3042 Onderzoeksrapportage van RKC WVOLV naar participatie in de regionale energiestrategieën

27 Bron: Monitor RES 1.0, een analyse van de Regionale Energie Strategieën 1.0, Planbureau voor de Leefomgeving 28 Bron: RES 1.0 Holland-Rijnland

Pagina 22

Participatiemomenten en -vormen ten behoeve van de RES op de participatieladder Informeren ▪

Raadplegen

Mee beslissen

Mee realiseren

Vragenlijst onder deelnemers klimaattafel over energietransitie (juni 2020) Bijeenkomst voor ondernemers en inwoners (6 juli 2020)

Wassenaar

▪

Voorschoten

▪

Online inloopavond RES (26 januari 2021)

▪

Webinar transitievisie warmte ondernemers (3 oktober 2020) Webinar transitievisie warmte inwoners (27 oktober 2020) Webinar Zon en Wind (13 januari 2021) Rondom de totstandkoming van de RES zijn geen participatiemomenten georganiseerd, wel rondom de totstandkoming van de LES. Een deel van de uitkomsten van de participatiemomenten rondom de LES hebben indirect als input gediend voor de RES 1.0. Inwonerconsultatie op concept RES door raad (8 juli 2020) Stellingen op online participatie platform (november 2020) Online bewonersavond zonneveld Slootweg (25 november 2020) Online bewonersavond zonneveld Roeleveenseweg (26 november 2020)

Oegstgeest

▪ ▪ ▪

LeidschendamVoorburg ▪ ▪ Zoetermeer

▪ ▪

Tabel 3.1: participatiemomenten en -vormen in de verschillende gemeenten.

Pagina 23

3.3 Resultaten uitgevoerde participatie HOLLAND RIJNLAND (VOORSCHOTEN, OEGSTGEEST) Participatie heeft plaatsgevonden na de ontwikkeling van de concept RES in drie stappen: 1 Er is een regionale enquête uitgezet onder inwoners van de gemeenten; 2 Er zijn drie digitale informatiebijeenkomsten georganiseerd voor inwoners van gemeenten; 3 Er is lokale participatie uitgevoerd door de gemeenten.

In de RES 1.0 van Holland Rijnland wordt verslag gedaan van de opbrengst van het door de regio georganiseerde participatieproces. Dat wordt ook gedaan per gemeente. Het is echter niet helder in hoeverre de opbrengst van participatie van invloed is geweest op de RES 1.0 en hoe dat door de raden is afgewogen. Raden hebben wel hun zienswijze kunnen geven op de concept-RES maar er is niet op een voor belanghebbenden navolgbare wijze vastgelegd hoe en welke opbrengsten uit lokale participatietrajecten zijn verwerkt in de RES 1.0. Dit is een belangrijk aandachtspunt want zoals eerder genoemd geeft het Klimaatakkoord aan dat de wensen en zorgen van burgers en bedrijven zichtbaar moeten meewegen in de keuzes die overheden maken29. ROTTERDAM-DEN HAAG (WASSENAAR, LEIDSCHENDAM-VOORBURG, ZOETERMEER) Er is geen participatietraject uitgevoerd vanuit de regio. De gemeenten Zoetermeer, Wassenaar en Leidschendam-Voorburg hebben daarmee zonder regionale kaders zelf een lokaal participatietraject uitgevoerd. Dit is logischerwijs het gevolg van het feit dat de regio ervoor heeft gekozen om geen participatie op regionaal niveau te organiseren. De opbrengsten van lokale participatietrajecten zijn niet in een apart document gestuurd naar de regio. Er is ook, in tegenstelling tot de regio Holland-Rijnland, in de RES 1.0 geen verslag gedaan van de opbrengst van lokale participatie.

Wel is in de RES 1.0 verslag gedaan van het proces van participatie in verschillende gemeenten30. Dat is gedaan met een zogenaamde ‘Quickscan participatie RES Rotterdam-Den Haag’. De uitkomst van deze quickscan is op hoofdlijnen dat er zeer veel variatie is van participatieactiviteiten van de gemeenten in de regio en dat de meeste gemeenten de gesprekken met belanghebbenden hebben gevoerd om hun plannen aan te vullen en te toetsen.

In de gemeenten Wassenaar en Leidschendam-Voorburg is verder niet helder in hoeverre de opbrengst van participatie van invloed is geweest op de RES 1.0 Ook hier is, net zoals de gemeenten in de regio Holland-Rijnland, het niet helder hoe opbrengsten van lokale participatietrajecten door de raden zijn afgewogen, want: > Doel van het lokale participatietraject in Wassenaar was om de opbrengsten te delen met de gemeenteraad die daarmee hun zienswijze op de concept RES konden geven. De opbrengst van het lokale participatietraject in Wassenaar is echter niet zichtbaar vastgelegd, bijvoorbeeld in een apart document. Er is niet op een navolgbare wijze vastgelegd hoe, wat en in welke mate opbrengsten uit lokale participatieactiviteiten zijn verwerkt in de zienswijze van de raad. > In Leidschendam-Voorburg heeft geen lokale participatie plaatsgevonden specifiek voor de totstandkoming van de RES 1.0. Wel heeft Leidschendam-Voorburg zich ingezet voor het ontwikkelen van een Lokale Energiestrategie (LES), waar wel een lokaal participatietraject voor is ingezet. Uit interviews met ambtenaren blijken de opbrengsten van de LESparticipatieactiviteiten, die plaatsvonden voor de deadline van de RES, zijn meegenomen in een Uitgangspuntennotitie die de raad heeft vastgesteld en welke heeft gediend als input voor de RES 1.0. De participatieopbrengsten zijn niet navolgbaar verwerkt.

De opbrengsten van het

29 Bron: Monitor RES 1.0, een analyse van de Regionale Energie Strategieën 1.0, Planbureau voor de Leefomgeving 30 Bron: RES 1.0 regio Rotterdam-Den Haag

Pagina 24

gehele participatietraject zijn vervat in een document, maar ook daarvan is de opbrengst niet op een traceerbare en daarmee navolgbare wijze verwerkt in de Lokale Energiestrategie. De gemeente Zoetermeer wijkt hier in positieve zin van af. In Zoetermeer is het wel helder hoe de opbrengsten van het lokale participatietraject door de raad is afgewogen: > De opbrengst van het lokale participatietraject is zichtbaar gemaakt in een apart verslag; > De raad is hierover geïnformeerd door het college, met als doel dat de raad dit mee kon laten wegen in de zienswijze die zij aan de regio konden geven; > De opbrengst van participatietrajecten is daar ook daadwerkelijk onderwerp geweest van het debat in de raad. Het is ook navolgbaar hoe, wat en in welke mate opbrengsten uit het lokale participatietraject zijn verwerkt in deze zienswijze doordat de gemeente dit apart heeft verwerkt in een nota.

Pagina 25

Deel II

evindingen per gemeente

In dit deel worden de onderzoeksvragen van het onderzoek beantwoord per gemeente, zie het onderstaande kader voor de onderzoeksvragen. Per gemeente starten we direct met de beantwoording van de centrale vraag. De deelvragen worden verder beantwoord in de navolgende paragrafen. De vragen worden beantwoord op basis van: 1 Resultaten uit online enquêtes die zijn uitgezet onder belanghebbenden uit de lokale samenleving, voor zover deze hebben deelgenomen aan participatiemomenten en de gemeenten hiervoor de contactgegevens hebben aangeleverd aan de onderzoekers. In dit onderzoek wordt onder ‘belanghebbenden’ verstaan inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties. 2

Daaropvolgende groepsgesprekken met belanghebbenden die de online enquête hebben ingevuld en hebben aangegeven deel te willen nemen aan een groepsgesprek.

3

Gesprekken met het openbaar bestuur (raads- en collegeleden) en ambtelijk projectleiders.

Centrale vraagstelling PARAGRAAF BEOORDELING VAN BELANGHEBBENDEN EN LESSEN Hoe beoordelen belanghebbenden uit de lokale samenleving die hebben deelgenomen aan participatie in het kader van de RES, het participatieproces dat door de verschillende gemeenten is georganiseerd?

