CConstaterende datLeidschendam-Voorburg
Koppel je AI →
Document · PDF

1938_220614 ROM CID-Binckhorst 14juni22 DEF.pdf

Commissie Omgeving 28 juni 2022, gemeente Leidschendam-VoorburgBij agendapunt: Raadsbrief: Terinzagelegging Ontwerp Masterplan Bereikbaarheid CID Binckhorst32.910 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

Trekfietstracé Den Haag - Ypenburg/Leidschendam Fietsroute Zonweg Verlengde Velostrada met kruising HOV Binckhorstlaan Aanvullend pakket van fietsmaatregelen (met verbinding Waldorpstraat-Parallelweg en fietstpaden Schenkkade)

Smart 5 Mobility 6

Wijkhubs met verschillende vormen van deelvervoer

Logistiek 7

Logistieke hub aan de rand van het gebied voor bevoorrading van het gebied en Slimme bouwlogistiek

Stations

Algehele bevordering deel- en MaaS concepten

8

Fietsvoorzieningen westzijde Den Haag Centraal

9

Uitbreiden fietsenstallingen station Voorburg

10

Doortrekken Haagse Loper Den Haag Centraal Station Oost

Basispakket Mobiliteit (aanvullend) 11 Langzaam 12 verkeer 13

Voetgangersoversteek Binckhorstlaan

14

Caballerobrug voor langzaam verkeer

Ruimtegebruik 15

Aantakking op fietsroute Rijswijk Verbinding Binckhorst – Voorburg (t.h.v. Melkwegstraat/Heeswijkstraat) Inrichting Lekstraat

16

Herinrichting Pr. Mariannelaan en Binckhorstlaan-zuid

17

Doorstroombelemmerende maatregel autoverkeer bij Geestbrug

18

Herinrichting Geestbrugweg

Stations t 19

Fietsparkeervoorzieningen bij haltes, woningen en kantoren

Tabel 2: Samenstelling Basispakket Mobiliteit CID-Binckhorst met aanvullende maatregelen

In het Basispakket Mobiliteit zijn diverse maatregelen voorzien op een aantal thema’s: • • •

•

Stations, zoals verbetering van de toegankelijkheid van stations per fiets en voet.

Langzaam verkeer, zoals verbetering van fietsroutes en voetgangersverbindingen.

Tabel 2 naast de hoofdmaatregel HOV toont de

Smart mobility, zoals realisatie van mobiliteits-

maatregelen van het Basispakket Mobiliteit en

hubs en stimuleren van deelsystemen.

de aanvullende maatregelen die in de Binckhorst

Logistiek, zoals logistieke hubs en slimme

mogelijk zijn. De aanvullende maatregelen zijn extra

bouwlogistiek.

maatregelen die toegevoegd kunnen worden aan het

31

10 Den Haag Centraal 8 Den Haag Laan van NOI

15 19 3

1

Den Haag Holland Spoor

19

19

11

Voorburg

2 19

4 19

14

13

12 16 18

0

250 m

17

1000 m

Figuur 19: Locaties van de maatregelen uit het Basispakket Mobiliteit en de aanvullende maatregelen (11 t/m 19)

Basispakket Mobiliteit om extra voorzieningen voor langzaam verkeer te bieden of om de leefbaarheid te verbeteren (bijvoorbeeld als mitigerende maatregel). In het deelrapport deel 1 Mobiliteit bij het Plan-MER is in paragraaf 4.2 een toelichting op de samenstelling van het Basispakket Mobiliteit opgenomen.

