BL 3. Inventarisatierapport Archeologie en cultuurhistorie
Tekst van het document
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
50
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Op het water ontbreekt op dit moment en binnen de kaders van deze opdracht een direct toegankelijke bron op basis waarvan een classificatie op zowel dikte als diepte mogelijk is. Wel is de dieptemodellering van de kaarten voor het Markermeer/IJmeer hier als uitgangspunt beschikbaar.68 Op basis van het werk dat voor het onderzoek ten behoeve van de Hanzelijn is gedaan, is de grens van 7 meter beneden NAP als grens genomen voor de diepte-factor bij de classificatie van de RIJP-boringen. Deze 7-meter-grens bleek bij het combineren van de classificatie op land en het model van het Markermeer-IJmeer geen aansluiting op te leveren; de 7,5 meter beneden NAP grens daarentegen juist wel. Aangezien de beschikbare informatie op water een nog lagere dichtheid kent dan die op land, achten we het in dit geval legitiem om hier ook een iets ruimere grens te hanteren, temeer omdat het gebiedsdekkende inzicht in de dikte van de afzettingen ontbreekt. De keuze van deze grens zorgt er in ieder geval voor dat de reeds bekende vindplaatsen daar (ruim) binnen vallen: de vindplaatsen in het Swifterbant-krekensysteem bevinden zich op ongeveer 5 tot 6,5 m -NAP69; de hoogstgelegen oeverafzettingen van de kreken in het Kotterbos bevinden zich op ongeveer 6,10 tot 6,50 m -NAP.
De hiervoor besproken informatie vormt zo de basis voor het kaartbeeld met de verbreiding van het Laagpakket van Wormer binnen de gemeente Lelystad, inclusief zones waar deze afzettingen door latere ingrepen als het aanleggen van vaargeulen en zandwinputten zijn verdwenen. Binnen de zone van de verbreiding van het laagpakket van Wormer is vervolgens op basis van de classificatie op land en de 7,5 meter beneden NAP-grens op water een differentiatie in de geo-archeologische potentie van de top van het Laagpakket van Wormer aangebracht. Zodra echter voor het gehele gemeentelijk gebied van Lelystad een GeoTOP-modellering beschikbaar is, verdient het de aanbeveling om de kaart met behulp van die modellering verder te verfijnen.
68
Houkes et al 2014.
69
Zie bijv. De Roever 2004, vindplaatsen S2 en S3
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
51
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 20 De top van het Laagpakket van Wormer voor het plangebied Marker Wadden op een uitsnede van afbeelding 26 uit de toelichting op de kaartenset van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).70 Midden en onder: Vergelijking van de boven weergegeven (Wormer)geulen met die van Swifterbant en Kotterbos op dezelfde schaal, en laatstgenoemde nogmaals ingezoomd tot op vindplaatsniveau. Bron: Schrijvers/Waugh 2015.
70
Houkes et al 2014, 46.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
52
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Hollandveen Laagpakket (Formatie van Nieuwkoop) Onder het Hollandveen verstaan we al het Holocene veen, met uitzondering van het veen dat zich direct op het Pleistocene materiaal bevindt en als aparte veenlaag te onderscheiden is. Dit laatste veen wordt dan tot de hiervoor beschreven Basisveen Laag (zie 4.2.4)gerekend. Het Hollandveen kan uit meerdere lagen bestaan, zowel in als tussen de Laagpakketten van Wormer en Walcheren. De verbreiding van het Hollandveen komt in grote lijnen overeen met het gebied waarin afzettingen uit het Laagpakket van Wormer verwacht worden; de archeologische relevantie van de nog aanwezige delen van het Hollandveen is onbekend. Recent onderzoek heeft de mogelijkheid van bewoning op het veen aangetoond in de Noordoostpolder.71 Ook de houtresten aangetroffen bij het project in de het Kotterbos tonen aan dat het veengebied niet volledig leeg is geweest.72 Door de vorming van het Almere en de Zuiderzee en de daarmee gepaarde erosie kan de top van het veen, waarin deze sporen mogelijk aanwezig zouden zijn (geweest), zijn verdwenen.73 Momenteel is er geen data beschikbaar over de aan- of afwezigheid en de conservering van dit Hollandveen.
Flevomeer Laag (Formatie van Nieuwkoop) De Flevomeer Laag bestaat uit (veen)detritus; los verspoelde veendeeltjes - met diametergrootte die meestal variërend tussen millimeters tot enkele centimeters - en vaak gemengd met wisselende hoeveelheden klei, silt en zand. Vivianiet, een zwavel-ijzer verbinding, komt regelmatig tussen het organische materiaal in de laag voor. De Flevomeerafzettingen zijn ondiepe meerbodem-afzettingen die door latere erosie in het Markermeer en het IJsselmeer slechts lokaal voorkomen, terwijl ze in de Flevopolder op grotere schaal voorkomen. Gezien de ontstaanswijze van deze afzettingen bestaat er geen archeologische verwachting op bewoningssporen; er is slechts een kans op aanwezigheid van scheepswrakken en/of vliegtuigwrakken.
71
Van Popta et al 2020.
72
Heeringen et al 2014..
73
Vos 2003, 17.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
53
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 21 Schema met de perioden van vorming van de in het IJsselmeergebied voorkomende lithostratigrafische eenheden, in relatie tot de archeologische periodisering. Bron: Schrijvers/Waugh 2015; naar Westerhoff et al. 1987, Menke et al. 1998.
Almere Laag (Formatie van Naaldwijk) Deze afzettingen bestaan uit klei, gelaagd op verschillende gehaltes in humus, detritus, kalk en ostracoden (in feite slechts het schelpmateriaal van deze mosselkreeftjes) en op de aanwezigheid van uiterst fijne zandlaagjes. Op grond van de gelaagdheid worden de Almere afzettingen onderverdeeld in
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
54
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
verschillende sublagen.74 Het onderste deel van de Almere Laag is doorgaans humeuzer dan de bovenste lagen. De detritus in de Almere Laag is in het algemeen fijner dan in de Flevomeer Laag. De afzettingen worden vooral gevonden in het centrale deel en noordelijke deel van de gemeente, dichter bij de hoofdverbinding met de Waddenzee. Deze afzettingen zijn het gevolg van binnenmeren en moerassige omstandigheden. Gezien de ontstaanswijze van deze afzettingen bestaat er geen archeologische verwachting op bewoningssporen; er is slechts een kans op aanwezigheid van scheepswrakken en/of vliegtuigwrakken. Zuiderzee Laag (Formatie van Naaldwijk) De Zuiderzee Laag bestaat overwegend uit kalkhoudende en matig fijne zanden. Lokaal kan ook grover materiaal binnen deze afzettingen voorkomen.75 Kenmerkend voor de laag is de mariene schelpenfauna. De Zuiderzee Laag vormt de zandige deklaag die voorkomt in het diepte-interval tussen 0 (nabij het Krabbersgat, aan de noordgrens van de gemeente Lelystad) en 8 m –NAP. De dikte van de laag varieert tussen enkele decimeters tot meer dan 2 m. Gezien de ontstaanswijze van deze afzettingen bestaat er geen archeologische verwachting op bewoningssporen; er is slechts een kans op aanwezigheid van scheepswrakken en/of vliegtuigwrakken. IJsselmeer Laag (Formatie van Naaldwijk) De IJsselmeer Laag bestaat overwegend uit slappe ongeconsolideerde kleien.