Deelvragen PARAGRAAF LOKALE KADERS: BELEID EN PARTICIPATIEPLAN 1 Welk lokaal beleid en lokale kaders heeft de gemeente voor participatie in het algemeen? 2 Is er een lokaal participatieplan opgesteld en vastgesteld? PARAGRAAF UITVOERING VAN PARTICIPATIE 3 Wanneer en in welke vorm heeft inwonersparticipatie plaatsgevonden? 4 Hoe heeft ‘lokaal eigenaarschap’ een plek gekregen? 5 Wanneer en hoe heeft de gemeente gezorgd voor een dialoog met zowel de gemeenteraad en inwoners? PARAGRAAF RESULTATEN VAN PARTICIPATIE 6 Wat zijn de resultaten van participatie tot op heden? 7 Welke ervaringen heeft de gemeente opgedaan bij participatie rondom de RES 1.0 en hoe zijn deze ervaringen verder geborgd voor het vervolgproces?

Pagina 26

1

Wassenaar 1.1 Het oordeel van belanghebbenden over de participatieaanpak Onderzoekers hebben 200 deelnemers aan participatie activiteiten aangeschreven om een enquête in te vullen. Daarvan hebben 42 deelnemers (22%) de enquête ingevuld. Het onderstaande kader bevat het oordeel van belanghebbenden over het participatietraject. Tevens voegen we daaraan toe hoe de gemeente zelf tegen de aanpak van participatie aankijkt. We lichten dat verder toe onder het kader. Oordeel van belanghebbenden Belanghebbenden beoordelen het uitgevoerde participatietraject door de gemeente Wassenaar met een lichte voldoende: een cijfer 6 Zij zijn met name kritisch over het de besluitvorming en de afweging van belangen door de gemeente. Zij herkennen namelijk hun inbreng niet in het eindresultaat en hebben verder ook geen zicht op de vervolgstappen. Hoe kijkt de gemeente hier tegenaan? De gemeente had meer uit de samenwerking met belanghebbenden willen halen maar dat is niet gelukt. De gemeente is niet toegekomen aan daadwerkelijke samenwerking met belanghebbenden rondom de totstandkoming van de RES. Door tijdsdruk, en de maatregelen rondom het coronavirus , was er onvoldoende tijd voor een goede voorbereiding.

Toelichting Het gemiddelde cijfer dat de deelnemers die de enquête hebben ingevuld geven aan de aanpak van participatie is een 6. Dit geeft een algemeen beeld van hun ervaring met de participatieaanpak van de gemeente. Hieronder zoomen we daar verder op in met hulp van de vier kwaliteitsmaatstaven voor inwonersparticipatie. De resultaten uit de enquête worden per kwaliteitsmaatstaf gepresenteerd in de tabel onder deze toelichting. REALISATIEKRACHT EN DEMOCRATIE Een relatief klein aantal deelnemers die de enquête hebben ingevuld geven aan dat participatie heeft bijgedragen aan meer draagvlak en bewustzijn bij inwoners. Ter illustratie een opmerking van een de deelnemers: “Je wordt hierdoor wel geattendeerd op de energietransitie en de noodzaak te stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen.”31. Ook wordt de oprichting van de Wassenaarse Energie Coöperatie als positief resultaat gezien.

Daarentegen is het algemene beeld uit de enquête dat de deelnemers ideeën hebben aangedragen, maar dat ze die niet terug zien in het eindresultaat. Men is daarover niet tevreden, dat blijkt uit de onderstaande tabel onderdeel ‘Realisatiekracht’. Ook blijkt uit deze tabel onderdeel ‘Democratie’ dat deelnemers negatief oordelen over de mate van invloed op de besluitvorming en op de manier waarop hun belangen zijn afgewogen en hun inbreng is behandeld.

31 Bron: enquête.

Pagina 27

KWALITEIT VAN SAMENWERKING EN VORM Uit de onderstaande tabel onderdeel ‘Kwaliteit van samenwerking’ blijkt verder dat belanghebbenden kritisch staan ten aanzien van de tijdigheid en relevantie van informatie, en de mate waarin zij zich serieus genomen voelen.

Hierop is verder ingegaan in vervolggesprekken in dit onderzoek. Daaruit blijkt dat er geen heldere verwachtingen zijn uitgesproken richting belanghebbenden over de inhoud en het proces en zij twijfelen ook of de gemeente dit scherp heeft. Zo beschrijft een van de deelnemers het traject als: “De blinden leken de doven te begeleiden.”32 Dat geldt ook voor het zicht op het vervolgproces. Met betrekking tot de vervolgstappen geven de deelnemers namelijk een onvoldoende, zie onderdeel ‘Professionele vormgeving’. Men heeft geen goed beeld bij wat de verdere ontwikkelingen zijn en hoe zij daarin een rol kunnen spelen. REALISATIEKRACHT

DEMOCRATIE

De opgave zo slagvaardig, slim, snel en/of efficiënt mogelijk realiseren

De stem van de samenleving is vertegenwoordigd en klinkt door

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

nieuwe/betere ideeën, inzichten, oplossingen? meer ambitie of kwaliteit door bundelen krachten? snellere realisatie van de opgave? het delen van verantwoordelijkheid? meer bereiken door samenwerking met partners? herkennen inbreng in resultaat?

Volgens deelnemers

++ ++ -/+ + + --

steun voor inhoud plan/project/initiatief? tevredenheid over proces ongeacht inhoud? meer invloed op besluitvorming? grotere betrokkenheid en deelname? wederzijds begrip en vertrouwen? een zorgvuldige afweging van alle belangen? duidelijk maken hoe belangen zijn meegewogen? duidelijk maken hoe inbreng is behandeld?

Volgens deelnemers

+ +/+/-

KWALITEIT VAN SAMENWERKING

PROFESSIONELE VORMGEVING

Goed teamspel: constructieve interactie en duidelijkheid voor iedereen

Een goede voorbereiding en een goed werkende aanpak in de praktijk

Was er voor en tijdens het traject sprake van…

Was er voor en tijdens het traject sprake van…

duidelijkheid over inhoudelijke kaders? een open houding bij de gemeente? een open houding bij de andere deelnemers? open en constructieve interactie? op elkaar voortbouwen? prettige omgang en bejegening? tijdige en relevante informatie? voelen participanten zich serieus genomen?

Volgens deelnemers

+ + + ++ + + +/+/-

een duidelijk doel van de vragenlijst? een heldere vraagstelling? werkende werkvormen bij bijeenkomsten? informatie vooraf die hielp bij inbreng? duidelijke vervolgstappen?

Tabel II 1.1: beoordeling deelnemers van Participatietraject RES gemeente Wassenaar.

32 Bron: interviews.

Volgens deelnemers

++ ++ + +/-

Pagina 28

1.2 Lokale kaders: beleid en participatieplan Tot 16 november 2021 beschikte de gemeente Wassenaar over een Inspraakverordening en de Verordening op het burgerinitiatief. Beide verordeningen zijn op deze datum vervangen door een nieuwe Verordening inwonersparticipatie waarin de gemeente het volgende voor ogen heeft: “De inwoners van Wassenaar te stimuleren om vroegtijdig bij het ontwikkelen van beleid betrokken te raken, maar ook om zelf initiatief te tonen om iets te kunnen betekenen voor ons mooie dorp. Dit alles binnen vooraf duidelijke kaders, waardoor teleurstelling wordt voorkomen en afwegingen in het algemeen belang gemaakt kunnen worden door het gemeentebestuur dat daar een eigen kaderstellende en -bewakende rol heeft.”33 De verordening behandelt34: • Inwonersparticipatie, waarbij inwoners en maatschappelijke partijen door de gemeente gevraagd worden te participeren in het beleidsproces. Hierbij gaat het vooral om het realiseren van voldoende draagvlak; • Overheidsparticipatie bij maatschappelijke initiatieven.

De wijze waarop de gemeente participeert is dan afhankelijk van het initiatief; • Uitdaagrecht (Right to Challenge), waarbij inwoners of maatschappelijke partijen de uitvoerende taken van het college kunnen overnemen; • Inspraak bij de besluitvorming, een formele procedure zoals geregeld in verschillende wetten waarbij het vooral gaat om het afwegen van belangen; • Een combinatie van de bovengenoemde vormen. Gemeente Wassenaar heeft voor de participatie rondom de totstandkoming van de RES 1.0 geen apart participatieplan opgesteld en de raad heeft daartoe ook niets vastgesteld of zichtbaar invloed gehad. Voor de participatie rondom de RES 1.0 heeft de gemeente het tijdspad van de energieregio Rotterdam-Den Haag gevolgd. Een ambtelijk projectleider geeft aan: “We merkten vanzelf wanneer we een stap moesten zetten op participatie.”35

33 Raadsvoorstel ‘Vaststelling Verordening inwonersparticipatie gemeente Wassenaar 2021’, 16 november 2021, p. 2. 34 Raadsvoorstel ‘Vaststelling Verordening inwonersparticipatie gemeente Wassenaar 2021’, 16 november 2021, p. 2. 35 Bron: interviews.