32

Legenda Langzaam verkeer (vaste maatregelen) Langzaam verkeer (aanvullende maatregelen) Ruimtegebruik Stations & fietsparkeren

NB. De maatregelen 5 (wijkhubs) en 6 (deel- en MaaS-concepten) staan niet aangegeven; deze bevinden zich verspreid over het gebied en/of zijn niet aan een vaste locatie gebonden; maatregel 7 (logistieke hub aan de rand) is in dit stadium nog niet aan een specifieke locatie te verbinden

9

2.3 Ontwerpuitgangspunten Deze paragraaf licht de ontwerpuitgangspunten toe die de basis vormen voor het opstellen van de schetsontwerpen voor de alternatieven. De uitgangspunten gaan in op het HOV-type en hoe het overige verkeer wordt ingepast in het ontwerp, zoals de ruimte voor voetgangers en fietsers als ook de auto. Algemene uitgangspunten

Voor de maatvoering van de halteperrons is onder-

In de verschillende varianten zijn drie ov-systemen

scheid gemaakt tussen de verbinding Den Haag

terug te vinden: HOV-bus, HOV-tram en Lightrail.

CS-Voorburg en de aftakking naar Rijswijk/Delft.

In Tabel 3 is een overzicht van de uitgangspunten

Voor Den Haag CS is uitgegaan van de maatvoering

per ov-systeem weergegeven. Deze tonen hoe het

uit het Handboek Openbare Ruimte (Den Haag),

bredere ambitieniveau voor de HOV-verbinding en

gebaseerd op het halteren van twee gelede bussen.

openbare ruimte is vertaald in concrete wensen

Voor de aftakking naar Rijswijk/Delft is een smaller

voor het schetsontwerp. Ze geven daarmee het

perron aangehouden vanwege de moeilijke inpassing

wensbeeld voor de inpassing weer. Bij het opstellen

in de beperkte ruimte (conform Voorschrift Haltes

van de ontwerpen zijn deze in beginsel gehanteerd

van HTM). Voor realisatie van perrons moet aan

waarbij de schetsontwerpen inzicht geven in welke

de toegankelijkheidseisen worden voldaan. Bij een

mate deze uitgangspunten daadwerkelijk inpasbaar

gelijkvloerse HOV-baan zijn erftoegangen voor kavels

zijn en welke opties er zijn.

langs de baan niet mogelijk. Deze toegangen moeten

Ontwerpuitgangspunten HOV-bus De varianten met HOV-bus gaan uit van een systeem

in de volgende stappen in het ontwerp worden meegenomen (geldt ook voor de HOV-tram).

dat een hoogfrequente busdienst door het gebied

Ontwerpuitgangspunten HOV-tram

CID-Binckhorst mogelijk maakt. Het principe achter

De varianten met HOV-tram gaan uit van een snel-

deze varianten is voldoen aan de directe vervoers-

tram op maaiveld. Het materieel rijdt zoveel mogelijk

vraag door op middellange termijn een busdienst

op een eigen baan om menging met ander verkeer

te laten rijden, en daarmee voor de lange termijn

te voorkomen. De kruisingen worden gelijkvloers uit-

verschillende opties open te houden. Dit biedt ruim-

gevoerd. De voertuigen hebben een hoge capaciteit

te om later een systeem aan te leggen dat het best

en kunnen gekoppeld worden (exclusief de aftakking

aansluit bij de toekomstige behoeftes en vraagont-

richting Rijswijk/Delft). Ook zorgt de eigen baan voor

wikkeling en biedt ruimte voor nieuwe technologi-

een hoge gemiddelde snelheid en frequentie (gemid-

sche innovaties. Grofweg heeft een hoogfrequente

deld ca. 25 km/u). Afhankelijk van het ontwerp van

busdienst met gelede bus een maximale capaciteit

de verbinding kan de HOV-tram hiermee dagelijks

van ongeveer 10.000 reizigers per dag (Goudappel

10.000-50.000 reizigers vervoeren.

Coffeng, 2013), maar heeft dan tegelijkertijd impact op verkeersafwikkeling voor overig verkeer.