Een (autochtone) mariene schelpenfauna ontbreekt. De IJsselmeer Laag is een meerbodemafzetting, die is ontstaan na de afsluiting van de Zuiderzee door de Afsluitdijk in 1932. De afzettingen komen lokaal voor, in met name de diepere delen van het IJsselmeer, en deels in de als laatste ingepolderde polder van Zuidelijk Flevoland (zie ook Afbeelding 11). Ook binnen deze afzettingen worden buiten de scheeps- en vliegtuigwrakken geen archeologische resten verwacht. 4.2.6
Geomorfologie en Bodem
De jongste afzettingen die in Lelystad aanwezig zijn, zijn het sterkst bepalend voor de landvormen die aan maaiveld zichtbaar zijn (de geomorfologie van het gebied) (Afbeelding 22). Het grootste deel van de gemeente bestaat uit water of een vlakte van zee of meerbodem- en getij-afzettingen (M62 en M72), In het zuiden (rondom de Knar) is een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden (M53) gekarteerd. De Oostvaardersplassen bestaan uit Boezemland, een moerassige vlakte (M84). Daarnaast zijn nog antropogene delen gekarteerd, zoals dijken, opgehoogde gebieden (F91) of gebieden met een kunstmatig gecreëerd reliëf (L92). Het jonge karakter van het land binnen de gemeente komt ook tot uiting in de bodemkartering (Afbeelding 23). De eenheden die zich in het gebied bevinden, zijn de Kalkhoudende vlakvaaggronden (Zn en Sn) en de Kalkrijke poldervaaggronden (Mn*). Kalkhoudende vlakvaaggronden zijn zeer jonge gronden met een vrijwel geheel kalkrijk profiel; alleen de bovenste 10 cm van het profiel is tot op zekere hoogte ontkalkt. Kalkrijke poldervaaggronden zijn gronden met een zwak ontwikkelde humushoudende bovengrond (tot ongeveer 25 cm -mv), met roest en grijze vlekken binnen 50 cm onder maaiveld.
74
Zie onder meer Ente et al. 1986
75
Buiten de gemeente Lelystad komt in de nabijheid van keileemopduikingen plaatselijk ook grind voor in de Zuiderzee Laag; dit grind is opgenomen uit de keileem en opnieuw afgezet.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
55
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 22 Voorkomende geomorfologische eenheden binnen de gemeente. Bron: PDOK 2024 / Maas et al. 2017
Afbeelding 23 Voorkomende bodems binnen de gemeente. Bron: Bodemkaart (BRO); PDOK 2024.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
56
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
4.3 4.3.1
Archeologische inventarisatie Archeologische Rijksmonumenten en terreinen van archeologische waarde.
In totaal zijn binnen de gemeentegrens 19 terreinen van archeologische waarde aangeduid, waarvan twee inmiddels aangeduid zijn als Archeologisch Rijksmonument. Als eerste is het begraven Neolithische landschap S51 (53466) aangeduid als Archeologische Rijksmonument. In het terrein zijn nederzettingsresten Swifterbantcultuur aanwezig. De aanduiding van het Rijksmonument is groter dan het oorspronkelijke AMK-terrein (1696). Het tweede rijksmonument betreft een scheepswrak in het IJsselmeer, namelijk IJH1-VAL2, wrak 1460 (532029, AMK-terrein 15788). Het wrak is aangetroffen in het midden van de vaargeul en daar bewaard in een zogenaamd 'wrakeiland'. Dit ‘eiland’ bevindt zich 4 m. onder de waterspiegel). Het hout van het wrak dateert uit het midden van de 15e eeuw. Maar het aardewerk dat nabij het wrak gevonden is, dateert uit de 13 en 14e eeuw. Sinds 2007 zijn geen nieuwe AMK-terreinen aangeduid Ten zuiden van de Vogelweg is sprake van een dekzandrug de Knar waarop een mesolithische en neolithische vindplaats is gelegen, namelijk AMKterrein 12468. Opvallend is dat één AMK-terrein niet meer aanwezig is in de huidige inventarisatie. Het betreft een terrein van hoge archeologische waarde, waarin een scheepswrak uit de Late Middeleeuwen B aanwezig zou moeten zijn (15648) op kavel G133. Ter plaatse van deze locatie is geen archeologisch onderzoek meer uitgevoerd.
Uit de archieven blijkt tevens dat op dit kavel geen wrak geregistreerd is. 76 Vermoedelijk betreft het een foutieve aanduiding en is het schip op kavel G158 in de wijk Buitenhof de juiste locatie (Vindplaats 14). In 2024 is een actualisatie van de AMK terreinen van de provincie Flevoland uitgevoerd. 77 Deze actualisatie is een voortzetting van een evaluatie die in 2017/2018 heeft plaatsgevonden. Voor gedefinieerde vindplaatsen is gekeken naar de waarderingssystematiek die tot een behoudenswaardige vindplaats heeft geleid. De waarderingssysthematiek in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA 4.0) en de methode van de gemeente Almere zijn hierbij als uitgangspunt gebruikt om de AMK terreinen in nieuwe categorieën in te delen. Voor veel van de in het verleden aangetroffen terreinen is deze niet meer te achterhalen. Deze terreinen zijn in de nieuwe indeling aangemerkt als categorie 1. De tweede categorie betreft terreinen die volgens de KNA zijn gewaardeerd en ingepast. Binnen Lelystad zijn enkel deze twee categorieën aanwezig. Er zijn 28 terreinen geëvalueerd, waarbij 9 nieuwe terreinen zijn gedefinieerd binnen de gemeente Lelystad. Deze vindplaatsen betreffen voornamelijk scheepswrakken bij het Enkhuizerzand (Vindplaats 49, 50, 52, 53 en 55) en een wrak bij de Markerwadden (Vindplaats 72).
Ook het kampement Zandwinput Houtribdijk (Vindplaats 58) is gedefinieerd als AMK-terrein. Op het land betreffen de aanvullingen de nederzettingsresten aangetroffen in het Kotterbos (Vindplaats 118) en het scheepswrak in de wijk Buitenhof (Vindplaats 14). 4.3.2
Archeologische onderzoeken
Sinds het opstellen van de beleidskaart in 2007 zijn binnen de gemeente Lelystad 209 archeologische onderzoeken geregistreerd in Archis.78 (zie Afbeelding 24)
76
E-mail van Tineke Roovers, Beheerder Provinciaal Archeologisch Depot Flevoland, d.d. 29-2-2024.
77
ZaakID 5654719100; Müller 2024.
78
Dit zijn onderzoeksmeldingen vanaf 2007. De vorige kaart is in juli 2007 definitief opgemaakt, waardoor ook de onderzoeksmeldingen uit dat jaar nog meegenomen worden in deze inventarisatie. Peildatum van de onderzoeken is januari 2023).
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
57
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Type onderzoek archeologisch: begeleiding
Aantal 5
archeologisch: boring
83
archeologisch: bureauonderzoek
90
archeologisch: duikactiviteiten
2
archeologisch: geofysisch onderzoek
19
archeologisch: inspectie
1
archeologisch: onderwaterarcheologie
6
archeologisch: opgraving
1
archeologisch: proefputten/proefsleuven
2
Eindtotaal
209
Tabel 3. Onderzoeken verdeeld per type zoals geregistreerd in Archis vanaf 2007. Bron: Archis (d.d. januari 2023).
In Tabel 3 zijn het aantal onderzoeken zoals geregistreerd in Archis vanaf 2007 opgenomen. Op de landbodem zijn ca. 169 onderzoeken uitgevoerd en in de waterbodem ca. 61 (deze worden in paragraaf 4.3.4 besproken). Voor het bepalen van archeologische vindplaatsen zijn vooral onderzoeken met ingrepen in de bodem van belang, zoals booronderzoek of proefsleuven. Dergelijke onderzoeken zijn daarom eerst geïnventariseerd en indien nodig aangevuld met informatie uit de bureauonderzoeken. Daarnaast zijn de onderzoeken gebruikt om de maatregelenkaart te evalueren. Hierbij is niet alleen het beleid onder de loep genomen, maar ook de begrenzingen van de lage, middelhoge en hoge archeologische verwachting. Op de Maatregelenkaart uit 2008 is een terrein ter plaatse van Buitenhof aangeduid als een terrein waar archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk is. Uit het toelichtende rapport is echter geen nadere verklaring voor deze aanduiding te vinden. In 2006 is een booronderzoek uitgevoerd waarbij een dekzandrug met intact bodemprofiel aangetroffen is in het westelijke deel van het terrein.79 Voor dit deel is vervolgonderzoek geadviseerd. Uit dit onderzoek blijkt dat onder de huidige woonwijk en de aanleg van een haven nog een intact dekzandlandschap aanwezig is.
