deel en de zuidoostelijke strook van het plangebied (langs de Waaldijk) afgedekt met een pakket grond, welke is opgebracht ten behoeve van de dijkverzwaring. Dit ophoogpakket neemt in dikte af in noordwestelijke richting, haaks op de loop van het dijklichaam. In het centrale tot noordwestelijke deel van het plangebied is de voormalige en sterk bewerkte bouwvoor/bovengrond alleen bedekt met een laag cunet-/stabilisatiezand (t.b.v. de aanwezige klinkerverharding). In het noordoostelijke deel van het plangebied, binnen het woonperceel gelegen aan de Markt 24, hebben bodemverstorende ingrepen plaatsgevonden tot minimaal 70 en maximaal 125 cm -mv, echter de ter plaatse gezette boringen zijn gestuit op massieve verharding. Wellicht betreffen het ondergrondse restanten van historische bebouwing (steenbouw met nog aanwezig muurwerk/funderingsresten), gezien de historische ontwikkeling van dit deel van het plangebied. Een boring gezet in het uiterst noordelijke deel van het plangebied laat een diepgaande antropogeen beïnvloede bodemopbouw zien tot circa 205 cm -mv. Wellicht dat deze boring gezet in een archeologisch spoor, waarbij het dikke pakket van humeuze, sterk zandige klei (deels) de vulling betreft van een kuil of greppel.

Dat het mogelijk gaat om de gracht welke rondom de Burcht van Gendt heeft gelegen kan niet worden uitgesloten, indien deze burcht daadwerkelijk gestaan heeft daar waar vandaag de dag de N.H. kerk staat, niet ver ten noorden van het plangebied. Bij vijf verspreid over het plangebied gelegen boringen is archeologisch vondstmateriaal aangetroffen dat is te dateren in verschillende perioden. Uit de Romeinse tijd zijn drie fragmenten aangetroffen, ruwwandig en gladwandig aardewerk. Uit de Vroege-Middeleeuwen is een fragment van een handgevormde pot aangetroffen, zogenaamd Hessens-Schortens aardewerk. Deze grof gemaakte potten zijn grof gemagerd, in dit geval met steengruis, en ruw afgewerkt. Uit de Late-Middeleeuwen is een fragment Pingsdorf aangetroffen. Het overige materiaal, zoals een fragment kleipijp, fragmenten van een steengoed jeneverkruik en delen van bakstenen en dakpannen dateren in de Nieuwe tijd. Conclusie Op basis van de geleverde onderzoeksinspanning en de daarbij aangetroffen archeologische indicatoren wordt geconcludeerd dat er binnen het plangebied mogelijk sprake is van één of meerdere archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden, daterend vanaf de Romeinse tijd. Wat het type vondstcomplex is, is op basis van alleen de resultaten van het booronderzoek moeilijk in te schatten.

Voor de perioden Romeinse tijd en Middeleeuwen kunnen resten en sporen worden verwacht van een huisplaats of nederzettingsterrein en van agrarische bewerking (te denken valt aan sporen bestaande uit paalsporen, kuilen en greppels) en wellicht in het uiterst noordelijke deel van het plangebied sporen die gerelateerd zijn aan de Burcht van Gendt (deel van de gracht?). Verder geldt dat er in het noordelijke en noordoostelijke deel van het plangebied restanten van Nieuwe tijd historische bebouwing kunnen worden verwacht (resten van steenbouw, in de vorm van muurwerk/funderingsresten). Door de voorgenomen ingreep (sloop van bestaande woonhuis aan de Markt 24 en navolgend bouwen van een appartementencomplex en inrichten van de omliggende terreindelen, waarbij graafwerkzaamheden zullen worden uitgevoerd tot wel 1,5 m -mv) zal binnen het plangebied de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats(en) verstoord worden. Advies Op grond van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt door Econsultancy de aanbeveling gedaan om binnen het plangebied een vervolgonderzoek te laten uitvoeren.

Het verspreid over het plangebied (in de boringen) aangetroffen vondstmateriaal, de in beperkte mate verstoorde bodemopbouw in het centrale en zuidelijke deel van het plangebied en de historische ontwikkeling van het noordelijke tot noordoostelijke deel van het plangebied (waar historische erven liggen en steenbouw heeft plaatsgevonden), duidt op de aanwezigheid van één of meerdere, intact zijnde archeologische vindplaatsen uit verschillende archeologische perioden, daterend vanaf de Romeinse tijd.

Rapport 12534.001 versie 1

Behoud van een mogelijk aanwezige archeologische vindplaats zal niet mogelijk zijn bij een niet aangepaste uitvoering zoals voorgesteld in het inrichtingsplan (zie bijlage 4). Geadviseerd wordt het vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Dit onderzoek kan het beste worden uitgevoerd na sloop van de bovengrondse delen van de bestaande bebouwing binnen het perceel Markt 24. Voor het proefsleuvenonderzoek dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. Dit PvE dient te worden beoordeeld door het bevoegd gezag (gemeente Lingewaard). Voor het perceel gelegen aan de Markt 20-22 geldt dat hierbinnen feitelijk geen bodemverstorende ingrepen zullen worden uitgevoerd (het voormalige noodgemeentehuis zal intern wordt verbouwd tot 2 appartementen). Hier is vervolgonderzoek vooralsnog niet noodzakelijk is. Indien hier in de toekomst nieuwbouw wordt uitgevoerd, met daarmee gepaard gaande bodemverstorende ingrepen, zal aanvullend onderzoek/vervolgonderzoek noodzakelijk zijn. Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Lingewaard). De bevoegde overheid neemt vervolgens een besluit.