Net als bij de bus is er voor de maatvoering van halteperrons onderscheid in de verbinding Den

In het ontwerp wordt uitgegaan van de aanleg van

Haag CS-Voorburg en de aftakking naar Rijswijk/

een vrijliggende busbaan waar mogelijk, gericht op

Delft. Voor Den Haag-Voorburg is uitgegaan van de

de kortere termijn. Wel is in het ontwerp geantici-

maatvoering uit het Handboek Openbare Ruimte

peerd op een toekomstige upgrade naar tram of

(Den Haag), rekening houdend met twee gekoppelde

ART (Autonomous Rail Transit). Voor het alignement

tramstellen. Voor de haltes richting Rijswijk/Delft is

wordt daarom uitgegaan van de waardes voor een tr-

een korter en smaller perron aangehouden (conform

ambaan. Bepaalde alternatieven zijn minder adaptief

Voorschrift Haltes van HTM). Dit vanwege complexe

omdat in sommige varianten de bus op het wegpro-

inpassing in Rijswijk en enkele haltes op de verdere

fiel rijdt. Dit maakt de upgrade naar ART lastig.

verbinding naar Delft. Vanwege de huidige buslijn 23 is rekening gehouden met een gecombineerde bus-tramhalte.

33

Ontwerpaspect

HOV-bus (B)

Onderdeel

HOV-tram (T)

Lightrail (L)

Foto

Type voertuig

Gelede bus. Breedte 2,50 meter Lengte 18,75 meter

Tweerichtingen tram. Breedte 2,65 meter Lengte 35 meter per stel

Lightrail Breedte 2,65 meter Lengte 2x37 meter

Aandrijving

Elektrisch (nul-emissie bussen)

Elektrisch met bovenleiding

Elektrisch met bovenleiding

Ligging

Eigen busbaan, grote cirkelbogen.

Maaiveld, veelal eigen baan, niet mengen met overig verkeer.

Ongelijkvloers waar dat moet en maaiveld waar dat kan. Geheel afgescheiden van overig verkeer.

Busbaan in asfalt of beton

Indirect bevestigd spoor op onderplaat van beton, afgewerkt met teelaarde en gras. Ter plaatse van de gelijkvloerse kruisingen een bovenlaag beton met asfaltafwerking.

Op maaiveld indirect bevestigd spoor op onderplaat van beton, afgewerkt met teelaarde en gras. Op +1 niveau indirect bevestigd spoor op kunstwerk met betonconstructie.

7,0 m rijbaan (twee rijrichtingen)

Trambaan twee sporen 6,5m breed

Spoorbaan twee sporen 6,5m breed

Uitvoering HOV-baan

Breedte HOV-baan

~15,5m

~8,5m Ruimte voor HOV-baan

Profielen

7m

6,5m

Kruisingen

Gelijkvloers

Gelijkvloers

Ongelijkvloers

Gem. operationele snelheid

20 km/uur

25 km/uur

30 km/uur

Halte afstanden indicatief

750-1000m

750-1000m

1000-2000m

Haltes geschikt voor twee gelede bussen achter elkaar. . Den Haag – Voorburg: 40 m x 3,6 m . Den Haag – Delft: 40 m x 2,7 m (2,1m minimaal)

. Den Haag – Voorburg: Haltes geschikt voor gekoppeld materieel van twee tramstellen: Perron 75 m x 3,0 m . Den Haag – Delft: Haltes geschikt voor enkel tramstel en enkele bus achter elkaar Perron 53,5 x 2,7 m (2,1m minimaal)

. Den Haag - Voorburg: Haltes geschikt voor gekoppeld materieel van twee tramstellen. Zijperron 75,0 m x 3,0 m Middenperron 75,0 m x 6,0 m . Den Haag – Delft: Haltes geschikt voor enkel tramstel en enkele bus achter elkaar Perron 53,5 x 2,7 m (2,1m minimaal)

Bandbreedte aantal reizigers

10.000

10.000-50.000

20.000-60.000

Doorkoppelen HOV met andere OV-lijnen (doorkijk 2040)

. Geen doorkoppeling naar Zoetermeer (overstappen op station Voorburg). . Versnellen bestaande tramlijn Scheveningen. . Tramlijn 1 naar Delft via huidige route.