Pagina 29

1.3 Uitvoering van participatie Tijdspad en vorm VRAGENLIJST KLIMAATTAFEL (JUNI)

jun 20

WEBINAR ZON OP DAK (23 NOV)

jul 20

aug 20

sep 20

okt 20

nov 20

INFORMATIE BIJEENKOMST INWONERS EN ONDERNEMERS (6 JULI)

ENQUÊTE Binnen de gemeente Wassenaar wordt regelmatig een Klimaattafel georganiseerd als een permanent lopend onderdeel van participatie. Ieder kwartaal komen inwoners en inhoudelijke experts op dit thema bij elkaar. Van dit bestaande platform is gebruik gemaakt. In juni 2020 zijn 200 mensen die aan de Klimaattafel hebben deelgenomen benaderd voor het invullen van een vragenlijst. Het doel van de vragenlijst was om inzicht te krijgen in hoe de deelnemers naar de energietransitie kijken met als doel zicht te krijgen op welke algemene denkbeelden hierover bestaan, wat de emoties zijn en zicht te krijgen op met wie de gemeente aan de Klimaattafel zit.

Aanvullend op de Klimaattafel is de vragenlijst ook gemeentebreed uitgezet via social media kanalen. Ongeveer 25 mensen hebben deze vragenlijst ingevuld. INFORMATIEBIJEENKOMST INWONERS EN ONDERNEMERS Na de verwerking van de uitkomsten van de vragenlijsten is een informatieavond georganiseerd op 6 juli 2020. Ongeveer 10 deelnemers hebben aan deze informatiebijeenkomst deelgenomen. De uitkomsten van de enquête zijn toegelicht en er is ruimte geboden voor discussie hierover. Tijdens deze bijeenkomst zijn ook nog aanvullend op de enquête enkele tientallen reacties gekomen.

Het doel van de bijeenkomst was het ophalen van input vanuit inwoners en deze in de vorm van een verrijking van het collegeadvies met betrekking tot de wensen en bedenkingen op de concept RES aan de raad voor te leggen. WEBINAR ZON OP DAK Een van eerste concrete acties vanuit de doelstellingen van de RES was Zon op Dak. Dit betreft een webinar op 23 november 2020 waar 80 mensen naar hebben gekeken. Het webinar was gericht op het informeren van deelnemers over wat zij zelf kunnen doen. Het webinar was gericht op een doelgroep van eigenaren met een groot dak: instanties met grote daken en niet zozeer de individuele inwoners. Dit onderwerp was ook een van de weinige onderwerpen waar de gemeente

Pagina 30

van meende iets concreets met de doelgroep te kunnen bespreken. De overige onderwerpen, zoals zoekgebieden, zijn volgens de gemeente hiervoor te abstract van aard. Tijdens het webinar Zon op Dak is ook de verbinding gelegd met een lokale energiecoöperatie. Hierdoor werd het webinar concreet en stond in het teken van ‘realiseren’, in plaats van enkel informeren en raadplegen. Deze bijeenkomst zien wij dan ook als een vorm van projectparticipatie, dat veel verder gaat dan participatie rondom de totstandkoming van de RES 1.0. De RES 1.0 is immers een beleidsplan en nog geen uitvoerings- op projectplan. Lokaal eigenaarschap Onder lokaal eigenaarschap verstaan we dat actoren uit de lokale samenleving ook daadwerkelijk een bijdrage leveren, of gaan leveren, aan de doelen van de energietransitie. Dus niet alleen ‘meedenken’ maar ook ‘meedoen’. Het laatste door bijvoorbeeld ook zelf energie op te wekken via hernieuwbare energiebronnen danwel mee te investeren in collectieve projecten daartoe. De RES is een strategie en is voor sommige participanten op te vatten als een startpunt van de energietransitie, anderen zijn al veel verder dan dat en zijn los van plannen van de overheid allang bezig met hun eigen energietransitie. Denk hierbij aan de lokale energiecoöperatie die zoals hiervoor genoemd is verbonden met het webinar Zon op Dak. Deze groep laat al lokaal eigenaarschap zien.

In dat licht heeft binnen Wassenaar het lokaal eigenaarschap een plek gekregen in de aanpak van participatie. Dat heeft strikt genomen echter niet veel van doen met de participatie rondom de totstandkoming van de RES 1.0, daar is het lokaal eigenaarschap geen bijzonder onderwerp geweest voor participatie. Dialoog en betrokkenheid raad Na het gereedkomen van de concept RES is binnen Wassenaar een wensen- en bedenkingenprocedure voor de raad in gang gezet, inclusief een informatiesessie en een raadsvergadering. De uitkomst van deze wensen- en bedenkingenprocedure is in een brief door de gemeente Wassenaar aan de voorzitter van de RES regio Rotterdam-Den Haag gestuurd, als de input voor de RES 1.0. De opbrengst van het participatietraject binnen Wassenaar is hierin verwerkt door het college. De raad heeft vervolgens van de regio nog een terugkoppeling ontvangen van de verwerkingswijze van de ingediende wensen en bedenkingen in een nota van beantwoording. Tot slot heeft de raad de RES 1.0 op 14 juni 2021 vastgesteld. Uit gesprekken is naar voren gekomen dat de participatieopbrengst ter overweging is meegegeven aan de raad als ondersteuning in hun wensen- en bedenkingenprocedure. Onderzoekers beschikken verder niet over een document dat de participatieopbrengst weergeeft of een verslag van de participatiemomenten.

Het is voor de onderzoekers dan ook niet mogelijk gebleken om na te gaan of de participatieopbrengst zich ook daadwerkelijk een weg heeft gevonden naar de input van gemeente Wassenaar voor de RES 1.0. Belanghebbenden die hebben deelgenomen aan de participatiemomenten hebben hier ook hun bedenken bij, zie de volgende paragraaf.

1.4 Resultaten van participatie en ervaringen Resultaat volgens belanghebbenden Belanghebbenden die hebben deelgenomen aan de participatiemomenten geven aan hun inbreng niet terug te zien in afwegingen die door de raad zijn gemaakt en herkennen hun eigen inbreng niet in het eindresultaat van de RES. Ideeën en inzichten die zij hebben aangedragen zijn niet transparant teruggelegd bij de deelnemers en de inbreng van deelnemers is niet voorgelegd aan de

Pagina 31

raad. Ook geven deelnemers aan geen goed zicht op waartoe participatie zou moeten bijdragen en wat voor proces hiervoor was ingericht. Illustratief zijn de volgende uitspraken van deelnemers36: • “Geef meer richting door vooraf informatie te verstrekken, beter voorbereiden op interactieve sessies, bevindingen achteraf delen met deelnemers en geïnteresseerden, vervolgstappen communiceren en ga inhoudelijker op gestelde kansen en beperkingen in” • “Ik heb meerdere kennissen in mijn buurt vragen gesteld over RES, niemand weet wat dit is. Soms wordt het ‘Klimaattafel Wassenaar’ genoemd andere keren ‘Wassenaar van het gas af’, een hele brij aan kreten maar geen samenhang.” • “Zorg voor energie is een taak van de overheid en moet niet aan de individuele burger worden opgelegd. Technische problemen moeten door techneuten worden opgelost en niet door onkundige ambtenaren of politici. Luister wat meer naar ervaringsdeskundigen en ingenieurs.” Ervaringen van de gemeente De ambtelijke projectleiding geeft aan dat belanghebbenden veel meer behoefte hebben aan concretisering. Lessen die getrokken worden zijn: • “Eerst technisch de inhoud, dan gesprekken met bewoners.”37.