Rapport 12534.001 versie 1

INHOUDSOPGAVE 1

INLEIDING .................................................................................................................................. 1

2

DOELSTELLING EN ONDERZOEKSVRAGEN ......................................................................... 1

3

BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................. 3 3.1 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

4

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK .............................................................................. 35 4.1 4.2 4.3

5

Methoden .......................................................................................................................... 3 Afbakening en huidige situatie van het plangebied .......................................................... 4 Toekomstige situatie ......................................................................................................... 7 Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................... 7 Archeologische waarden ................................................................................................ 12 Beschrijving van het historische gebruik ........................................................................ 21 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ........................................................ 29 Conclusie bureauonderzoek en afweging gekozen onderzoeksmethode ......................... inventariserend veldonderzoek ....................................................................................... 35

Methoden ........................................................................................................................ 35 Resultaten ....................................................................................................................... 36 Beantwoording onderzoeksvragen veldonderzoek ........................................................ 41

CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................... 49 5.1 5.2

Conclusie ........................................................................................................................ 49 Advies ............................................................................................................................. 51

LITERATUUR ...................................................................................................................................... 52 BRONNEN .......................................................................................................................................... 54

Rapport 12534.001 versie 1

LIJST VAN TABELLEN Tabel I. Tabel II. Tabel III. Tabel IV. Tabel V. Tabel VI. Tabel VII. Tabel VIII.

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied Grondwatertrappenindeling Grondwatergegevens plangebied Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Verleende bouwvergunningen Gespecificeerde archeologische verwachting Hoofdlijn bodemopbouw Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren

LIJST VAN AFBEELDINGEN Figuur 1. Figuur 2. Figuur 3. Figuur 4. Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur 8. Figuur 9. Figuur 10. Figuur 11. Figuur 12.

Figuur 13. Figuur 14. Figuur 15. Figuur 16. Figuur 17. Figuur 18. Figuur 19. Figuur 20. Figuur 21.

Situering van het plangebied binnen Nederland Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidsadvieskaart gemeente Lingewaard Holocene stroomgordels en afgedekt Pleistoceen Situering van het plangebied binnen de geomorfogenetische kaart gemeente Lingewaard Situering van het plangebied binnen de Zandbanenkaart (zanddiepte + deklaag) + 2010 van de provincie Gelderland Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart van Nederland Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart van Nederland Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied met het AHN als achtergrond Situering van het plangebied binnen de Caart figuratif van den Rhijnstroom van boven het steedie Griet tot beneeden de stadt Arnhem en de Wael tot beneden de heerlijkheid Gendt en Erlecum boven de stadt Nimmegen uit 1756 Situering van het plangebied binnen de Hottingerkaart uit 1773-1794 vanuit kaartblad 88 Situering van het plangebied binnen de Kadastrale kaart uit 1830 (Minuutplan) Situering van het plangebied binnen de Militaire topografische kaart uit 1868 (Bonneblad) Situering van het plangebied binnen de Militaire topografische kaart uit 1908 (Bonneblad) Situering van het plangebied binnen de Militaire topografische kaart uit 1931 (Bonneblad)

Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1957 Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1977 Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1985 Boorpuntenkaart van het plangebied met als achtergrond de luchtfoto

BIJLAGEN Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus Inrichtingsplan Overzichtsfoto’s plangebied en foto’s van de opgeboorde profielen Boorprofielen Artikel Gendt als stad en heerlijkheid 1233 - 1795 en kort verslag archeologisch onderzoek aan de Dorpsstraat 18 te Gendt

Rapport 12534.001 versie 1

1

INLEIDING

Econsultancy heeft in opdracht van SpoeltmanBouw een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd voor het plangebied gelegen aan de Markt 20-24 te Gendt in de gemeente Lingewaard (zie figuren 1 en 2). De initiatiefnemer is voornemens het woonhuis aan de Markt 24 te slopen Vervolgens worden langs de dijk de nieuwbouw van 14 appartementen gerealiseerd met ten noordwesten hiervan een parkeerterrein.. Het pand aan de Markt 22 zal inpandig worden verbouwd tot 2 appartementen. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, moet eerst een wijziging van het bestemmingsplan worden doorgevoerd. Hierbij moet ook inzichtelijk te worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht. De noodzaak tot archeologisch onderzoek vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992) en de Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2006). Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 3) en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, gecombineerd verkennende en karterende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 4). Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 5). Het bureauonderzoek is uitgevoerd op 12 en 13 mei 2020 door ir. E.M. ten Broeke (Senior KNA Prospector). Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd op 18 mei 2020 door E.M. ten Broeke (Senior KNA Prospector).

Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (Senior KNA Archeoloog).

2

DOELSTELLING EN ONDERZOEKSVRAGEN

Het doel van het bureauonderzoek is om een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Om deze vraag te beantwoorden wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. Het inventariserend veldonderzoek, (IVO-overig, verkennende fase direct gecombineerd met de karterende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied, er archeologische vondsten en/of sporen en/of lagen aanwezig zijn, in welke mate de resultaten overeen stemmen met de verwachtingen en indien er binnen het plangebied een vindplaats aanwezig is, wat dan de gevolgen zijn voor de voorgenomen bodemingrepen voor de vindplaats. Conform het Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem (tweede druk, mei 2017)2 dienen het bureauonderzoek en veldonderzoek antwoord te geven op de volgende onderzoeksvragen:

2

Habraken, 2017

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 1 van 54

Fase bureauonderzoek 1. Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot circa 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? 2. Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 3. Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? 4. Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst- en/of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens), b) de materiaalcategorie, c) ouderdom, d) ruimtelijke (geografische) verspreiding, e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) en f) fragmentatie 5. Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 6.

Welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 7. Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8. Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9. Hoe manifesteren deze zich tijdens het prospectieonderzoek? 10. Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden. Fase inventariserend veldonderzoek, verkenning 11. Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen ter plaatse van het onderzoeksgebied? 12.

Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? 13. Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 14. Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekt bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? 15. Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? 16. Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring?

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 2 van 54

Fase inventariserend veldonderzoek, kartering 17. Uitgaande van de onderzoeksstrategie: zijn de verwachte vondst- en/of spoorcomplexen (archeologische indicatoren) binnen het onderzoeksgebied aanwezig? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan en licht toe met een beargumenteerde interpretatie. 18. Uitgaande van waarnemingen gedaan tijdens het veldwerk, in hoeverre komen de uitkomsten overeen met de resultaten van het bureauonderzoek? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan en licht toe met een beargumenteerde interpretatie. 19. Uitgaande van waarnemingen gedaan tijdens het veldwerk, hoe adequaat is de gekozen zoekstrategie geweest (evaluatie resultaten bureauonderzoek)? Licht beargumenteerd toe. Fase inventariserend veldonderzoek, kartering (indien archeologische resten (indicatoren) aanwezig zijn) 20. Wat is de (mogelijke) omvang, aard, datering en fysieke kwaliteit van de archeologische vondsten/of spoorcomplexen? Licht toe met een beargumenteerde interpretatie. 21. Wat is de diepteligging van de top van het niveau met archeologische vondst- en/of spoorcomplexen (‘vondstlaag’) ten opzichte van het maaiveld? Wat is de dikte van de vondstlaag of vondstlagen? Licht toe aan de hand van een beargumenteerde interpretatie van boorprofielen. 22.

In hoeverre is de vondstlaag/vondstlagen of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor die in de diepere bodem? 23. In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of in, de bodem representatief voor de ligging en verbreiding van een eventueel sporenniveau? 24. Hoe kan men de prospectieresultaten vertalen in termen van conservering/kwaliteit, en/of verdere zoek- of waarderingsstrategie? 25. Welke consequenties zal voortgaande planuitvoering op de archeologische resten kunnen hebben? 26. Welke mogelijkheden zijn er, of welk perspectief is er, voor in situ behoud? Wat zijn daarvoor de randvoorwaarden? Hoe dienen deze randvoorwaarden tijdens de waarderende fase te worden onderzocht? In de hoofdstukken 3, 4 en 5 worden aan het einde van elke paragraaf de onderzoeksvragen beantwoord wanneer deze van toepassing zijn.

3

BUREAUONDERZOEK

3.1

Methoden

Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda. Voor de uitvoering van het bureauonderzoek gelden de specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven conform specificatie LS06. 3

3

SIKB

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 3 van 54

Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht:     

afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01); beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02); beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03); beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (LS04); opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:             3.1

het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket); de Atlas Gelderland; literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25.000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Lingewaard; plaatselijke (amateur-)archeoloog c.q. heemkundevereniging. Afbakening en huidige situatie van het plangebied

Afbakening Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied.4 Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 3.230 m² en ligt aan de Markt 20-24, in het zuidoostelijke deel van de bebouwde kom van Gendt in de gemeente Lingewaard (zie figuren 1 en 2). Volgens het Algemeen Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich van noordwest naar zuidoost op een hoogte tussen circa 11,4 en 12,3 m +NAP. Het plangebied is kadastraal bekend als gemeente Gendt, sectie A, nummers 4348 en 5518 (ged.). Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 40 D (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X: 195.300 / Y: 431.900.

Binnen deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de archeologische verwachting van het plangebied

4

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 4 van 54

Huidige situatie Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens. Het centraal-noordelijke deel van het plangebied is bebouwd met een omvangrijk pand (Markt 22), welke gebouwd is als noodgemeentehuis en later verbouwd is als schoenfabriek. De stroken rondom dit pand zijn voorzien van een klinkerverharding. Tussen het pand en de oostelijke erfgrens liggen onder de aanwezige klinkerverharding twee ondergrondse HBO-tanks. Het noordoostelijke deel van het plangebied is bebouwd met een woning (Markt 24) met enkele aaneengesloten bijgebouwen/schuurtjes. De terreindelen rondom deze (deels afgebrande) woning zijn in gebruik als siertuin/groenstrook. Het centrale deel van het plangebied is in gebruik als een met klinkers verhard parkeerterrein. Het zuidelijke deel van het plangebied is in gebruik als groenstrook en als grasveld, dat gebruikt kan worden als speelveld voor de jeugd. De weg Markt loopt langs de noordoostzijde van het plangebied en langs de westzijde loopt de weg Huis te Gendt. Langs de zuidoostzijde van het plangebied loopt de Waaldijk, met ten zuidoosten hiervan uiterwaardegebied. Verder wordt het plangebied voornamelijk omgeven door woonpercelen (zie figuur 3).

Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Herstelplan komplannen Lingewaard (vastgesteld d.d. 23-11-2017). Volgens dit bestemmingsplan heeft het plangebied een dubbelbestemming Archeologische verwachting 1. Volgens de bijbehorende planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 100 m² en dieper dan 30 cm -mv.5 Deze dubbelbestemming is afgeleid van de archeologische beleidsadvieskaart voor het gebied binnen de gemeente Lingewaard. Volgens deze kaart (zie figuur 4) ligt het plangebied in een gebied met een hoge archeologische verwachting. Reeds uitgevoerd milieuhygienische bodemonderzoeken Inbodem heeft in 2001 een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie Markt 20-22 te Gendt.