. Geen doorkoppeling naar Zoetermeer (overstappen op station Voorburg). . Versnellen tramlijn naar Delft en Scheveningen.

. Lightrail verbinding naar Zoetermeer, vervanging van sprinters bij trein. . Lightrail verbinding naar Scheveningen. . Versnellen tramlijn naar Delft via Binckhorst.

Snelheid

Haltes

Halte uitgangspunt en afmeting perron*

Tabel 3: Ontwerpuitgangspunten voor de OV-systemen in de alternatieven en varianten

34

10,5m

Ontwerpuitgangspunten Lightrail De varianten met lightrail gaan uit van een verbin-

Binckhorstlaan en station Voorburg en een

ding tussen Den Haag Centraal en Voorburg als

eenvoudiger constructie op de overige delen.

een geheel eigen systeem. De lightrail rijdt op een

Deze keuze is gemaakt om de impact van een

vrijliggende spoorbaan, op maaiveld waar dat kan

dergelijke constructie inzichtelijk te maken. In

en ongelijkvloers waar dat moet. Kruisingen met het

een verdere uitwerking moeten keuzes voor de

overige verkeer worden ongelijkvloers uitgevoerd

uiteindelijke vormgeving worden gemaakt, van-

zodat er geen menging met ander verkeer plaats-

uit ruimtelijk, stedenbouwkundig en architect-

vindt en er geen extra druk op de capaciteit van het

onisch oogpunt. Vanuit de transformatie naar

overige netwerk komt. Het betekent ook dat een

een hoogstedelijk gebied is een geïntegreerde

groot deel van het HOV-tracé boven of eventueel

inpassing van de lightrail in het straatbeeld

onder maaiveld ligt. Dit alles maakt een hoge gemiddelde snelheid (circa 30 km/u in het lokale gedeelte

gewenst. •

Voor het bovengrondse deel van de lightrail

tussen Den Haag Centraal en station Voorburg) en

is uitgegaan van een hoogte van ongeveer 8,5

een hoge frequentie mogelijk. De verdere eisen aan

meter (maaiveld-bovenkant spoor; 7 meter tot

materieel en breedteprofiel van vrije ruimte zijn voor

constructie, ca 1,5 meter hoogte van construc-

tram en lightrail gelijk. Dit maakt ook een mengvorm

tie). Deze hoogte is aangehouden vanwege

van tram en Lightrail mogelijk. De voertuigen zijn

de benodigde vrije doorvaarhoogte bij de

van grote capaciteit en kunnen gekoppeld rijden.

Binckhorstbrug, zodat daar geen beweegbare

Tezamen leidt dit tot een dagelijkse capaciteit van

brug nodig is. Deze hoogte is over de hele lengte

20.000-60.000 reizigers. De halte afstanden zijn

van het bovengrondse lightrailtracé consequent

relatief groot: 1.000-2.000 meter.

doorgezet, vanwege kwalitatief ruimtelijk straatbeeld. Een optie is de hoogte van de

Er is een aantal aandachtspunten te benoemen:

lightrail (deels) te beperken tot bijvoorbeeld 5,5

•

In het schetsontwerp voor deze variant ligt de

meter, wat tot lagere kosten leidt. Wel zijn dan

lightrailbaan grotendeels bovengronds (+1). In

meerdere hoogteverschillen nodig om bij de

het ontwerp is vooralsnog uitgegaan van een

Binckhorstbrug toch voldoende hoogte te heb-

vergelijkbare constructie zoals in de Beatrixlaan

ben. De constructie op kolommen maakt dubbel

in Den Haag aanwezig is. Hierbij is uitgegaan

grondgebruik mogelijk, bijvoorbeeld door

van netkousconstructies bij de haltes in de

fietspad of voetpad onder de baan te leggen. De mogelijkheden hiervan zijn niet onderzocht.