Ter plaatse van de dekzandrug zijn bij onderzoek in april 2008 scheepsresten aangetroffen, die behoren bij een scheepswrak LESW2 uit de 17e eeuw (Vindplaats 14).80 Op basis van de aangetroffen resten is een indicatie aangegeven waar mogelijk het scheepswrak en de zone waarbinnen resten behorend bij het scheepswrak aangetroffen kunnen worden. Het geformuleerde advies is behoud in situ.81 Zeer recent is door middel van prikstok de aanwezigheid van het schip bevestigd. Hiervan zijn enkel nog de eerste bevindingen beschikbaar. Het wrak is vermoedelijk op een diepte van ca. 70 -220 cm onder maaiveld aanwezig.82 Vanuit de signalering op de Maatregelenkaart is op dit terrein dus daadwerkelijk vervolgonderzoek uitgevoerd en wordt tot op heden nog steeds uitgevoerd.
In de loop van het project zijn onderzoeken met relevante resultaten uit de jaren 2023 en 2024 meegenomen in de rapportage. Zie hiervoor de literatuurlijst. 79
Boshoven 2006.
80
Zie ook vondslocatie ZaakID: 3226816100.
81
Schamp 2008.
82
ZaakID: 5331811100.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
58
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 24 Alle onderzoeken binnen de gemeentegrens van Lelystad. Bron: Archis 3 (d.d. januari 2023)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
59
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
De overige archeologische onderzoeken op land worden besproken ongeveer van het noordoosten naar het zuidwesten, startend ter plaatse van het Archeologisch Rijksmonument 532466 en de omliggende AMK-terreinen in de grotere aanduiding van het PArK-gebied, het Rivierduingebied. Daarnaast worden vooral onderzoeken besproken die kunnen aanzetten tot een evaluatie van de huidige beleidskaart en de daarin opgestelde archeologische verwachtingen.83 Swifterbant Rivierduinengebied In het Rivierduingebied zijn in de afgelopen jaren 19 booronderzoeken uitgevoerd. Daaropvolgend zijn tot nu toe binnen twee gebieden proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Ten noorden van het AMK-terrein 1696 is een booronderzoek uitgevoerd. Hiervan zijn enkel nog de eerste bevindingen beschikbaar. Bij het onderzoek zijn de oeverafzettingen van een kreek / rivierloop aangetroffen op een diepte van ca. 1 m onder maaiveld. Ook is een rivierduin waargenomen op een diepte van ca. 1,5 m -mv.84 Ten behoeve van een windmolenpark in deze hoek zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd. Het tracé bevindt zich over het gehele gebied en net daarbuiten. Voor de aanleg van de kabels en de funderingen van de windmolens is in een geotechnisch booronderzoek uitgevoerd.
Uit een archeologische / landschappelijke analyse van deze boorkernen zijn locaties geselecteerd waar geadviseerd is om een aanvullend landschappelijk onderzoek te doen, vooral omdat de diepte ligging van potentieel archeologische niveaus niet duidelijk aangemerkt konden worden.85 Opvallend blijkt uit het onderzoek dat in 2018 een uitgebreid krekenstelsel is beschreven in deze zone, welke door de boringen grotendeels bevestigd wordt (zie Afbeelding 25 Krekensysteem zoals aangeduid op de advieskaart van het uitgevoerde booronderzoek. Bron: Klooster 2019b.). De verschillende kreken en rivierduinen zijn ook bijna allen binnen 1,5 m onder maaiveld aangetroffen.86 Op basis van de risicoanalyse is nog een verkennend booronderzoek uitgevoerd op de rode locaties in de afbeelding. Naar aanleiding van dit booronderzoek bleek op twee locaties de rivierduinen op ca. 0,5 m onder maaiveld aanwezig te zijn (VT06) en de oeverafzettingen vanaf 1,0 m onder maaiveld bij VT09. Voor deze locaties is vervolg geadviseerd indien er geen planaanpassing mogelijk was.87 Uit Archis blijkt dat bij VT09 en ter plaatse van de Visvijverweg 49 (zone A) inderdaad een proefsleuvenonderzoek is uitgevoerd in 2021. Van dit onderzoek zijn helaas alleen nog de eerste bevindingen beschikbaar, maar hier zijn zeker drie nederzettingslocaties aangetroffen.
Daarnaast zijn nog 8 vondstlocaties geïdentificeerd waarvan nog niet duidelijk is wat de aard of oorsprong is.88 Ten aanzien van het al hierboven besproken krekenstelsel zijn nog aanvullende onderzoeken buiten het gebied van de archeologische waarde van belang. Ten westen van het terrein met archeologische waarde zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd, waarbij vooral het booronderzoek uit 2022 aanvullende informatie heeft opgeleverd. Hierbij is een verkennend booronderzoek uitgevoerd, waarbij een fossiele kreek met afzettingen van het laagpakket van Wormer tot 2 m dikte is aangetroffen. Daarnaast is in twee boringen sprake van oeverafzettingen behorende bij deze kreek, waarbij mogelijk bodemvorming heeft opgetreden. Dit niveau bevindt zich op ca. 9,08 – 10,4 m -NAP (4,40 – 5,65 m -mv). Op de maatregelenkaart uit 2007 is dit terrein echter nog gelegen in een lage verwachting. Op basis van dit onderzoek zal dit bijgesteld moeten worden.89 De reeds bekende kreek is ca. 1 km ten noorden gelegen.
83
Op de onderhavige evaluatie is de peildatum januari 2024 van toeapssing.
84
ZaakID: 5123690100.
85
Klooster 2019.
86
Klooster 2019b.
87
Klooster 2019c
88
ZaakID: 4872031100; d.d 14-3-2025.
89
Keulen 2022.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
60
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Ook hier heeft een booronderzoek plaatsgevonden voor de aanleg van een gasleiding. Uit het onderzoek komt niet naar voren of ook resten van het krekensysteem zijn aangetroffen bij het booronderzoek. Het dekzand is hier over het algemeen binnen de 3 m -mv aangetroffen.90 Dit blijkt ook uit het aan de noordzijde uitgevoerde booronderzoek. 91 Op basis van deze onderzoeken kan geconcludeerd worden dat de oeverafzettingen en rivierduinen bevestigd zijn. Voorlopig kan uitgegaan worden dat de archeologische waarde van het AMK- en PARK terrein bevestigd is. Mogelijk dient het gebied van het krekenstelsel iets uitgebreid te worden. Daar tegenover staat dat overige uitgevoerde booronderzoeken binnen de afbakening ook tot vrijgestelde gebieden kunnen leiden. Het dient de aanbeveling om bij het opstellen van de gelaagde verwachtingskaart de resultaten van de booronderzoeken in verspreiding en in diepte mee te nemen voor een mogelijke vrijstelling van onderzoek. De diepte ligging van het laagpakket van Wormer dient hiervoor als basis te dienen.
Afbeelding 25 Krekensysteem zoals aangeduid op de advieskaart van het uitgevoerde booronderzoek. Bron: Klooster 2019b.
90
Soetens / Fijma / Osinga 2009.
91
Weerheijm / van Puijenbroek 2019.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
61
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Hanzelijn tracé Ten zuiden van het gebied met archeologische waarden is het Hanzelijn tracé gelegen. 92 Voor de aanleg van de Hanzelijn is een inventariserend vooronderzoek uitgevoerd. Deelgebied I is gelegen tussen de Houtribweg en de Bronsweg en daar zijn meerdere podzolprofielen aangetroffen met in de boringen verbrande stukjes hazelnoot. Hier is een mesolithische vindplaats vastgesteld op ca. 5 m – mv. Voor de verdere begrenzing van de vindplaats is vervolgonderzoek geadviseerd. Vanwege de diepte is het niet duidelijk of een vervolg aannemelijk is.93 Op de maatregelenkaart is hier een dekzandrug aangeduid. Een stuk verder naar het oosten is op dezelfde dekzandrug in 2016 een booronderzoek uitgevoerd. De aanwezigheid van de dekzandrug is bij dit onderzoek bevestigd. Ook is in het dekzand een podzolbodem aangetroffen. Het dekzand wordt verder afgedekt door veen. Bij het aansluitende karterende booronderzoek is gebleken dat er geen archeologische indicatoren aanwezig waren, waardoor ter plaatse geen sprake is van een vindplaats.94 Ten oosten van deze dekzandrug is nog een locatie van hoge archeologische verwachting gelegen, welke ook net ten zuiden van het Hanzelijn tracé gelegen is. Ter plaatse van de Edelhertweg 1 zijn meerdere booronderzoeken uitgevoerd op deze hoge verwachting.