• “Kom in Wassenaar met een specifiek programma over wat te doen met de energietransitie voor het enorme bestand aan moeilijk te isoleren grote en oude panden, veelal bewoond door oudere bewoners.” 38 Bij de totstandkoming van de RES 1.0 en heeft de gemeente de nodige tijdsdruk ervaren: “De RES 1.0 moest onder stoom en kokend water worden opgeleverd.”39 Tegelijkertijd speelden de maatregelen rondom het coronavirus Covid-19 daarbij ook parten en de gemeente Wassenaar had een meer gestandaardiseerde aanpak vanuit de regio als wenselijk ervaren. In gesprekken met de ambtelijke projectleiding van Wassenaar wordt dan ook aangegeven dat de voorbereiding van de participatieaanpak een behoorlijke worsteling was. Steun vanuit de regio werd niet gegeven omdat het uitgangspunt van de regio Rotterdam-Den Haag was dat op gemeentelijk niveau het best de inschatting gemaakt kan worden welke vorm van participatie geschikt is. De portefeuillehouder van de gemeente geeft ook aan dat voor de belanghebbenden binnen de gemeente Wassenaar qua participatie er niet alles uitgehaald is wat er mogelijk in zat40: > De gemeente is in dit traject niet aan de verfijning toegekomen waarin ze zich naast informeren van inwoners ook richten op meedenken door de inwoners. De reden hiervoor is dat de gemeente zelf geen goed beeld had waar de participatie precies zicht op moest gaan geven.

> Ook had de gemeente niet voldoende inhoudelijke kennis in huis om belanghebbenden op het daarvoor benodigde niveau te betrekken. De keuze is daarom uiteindelijk gemaakt om belanghebbenden te betrekken bij de totstandkoming van de transitievisie warmte. Het oordeel van de gemeente was dat dit onderwerp veel tastbaarder is voor belanghebbenden.41 Borging van ervaringen Er heeft door de gemeente tot op heden verder geen evaluatie plaatsgevonden van het proces van participatie. Daarmee zijn lessen tot op heden nog niet vastgelegd en geborgd voor het vervolgtraject.

36 37 38 39 40

Bron: enquête. Bron: interviews. Bron: enquête. Bron: interviews Bron: interviews

41 Bron: interviews.

Pagina 32

2

Voorschoten 2.1 Het oordeel van belanghebbenden over de participatieaanpak Onderzoekers hebben 57 deelnemers aan de participatie activiteiten aangeschreven om een korte enquête in te vullen. Dat waren deelnemers aan door de regio en door de gemeente georganiseerde activiteiten. Daarvan hebben 33 deelnemers (57%) de enquête ingevuld. Het onderstaande kader bevat het oordeel van belanghebbenden over het participatietraject. Tevens voegen we daaraan toe hoe de gemeente zelf tegen de aanpak van participatie aankijkt. We lichten dat verder toe onder het kader. Oordeel van belanghebbenden Belanghebbenden beoordelen het uitgevoerde participatietraject door de gemeente Voorschoten met een lichte onvoldoende: een cijfer 5 Zij zijn met name kritisch over het de besluitvorming en de afweging van belangen door de gemeente. Zij herkennen namelijk hun inbreng niet in het eindresultaat en hebben geen idee van hoe en in hoeverre hun inbreng is meegewogen. Hoe kijkt de gemeente hier tegenaan De gemeente had ruimer de tijd willen hebben en daardoor in de voorbereiding meer de bedoeling van participatie centraal willen stellen in plaats van de vraag ‘welke participatie activiteit gaan we organiseren’? Toelichting Het gemiddelde cijfer dat de deelnemers die de enquête hebben ingevuld geven aan de aanpak van participatie is een 5.

Dit geeft een algemeen beeld van hun ervaring met de participatieaanpak van de gemeente. Hieronder zoomen we daar verder op in met hulp van de vier kwaliteitsmaatstaven voor inwonersparticipatie. De resultaten uit de enquête worden per kwaliteitsmaatstaf gepresenteerd in de tabel onder deze toelichting. REALISATIEKRACHT EN DEMOCRATIE Uit de tabel blijkt dat deelnemers zeer negatief oordelen over het onderdeel ‘Democratie’. Zij zijn onder andere ontevreden over de invloed die zij hebben op de besluitvorming door de gemeente, de zorgvuldigheid van de afweging van alle belangen en het is voor hen ook onduidelijk hoe hun inbreng is behandeld en hun belangen zijn meegewogen. Uit de tabel onderdeel ‘Realisatiekracht’ blijkt dat de deelnemers hun inbreng in participatiemomenten niet herkennen in het eindresultaat van participatie. Dat is een belangrijk kritiekpunt. Zo geven zes deelnemers aan nog helemaal geen resultaten of terugkoppeling te hebben gezien van de gemeente. Illustratief zijn de volgende reacties van deelnemers42: • “Er wordt draagvlak op papier gecreëerd en daarmee is dit meer een politiek juichverhaal”. • “Ik heb grote twijfels of het regionaal bedachte verhaal essentieel is gewijzigd als gevolg van onze input. Wel met betrekking tot zoeklocaties van zonnevelden, maar die waren in beschermd buitengebied gepland en dus bij voorbaat niet haalbaar.”

42 Bron: enquête.

Pagina 33

KWALITEIT VAN SAMENWERKING EN VORMGEVING De deelnemers zijn wel overwegend positief over de kwaliteit van samenwerking. In de tabel onderdeel ‘Kwaliteit van samenwerking’ is overwegend een positieve score te zien. In verdiepende gesprekken is hier verder op ingegaan en daaruit blijkt dat deelnemers begrip hebben voor de tijdsdruk die aan de gemeente was opgelegd: “De gemeente was natuurlijk gebonden aan een datum om iets in te leveren.” Tegelijkertijd wordt in de verdiepende gesprekken ook aangegeven dat het niet duidelijk was waarover de participatie precies ging: duurzaamheid, energietransitie, warmtevisie? De agenda was voor hen niet duidelijk en zij geven aan dat over de RES zelf inwoners eigenlijk niet zijn geraadpleegd.”

Ten aanzien van de professionaliteit van de vormgeving van participatie zijn deelnemers kritisch. Deelnemers oordelen negatief over de werkvormen en vervolgstappen zijn onduidelijk. Het meest kritisch zijn de deelnemers over43: > De gekozen werkvorm van een digitale inloopavond. Men ziet dit niet als een geschikte vorm voor de participatie; > De verwachtingen bij deelnemers zijn vaak hoger gespannen en men verwacht een meer praktisch ingestoken bijeenkomst en meer invloed op de besluitvorming. Zo geven deelnemers in de enquête aan: “Maak het levendig en duidelijk met concrete voorbeelden uit de buurt”. > Deelnemers geven aan geen goed zicht te hebben op het proces waar zij aan bijdragen en hoe het vervolg van het besluitvormingsproces eruit ziet. Een voorbeeld van een reactie van een deelnemer: “Ik ben ook benieuwd hoe het verder gaat. Dat is mij ook niet duidelijk.” REALISATIEKRACHT

DEMOCRATIE

De opgave zo slagvaardig, slim, snel en/of efficiënt mogelijk realiseren

De stem van de samenleving is vertegenwoordigd en klinkt door

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

nieuwe/betere ideeën, inzichten, oplossingen? meer ambitie of kwaliteit door bundelen krachten? snellere realisatie van de opgave? het delen van verantwoordelijkheid? meer bereiken door samenwerking met partners? herkennen inbreng in resultaat?

Volgens deelnemers

+ ++ -++ +/--

steun voor inhoud plan/project/initiatief? tevredenheid over proces ongeacht inhoud? meer invloed op besluitvorming? grotere betrokkenheid en deelname? wederzijds begrip en vertrouwen? een zorgvuldige afweging van alle belangen? duidelijk maken hoe belangen zijn meegewogen? duidelijk maken hoe inbreng is behandeld?

Volgens deelnemers

+ -----

KWALITEIT VAN SAMENWERKING

PROFESSIONELE VORMGEVING

Goed teamspel: constructieve interactie en duidelijkheid voor iedereen

Een goede voorbereiding en een goed werkende aanpak in de praktijk

Was er voor en tijdens het traject sprake van…

Was er voor en tijdens het traject sprake van..

duidelijkheid over inhoudelijke kaders? een open houding bij de gemeente? een open houding bij de andere deelnemers? open en constructieve interactie? deelnemers die op elkaar voortbouwen ? prettige omgang door vertegenwoordigers? tijdige en relevante informatie? voelen participanten zich serieus genomen?

Volgens deelnemers

+ +/++ + + ++ + +/-

een duidelijk doel van de vragenlijst? een heldere vragenstelling? goed werkende werkvormen? informatie vooraf die hielp bij inbreng? duidelijke vervolgstappen?

Tabel II 2.1: beoordeling deelnemers van Participatietraject RES gemeente Voorschoten.