Figuur 20: Voorbeeld van HOV-bus (Mathildelaan, Eindhoven), HOV-tram (Laan van Hoornwijck, Den Haag) en Lightrail (Beatrixlaan, Den Haag) (bron: Cyclomedia)

35

Traject

HOV-bus

Tram

Lightrail

HOV-bus, Bus 28 vervalt

HOV-tram, Bus 28 vervalt

Lightrail, Bus 28 vervalt

Route tram 1 via Binckhorst

Route tram 1 via Binckhorst

. HOV-tram rijdt (ipv bus 28) verder over route tram 16

. HOV- rijdt tram (ipv bus 28) verder over route tram 16 naar

naar Scheveningen Statenkwartier (6x/uur)

Scheveningen Statenkwartier (6x/uur)

. Tram 1 naar Scheveningen Zwarte Pad gaat via de

. Tram 1 naar Scheveningen Zwarte Pad gaat via de Binckhorst

Binckhorst rijden. Routes tram 1 en 9 ‘klappen’ om (tram

rijden. Routes tram 1 en 9 ‘klappen’ om (tram 1 gaat over de

1 gaat over de Koninginnegracht rijden en tram 9 over de

Koninginnegracht rijden en tram 9 over de Scheveningseweg.

Scheveningseweg. De frequenties blijven ongewijzigd.)

De frequenties blijven ongewijzigd.)

Gerealiseerd

Gerealiseerd

Vanaf 2030 Den Haag Centraal - Voorburg Richting Rijswijk/

Extra buslijn van Den Haag Centraal

Delft

via Binckhorst naar station Rijswijk

Richting Scheveningen

Basispakket Mobiliteit

Geen maatregelen

Gerealiseerd

Vanaf 2040 ‘doorkijk bij opwaardering’ Vanaf 2040: • Richting

Doortrekken HOV naar

Doortrekken HOV naar

Scheveningen

Scheveningen

Scheveningen

Lightrail rijdt verder via Madurodam naar Scheveningen Statenkwartier.

•

Tram 1 naar Scheveningen Zwarte Pad maakt tussen Den Haag Centraal en Madurodam ook gebruik van deze nieuwe infrastructuur (tram 9 rijdt via Scheveningseweg).

. Ombouw busbaan toekomstige systeemkeuze (tram, ART).

Richting Zoetermeer

. Overstappen op een ander station (Den Haag Centraal of station

Geen maatregelen, snelle overstap bij station Voorburg richting Zoetermeer.

Vanaf 2040: •

Verlenging lightrail naar Zoetermeer-Lansingerland

•

Extra IC’s en geen sprinters op spoor Den Haag - Gouda

Voorburg).

Tabel 4: Maatregelen in de alternatieven ten opzichte van de referentie en fasering in tijd

Fasering HOV-Bus Tot 2030:

Geestbrugweg of Broekslootkade), zodat tram-

•

lijn 1 via de Binckhorst gaat rijden. De lijn kan

Realisatie van het Basispakket Mobiliteit met

dan voor 2030 in gebruik worden genomen.

een integraal pakket aan mobiliteitsmaatregelen •

in en rond CID-Binckhorst.

Na 2030 (doorkijk 2040):

De infrastructuur voor het gedeelte van de lijn

•

Aanleggen van HOV richting Scheveningen.

van Den Haag Centraal tot station Voorburg

•

Goede aansluiting van tram op treinverbinding naar Zoetermeer op station Voorburg.

wordt aangelegd. •

Ook voor de Binckhorstlaan in Voorburg wordt (uitgezonderd alternatief 5) rekening gehouden

Fasering Lightrail

met aparte busstroken.

Tot 2030:

Na 2030 (doorkijk 2040): •

•

in en rond CID-Binckhorst.

te bouwen naar ander HOV-systeem (tram of ART).