Het dekzand niveau bevindt zich aanzienlijk dieper dan de hierboven beschreven vindplaats, namelijk op ca. 10 m -NAP. In geen van de boringen is sprake van bodemvorming in het dekzandniveau. De verdere bodemopbouw bestaat uit een dunne komafzetting van behorend tot het Laagpakket van Wormer, met daarboven een Hollandveenpakket waarvan de top niet intact is. Dit geheel wordt afgedekt door een dik pakket, ca. 2 – 2,5 m, gytja die behoord tot het Flevomeerpakket.95 De overige onderzoeken hebben eenzelfde resultaat opgeleverd. 96 Dekzandrug de Knar In het zuidwesten van het gemeentegebied van Lelystad is dekzandrug de Knar gelegen, waar een hoge archeologische verwachting geldt op basis van de oude verwachtingskaart. Rondom deze dekzandrug zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd die een aanvulling geven op de maatregelenkaart. Als eerste blijkt de dekzandrug verder noordelijk en westelijk door te lopen dan nu aangeduid. Het booronderzoek dat is uitgevoerd tussen de Lage Vaart en de Torenvalkweg heeft een uitloper van de dekzandrug vastgesteld in 2015.97 Ten zuiden heeft in 2016 rondom de Anthony Fokkerweg een karterend booronderzoek plaatsgevonden waarbij op deze dekzandrug bodemvorming en archeologische indicatoren zijn aangetroffen in de gezette boringen.
Dit heeft geleid tot de aanduiding van 4 vindplaatsen binnen het onderzoeksgebied.98 Echter bleek bij een aanvullend waarderend onderzoek dat de vindplaatsen verspoeld materiaal betrof en dat het niet om vindplaatsen in situ betrof. 99 De vindplaats wordt in de directe omgeving van de onderzochte gebieden verwacht en niet meer in het plangebied. Ten oosten van de Knar heeft een groot booronderzoek plaatsgevonden, waarbij deels intacte bodemopbouw is aangetroffen binnen het hooggewaardeerde gebied op de beleidskaart, de dekzandrug Knar. Hier heeft geen waarderend onderzoek plaatsgevonden, waardoor niet bekend is of hier ook sprake is van vindplaatsen. Het grootste gedeelte van het plangebied bestaat uit een geërodeerd
92
ZaakID: 2120614100
93
Leijnse 2006.
94
Nales 2016; ZaakID: 3993028100.
95
Schrijvers / Satijn 2019, ZaakID: 4719330100.
96
Louwe / Munster 2013, Satijn / van Puijenbroek 2019 A en B, Vissinga / Weerheijm 2016, Weerheijm / van der Klooster 2017; ZaakIDnummers: 2403212100, 4004520100, 4036970100, 4684696100. 97
Kerkhoven 2015.
98
Van den Berg 2017.
99
Schrijer 2020.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
62
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
dekzandlandschap, waardoor hier geen archeologische waarden meer worden verwacht. 100 Dit geërodeerde dekzandlandschap komt ook naar voren bij een kleinschaliger booronderzoek bij de Meerkoetenweg 26.101 Langs de Knartocht is een booronderzoek uitgevoerd dwars over de dekzandrug. Ook hier zijn sterk geërodeerde oppervlaktes aangetroffen, maar ook delen met intacte opbouw. 102 Aanvullend onderzoek heeft geen vindplaats opgeleverd, maar niet het gehele plangebied is uiteindelijk onderzocht. Het meest zuidelijke deel met de meest intacte bodemopbouw is niet onderzocht. Hier hebben uiteindelijke geen werkzaamheden plaatsgevonden.103 Hoewel de dekzandrug alhier dus mogelijk een interessante vestigingslocatie is en vermoedelijk groter dan de huidige aanduiding met hoge archeologische verwachting, zijn er tekenen van sterke erosie. Door de erosie is de bodemopbouw op niet overal meer intact. Uit de verrichte onderzoeken kan geconcludeerd worden dat in dit gebied met een hoge verwachtingswaarde, de omvang van de dekzandrug in de ondergrond groter mag verondersteld, maar het is onduidelijk is of de bodemopbouw nog intact is. Kotterbos (Vindplaats 118) Een bijzondere onderzoekslocatie bevindt zich aan de zuidrand van de Oostvaardersplassen in het Kotterbos.
Hier zijn in 2014 de eerste archeologische resten van neolithische bewoning aangetroffen op het Laagpakket van Wormer binnen Zuidelijk Flevoland. Hierbij is het krekenstelsel binnen dit laagpakket is op deze locatie geverifieerd bij dit onderzoek. Naast deze constatering zijn in bij het onderzoek bewerkte houten onderdelen van een nog onbekende constructie aangetroffen in de Flevomeer afzettingen. De constructie wordt in de omgeving van het onderzochtte gebied verwacht en is vermoedelijk van tijdelijke aard geweest. Opties voor de constructie kunnen gezocht worden in “bijvoorbeeld het begaanbaar maken van de drassige bodem, het inrichten van
een tijdelijk kampement, het oprichten van een eenvoudige wachttoren of baken, of een andere (eenmalige nood-)activiteit”.104 De datering van het hout maakt de vindplaats extra bijzonder, aangezien deze uit de Romeinse periode (1e eeuw n chr.) komen.105
In het onderzoek wordt de aanbeveling gedaan om een deel van het onderzochte gebied op te nemen als Archeologisch monument.106 Het potentieel van de Flevomeer afzettingen is op basis van het onderzoek in ieder geval groter dan voorheen bedacht. In 2021 is ten zuiden van dit terrein langs de A6 een booronderzoek uitgevoerd. Het plangebied levert een doorsnede van het zuidelijke grondgebied van Lelystad, waarbij voornamelijk in het westelijke en oostelijke deel sprake is van een intacte bodemopbouw (podzolprofiel). In het westelijke deel is tevens een geul aangetroffen die is ingesneden in het Laagpakket van Wormer. Deze geul is ten zuiden van het Kotterbos gelegen en behoort bij het krekenstelsel in het westen van het grondgebied van Lelystad. 107 De tweede concentratie van intacte bodems bevindt zich in het oosten tussen de Anthony Fokkerweg en de Larserweg. Het interessante aan deze onderzoeken in het Kotterbos en het booronderzoek langs de A6, dat deze gebieden op de maatregelenkaart staan aangeduid met een lage archeologische verwachting.
100
Teekens, 2009.
101
Boonstra / Quak 2010.
102
Huizer 2021.
103
Kruijssen 2022.
104
Heeringen et al 2014, p. 9.
105
Heeringen et al 2014.
106
Heeringen et al 2014, p. 134.
107
Moor et al 2022.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
63
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Hier blijkt echter wel degelijk sprake te zijn van een intact begraven landschap waar vindplaatsen kunnen voorkomen, soms zelfs met verrassende resultaten uit een periode die niet binnen Flevoland gebruikt wordt. 4.3.3
Vondsten (roerend erfgoed)
In totaal zijn er 92 vondstlocaties op het grondgebied van Lelystad geregistreerd (Afbeelding 26 en Tabel 4 Vondslocaties binnen de gemeentegrens van Lelystad. Bron: Archis 3 (d.d. januari 2023)).108 Van deze vondstlocaties hebben 59 meldingen zeker betrekking op scheepsresten; drie stuks bestaan uit onderdelen van schepen. Deze resten zullen in een later stadium uitgebreider aan bod komen. De onbekende vondstcomplexen (n4) bestaan voornamelijk uit losse vondsten, van bijvoorbeeld enkel houtskool of onbekende houten balken.109 Bij twee vondstmeldingen is sprake van geen vondsten of archeologisch relevante lagen.110 Daarnaast zijn drie vondstmeldingen die bij benadering zijn gelokaliseerd in het centrum van Lelystad niet weergegeven. Het gaat om een basisbijl van een gewei en een stuk pijpaardewerk waarvan geen locatie meer te bepalen is. 111 Ook een geretoucheerd stuk vuursteen aangetroffen bij het rooien van aardappels die afkomstig is uit opgespoten grond uit het IJsselmeer is niet weergeven op de kaart.112 De aangeduide vondstcomplexen wonen komen grotendeels overeen met de hierboven besproken deelgebieden bij de onderzoeken. In het uiterst westen is het vondscomplex dat behoort tot het Kotterbos te zien.113 Het vondstcomplex bestaat uit neolithisch dierlijk botmateriaal en handgevormd aardewerk bij het Kotterbos.