Het onderzoek is destijds uitgevoerd in het kader van een eigendomsoverdracht (circa 2.000 m²). Het pand werd destijds gebruikt als peuterspeelzaal en door de Historische Kring Gendt. De bodem bleek zintuiglijk destijds aan de oostzijde van het gebouw tot circa 1,5 m -mv sterk puinhoudend en aan de zuidzijde licht puinhoudend. Plaatselijk zijn bovendien koolspoortjes waargenomen. De eerste meter bleek destijds licht verontreinigd met kwik, nikkel, lood, zink en PAK. Het grondwater bleek destijds licht verontreinigd met arseen. Nabij de ondergrondse tanks zijn destijds geen verontreinigingen met minerale olie aangetroffen.

5

Portaal voor Ruimtelijke Plannen

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 5 van 54

Econsultancy heeft in 2019 een verkennend bodemonderzoek (rapport 9370.001a) en een verkennend onderzoek asbest in bodem (rapport 9370.001b) uitgevoerd ter plaatse van onderhavig plangebied. De bodem is plaatselijk tot maximaal 3,4 m -mv zwak tot matig baksteenhoudend, zwak tot matig betonhoudend en/of zwak tot matig kolengruishoudend. De zintuiglijk verontreinigde bodem (verdachte laag) is plaatselijk matig verontreinigd met zink en verder plaatselijk licht verontreinigd met zware metalen, PCB en/of PAK. De zintuiglijk schone (onverdachte) ondergrond is licht verontreinigd met nikkel. De aangetroffen verontreinigingen lijken verband te houden met de aanwezige zintuiglijke bijmengingen in de bodem als gevolg van het lange gebruik van de locatie. Na het bekend worden van de analyseresultaten zijn de individuele grondmonsters waar grondmengmonster 1 (MM1) uit is samengesteld, separaat geanalyseerd op de parameter zink. Hieruit is gebleken dat ter plaatse van boring 03 (traject 0,7-1,1 m -mv) sprake is van een sterke zinkverontreiniging. De overige separate bodemanalyses geven een lichte zinkverontreiniging weer, overeenkomstig met de rest van het terrein. Het grondwater is licht verontreinigd met barium. Deze metaalverontreiniging is hoogstwaarschijnlijk te relateren aan regionaal verhoogde achtergrondconcentraties van metalen in het grondwater.

In 2019 is door Econsultancy vervolgens nog een aanvullend/nader milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd (rapport 9370.002) ter plaatse van de ondergrondse brandstoftanks en de locatie van een in de jaren ’50 afgebrande woning, welke op het perceel aan de Markt 24 heeft gestaan. Ter plaatse van de ondergrondse brandstoftanks zijn zintuiglijk in de bodem zwakke tot sterke bijmengingen met puin, kolengruis en/of baksteen waargenomen. Plaatselijk is een volledige baksteenlaag waargenomen waarop een boring is gestuit. Zintuiglijk zijn tevens olie-waterreacties waargenomen. Analytisch is in de ondergrond plaatselijk een lichte verontreiniging met minerale olie aangetoond. Deze verontreiniging is hoogstwaarschijnlijk van historische aard, aangezien deze vermoedelijk voor 1 januari 1987 is ontstaan. Het grondwater in de peilbuis tussen beide tanks is licht verontreinigd met barium en 1,2-dichloorethenen (som). Ter plaatse van de afgebrande woning zijn zintuiglijk in de bodem plaatselijk zwakke tot sterke bijmengingen met baksteen, beton en kolengruis waargenomen. Opgemerkt wordt dat meerdere boringen rondom de woning Markt 24 zijn gestaakt rond 1,0 m -mv in verband met handmatig ondoordringbare lagen. Deze lagen bestonden uit een combinatie van sterke bijmengingen met baksteen en beton met grind. Mogelijk bestaan deze lagen deels uit funderingen van de voormalige bebouwing.

De verdachte lagen ter plaatse van de voormalige afgebrande woning Markt 24 zijn licht verontreinigd met metalen en PAK. Deze verontreinigingen zijn hoogstwaarschijnlijk te relateren aan de historische activiteiten op de locatie, waarbij in het verleden vermoedelijk grondverzet heeft plaatsgevonden bij sloop, nieuwbouw en versterking van de Waaldijk. Samen met de omschrijving van de bodemopbouw vormen deze aanwijzingen dat er binnen het plangebied (plaatselijk) reeds vrij diepgaande bodemverstorende ingrepen zijn uitgevoerd en dat daarmee mogelijk al het archeologisch potentiële sporenals vondstniveau in zijn geheel zo niet gedeeltelijk kan zijn aangetast.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 6 van 54

3.2

Toekomstige situatie

Het toekomstige gebruik/inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. De initiatiefnemer is voornemens het woonhuis aan de Markt 24 te slopen. slopen Vervolgens worden langs de dijk de nieuwbouw van 14 appartementen gerealiseerd met ten noordwesten hiervan een parkeerterrein (zie bijlage 4). Ten behoeve van de aanleg van betonnen funderingsbalken zal de bodem tot een diepte van circa 1,5 m -mv worden afgegraven (bouwput). De funderingsbalken zullen komen te liggen op heipalen. Tevens zullen diverse nutsvoorzieningen worden aangelegd (kabels en leidingen). Voor het parkeerterrein zullen naar verwachting bodemingrepen worden uitgevoerd tot naar verwachting maximaal 50 cm -mv, ten behoeve van het aanbrengen van cunet-/stabilisatiezand en een eventuele halfverhardingslaag van gebroken puin voor onder de aan te legen klinkerverharding. Het pand aan de Markt 22 zal inpandig worden verbouwd tot 2 appartementen. 3.3

Aardwetenschappelijke gegevens

Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel I.