43 Bron: enquête.

Volgens deelnemers

++ ++ + -

Pagina 34

2.2 Lokale kaders: beleid en participatieplan Het beleid van de gemeente Gemeente Voorschoten heeft haar participatiebeleid vastgelegd in de ‘Participatienota Samen maken we Voorschoten’ van donderdag 18 juli 2019, dat is vastgesteld door de raad. In deze nota geeft de gemeente aan de lokale democratie te versterken door de representatieve democratie (de gemeenteraad) te verbinden met meer directe vormen van democratie (inwonersparticipatie). De gemeente wil hiermee het draagvlak vergroten voor plannen van de gemeente die de leefomgeving van inwoners raken. Ook wil de gemeente de maatschappelijke kracht optimaal benutten door de kennis en kunde van inwoners in te zetten. Dit alles moet bijdragen aan een constructieve dialoog tussen inwoners en gemeente. De participatienota ‘Samen maken we Voorschoten’ behandelt: • Inwonersparticipatie: de gemeente neemt het initiatief; • Overheidsparticipatie: de maatschappij neemt het initiatief; • Experimenten en innovaties met nieuwe vormen van participatie, zoals Right to Challenge. De gemeente wil de participatienota nog verder uitwerken en doet dit momenteel ook. Er wordt onder andere gewerkt aan een nieuwe inspraak- en participatieverordening en er loopt een proces ‘kwaliteitsverbetering inwonersparticipatie’. Dat laatste leeft ook in de lokale samenleving van Voorschoten.

Een groep inwoners, georganiseerd in de groep ‘Alliantie burgers Voorschoten’, is een maatschappelijke pressiegroep om overheids- en inwonersparticipatie binnen de gemeente te ontwikkelen. Deze groep heeft zich negatief geuit over de vorderingen van de gemeente op dit gebied in de periode 2019-2021. Het reguliere beleid biedt de gemeente een algemeen kader om participatie vorm te geven. Voor participatie rondom de energietransitie heeft Voorschoten specifieke kaders opgesteld. De gemeente beschikt over een ‘Participatiekompas, in vijf stappen naar een participatieaanpak per opgave/wijk/buurt’ van 27 mei 2021. Met dit kompas wil de gemeente haar inwoners op tal van manieren betrekken bij een aantal opgaven op het terrein van de energietransitie in Voorschoten. Daarbij wordt voor een gebiedsgerichte aanpak gekozen waarbij verschillende onderwerpen integraal aan elkaar worden verbonden. Denk aan de energietransitie, klimaatadaptatie en sociale en economische aspecten die daarmee samenhangen. Participatieplan Voor de participatie rondom de RES 1.0 heeft gemeente Voorschoten geen eigen participatieplan opgesteld, maar maakt zij gebruik van regionale activiteiten en middelen vanuit de regio zoals beschreven in een regionaal communicatie- en participatieplan. De raad heeft het regionale plan niet vastgesteld en daarmee ook niet getoetst tegen het eigen lokale participatiebeleid.

‘In het portefeuillehoudersoverleg van Holland Rijnland is afgesproken dat gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor de communicatie en participatie met hun inwoners over de RES. De regio ondersteunt met een aantal regionale activiteiten en met middelen die gemeenten kunnen inzetten.’44 In het participatieplan stelt de regio als ambitie te hebben om ‘breed met de regio in gesprek te gaan over denkrichtingen’ en hanteert als uitgangspunten brede betrokkenheid, lokaal maatwerk, reflectie op plannen, ophalen van (nieuwe) inzichten en laten zien wat mogelijk is en waar kansen

44 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 5.

Pagina 35

liggen. Hiervoor zijn de volgende activiteiten georganiseerd in de periode oktober 2020 - januari 2021: • Een regionale online enquête voor inwoners en lokale belanghebbenden. Doel is inzicht krijgen in houding en mening van inwoners ten aanzien van de RES alsook het vergroten van bewustzijn rondom de regionale opgave. Het beoogde resultaat is inzicht te krijgen in regionale verschillen dat moet helpen om de toekomstige communicatie verder vorm te geven. • Drie webinars voor inwoners en lokale belanghebbenden. Doel is het bewustzijn rondom regionale opgave te vergroten, ophalen van reflectie op de zogenaamde kansenkaart voor grootschalige opwek te onderscheiden naar drie subregio’s (Duin- en Bollenstreek, Leidse regio & Rijn- en Veenstreek). Het beoogde resultaat is zicht te krijgen op voorwaarden waaraan moet worden voldaan om grootschalige opwek een plek te geven in de regio: kansen, bedenkingen en aanvullingen op de kansenkaart. • Lokale activiteiten voor gemeenten. Het plan schrijft twee ‘smaken’ voor om als gemeente ook over de RES in gesprek te gaan met inwoners en stakeholders, namelijk: eigen activiteiten organiseren of RES-participatie invlechten in bestaande trajecten.

De regio reikt voor beide opties suggesties en uitgewerkte handleidingen aan met bijbehorende content aan via een zogenaamde toolbox.45 In deze toolbox is onder andere een draaiboek opgenomen voor een inloopavond en voor een digitale bijeenkomst/webinar. Het regionale communicatie- en participatieplan besteedt aandacht aan hoe de opbrengst van participatie zou moeten worden verwerkt zodat deze meespelen bij de keuzes die in de RES 1.0 worden gemaakt. Het regionale plan schrijft voor dat iedere gemeente een notitie maakt met een beschrijving van de activiteiten die zijn georganiseerd, de mensen met wie is gesproken, de vragen die zijn besproken en de uitkomsten van de gesprekken. De regio maakt hier vervolgens een rapportage en koppelt dit terug aan de gemeenten in een bijlage bij de RES. De belangrijkste conclusies worden ook verwerkt in de RES.46

2.3 Uitvoering van participatie Tijdspad en vorm ONLINE INLOOPAVOND RES (26 JAN)

nov 20

WEBINAR OVER RES HOLLAND RIJNLAND (04 NOV)

dec 20

jan 21

feb 21

mrt 21

ENQUETE ENQUETE ENERGIETRANSITIE ENERGIETRANSITIE HOLLAND RIJNLAND #1 HOLLAND RIJNLAND #2 (24 JAN) (6 JAN)

45 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 13. 46 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 9.

Pagina 36

REGIONALE PARTICIPATIE

Holland Rijnland heeft in november 2020 drie online webinars over de RES 1.0 georganiseerd, waarin zij inwoners informeren over de regionale opties voor het opwekken van duurzame elektriciteit en over alternatieve bronnen voor warmte. Op maandag 2 november 2020 voor de subregio Rijn en Veenstreek (https://youtu.be/cC4NQN1FYDw), woensdag 4 november 2020 voor de sub-regio Leiden (https://youtu.be/WHuFAwOJTRM) en dinsdag 10 november voor de sub-regio Duin- en Bollenstreek (https://www.youtube.com/watch?v=_U4rkZXez-g). Daarnaast heeft Holland Rijnland twee regionale online enquêtes onder inwoners uitgezet met hulp van de gemeenten: • Inwoners aan het woord over de energietransitie. Enquête over de energietransitie in de RESregio Holland-Rijnland. Rapportage analyse op regionaal niveau van 6 januari 2021.47 • Inwoners aan het woord over de energietransitie. Aanvullende enquête over de energietransitie in de RES-regio Holland-Rijnland (verdieping op ruimtelijke voorwaarden en financiële participatie). Rapportage analyse op regionaal niveau van 24 januari 2021.48 Gemeenten hebben de gelegenheid gekregen om gebruik te maken van deze participatieopbrengst in het vormen van hun eigen zienswijze op de concept RES. Het is echter voor de onderzoekers niet navolgbaar of en in hoeverre dit ook is gebeurt.

Vanwege het feit dat het gaat om regionale participatie en de onnavolgbaarheid van de opbrengsten zijn deze dan ook niet opgenomen in het bovenstaande overzicht. ONLINE INLOOPAVOND RES Op 26 januari 2021 heeft de gemeente Voorschoten een digitale inloopavond georganiseerd. Het doel van deze inloopavond was om meningen en ideeën op te halen als input voor de zienswijze op de RES. Aan deze inloopavond hebben 22 inwoners deelgenomen. Er is in groepen gesproken over de thema’s opwekken van energie, duurzaam verkeer & vervoer en duurzame warmte. De inbreng varieerde van concrete stappen die op korte termijn mogelijk zijn tot onderbouwing van de onhaalbaarheid van de doelen van RES Holland Rijnland. De opbrengst is vervat in een brief van de gemeente Voorschoten aan de regio Holland-Rijnland: ‘Opbrengst participatietraject RES 1.0’, 23 februari 2021, p. 2.’.