Uit de Romeinse periode is ook dierlijk botmateriaal gevonden, maar ook (haard)steen en keramiek. Meer tekenend voor deze periode zijn echter de houten onderdelen die verspreid over drie locaties zijn aangetroffen. In het zuiden zijn de nederzettingsresten van het AMK-terrein 12468 aanwezig op de zuidzijde van dekzandrug de Knar.114 Binnen deze vondstlocaties zijn verschillende stukken vuursteen, afslag, brok, afslagkrabber, AA-steker, aardewerk en houtskool aangetroffen. De meeste vondsten dateren uit het Neolithicum; een stuk vuursteen en houtskool zijn mogelijk ook uit het mesolithicum. Ook de vondslocaties ten westen en noorden zijn onderdeel van deze dekzandrug. 115 Aan de noordzijde van de dekzandrug de Knar is ter plaatse van de kruising van de Anthony Fokkerweg en de A6 dierlijk botmateriaal, houtskool en vuursteen aangetroffen met een ruime datering van het Paleolithicum tot en met de Bronstijd. Geadviseerd is om de werkzaamheden niet dieper dan -5 m NAP uit te voeren en anders een archeologische begeleiding uit te voeren. Aangezien er geen begeleiding heeft plaats gevonden tot op heden, wordt er van uitgegaan dat de vindplaats in situ behouden is (vindplaats 107).116
108
Archis d.d. januari 2023.
109
ZaakID: 2195540100, 3117717100, 3157334100, 3274185100.
110
ZaakID: 4002463100, 5116473100; Roller 2022.
111
ZaakID: 2860778100 en 2864244100.
112
ZaakID: 3104976100.
113
ZaakID: 2389390100, Objectnummer: 1098241, 1101854, 1101855, 1101858.
114
ZaakID: 2860712100, Objectnummer: 1052142.
115
ZaakID: 2961809100
116
ZaakID: 4618850100, Objectnummer: 1082507.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
64
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 26 Vondstlocaties uit Archis 3 binnen Lelystad. Zwarte schepen zijn wrakken, groen anker zijn onderdelen van schepen, tentjes zijn wonen en rode punten zijn onbekende complextypen (d.d. januari 2023).
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
65
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
In het PArK gebied met de AMK-terreinen in het noorden zijn zes vondstcomplexen gerelateerd aan wonen aanwezig (vindplaats 2). Langs de spoorbaan zijn twee vondstlocaties die zijn gekoppeld aan het onderzoek voor aanleg van de Hanzelijn. De vondstlocatie binnen de plangrens betreft een vuursteen fragment. Daarnaast is in één van de boringen bij deze locatie een verbrand visbotje aangetroffen. 117 Nabij de kruising van de Houtribweg en de A6 is een stuk onverbrand bot en een stuk onbekend vuursteen aangetroffen.118 Verder naar het westen nabij de Zuigerplasdreef betreft het stukjes verbrande hazelnoot en een vuurstenen afslag.119 Daarnaast zijn in het noordoosten de cultuurlaag behorend bij het AMKterrein 1696 aangeduid.120 Direct ten zuiden daarvan is een vondslocatie aangeduid waarbij ook een cultuurlaag is aangetroffen. Hier zijn verder geen vondsten aangekoppeld. 121 De cultuurlaag is aangetroffen op ca. 1,40 – 2,25 m -mv. De werkzaamheden zijn hier uitgevoerd met diepterestricties. De cultuurlaag zal dus nog intact aanwezig zijn. Een vreemde vondstlocatie is gelegen midden in dit gebied rijk aan prehistorische vondsten. Bij de Swifterringweg is namelijk nog een stuk Pingsdorf aardewerk aangetroffen uit de Late Middeleeuwen. 122 Opvallend zijn nog twee vondsten in het zuiden rondom de Lisdoddeweg.
De een betreft een stuk steengoed van Jacoba-kan uit de 14e / 15e eeuw en de ander een mes van dierlijk bot uit het midden van de 18e eeuw.123 Deze vondsten kunnen mogelijk in verband gebracht worden met scheepsresten, maar in de directe omgeving zijn deze nog niet bekend. Het is ook mogelijk dat deze vondsten samenhangen met gebruik of bewoning op het veen.124 Ook in de waterbodem zijn vondsten aangetroffen die mogelijk betrekking hebben op bewoning. Net in de waterbodem ten noorden van de IJsselmeerdijk zijn twee vondsten opgevist, die mogelijk tot nederzettingsafval behoren. Het betreft in beide gevallen een gewei. De een is een gebruiksvoorwerp (bijl of priem)125 en de tweede betreft een geweitak met bewerkingssporen. 126 Ter plaatse van de Houtribsluizen is ook een basisbijl Clason type 1 aangetroffen. 127 In het noorden van de gemeente, in het Markermeer zijn 46 stuks productieafval van vuursteen gevonden bij een Inventariserend onderzoek Opwater. Het gaat hier om een verspreiding van vuursteenartefacten op een dekzandrug. Het betreft vermoedelijk een kampement daterend uit het Mesolithicum. Het betreft een goed geconserveerde vindplaats, aangezien ook de kleinste fragmenten bewaard zijn gebleven. De overgang van het basisveen en het dekzand is bemonsterd. Het basisveen heeft voor de goede conservering van de vindplaats gezorgd (vindplaats 58).128
117
ZaakID: 2120614100, Objectnummer: 1082506.
118
ZaakID: 3055947100
119
ZaakID: 2120614100, Objectnummer: 1082507.
120
ZaakID: 2093415100, Objectnummer: 1078833.
121
ZaakID: 2479884100, Objectnummer: 10054175. Craane / Becker/ Fens, 2017.
122
ZaakID: 2868335100.
123
ZaakID: 2863012100 en 2862932100
124
Van Popta et al 2020.
125
ZaakID: 2860194100, Objectnummer: 1029705.
126
ZaakID: 3116372100, Objectnummer: 1029706.
127
ZaakID: 2860786100.