•

De infrastructuur voor het gedeelte van de lijn

•

Aanleggen van HOV richting Scheveningen.

van Den Haag Centraal tot station Voorburg

•

Nadere afweging over regionale doortrekking

wordt aangelegd.

richting station Zoetermeer-Lansingerland.

•

Aanleg (en aanpassing) infrastructuur voor de aantakking van het lightrailtracé vanaf de

Fasering HOV-Tram

Binckhorstlaan richtingde Haagweg (via de

Tot 2030:

Geestbrugweg of Broekslootkade), zodat tram-

•

Realisatie van het Basispakket Mobiliteit met

lijn 1 via de Binckhorst gaat rijden. De lijn kan

een integraal pakket aan mobiliteitsmaatregelen

dan voor 2030 in gebruik worden genomen.

•

•

36

Realisatie van het Basispakket Mobiliteit met een integraal pakket aan mobiliteitsmaatregelen

Besluiten om de busbaan in CID-Binckhorst om

in en rond CID-Binckhorst.

Na 2030 (doorkijk 2040):

De infrastructuur voor het gedeelte van de lijn

•

Doortrekken lightrailverbinding naar station

van Den Haag Centraal tot station Voorburg

Zoetermeer-Lansingerland, Scheveningen

wordt aangelegd.

Bad en Haven en World Forum (project

Aanleg (en aanpassing) infrastructuur voor

Koningscorridor). Ter hoogte van RandstadRail

de aantakking van het tramtracé vanaf de

station Nootdorp wordt een overstapstation

Binckhorstlaan richting de Haagweg (via de

aangelegd.

Ontwerpuitgangspunten langzaam verkeer (voetganger en fietser) Gezien het hoogstedelijke karakter van CIDBinckhorst is er veel aandacht voor de positie van de voetganger in de openbare ruimte. Ook de fiets moet goed gefaciliteerd worden in het kader van het stimuleren van duurzame mobiliteit. Hiervoor gelden de volgende uitgangspunten: •

Voor voetgangers en fietsers is een fijnmazig netwerk voorzien bij de ontwikkeling van de Binckhorst (zie Plan Openbare Ruimte & Buitenruimte, mei 2019 en Figuur 21)

•

Voldoende breedte van de trottoirs. Het streven is trottoirs van 6,0 meter breed (een overgangszonetussen gebouw en stoep van 0,8m, vrije breedte voor een intensief gebruikte stoep van 2, 70m en een ruimte voor voorzieningen als een bank, fiets en/of lichtmast van minimaal 2,5m). Dit is gebaseerd op het Handboek Openbare Ruimte Binckhorst (mei 2019) (Figuur 22).

•

Voor de hoofdfietsroutes wordt uitgegaan van een tweerichtingfietspad met een minimale breedte van 4,0 meter (interlokaal) of 3,5 meter (lokaal). Minimale obstakelvrije ruimte naast het fietspad van 0,6m.

•

Figuur 22: Minimale stroepbreedte

De maatregelen voor het langzaamverkeer uit het No-regretpakket en het Basispakket Mobiliteit zijn onderdeel van deze verkenning en uitgangspunt voor de ontwerpen.

Bestaande (her in te richten) straat of in ontwerp Gewenst of niet in eigendom Onderdoorgang Mercuriusbrug

Velostrada Delft-Leiden Recreatieve route Fietsen op 30km route Vrijliggende fietspad of fietsstrook Bestaande straat of in ontwerp Rotterdam Baan Gewenst of niet in eigendom Sterfietsroute Fietshoofdstructuur Onderdoorgang Mercuriusbrug

Figuur 21: Netwerk voetgangers en fietsers (Plan Openbare Ruimte & Buitenruimte, mei 2019)

37

Ontwerpuitgangspunten autoverkeer Voor de inrichting van de voorzieningen voor het autoverkeer zijn de volgende uitgangspunten benoemd: •

Voor het verkeerskundig ontwerp in de

•

Bij de kruispunten met de Maanweg wordt

Binckhorstlaan wordt uitgegaan van het ontwerp

uitgegaan van twee opstelstroken per richting.

zoals dit inmiddels grotendeels is gerealiseerd.