Tijdens de bijeenkomst zijn vragen en stellingen aan de deelnemers voorgelegd, bijvoorbeeld: 1 Wanneer is de energietransitie voor u aanvaardbaar? 2 Welke plannen heeft u om bij te dragen aan de energietransitie? 3 Het is goed mogelijk om 80% van de energiebehoefte van Voorschoten op te wekken in eigen gemeente. 4 Gewone parkeerplaatsen moeten omgezet worden naar laadplaatsen om de overstap naar elektrisch rijden makkelijker te maken. Lokaal eigenaarschap Onder lokaal eigenaarschap verstaan we dat actoren uit de lokale samenleving ook daadwerkelijk een bijdrage leveren, of gaan leveren, aan de doelen van de energietransitie. Dus niet alleen

47

48

Uitkomsten van deze enquête: https://wijzijnon.nl/media/uploads/blocks/Bijlage%208.1%20Uitkomsten%20regionale%20enquete%20over%20de%20 energietransitie%20in%20de%20RES-regio%20Holland-Rijnland.pdf. Uitkomsten van deze enquête: https://wijzijnon.nl/media/uploads/blocks/Bijlage%208.2%20Uitkomsten%20aanvullende%20enquete%20over%20de %20ruimtelijke%20voorwaarden%20en%20financi%C3%ABle%20participatie.pdf.

Pagina 37

‘meedenken’ maar ook ‘meedoen’. Het laatste door bijvoorbeeld ook zelf energie op te wekken via hernieuwbare energiebronnen danwel mee investeren in collectieve projecten daartoe. De RES is een strategie en is voor sommige participanten op te vatten als een startpunt van de energietransitie, anderen zijn al veel verder dan dat en zijn los van plannen van de overheid allang bezig met hun eigen energietransitie. Deze laatste groep laat al lokaal eigenaarschap zien. Uit dit onderzoek blijkt een gedifferentieerde aanpak echter niet aan de orde. Het lokaal eigenaarschap heeft binnen de gemeente Voorschoten een plek gekregen in de aanpak van participatie met de in de besproken inloopavond voorgelegde stelling ‘Welke plannen heeft u om bij te dragen aan de energietransitie?’. De opbrengst daarvan heeft verder geen bijzondere plek gekregen in de RES 1.0 Dialoog en betrokkenheid raad Voor de zomer van 2020 hebben raadsleden via wensen en bedenkingen hun reactie op de concept RES gegeven. De aandachtspunten hieruit zijn door Holland Rijnland meegenomen bij het maken van de kansenkaart en het plan van aanpak richting RES 1.0. Tot slot heeft de gemeenteraad de RES 1.0 vastgesteld en met een amendement de zoekgebieden aangepast.

Uit gesprekken met een afvaardiging van de gemeenteraad komt het volgende algemene beeld naar voren: “De RES en het bijbehorende proces is soms net zand tussen je vingers als raadslid, doordat het onderwerp technisch en ingewikkeld is. Daarnaast is de aard van raadswerk dat er veel geschakeld wordt tussen allerlei onderwerpen waardoor het moeilijk is om grip te krijgen en te houden op dit onderwerp.”49 Uit de gesprekken met de afvaardiging van de raad komt ook naar voren dat raadsleden de mogelijkheid hebben gehad om zichzelf te informeren op het gebied van de RES door webinars te volgen die zijn georganiseerd door de regio Holland-Rijnland. Enkele raadsleden geven aan dat zij tijdens deze sessie aandacht hebben gevraagd voor het betrekken van een brede groep van inwoners om te voorkomen dat steeds dezelfde mensen deelnemen. Tijdens deze sessie is bij de gesproken raadsleden echter de indruk ontstaan dat burgers pas later betrokken worden vanwege het hoge abstractieniveau. Zij geven aan bij deze beslissing niet betrokken te zijn en zo voor een voldongen feit te zijn gesteld.50 De gesproken raadsleden geven verder aan dat deze sessies goed georganiseerd waren en dat veel raadsleden uit de verschillende gemeenten deelnamen.

Het gehanteerde format van webinars en ook de live sessies boden volgens de gesproken raadsleden echter te weinig ruimte voor hen om vragen te stellen en vooral om deze beantwoord te krijgen. Deze vragen werden schriftelijk in de chat gesteld, maar kwamen niet altijd goed door bij de organisatoren. De aanname bij de gesproken raadsleden is dat de vragen hier waarschijnlijk ook te ingewikkeld voor waren om direct in de chat te beantwoorden. Naarmate de tijd vorderde werden de sessies drukker bezocht met soms wel 100+ deelnemers en werden de sessies opgesplitst in onderdelen. De raadsleden geven aan dat zij hierdoor niet overal bij aanwezig konden zijn en zo informatie hebben misgelopen.

49 Bron: interviews. 50 Bron: interviews.

Pagina 38

2.4 Resultaten van participatie en borging van ervaringen Resultaat volgens belanghebbenden Deelnemers zien hun inbreng niet terug in afwegingen die door de raad worden gemaakt en herkennen hun eigen inbreng ook niet in het eindresultaat van de RES. Ideeën en inzichten die zij hebben aangedragen zijn niet transparant aan hen teruggelegd en zij hebben het beeld dat hen inbreng ook niet is voorgelegd aan de raad. Daarnaast hebben de deelnemers geen goed zicht op waartoe de participatie zou moeten bijdragen en wat voor proces hiervoor was ingericht. Illustratief zijn de volgende uitspraken van deelnemers51: • “Inbreng op resultaat is vrijwel verwaarloosbaar, zeker als het gaat om inbreng die haaks staat op de reeds ingeslagen paden” • “Ik heb geen idee wat er in de raad besproken. Je kunt een hoop vinden in de systemen, maar ik vind daarin niet mijn weg. Je kunt daarin ook alleen gericht zoeken als je weet wat je wilt hebben. Ik had het aardig gevonden als de gemeente mij proactief informatie toe zou sturen” • “Er wordt draagvlak op papier gecreëerd en daarmee een politiek juichverhaal van het aantal mensen die betrokken zijn” • “Ik heb grote twijfels of het regionaal bedachte verhaal essentieel is gewijzigd als gevolg van onze input.

Wel met betrekking tot zoeklocaties van zonnevelden, maar die waren in beschermd buitengebied gepland en dus bij voorbaat niet haalbaar” • “Wat is het vraagstuk, wie gaat waarmee aan de slag en wat is het raamwerk? Door deze losse opzet is er geen duidelijkheid” • “Ik ben ook benieuwd hoe het verder gaat. Dat is mij ook niet duidelijk” Ervaringen gemeente De ambtelijke projectleiding geeft aan dat rond februari 2020 de gemeente Voorschoten uit een moeilijke situatie kwam en als organisatie geheel gericht was op het leveren van haar kerntaken. Voor het leveren van inspanningen op het gebied van participatie rondom de RES was op dat moment geen ruimte. Zodoende liep de gemeente achter en moest uiteindelijk in vijf weken een inhaalactie uitgevoerd worden. Onder deze tijdsdruk is de participatie opgezet en uitgevoerd.52 Tegen deze achtergrond geeft de projectleider de participatie een voldoende. Geleerde lessen zijn: • “Gesprekken met inwoners moeten door de gemeente constant gecultiveerd worden.” • “Bepaal vooraf heel goed wie je wilt bereiken met de participatie en waarom.