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied Type gegevens

Gegevensomschrijving

Geologie6

Oeverwal-/kronkelwaard- op beddingafzettingen van de Formatie van Echteld, afgezet tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal en voordat deze werd bedijkt. Langs de zuidoostelijke strook waarschijnlijk bedekt met een laag opgebrachte grond (recente ophooglaag), ten behoeve van de versterking van de Waaldijk. Op grotere diepte grove grindhoudende fluviatiele zanden van de Formatie van Kreftenheye.

Geologische-geomorfologische kaart van de Rijn-Maas delta7

Gelegen binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal, actief vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot heden, echter bedijkt vanaf de 12e eeuw.

Geomorfogenetische kaart van de gemeente Lingewaard8

Gelegen binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal, actief vanaf circa 2240 jaar geleden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd) tot heden, echter bedijkt vanaf de 12e eeuw.

Zandbanenkaart provincie Gelderland9

Beddingzand van onbedijkte rivieren tussen 1,5 en 2 m -mv (code 15).

Geomorfologie10

Niet gekarteerd, vanwege de ligging binnen de bebouwde kom, maar zeer waarschijnlijk ligt het op een rivieroeverwal (3K25).

Bodemkunde en grondwatertrap11

Niet gekarteerd, vanwege de ligging binnen de bebouwde kom, maar zeer waarschijnlijk van nature een kalkhoudende ooivaaggrond, bestaande uit zware zavel en lichte klei (Rd10A).

De Mulder et al., 2003 Cohen et al., 2012 8 Willemse, 2009 9 http://gelderland.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=471707400d6f44d5a743100c65e3ce9b / Cohen et al., 2009 10 Alterra, 2003 11 Stichting voor Bodemkartering, 1974 6 7

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 7 van 54

Landschappelijke ontwikkeling 12 Het plangebied is gelegen in het rivierengebied en maakt onderdeel uit van de Holocene Rijn-Maas delta. Ongeveer halverwege de duur van de laatste ijstijd, het Midden-Weichselien (vaak aangeduid als het Pleniglaciaal, 55.000 tot 13.000 jaar geleden) voerde de Rijn zijn water in zijn geheel af in westelijke richting, ten zuiden van het stuwwallengebied van de Veluwe naar de Noordzee. De kustlijn lag toen op een aanzienlijk afstand van de huidige kustlijn, omdat de zeespiegel tot soms wel 120 m -NAP lag. De Rijn en de Maas hadden een vlechtend karakter, in de vorm van ondiepe, brede en snel verleggende geulen en er werd voornamelijk grofzandig en grindrijk sediment afgezet in de vorm van banken en terrassen. De afzettingen behoren tot het Laagpakket 5 van de Formatie van Kreftenheye. De destijds gevormde riviervlakte wordt aangeduid als het Pleniglaciaal terras of Laagterras. Aan het einde van het Wiechselien, tijdens het Laat-Glaciaal (13.000 tot 10.150 jaar geleden), waren er perioden dat het minder koud was of soms zelfs vergelijkbaar met ons huidige klimaat. Het landschap raakte geleidelijk bedekt met een aaneengesloten vegetatie. Hierdoor verminderde de sedimentaanvoer vanuit het achterland (stroomgebied van de Rijn). Ook de waterafvoer werd regelmatiger.

Hierdoor begint de Rijn zich in te snijden en veranderd zijn geulpatroon van vlechtend naar meanderend, waarbij de afvoer zich concentreerde in één centrale, diepere en meanderende geul. Tijdens overstromingen door hoogwater wordt op het hoger gelegen Laagterras een vrij stugge, sterk zandige kleilaag afgezet en deze staat bekend als de Laag van Wijchen (Wijchen I). Het definitieve einde van het Laat-Glaciaal, en daarmee van het Weichselien, werd gekenmerkt door een korte, zeer koude en droge fase, het Jonge Dryas (10.500 tot 10.150 jaar geleden). De gesloten vegetatie maakt weer plaats voor toendra en het landschap wordt opener. De Rijn neemt weer een vlechtend patroon aan, waarbij de oude Kreftenheye 5 deels wordt geresedimenteerd in een nieuw gevormd lager gelegen terras, het Late Dryas-terras of Terras X genaamd. De afzettingen worden geologisch gezien gerekend tot het Laagpakket 6 van de Formatie van Kreftenheye. Ter plaatse van het plangebied is de oorspronkelijke top van de rivierterrasafzettingen geërodeerd door Holocene stroomgordels. Omdat de vlechtende geulen frequent droog vielen of voor langere periode niet watervoerend waren, konden door de sterk heersende (zuid-)westenwinden zand uit de geulen waaien. In de luwte van de begroeide oevers, langs de noordoostelijke zijde van de geulen, werd het verwaaide zand opnieuw afgezet als duinen.