Breedte van de opstelstroken bedraagt 3,25

In dit ontwerp is rekening gehouden met een

meter.

ruimtereservering voor het HOV, waardoor in de basis geen verdere verkeerskundige aanpassingen aan de Binckhorstlaan nodig zijn. Enige uitzondering is daar waar het ontwerp van de HOV-baan toch wijzigingen vraagt. •

In de Maanweg wordt het aantal rijstroken voor het autoverkeer verminderd van 2x2 rijstroken, tot 2x1 rijstroken. Breedte van de rijbaan is bij voorkeur 7,0 meter en minimaal 6,5 meter.

Figuur 23: Verkeerskundig ontwerp van de Binckhorstlaan bij realisatie van de Rotterdamsebaan

Inputdocumenten De volgende documenten zijn gebruikt als input: • MoVe, Startdocument MIRT-verkenning CID-Binckhorst, 31 augustus 2020 • Notitie Kansrijke Oplossingsrichtingen Verkenning CIDBinckhorst, 1 november 2019 • Notitie Reikwijdte en Detailniveau, 25 juni 2020 • Gemeente Den Haag - Binckhorst Omgevingsplan Ontwerp gewijzigde vaststelling (ex. artikel 6:19 Awb) • CROW, diverse publicaties met richtlijnen ontwerp openbare ruimte. • Gemeente Den Haag - Beeldkwaliteitsplan Binckhorst, juli 2019 • Gemeente Den Haag - Innovatief wonen en werken in de Binckhorst • Gemeente Den Haag - Handboek openbare ruimte Binckhorst, mei 2019 • Gemeente Den Haag - Handboek Openbare Ruimte, december 2019 • Gemeente Den Haag - Handboek ontwerp spoor stadse net, versie 4.0 • Gemeente Den Haag Mobiliteitsvarianten Schedeldoekshaven, PB viaduct en Ammunitiehaven, april 2020 • Gemeente Den Haag - Plan openbare ruimte & buitenruimte Binckhorst, mei 2019 Tabel 5: Lijst van inputdocumenten

38

• • • • • •

Gemeente Den Haag - Structuurvisie CID, juli 2021 Gemeente Leidschendam-Voorburg - Handboek Beheer Openbare Ruimte, december 2019 Gemeente Rijswijk - Handboek Beheer Openbare Ruimte HTM - Voorschrift Ontwerp Spoor Stadsnet, 30 oktober 2012 HTM - Voorschrift Haltes, 8 augustus 2019 PosadMaxwan - Visie Maanweg, december 2019

Eerder opgestelde ontwerptekeningen die als achtergrondinformatie zijn gebruikt: • (INCL TRAM) 95018789-BINCKH-VER-SO-001_22092014 • (INCL TRAM) 95018789-BINCKH-VER-SO-001_22092014_ verschil • 20150424 - ROBA - ROBA-DO-OR-00-TEK-0018 DO Inpassing Binckhorst - Dwarsprofielen (v4.0) (1) • 20150424 - ROBA - ROBA-DO-OR-00-TEK-0018 DO Inpassing Binckhorst - Dwarsprofielen (v4.0) • 95017487-LAN-VO-001wijz VOV dd 23-07-2015 • Maanweg SO tramtrace 20191016 Var1 • Maanweg SO tramtrace 20191016 Var2 • Maanweg SO tramtrace 20191016 Var3 • 95020529-BHLMNW-VER-VO-001, ontwerp kruising Binckhorstlaan-Maanweg • RIS251372_bijlage 3.0 Voorlopig ontwerp Rotterdamse Baan

2.4 Factsheets varianten Op de volgende pagina’s worden alle varianten één voor één getoont, waarbij de belangrijkste kenmerken worden benoemd. Per variant is een kaart opgenomen met de route en de zoeklocaties voor de haltes. Daarnaast geven de factsheets een korte beschrijving van de route en de belangrijkste kenmerken van het ontwerp met daarin de belangrijkste aandachtspunten. Verder laat het ook met beeld zien hoe de HOV-variant ruimtelijk eruit kan komen te zien. In paragraaf 2.5 wordt dieper ingegaan op de details en bevindingen per tracédeel.