Breng je omgeving hiervoor in beeld.” • “Neem ruim je tijd in de voorbereiding en begin bij de bedoeling en niet bij de vraag ‘welke participatie activiteit gaan we organiseren? De activiteit is de uitkomst van wat je wilt doen en bereiken, het is niet het begin.” • “Zorg ervoor dat er een participatie expert in je groep zit. Want als gewone ambtenaar kun je een hoop bedenken, maar een expert is gewoon nodig. Doe participatie er niet ‘een beetje bij’, maar maak het een onlosmakelijk onderdeel van je opgave.” Borging van ervaringen Er heeft geen evaluatie plaatsgevonden van de participatie rondom de RES 1.0 De ambtelijke projectleider geeft wel aan dat er sprake is van een leercurve: “Gaandeweg wordt nu steeds meer vormgegeven aan de participatiepraktijk door de gemeente waar doorlopend op voort gebouwd wordt”. 53

51 Bronnen: enquête en interviews 52 Bron: interviews. 53 Bron: interviews.

Pagina 39

3

Oegstgeest 3.1 Het oordeel van belanghebbenden over de participatieaanpak Onderzoekers hebben 154 deelnemers aan de participatie activiteiten aangeschreven om een korte enquête in te vullen. Daarvan hebben 70 deelnemers (45%) de enquête ingevuld. Het onderstaande kader bevat het oordeel van belanghebbenden over het participatietraject. Tevens voegen we daaraan toe hoe de gemeente zelf tegen de aanpak van participatie aankijkt. We lichten dat verder toe onder het kader. Oordeel van belanghebbenden Belanghebbenden beoordelen het uitgevoerde participatietraject door de gemeente Oegstgeest met een onvoldoende: een cijfer 4 De verwachtingen van de gemeente en die van belanghebbenden lopen uiteen, en zijn ook niet helder naar elkaar toe. De deelnemers hadden verwacht een meer actieve bijdrage te mogen leveren en invloed te hebben op besluitvorming. Zij roepen dan ook op om meer actief in gesprek te gaan met inwoners. Hoe kijkt de gemeente hier tegenaan De gemeente wil voor het vervolg zich niet meer richten op een regionaal participatieplan maar veel meer lokaal maatwerk leveren door het concretiseren van de energietransitie voor de eigen leefomgeving van inwoners en specifieke doelgroepen binnen de gemeente. Daarbij meer tijd te nemen voor een goede voorbereiding en veel meer fysieke bijeenkomsten en werkvormen in te zetten.

Toelichting Het gemiddelde cijfer dat de deelnemers die de enquête hebben ingevuld geven voor de aanpak van participatie is een 4. Dit geeft een algemeen beeld van hun ervaring met de participatieaanpak van de gemeente. Hieronder zoomen we daar verder op in met hulp van de vier kwaliteitsmaatstaven voor inwonersparticipatie. De resultaten uit de enquête worden per kwaliteitsmaatstaf gepresenteerd in de tabel onder deze toelichting. REALISATIEKRACHT EN DEMOCRATIE Uit de tabel onderdeel ‘Realisatiekracht’ blijkt dat deelnemers hun inbreng niet herkennen in het uiteindelijke eindresultaat. Uit de tabel onderdeel ‘Democratie’ blijkt ook dat de deelnemers zeer ontevreden zijn over de mate waarin hen inbreng invloed heeft gehad op de besluitvorming van de gemeente. Dat is voor hen ook niet helder is want zij geven aan dat het voor hen niet duidelijk is hoe hun belangen zijn meegewogen of hoe hun inbreng is behandeld. Of zoals deelnemers tijdens verdiepende gesprekken aangeven54: • “Ik heb geen beeld van wat de gemeente nu aan het doen is. We hebben geen terugkoppeling gehad. Ik heb dan ook geen enkele informatie waarop ik u terugkoppeling kan geven.” • “Ik heb geen terugkoppeling gehad. Ik heb actief gezocht op de website en de krant. Als je zoekt op de gemeentewebsite vind je niets. Het is wirwar van ambtelijke teksten. Houd het actueel en goed vindbaar.”55

54 Bron: interviews. 55 Bron: interviews.

Pagina 40

Uit de tabel onderdeel ‘Democratie’ blijkt echter wel dat er steun is voor de inhoud van de RES, zij het in beperkte mate met een score +/-. Uit de verdiepende gesprekken met belanghebbenden blijkt dat dit met name geïnterpreteerd moet worden als steun voor de noodzaak van de energietransitie in het algemeen. De deelnemers zijn niet tevreden over het participatieproces rondom de RES, zij ervaren niet meer invloed op de besluitvorming hierover of grotere betrokkenheid. KWALITEIT VAN SAMENWERKING EN VORMGEVING De deelnemers zijn kritisch ten aanzien van de kwaliteit van samenwerking met de gemeente. Zij ervaren onvoldoende een open en constructieve interactie en voelen zich niet serieus genomen worden. Tijdens gesprekken werd duidelijk dat dit is veroorzaakt door de gekozen werkvorm56: • “Dit was geen samenwerking, dit was informatie geven”. • “De digitale participatie beviel mij ook niet. Ik heb vragen gesteld in de chat over hoeveel windmolens, maar kreeg geen antwoord”. “Bijeenkomsten via internet zijn te abstract, ik betwijfel of meer dan 5% van de bewoners überhaupt weet wat een RES is.”

Met betrekking tot de informatieverschaffing en duidelijkheid van vervolgstappen in het proces zijn de deelnemers ook negatief, zo blijkt uit de tabel onderdeel ‘Professionele vormgeving’. In een gesprek licht een deelnemer dit als volgt toe: “De gemeente moet veel beter zichtbaar zijn in wijken en bij winkelcentra, ter plekke in gesprek gaan met bewoners. Ook mag er veel meer informatie in de Oegstgeester Courant, en niet alleen via de informatiepagina van de gemeente, maar ook via interviews.” Wij hebben niet kunnen achterhalen welke verwachtingen de gemeente precies heeft uitgesproken richting belanghebbenden. In de ‘Notitie participatieopbrengst RES Gemeente Oegstgeest’ van 21 januari 2021 waarin de gemeente de opbrengst van de participatie uiteenzet legt de gemeente de nadruk op informeren en als bijkomend doel raadplegen. Uit de reactie van de deelnemers blijkt in ieder geval dat zij andere verwachtingen hadden bij de participatie. De deelnemers hadden verwacht een meer actieve bijdrage te kunnen leveren: “Ik geef het geloof in participatie op. Ik verwacht niet dat de gemeente echt bewoners gaat betrekken in dit proces en gewoon zijn eigen gang gaat”.

REALISATIEKRACHT

DEMOCRATIE

De opgave zo slagvaardig, slim, snel en/of efficiënt mogelijk realiseren

De stem van de samenleving is vertegenwoordigd en klinkt door

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

Draagt participatie (naar verwachting) bij aan…

nieuwe/betere ideeën, inzichten, oplossingen? meer ambitie of kwaliteit door bundelen krachten? snellere realisatie van de opgave? het delen van verantwoordelijkheid? meer bereiken door samenwerking met partners? herkennen inbreng in resultaat

Volgens deelnemers

+ ++ ++ -

steun voor inhoud plan/project/initiatief? tevredenheid over proces ongeacht inhoud? meer invloed op besluitvorming? grotere betrokkenheid en deelname? wederzijds begrip en vertrouwen? een zorgvuldige afweging van alle belangen? duidelijk maken hoe belangen zijn meegewogen? duidelijk maken hoe inbreng is behandeld?

56 Bron: interviews.

Volgens deelnemers

+/-----

Pagina 41

KWALITEIT VAN SAMENWERKING

PROFESSIONELE VORMGEVING

Goed teamspel: constructieve interactie en duidelijkheid voor iedereen Volgens deelnemers Was er voor en tijdens het traject sprake van…

Een goede voorbereiding en een goed werkende aanpak in de praktijk Volgens deelnemers Was er voor en tijdens het traject sprake van…

open en constructieve interactie?

+ +/+ -

deelnemers die op elkaar voortbouwen ?

-

prettige omgang door vertegenwoordigers?

++ --

duidelijkheid over inhoudelijke kaders? een open houding bij de gemeente? een open houding bij de andere deelnemers?

tijdige en relevante informatie? voelen participanten zich serieus genomen?

een duidelijk doel van de vragenlijst

++

informatie vooraf die hielp bij inbreng

-

duidelijke vervolgstappen

--

een heldere vraagstelling goed werkende werkvormen

++ -

Tabel II 3.1: beoordeling deelnemers van Participatietraject RES gemeente Oegstgeest.