Deze rivierduinen behoren tot het Laagpakket van Delwijnen van de Formatie van Boxtel. Na het Jonge Dryas begint het huidige geologische tijdperk van het Holoceen. Het klimaat verandert definitief met snel stijgende temperaturen, het vallen van meer neerslag en de ontwikkeling van een loofvegetatie op de hogere delen en een broekvegetatie (berkenelzenbroekbos) en de vorming van laagveen in de nattere en lager gelegen gebieden. De Rijn gaat zich weer insnijden en neemt weer een meanderend patroon aan. Tijdens de eerste overstromingen in het Vroeg-Holoceen wordt er weer een sterk zandige, grijsblauw kleurende klei afgezet, aangeduid als de Laag van Wijchen II van de Formatie van Kreftenheye en vergelijkbaar met de Laag van Wijchen I.

12

De Mulder et al., 2003 / Berendsen, 2008 / Cohen et al., 2009 / Willemse, 2009 / Lodiers, 2008

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 8 van 54

Door de stijging van de zeespiegel schuift de terrassenkruising, het overgangspunt waar stroomopwaarts de rivier zich insnijdt en stroomafwaarts aggradeert (ophoogt), naar het oosten op. De terrassenkruising lag circa 4500 jaar geleden (in de tweede helft van het Subboreaal) ter hoogte van Nijmegen en Oosterhout. Tijdens jaarlijkse overstromingen werd vooral het zandige materiaal dicht bij de rivierbedding afgezet, in de vorm van hoog gelegen oeverwallen of stroomruggen, de zogenaamde stroomgordelafzettingen. Het fijnere materiaal (vooral klei) werd verder van de rivierloop afgezet als komafzettingen, daar waar het water rustiger stroomde (de lager gelegen komgebieden). Deze afzettingen van de Rijn behoren tot de Formatie van Echteld. Daar waar geen sediment van de Rijn werd afgezet vond veenvorming plaats, aangeduid als de Basisveenlaag en behorend tot de Formatie van Nieuwkoop. Omdat de oeverwallen langs de rivier niet overal even hoog waren was het mogelijk dat bij hoog water het water over de laagste delen van de oeverwal stroomde. Door erosie werd een diepe geul (soms enkele meters diep) door de oeverwal uitgesleten, een zogenaamde crevassegeul.

Crevassegeulen gedragen zich als een miniatuur rivierbedding, waarbij in en langs de geulen sedimentatie plaatsvindt, in de vorm van crevasse-afzettingen (vroeger ook wel beschreven als oevergronden of natuurlijke overslaggronden). Crevasse-afzettingen zijn minder dik dan stroomgordelafzettingen, smaller, en meestal slechts over enkele honderden meters, tot hoogstens enkele kilometers te volgen. Hun lithologische opbouw is vaak bijzonder complex; op korte afstand is de lithologische variatie zeer groot. Crevassecomplexen zijn, in relatief zeldzame gevallen, uitgegroeid tot een rivierverlegging (avulsie) in de tijd voordat de bedijking van de grote rivieren plaatsvond. Wanneer de terraskruising het rivierengebied ten noorden van Nijmegen passeert, vanaf ongeveer 4500 jaar geleden (2500 voor Chr.), treden in de omgeving in de loop van de tijd diverse avulsies op. Door externe factoren zoals zeespiegelstijging, tektoniek, variaties in debiet en sedimenttoevoer, wordt de Rijn-Maas delta verder opgevuld met sediment en raakten de flanken van de rivierduinen, of vaak de gehele rivierduin, bedekt met veen of rivierafzettingen (zand en klei). De rivierduinen zijn echter voor lange tijd gunstige bewoningslocaties gebleven, en door bedekking met jonger sediment en veen zijn resten hiervan vaak goed bewaard gebleven.

Na de bedijking (vanaf 1200 na Chr.) zijn als gevolg van dijkdoorbraken, door de kracht van het overstromende water, vele uitkolkingsgaten gevormd. Deze worden ook wel aangeduid als wiel, woerd of waai. Het materiaal dat ter plaatse van het wiel werd geërodeerd, werd als een waaier aan de stroomafwaartse zijde afgezet (overslagen). Geologische-geomorfologische kaart van de Rijn-Maas delta, Zandbanenkaart en geomorfogenetische kaart van de gemeente Lingewaard Volgens zowel de digitale geologische-geomorfologische kaart van de Rijn-Maas delta (2012) als de geomorfogenetische kaart van de gemeente Lingewaard (zie figuren 5 en 6) ligt het plangebied binnen de meandergordel/stroomgordel van de Waal. Deze meandergordel/stroomgordel was actief vanaf circa 2240 jaar geleden tot heden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd). Door bedijking en de aanleg van kribben is de loop van de Waal vastgelegd. Sedimentatie vond alleen buitendijks plaats tijdens hoogwater, uitgezonderd overstromingen die dijkdoorbraken veroorzaakte, waardoor zogenaamde wielen/kolkgaten werden gevormd en hiernaast een uitwaaierend pakket overslaggronden/dijkdoorbraakafzettingen werd gesedimenteerd. Er is volgens de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Lingewaard (zie figuur 4) geen aanleiding om overslaggronden binnen het plangebied te verwachten.

Nabij het plangebied zijn ook geen wielen/kolkgaten bekend. Volgens de Zandbanenkaart (zanddiepte + deklaag) komen beddingzanden van de meandergordel/stroomgordel van de Waal voor binnen 1,5 en 2 m -mv (code 15, zie figuur 7).