128
ZaakID: 4635106100, Objectnummer: 1235884. Waldus et al 2019.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
66
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Archis3 ZaakID 2044248100
Jaar Verwerving 2003 archeologisch: boring
2093415100
1977
2120614100
Toponiem Binnenstad Lelystad, Sportpark, Wrak 44; Kavel B20 Kavel G15 en G16
Vondsten / sporen hout/houtskool; schip
Datering (NTV NTV)
Complextype Schip
cultuurlaag
(NEO NEO)
Wonen
2005 archeologisch: boring
Kruising Houtribweg / Bronsweg, Deelgebied I
(PALEO - Wonen NTL)
2195540100
2008 archeologisch: begeleiding
Runderweg
PALEO-IJZ: meerdere afslagen; NEOM: aardewerk, plantaardig zaad en dierlijkbot; NEOL: aadrewerk, afslag en dierlijk bot; PALEO - NT: plantaardig zaad onbekend hout en balken
(NTV NTM)
Onbekend
2275333100
2011
archeologisch: opgraving
Oe 34
(NTV NTV)
Schip
2389390100
2012
archeologisch: begeleiding
Kotterbos
2479884100
2014
archeologisch: boring
Visvijverweg, Mast 163
2860194100
1965
niet-archeologisch: baggerwerk
Ijsselmeer
schip, aardewerk grape, majolica, verschillende ijzeren voorwerpen, munten vensterglasschoen, houten ton NEO: bot, handgevormd aardewerk, vuursteen; ROM: bot houtskool, kermaiek en steen intacte bodemlagen, werkzaamheden uitgevoerd met diepte restricties gewei; T-bijl
2860712100
1969
niet-archeologisch: kartering
Vogeltocht, Kavel E39/E40
2860778100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Lelystad, Sectie B
2860786100
1965
verwervingswijze niet te bepalen
2860794100
1967
niet-archeologisch: kartering
2860907100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
archeologisch: boring
(PALEO - Wonen NT)
(-)
Wonen
(MESOL - Wonen NEOMA)
verschillende (MESO stukken vuursteen, NEO) afslag, brok, afslagkrabber, AAsteker, aardewerk en houtskool gewei; basisbijl (MESO IJZ)
Wonen
Houtribsluizen
gewei; basisbijl
(MESO IJZ)
Wonen
Knarbos, Kavel E23/E11
vuursteen en houtskool
(PALEO - Wonen NEO)
Knarbos, Kavel E24
vuursteen; onbekend
(MESO NEO)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
Wonen
Wonen
67
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Archis3 ZaakID 2860948100
Jaar 1963
Verwerving verwervingswijze niet te bepalen
Toponiem Elandweg, Kavel J9
2861003100
1972
verwervingswijze niet te bepalen
2861060100
Datering (NTV NTM)
Complextype Schip
Meerkoetenweg, Kavel D25 schip met metaal en touw
(NTV NTM)
Schip
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Visvijverweg, Kavel G29
(NT - NT) Schip
2861085100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Buizerdweg, Larserdreef, Kavel C41
bot, houtskool, klomp, netverzwaarder, schip waterschip
(NTV NTV)
Schip
2861100100
1994
archeologisch: opgraving
schip met aardewerk schelp
(NTM NTL)
Schip
2862932100
1960
niet-archeologisch
Testbaan, Meerkoetentocht, Kavel D41 Lisdoddeweg, Kavel S60
steengoed
(MELB MELB)
Wonen
2863012100
1982
verwervingswijze niet te bepalen
Lisdoddeweg, Kavel S50
mes van dierlijkbot (NTM NTM)
Wonen
2864244100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Lelystad, Kavel B45
pijpaardewerk
(NT - NT) Wonen
2868335100
1961
Kavel J1
aardewerk
(MELA MELA)
2961809100
2000 niet-archeologisch: graafwerk
Knardijk Kavel E59
vuursteen; halffabrikaat
(NEOL - Wonen BRONSV)
2968110100
1967
niet-archeologisch: waterwerk en exploitatie
Enkhuizerzand 3
hout/houtskool; schip
(NTM NTL)
Schip
2968119100
1967
niet-archeologisch: waterwerk en exploitatie
Enkhuizerzand 4
ijzer; schip
(NTL NTL)
Schip
3004202100
2000 niet-archeologisch
Reaalhof Centrum Lelystad vuursteen; afslag
3031079100
1999
niet-archeologisch: graafwerk
Oostvaardersplassen Kavel Zc 46
hout/houtskool; kogge
(PALEOM Wonen PALEOL) (MELB - Schip MELB)
3033103100
2003 niet-archeologisch
Natuurpark Lelystad Kavel F3 De Zeehond
hout/houtskool; tjalk
(NTL NTL)
3049175100
2005 niet-archeologisch
Visvijverweg 49; Kavel G30 anker
(NT - NT) Schip
3049491100
2005 archeologisch
Buitenring; Kavel C29
hout/houtskool; schip
(PALEO - Schip NTL)
3050049100
2005 archeologisch
Zuiderplasdreef; Kavel A61
(NT - NT) Schip
3050057100
2005 archeologisch
Westerdreef; Kavel B13
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3050065100
2005 archeologisch
Ooststranddreef; Kavel B51
hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3050073100
2005 archeologisch
Torenvalkweg; Kavel C52
hout/houtskool; schip
(NTM NTL)
Schip
verwervingswijze niet te bepalen
Vondsten / sporen schip en aardewerk
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
Wonen
Schip
68
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Archis3 ZaakID 3050081100
Jaar Verwerving 2005 archeologisch
Toponiem Vondsten / sporen Meerkoetenweg; Kavel D25 hout/houtskool; schip
Datering (NTM NTM)
3050098100
2005 archeologisch
Eendenweg; Kavel D37
(NT - NT) Schip
3050105100
2005 archeologisch
Eendenweg; Kavel E14
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3050113100
2005 archeologisch
Vogelweg; Kavel E32
hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3050121100
2005 archeologisch
Vogelweg; Kavel E34
hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3050138100
2005 archeologisch: inspectie
Meeuwenweg; Kavel E48
hout/houtskool; schip
(NTM NTL)
Schip
3050146100
2005 archeologisch
Visvijverweg; Kavel G33
(NT - NT) Schip
3050154100
2005 archeologisch
Klokbekerweg; Kavel G35
3050268100
2005 archeologisch: (veld)kartering
Elandweg; Kavel J9
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTV NTM)
Schip
3050568100
2005 archeologisch
Dronterweg; Kavel S2
hout/houtskool; schip
(MELB NT)
Schip
3050640100
1975
Achterom; Kavel B55
hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3050649100
2005 archeologisch
Vlotgrasweg; Kavel F12
hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3050657100
2005 archeologisch
Natuurpark; Kavel F18
(NT - NT) Schip
3050665100
2005 archeologisch
Dronterweg; Kavel F60
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTL NTL)
Schip
3052300100
1963
Kavel G64
hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3055947100
2003 archeologisch: boring
Hanzelijn Nieuwe land
bot en vuursteen
(PALEO - Wonen NTL)
3064646100
1963
niet-archeologisch
Kavel A16
(NT - NT) Schip
3064654100
1965
niet-archeologisch: graafwerk
Kavel A40
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
3064662100
1964
niet-archeologisch
Kavel A58
(NT - NT) Schip
3064670100
1980
niet-archeologisch: graafwerk
Gordiaandreef; Kavel B71
hout/houtskool; roeiboot hout/houtskool; schip
(NTV NTV)
Schip
3064687100
1954
niet-archeologisch: baggerwerk
OF Dijkvak 2
hout/houtskool; schip
(NTM NTL)
Schip
3104976100
1992
niet-archeologisch
3116348100
1968
archeologisch: (veld)kartering
vuursteen; levallois-afslag, geretoucheerd aardwerk, houtskool en vuursteen
(PALEOM Wonen PALEOM) (NEO Wonen NEO)
niet-archeologisch: graafwerk
niet-archeologisch: graafwerk
Knarweg/Meerkoetenweg, Kavel D22/D23
Complextype Schip
(NT - NT) Schip
(NT - NT) Schip
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
69
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Archis3 ZaakID 3116372100
Jaar 1965
Verwerving niet-archeologisch: baggerwerk
Toponiem Ijsselmeer
Vondsten / sporen gewei; afval
Datering Complextype (PALEO - Wonen NT)
3116501100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Binnenhavenweg, Kavel A55
steengoed, schip, mantel
(NTV NTM)
Schip
3116712100
9999 verwervingswijze niet te bepalen
Oostvaardersplassen
schip
(MEL NT)
Schip
3117717100
1971
niet-archeologisch
Runderweg
(PALEO - Onbekend MEL)
3119823100
1954
niet-archeologisch: baggerwerk
Dijkvak I
schaaf van vuursteen en ondetermineerbaar aardewerk schip, anker, staaf en zwaard
(MELB MELB)
Schip
3136363100
2004 niet-archeologisch: baggerwerk
Enkhuizerzand 5
schip met anker
(NTL NTL)
Schip
3137132100
1999
niet-archeologisch: baggerwerk
(MEL NT)
Schip
3157334100
1998
archeologisch: boring
Ijsselmeer Houtribsluizen 1 schip met dobbelsteen van dierlijk bot. hout/houtskool; houtskool
3181026100
2005 archeologisch
Schouw; Kavel B19
hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3181034100
2005 archeologisch
Meerkoetenweg; Kavel D2