3.2 Lokale kaders: beleid en participatieplan Het beleid van de gemeente Het beleid ten aanzien van inwoners- en overheidsparticipatie is beschreven in de ‘Leidraad voor participatie in Oegstgeest’ van 28 april 2020. Het bevat onder andere een concrete beslisboom voor het college en de ambtelijke organisatie waarmee de gemeente participatieprocessen vorm kan geven. De gemeente geeft aan dit te gebruiken bij ruimtelijke projecten of projecten op het gebied van duurzaamheid, zoals de RES en de transitievisie warmte. De gemeente Oegstgeest geeft in haar beleid aan drie redenen te hebben om participatief te werken57: 1 Inwoners kunnen met kennis, ervaring en kunde bijdragen aan de kwaliteit van beleid en projecten; 2 Participatie kan leiden tot meer eigenaarschap en breder gedragen oplossingen; 3 Participatie stelt de gemeente in staat beter te weten wat er speelt en waarvoor de gemeente nodig is (aansluiting door interactie). De gemeente onderscheidt daarbij drie treden van participatie: raadplegen, adviseren en coproduceren. De gemeente heeft een trede van meebeslissen bewust niet opgenomen, omdat zij meent dat de gemeenteraad uiteindelijk altijd beslist.

Daarbij worden drie spelregels gehanteerd: 1 Transparantie: het proces (en de vormkeuze) is voor iedereen navolgbaar; 2 Legitimiteit: er is zowel in formele als informele zin steun voor het gelopen proces; 3 Inclusiviteit: alle belanghebbenden hebben aan tafel gezeten en is er oog geweest voor minderheidsposities en de toegankelijkheid en beschikbaarheid voor specifieke doelgroepen. Participatieplan Voor de participatie rondom de RES 1.0 heeft gemeente Oegstgeest geen eigen participatieplan opgesteld, maar maakt zij gebruik van regionale activiteiten en middelen vanuit de regio zoals beschreven in een regionaal communicatie- en participatieplan. De raad heeft het regionale plan niet vastgesteld en daarmee ook niet getoetst tegen het eigen lokale participatiebeleid. ‘In het portefeuillehoudersoverleg van Holland Rijnland is afgesproken dat gemeenten primair verantwoordelijk zijn voor de communicatie en participatie met hun inwoners over de RES. De regio

57 Leidraad voor participatie in Oegstgeest (28 april 2020), p. 6.

Pagina 42

ondersteunt met een aantal regionale activiteiten en met middelen die gemeenten kunnen inzetten.’58 In het participatieplan stelt de regio als ambitie te hebben om ‘breed met de regio in gesprek te gaan over denkrichtingen’ en hanteert als uitgangspunten brede betrokkenheid, lokaal maatwerk, reflectie op plannen, ophalen van (nieuwe) inzichten en laten zien wat mogelijk is en waar kansen liggen. Hiervoor zijn de volgende activiteiten georganiseerd in de periode oktober 2020 - januari 2021: • Een regionale online enquête voor inwoners en lokale belanghebbenden. Doel is inzicht krijgen in houding en mening van inwoners ten aanzien van de RES alsook het vergroten van bewustzijn rondom de regionale opgave. Het beoogde resultaat is inzicht te krijgen in regionale verschillen dat moet helpen om de toekomstige communicatie verder vorm te geven. • Drie webinars voor inwoners en lokale belanghebbenden. Doel is het bewustzijn rondom regionale opgave te vergroten, ophalen van reflectie op de zogenaamde kansenkaart voor grootschalige opwek te onderscheiden naar drie subregio’s (Duin- en Bollenstreek, Leidse regio & Rijn- en Veenstreek). Het beoogde resultaat is zicht te krijgen op voorwaarden waaraan moet worden voldaan om grootschalige opwek een plek te geven in de regio: kansen, bedenkingen en aanvullingen op de kansenkaart. • Lokale activiteiten voor gemeenten.

Het plan schrijft twee ‘smaken’ voor om als gemeente ook over de RES in gesprek te gaan met inwoners en stakeholders, namelijk: eigen activiteiten organiseren of RES-participatie invlechten in bestaande trajecten. De regio reikt voor beide opties suggesties en uitgewerkte handleidingen aan met bijbehorende content aan via een zogenaamde toolbox.59 In deze toolbox is onder andere een draaiboek opgenomen voor een inloopavond en voor een digitale bijeenkomst/webinar. Het regionale communicatie- en participatieplan besteedt aandacht aan hoe de opbrengst van participatie zou moeten worden verwerkt zodat deze meespelen bij de keuzes die in de RES 1.0 worden gemaakt. Het regionale plan schrijft voor dat iedere gemeente een notitie maakt met een beschrijving van de activiteiten die zijn georganiseerd, de mensen met wie is gesproken, de vragen die zijn besproken en de uitkomsten van de gesprekken. De regio maakt hier vervolgens een rapportage en koppelt dit terug aan de gemeenten in een bijlage bij de RES. De belangrijkste conclusies worden ook verwerkt in de RES.60

58 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 5. 59 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 13. 60 Communicatie- & participatieplan RES Holland Rijnland. Inwoners en lokale stakeholders (september 2020), p. 9.

Pagina 43

3.3 Uitvoering van participatie Tijdspad en vorm ENQUETE TVW/RES (1 OKT-18 DEC)

WEBINAR TRANSITIEVISIE WARMTE INWONERS (27 OKT)

WEBINAR ZON EN WIND (13 JAN)

WEBINAR TRANSITIEVISIE WARMTE ONDERNEMERS (3 OKT)

okt 20

nov 20

dec 20

WEBINAR RES HOLLAND RIJNLAND (4 NOV)

jan 21

ENQUETE ENERGIETRANSITIE HOLLAND RIJNLAND #2 (24 JAN)

REGIONALE PARTICIPATIE Holland Rijnland heeft in november 2020 drie online webinars over de RES 1.0 georganiseerd, waarin zij inwoners informeren over de regionale opties voor het opwekken van duurzame elektriciteit en over alternatieve bronnen voor warmte. Op maandag 2 november 2020 voor de subregio Rijn en Veenstreek (https://youtu.be/cC4NQN1FYDw) en woensdag 4 november 2020 voor de sub-regio Leiden (https://youtu.be/WHuFAwOJTRM).

Daarnaast heeft Holland Rijnland twee regionale online enquêtes onder inwoners uitgezet met hulp van de gemeenten: • Inwoners aan het woord over de energietransitie. Enquête over de energietransitie in de RESregio Holland-Rijnland. Rapportage analyse op regionaal niveau van 6 januari 2021.61 • Inwoners aan het woord over de energietransitie. Aanvullende enquête over de energietransitie in de RES-regio Holland-Rijnland (verdieping op ruimtelijke voorwaarden en financiële participatie). Rapportage analyse op regionaal niveau van 24 januari 2021.62 Gemeenten hebben de gelegenheid gekregen om gebruik te maken van deze participatieopbrengst in het vormen van hun eigen zienswijze op de concept RES. Het is echter voor de onderzoekers niet navolgbaar of en in hoeverre dit ook is gebeurt. De ambtelijke projectleiding heeft aangegeven gebruik te hebben gemaakt van de tweede regionale enquête.63

61

Uitkomsten van deze enquête: https://wijzijnon.nl/media/uploads/blocks/Bijlage%208.1%20Uitkomsten%20regionale%20enquete%20over%20de%20 energietransitie%20in%20de%20RES-regio%20Holland-Rijnland.pdf.

62

Uitkomsten van deze enquête: https://wijzijnon.nl/media/uploads/blocks/Bijlage%208.2%20Uitkomsten%20aanvullende%20enquete%20over%20de %20ruimtelijke%20voorwaarden%20en%20financi%C3%ABle%20participatie.pdf.

63 Bron: ambtelijke verificatie.

Pagina 44

ENQUÊTE TVW/RES In plaats van de eerste regionale enquête heeft gemeente Oegstgeest ervoor gekozen om een eigen enquête uit te zetten onder inwoners op het gebied van de Transitievisie Warmte (TVW) en de RES. Deze enquête is uitgezet via het online Doe Mee participatieplatform en stond open van 1 oktober 2020 tot en met 18 december 2020.64 De enquête is ingevuld door 154 inwoners verdeeld over alle wijken van de gemeente Oegstgeest.65 WEBINARS TRANSITIEVISIE WARMTE VOOR ONDERNEMERS EN INWONERS Op 3 oktober 2020 hebben vier ondernemers deelgenomen aan een webinar en het webinar is 18 keer bekeken door geïnteresseerden via het Doe Mee Platform. Het doel was om ondernemers te informeren over de transitievisie warmte (TVW) en de energietransitie en met elkaar te spreken over de kansenkaart van de RES. Op de volgende onderdelen van de RES is er gereflecteerd door ondernemers: energie besparen, zonne- energie, windenergie, warmte, mobiliteit, lokaal eigenaarschap.