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 9 van 54

DINO13 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd. 14 Hieruit blijkt dat de ondergrond tot circa 1,7 m -mv bestaat uit zandige klei met hieronder matig grof zand. Dit zullen oeverwal/kronkelwaard- op beddingafzettingen betreffen, gesedimenteerd tijdens de actieve fase van de meandergordel/stroomgordel van de Waal en behorend tot de formatie van Echteld. Vanaf circa 4,5 m -mv, en doorlopend tot op grotere diepte, bevindt matig grof en grindrijk Pleistoceen zand (rivierafzettingen van de Rijn, uit de tijd dat de Rijn een vlechtend riviersysteem had tijdens het Weichselien). Deze afzetting behoort tot de Formatie van Kreftenheye. Geomorfologie De Geomorfologische kaart geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer.

Op de Geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) is het plangebied niet gekarteerd, vanwege de ligging binnen de bebouwde kom, maar zeer waarschijnlijk ligt het op een rivieroeverwal (3K25, zie figuur 8). Dit betreft de oeverwal gevormd tijdens de actieve fase van de Waal stroomgordel (en voordat deze werd bedijkt). De zuidoostelijke strook van het plangebied kan waarschijnlijk tot het huidige dijklichaam van de Waaldijk worden gerekend. Dit betreft echter geen natuurlijke landschappelijke vorm. Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)15 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. De aanwezige bebouwing heeft een storend effect op het oorspronkelijke hoogtebeeld (zie figuur 9). Ondanks dit verstorende effect is zichtbaar dat het plangebied, en daarmee ook de oude dorpskern van Gendt op een van zuidoost naar noordwest aflopende oeverwal ligt die gevormd is tijdens de actieve fase van de Waal stroomgordel voordat deze was bedijkt. Komgebieden liggen verder ten noorden/noordwesten van het plangebied. Ten zuiden/zuidwesten ligt het uiterwaardengebied, waar al diverse bodemingrepen heen plaatsgevonden (onder andere voor de baksteenindustrie).

www.dinoloket.nl DINO boornummers B40D2495, B40D2487 en B40D2488 15 www.ahn.nl 13 14

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 10 van 54

Bodemkunde en grondwatertrap Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom bevindt, is de bodemopbouw niet gekarteerd (zie figuur 10). Langs het dijklichaam komt binnendijks vooral kalkhoudende ooivaaggronden voor, bestaande uit zware zavel en lichte klei (Rd10A met grondwatertrap VI, zie figuur 9). ). Een dergelijke bodem wordt binnen het plangebied/wegtraject van nature ook verwacht. Dit is in overeenstemming met de relatief recente oeverafzettingen van de Waal die binnen het plangebied oorspronkelijk vanaf het maaiveld worden verwacht. Ook de kalkhoudendheid van deze gronden is een aanwijzing dat er oeverafzettingen aan het maaiveld liggen. Bij een vaaggrond heeft (nog) weinig of geen bodemvorming plaatsgevonden. Deze gronden zijn wel geheel gerijpt. Ooivaaggronden zijn vaak beter ontwaterd, waardoor gleyverschijnselen dieper dan 50 cm -mv voorkomen en al enige uit- en inspoeling van kleimineralen heeft plaatsgevonden, in de vorm van een Bw-horizont. Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI en VII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom, vooral in het verleden, een aantrekkelijk vestigingsgebied. Tevens is het grondwaterpeil een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten.

Vanwege de ligging binnen de bebouwde kom zijn er voor het plangebied geen grondwatergegevens beschikbaar, maar meest waarschijnlijk is sprake van een grondwatertrap VI. Het plangebied zal ook vroeger van nature gekenmerkt werden gekenmerkt door een relatief goede ontwatering, waardoor het geschikt was als bewoningslocatie, in ieder geval vanaf de periode dat het plangebied binnen de Waal stroomgordel kwam te liggen. Beantwoording van relevante onderzoekvragen 1.

Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot circa 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? Het plangebied is gelegen in het rivierengebied en maakt onderdeel uit van de Holocene RijnMaas delta. Specifiek ligt het plangebied op een oeverwal dan wel een kronkelwaardrug binnen de begrenzing van de meandergordel/stroomgordel van de Waal die actief was vanaf circa 2240 jaar geleden tot heden (van circa 230 voor Chr., Late-IJzertijd). Door bedijking vanaf de 12e eeuw werd deze activiteit beperkt tot het uiterwaardengebied. Sedimentatie binnen het plangebied vond dan ook plaats voornamelijk tot het moment van bedijking. De verwachting is dat de bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit een pakket oeverwal- op kronkelwaard- op beddingafzettingen. Afzettingen die gesedimenteerd zijn voordat de meandergordel/stroomgordel van de Waal ontstond, zijn geërodeerd. De beddingafzettingen van meandergeulen van (grote) voormalige stroomgordels reiken vaak tot in de vlechtende Pleistocene rivierterrasafzettingen. De Holocene rivierafzettingen behoren tot de Formatie van Echteld. De bodem die zich gevormd heeft in de top van de oeverwalafzettingen zijn relatief jonge gronden, waarbij bodemvorming zich nog in de initiële fase bevindt.

Oeverwalafzettingen zijn over het algemeen kalkhoudend. In het plangebied wordt van nature een kalkhoudende ooivaaggrond verwacht, bestaande uit zware zavel en lichte klei (Rd10A). Bij poldervaaggrond bestaat het bodemprofiel meestal uit een dunne A-horizont (humeuze toplaag) met direct daaronder de C-horizont (oorspronkelijk moedermateriaal) waar gleyverschijnselen (roestvlekken) ondieper dan 50 cm -mv in voorkomen. Ooivaaggronden zijn vaak beter ontwaterd, waardoor gleyverschijnselen dieper dan 50 cm -mv voorkomen en al enige uit- en inspoeling van kleimineralen heeft plaatsgevonden, in de vorm van een Bw-horizont onder een dunne Ahorizont (humeuze toplaag).