hout/houtskool; schip
(NTL NTL)
Schip
3181042100
2005 archeologisch
Knardijk; Kavel D16
(NT - NT) Schip
3181050100
2005 archeologisch
Meerkoetenweg; Kavel D31
3181059100
2005 archeologisch
Meeuwenweg; Kavel E46
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTM NTL)
Schip
3181067100
2005 archeologisch
Lisdoddeweg; Kavel F34
hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3181075100
2005 archeologisch
Klokbekerweg; Kavel G34
(NT - NT) Schip
3181091100
2005 archeologisch
Klokbekerweg; Kavel G73
3193209100
2005 archeologisch
Runderweg; Kavel G116
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
3194140100
2005 niet-archeologisch
Kavel E23
(NT - NT) Schip
3205707100
2005 archeologisch
Knardijk; Kavel D15
hout/houtskool; schip hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3218643100
1976
niet-archeologisch: graafwerk
Achterom; Kavel B55-II
hout/houtskool; schip
(NTM NTM)
Schip
3226816100
2007 niet-archeologisch: graafwerk
Runderweg; Kavel G158
hout/houtskool; schip
(NTV NTM)
Schip
3237970100
1967
Torenvalkweg, Kavel C60
waterschip met aardewerk gereedschap en een vergiet
(NTV NTM)
Schip
verwervingswijze niet te bepalen
(PALEO - Onbekend NEO)
(NT - NT) Schip
(NT - NT) Schip (NTV NTV)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
Schip
70
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Archis3 ZaakID 3274185100
Jaar 1999
Verwerving archeologisch: boring
3290311100
2014
niet-archeologisch: graafwerk
3997613100
2016
niet-archeologisch: duikactiviteiten
4002463100
2016
archeologisch: boring
4005152100
2016
4026878100
Toponiem
Vondsten / sporen hout/houtskool; houtskool
Datering (MESO NEO)
Complextype Onbekend
ijzer; anker
(ROMV NTL)
Onderdeel schip
Enkhuizerzand
schip
(NT - NT) Schip (-)
Geen
archeologisch: duikactiviteiten
Enkhuizerzand
geen archeologische indicatoren roer, plank, baar
(NT NTL)
Onderdeel schip
2016
niet-archeologisch: kartering
Enhuizerzand 4
schip
(-)
Schip
4618850100
2018
archeologisch: boring
A6 Noordzijde
(PALEOL Wonen - BRONS)
4635106100
2018
archeologisch: Versterking Houtribdijk proefputten/proefsleuven
vuursteen, houtskool, botmateriaal vuursteen; afval
4657196100
2018
archeologisch: inspectie
Talingweg, RDW Testbaan, hout; schip kavel OD41, wrak 53
(NT - NT) Schip
4723315100
2018
niet-archeologisch: duikactiviteiten
Marker Wadden, zandwinput 3
ijzer; anker
(NT - NT) Onderdeel schip
4754500100
2019
archeologisch: boring
Verbindingsweg en aansluiting A6 – N727
vuursteen; afslag
(MESO NEO)
5105757100
2021
niet-archeologisch: kartering
Marker Wadden
afslag en kling van vuursteen
5116473100
2021
archeologisch: boring
Runderweg
(PALEOM Wonen PALEOM) (-) Geen
geen archeologische indicatoren Tabel 4 Vondslocaties binnen de gemeentegrens van Lelystad. Bron: Archis 3 (d.d. januari 2023)
(PREH PREH)
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
Wonen
Wonen
71
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
4.3.4
Maritiem erfgoed en de waterbodem
Bij het opstellen van de kaarten met bekende maritieme vondstlocaties is gebruik gemaakt van de databases MACHU (Managing Archaeological Cultural Heritage Underwater)129, MaSS (Maritime Stepping Stones, hierin zijn ook alle 122 nieuwe aangetroffen scheepswrakken in de provincie Flevoland toegevoegd uit de database Vergane Schepen en het onderzoek van Van Popta 130), Archis3 en Scheepswrakken Database Flevoland 4. Tevens is een lijst met alle bekende anomalieën en NCN nummers binnen de grenzen van de gemeente Lelystad aangeleverd door Rijkswaterstaat. Daarnaast zijn de rapporten doorgenomen waar onderzoek heeft plaatsgevonden binnen de gemeente en zijn de coördinaten van de locaties waar archeologische resten zijn aangetroffen overgenomen. Alle data is vervolgens verwerkt tot één kaart met alle bekende maritiem archeologische resten binnen de gemeente Lelystad (zie Afbeelding 28). Op deze kaart met bekende onderzoeken ontbreekt echter het onderzoek dat tussen 2016 en 2020 is uitgevoerd door Periplus ArcheoMare in samenwerking met de AWN/LWAOW afdeling West-Friesland. De ingewonnen data is wel verwerkt omdat het rapport wel beschikbaar is gesteld door de gemeente.131 Ook de laatste versie van de Scheepswrakkendatabase Flevoland is gebruikt om scheepswrakken en ligging te verifiëren.132 Sinds 2008 zijn in totaal 62 onderzoeken ter plaatse van de waterbodem uitgevoerd.
Deze onderzoeken bestaan uit duikactiviteiten, geofysisch onderzoek, boringen en bureauonderzoeken. Bij slechts 11 van deze 62 onderzoeken zijn archeologische resten zijn aangetroffen. De vondstlocaties uit deze 11 onderzoeken zijn voornamelijk aangetroffen tijdens geofysisch onderzoek met behulp van side scan sonar, Multibeam Echo Sounder en magnetometer. Binnen sonaronderzoek is het maken van onderscheid in objecten en scheepswrakken erg lastig. Indien op een waarneming wordt gestuit kan enkel bepaald worden of het mogelijk een archeologische waarneming betreft. Indien dit zo is, wordt er een archeologische verwachting aan gekoppeld. Middels een duikonderzoek kan een waarneming worden geverifieerd. Dit is voor niet alle locaties al uitgevoerd. Deze waarnemingen zijn binnen het onderzoek opgenomen als vindplaatsen(103, 108 en 109). Enkele van de vondstlocaties zijn onderzocht tijdens een duikonderzoek, hiervan bleek een aantal geen wrak te zijn, maar een natuurlijk of moderne bodemverstoring. Andere contactpunten bleken inderdaad resten van scheepswrakken te zijn, waaronder het wrak bij de Markerwadden (Vindplaats 72). De (mogelijke) scheeps- en vliegtuigwrakresten staan afgebeeld op de afbeelding (zie Afbeelding 28). In totaal gaat het om 112 wraklocaties, waarvan 2 vliegtuigwrakken en één mogelijk vliegtuig- of scheepswrak.
De overige 109 locaties betreffen resten van scheepswrakken. Alle locaties zijn opgenomen als vindplaats. Vanuit de verschillende datasets zijn vooral puntlocaties beschikbaar, maar in het geval van scheepswrakken geldt dat in de omgeving nog losse vondsten kunnen worden gedaan, die verband houden met het schip, zoals lading. Voor de puntlocaties is daarom een buffer van 25 meter gehanteerd bij het aanduiden van de vindplaats.
129
MACHU: https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en-kaarten/overzicht/machu https://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/nieuws/2020/11/05/maritieme-database-uitgebreid-met-flevolandse-scheepswrakken-eneen-wrakkenkalender – Geraadpleegd op 28-04-2023 en 28-8-2025. 131 Van den Brenk 2021. 130
132
Popta 2024.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
72
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 27 Verwervingsmethoden op de waterbodem. Bron: Archis (d.d. januari 2023)133
133
Ook hier geldt dat relevante onderzoeken uit 2023 en 2024 meegenomen zijn in de inventarisatie, indien deze tijdens het project beschikbaar zijn geworden, zoals Popta, 2024.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
73
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Ondanks dat in het gehele gebied onderzoek is uitgevoerd, zijn er slechts twee specifieke clusters op water waar vlakdekkend onderzoek is uitgevoerd. Dit is goed te zien op de kaart, waar veel wrakken nabij de Markerwaardijk bij Enkhuizen liggen, en in het westen van het plangebied, in het Hoornse Hop. Dit kan verklaren waarom er in de rest van het plangebied (relatief) weinig wraklocaties bekend zijn. Tevens is het opvallend dat er in het zuiden bij de Oostvaardersdijk vrijwel geen vondstlocaties bekend zijn terwijl ook hier onderzoek is uitgevoerd. In dit gedeelte liggen wel de Oostvaardersplassen en de haven van Lelystad: mogelijk zijn in het verleden eventuele wrakken al geborgen. Hiervan is echter geen informatie bekend. Op land lijkt de concentratie gelijkmatiger verspreid. Met name in de stad en de weilanden zijn wrakken bekend, terwijl in het natuurgebied Oostvaardersplassen minder vondstlocaties bekend zijn. Ten aanzien van de verspreiding van scheepswrakken heeft Y. Popta in 2012 een onderzoek gepubliceerd waarbij een ruimtelijke analyse is uitgevoerd op de bekende scheepswrakken.