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 11 van 54

2.

Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? Deels al beantwoord in bovenstaande onderzoeksvraag. De zuidoostelijke strook van het plangebied kan waarschijnlijk tot het huidige dijklichaam van de Waaldijk worden gerekend, waar een afdekkende laag opgebrachte grond (recente ophooglaag) zal voorkomen, ten behoeve van de versterking van de Waaldijk. Dit betreft echter geen natuurlijke landschappelijke vorm/bodemopbouw.

5.

Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? In de diepere ondergrond worden vlechtende rivierafzettingen verwacht die zijn afgezet door de Rijn tot in het Laat-Weichselien (Laat-Glaciaal), binnen Terras X. Dit heeft in eerste instantie een landschap achter gelaten bestaande uit rivierbanken en geulen. De terrassenkruising lag circa 4500 jaar geleden (in de tweede helft van het Subboreaal) ter hoogte van Nijmegen en Oosterhout. Tijdens jaarlijkse overstromingen werd vooral het zandige materiaal dicht bij de rivierbedding afgezet, in de vorm van hooggelegen oeverwallen of stroomruggen, de zogenaamde stroomgordelafzettingen. Het fijnere materiaal (vooral klei) werd verder van de rivierloop afgezet als komafzettingen, daar waar het water rustiger stroomde (de lager gelegen komgebieden). Deze afzettingen van de Rijn behoren tot de Formatie van Echteld. Daar waar geen sediment van de Rijn werd afgezet vond veenvorming plaats, aangeduid als de Basisveenlaag en behorend tot de Formatie van Nieuwkoop. In het plangebied vond in eerste instantie vooral sedimentatie plaats van komafzettingen (siltige kleien), omdat rivierlopen op grotere afstand lagen.

Met de fase van activiteit van de meandergordel/stroomgordel van de Waal zijn deze sedimenten ter plaatse van het plangebied als de directe omgeving geërodeerd. Vervolgens is een sequentie van beddingafzettingen met hierboven oeverwal- op kronkelwaardafzettingen gevormd (fining upward sequentie van puur rivierzand, kleiig zand en bovenin zandige kleien). In de top van de oeverwalafzettingen bevindt bodemvorming zich nog in de initiële fase. Het zijn nog jonge bodems. Er wordt va nature een kalkhoudende ooivaaggrond verwacht. De zuidoostelijke strook van het plangebied kan waarschijnlijk tot het huidige dijklichaam van de Waaldijk worden gerekend, waar een afdekkende laag opgebrachte grond (recente ophooglaag) zal voorkomen, ten behoeve van de versterking van de Waaldijk.

3.4

Archeologische waarden

Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 11. Hierop staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 350 meter rondom het plangebied weergegeven.

Rapport 12534.001 versie 1

Pagina 12 van 54

AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied16 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Binnen het plangebied liggen geen AMK-terreinen. Binnen het onderzoeksgebied liggen drie AMKterreinen (zie tabel II en figuur 11). Tabel II.

Overzicht AMK-terreinen

AMK nr.

Situering t.o.v. plangebied

Datering

Waarde en omschrijving

4729

Vrijwel direct ten noordoosten van het plangebied, aan de overzijde van de Markt Waaldijk; Torenlaan; Ned. Herv. Kerk te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 195383/431979

Middeleeuwen laat

Complex: Kerk Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Betreft een terrein met restanten van een kerk. De 12e-eeuwse funderingen zijn nog aanwezig.

736 & 15988

500 meter ten zuidwesten van het plangebied Poelwijklaan; Poelwijck te Gendt Gemeente Lingewaard Coördinaat: 194822/431630 194788/431631

Middeleeuwen laat

Complex: Nederzetting, Kasteel Waarde: Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd, en een naastgelegen terrein van zeer hoge archeologische waarde Het terrein betreft een kasteelterrein uit de Middeleeuwen, gelegen in klei op een stroomrug. De aangetroffen restanten van het kasteel bestaan uit een laatmiddeleeuwse poorttoren met een jonger woonhuis en diverse opstallen op een omgracht terrein. In 1960 is het terrein kleinschalig onderzocht. In 1987 zijn de grachten uitgegraven, waardoor dat terrein naar het noorden toe groter is geworden. Locatie: De poorttoren van Poelwijk ligt aan de Waaldijk. Typologie: onbekend; is moeilijk een typologie vast te stellen voor Poelwijk, aangezien er over de plattegrond van het kasteel niet veel bekend is. Toestand: ruïne, muurresten ondergronds; Van het middeleeuwse Poelwijk is nu enkel nog de poorttoren uit de 15e eeuw zichtbaar. Onder het maaiveld bevinden zich de resten van een 13e- en een 15e-eeuwse toren, resten van een ommuring en de resten van twee bruggen. Bouwgeschiedenis: Er bestaat een mogelijkheid dat een van de leden uit het geslacht Van Poelwijk de bouwheer is geweest van kasteel Poelwijk. Daar is verder niets van bekend. Uit een onderzoek van de ROB tijdens de restauratie in 1959 en 1960 bleek dat men in de eerste fase op de noordoosthoek van het burchtterrein een vierkante woontoren van baksteen bouwde.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=2e3efa58-359c-486a-bf44-0c7c602c8df1