In dit onderzoek komt naar voren dat op basis van de huidige gegevens dat concentraties van wrakken veelal kunnen worden verklaard door vaarroutes, een hogere mate van verzanding of de aanwezigheid van een belangrijke aanmeerplek, zoals Schokland of Kuirne.134 Ook worden lege gebieden nader bekeken binnen deze studie, maar hier lopen de redenen meer uiteen, waardoor eigenlijk geconcludeerd kan worden dat lege gebieden voornamelijk kennislacunes zijn (geen onderzoek - Oostvaardersplassen, reeds bebouwd) of al verstoord (verploegd). In een enkel geval blijkt mogelijk sprake van een verzonken eiland (ten noorden van Urk).135 Een ander opmerkelijk detail is dat er veel verschil is tussen de verschillende datasets. In Archis3 (33 bekende wraklocaties) zijn slechts 5 scheepswrakken in water bekend (Oostvaarderplassen meegerekend), terwijl uit de onderzoeksrapporten die betrekking hebben tot de waterbodem van het Markermeer blijkt dat dit veel meer bekende locaties zouden moeten zijn (67 bekende wraklocaties). Daarnaast komt de database (22 bekende wraklocaties) grotendeels overeen met de wraklocaties uit Archis3, maar alleen op land. Uit MACHU zijn slechts 2 scheepswrakken bekend, waarvan 1 in geen andere database voorkomt.
De (mogelijke) wrakresten die zijn gehaald uit de verschillende rapporten van de verschillende onderzoeken komen ook niet overeen met andere bekende vondstlocaties. De NCN contactpunten komen ook vaak niet overeen met de bekende archeologische waarden uit de andere databases/onderzoeken (22 van de 43). Wanneer de overige contactpunten erbij worden gepakt (Nader in te vullen en Bodemverstoringen), zijn er nog eens 6 punten die overeenkomen met locaties van (mogelijke) scheepswrakken en -resten. In Tabel 5 Alle bekende uitgevoerde archeologische onderzoeken (Bron: Archis3).is een kort overzicht weergeven van de onderzoeken. In totaal zijn van de 112 vondstlocaties 13 scheepswrakken opgegraven. De overige wrak- en vondstlocaties zijn nog aanwezig (zie Afbeelding 29). De meeste scheepswrakken op land zijn fysiek of wettelijk beschermd.
134
Popta 2012, 34-35.
135
Popta 2012, 38-39.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
74
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
Afbeelding 28 Locaties scheeps- en vliegtuigwrakken uit verschillende databases. Bron: NCN, MACHU, SDF4, Archis.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
75
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
ZaakID
Verwerving
Opmerking
2054576100
Archeologisch: begeleiding
Aanvullend onderzoek bij randen wraklocatie.
2087949100 2163829100
Niet-archeologisch Archeologisch: bureauonderzoek
Onderzoek op 5 contactpunten, geen van punten is wrak
2180352100
Archeologisch: boring
Geen indicatie van cultuurlagen of vondsten
2197493100
Archeologisch: bureauonderzoek
2207569100
Archeologisch: onderwaterarcheologie
2228045100
Archeologisch: bureauonderzoek
2240795100
Archeologisch: onderwaterarcheologie Archeologisch: bureauonderzoek
Geen aanwijzingen voor aanwezigheid van intacte archeologische vindplaatsen tijdens veldonderzoek
Archeologisch: onderwaterarcheologie Archeologisch: geofysisch onderzoek
Mogelijk 2 metalen wrakresten bij Markerwaardijk
2321940100 2332065100 2354519100
Ivo-Opwateronderzoek, SSS + SbP. Geen anomalieën waargenomen die wijzen op de aanwezigheid van archeologische resten in de bodem.
Zie 2332065100
2359825100
Archeologisch: bureauonderzoek
2392395100
Archeologisch: bureauonderzoek
2420290100
Archeologisch: bureauonderzoek
2429622100
Archeologisch: begeleiding
Nog geen rapport beschikbaar
2440849100
Bureauonderzoek
2454302100
Archeologisch: onderwaterarcheologie Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek
2457616100
Archeologisch: bureauonderzoek
2474529100
Archeologisch: boring
2475663100
Archeologisch: bureauonderzoek
2479851100
Archeologisch: bureauonderzoek
2480003100
Geen cultuurhistorische waarden op locaties anomalieën
3297173100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek
3977785100
Archeologisch: begeleiding
Geen info mbt archeologie
3979704100
Geen archeologische waarden
3979972100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: boring
3984320100
Archeologisch: bureauonderzoek
3984750100
Archeologisch: bureauonderzoek
3987634100
11 locaties met archeologische verwachting bij Houtribdijk
3991043100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek
4005152100
Archeologisch: duikactiviteiten
4 scheepswrakken houtribdijk
4013399100
Archeologisch: boring
2 scheepswrakken (al ingetekend), 1 vliegtuigwrak (al ingetekend)
4015326100
Archeologisch: geofysisch onderzoek
Boeisteen met ankerketting, kabelspoor. Niet archeologisch
2446413100
2484110100
40 sonarcontacten met archeologische verwachting Markerwadden--> Duikonderzoek advies (zie 4018997100)
Drie archeologisch relevante landschapsbeelden - geen vondsten
Geen archeologische waarden aangetroffen.
Verhoogde kans menselijke activiteit
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
76
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad
ZaakID
Verwerving
Opmerking
4018997100
Archeologisch: duikactiviteiten
Contact 31 is scheepswrak
4035033100
Contacten 12, 48 en 49 mogelijk archeologisch
4550697100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: boring
4554333100
Archeologisch: boring
Geen archeologische verwachting
4554999100
Archeologisch: bureauonderzoek
4559948100
Archeologisch: bureauonderzoek
4563616100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek
4550672100
4572712100 4576082100 4576114100 4577387100 4581460100 3997710100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: boring
1 klein wrakje Geen archeologische verwachting
Geen archeologische verwachting Geen archeologische verwachting
Geen archeologische waarden Kans op archeologische resten rondom boring 6
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: proefputten/proefsleuven Archeologisch: bureauonderzoek
11 mogelijke wraklocaties (zie 3987634100)
Geen archeologische verwachting
4900349100
Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: geofysisch onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek
4928140100
Archeologisch: bureauonderzoek
5103286100
Geen archeologische resten
5125212100
Archeologisch: onderwaterarcheologie Archeologisch: bureauonderzoek
5154810100
Archeologisch: boring
Nog geen rapport beschikbaar
4635106100 4676863100 4678597100 4745364100 4870055100 4883226100
Boring: fragmenten vuursteen. Geen rapport beschikbaar
12 scheepswrakken, 1 vliegtuigwrak 17 scheepswrakken, 1 vliegtuigwrak (aanvulling op 4745364100) Geen nieuwe wraklocaties
5292219100
Archeologisch: 1 scheepswrak, conceptrapport ingeleverd, NCN 30340 V2416. onderwaterarcheologie Vindplaatsnummer 73 Tabel 5 Alle bekende uitgevoerde archeologische onderzoeken (Bron: Archis3).
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2752, 100%-versie, versie 3., d.d. 29 augustus 2025
77
V22-5035: Verantwoordingsrapport en inventarisatie Erfgoedbeleid Lelystad, gemeente Lelystad