39

Binckhorstlaan – Maanweg &

Variant 1B

Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-bus Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Station Voorburg Zonweg

Maanweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 24: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

De busroute start vanaf het busstation van Den Haag Centraal met de omrijdroute via de Schedeldoekshaven, daarna gecombineerde bus-trambaan in plaats van de huidige tramsporen. Vervolgens gaat de HOV-baan onder de aangepaste spoorviaducten van de sporendriehoek. Op de Binckhorstlaan is de HOV-baan opgenomen in de ruimtereservering langs Binckhorstlaan. Aan beide zijden van de Binckhorstbrug worden twee extra bruggen voor langzaam verkeer aangelegd. Bij het kruispunt Binckhorstlaan-Maanweg scheiden de routes richting Voorburg en Rijswijk/Delft.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-bus)

Richting Voorburg (HOV-bus)

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

De busbaan wordt in een zuidelijke zijligging inge-

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

past, direct grenzend aan de groene zone (gemeen-

bomen aan beide zijkanten. In de Pr. Mariannelaan,

telijke ecologische verbindingszone). De optie met

op de Geestbrug en in Geestbrugweg rijdt de HOV-

een smal profiel voor variant 1B vormt de basis voor

bus gemengd met overig verkeer. De haltes nabij de

de beoordeling in het Plan-MER. Tussen Maanweg

Geestbrug en de Haagweg worden aangepast.

en station Voorburg kruist de HOV-baan de groene zone en wordt langs de Huygenstraverse ingepast. De busverbinding eindigt bij het huidige busstation onder station Voorburg. De gestippelde lijn in Figuur 24 is een mogelijke optie voor aanlanding bij het

40

station via bestaande wegen.

Figuur 25: Dwarsprofiel Maanweg voor HOV-bus met een ligging van de HOV-baan buiten de groene zone. Voor de alternatieve optie met een profiel met een hoogwaardig beeld van de openbare ruimte (breed trottoir en een groenstrook met plek voor grote bomen) zie figuur 77.

Figuur 26: Impressie van inpassing HOV-bus in Maanweg

CONCLUSIES VARIANT 1B •

Er is ruimte aanwezig voor een HOV-busbaan

kruising met de Westenburgstraat sprake van

in de grootse deel van de route (Lekstraat, Binckhorstlaan, Maanweg). •

een beperkte aantasting van deze groene zone. •

De HOV-bus richting Rijswijk/Delft rijdt ge-

is de HOV-baan in de groene middenberm

mengd met het overige verkeer. Dit is nadelig

geplaatst ten koste van waardevolle bomen,

voor verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en snelheid van het HOV. •

•

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan

groen en parkeerplaatsen aan één zijde. •

Een vrijliggende HOV-baan kan langs de

Binckhorstbrug kan behouden blijven, een optie

scouting en Opa’s Veldje ingepast worden, maar

is om één of twee extra bruggen voor langzaam-

gaat ten koste van groen en/of water. Of er moet

verkeer naast de bestaande Binckhorstbrug te

gebruikt gemaakt worden van een aanlanding bij

plaatsen of eventueel toch een geheel nieuwe

het station via bestaande wegen. Opa’s veldje

brug te bouwen.

blijft gehandhaafd, maar goede inpassing van

Door het smallere (weg)profiel in dezez variant

het HOV-tracé is een aandachtspunt. Bovendien

wordt een groot deel van de groene zone langs

leidt gemengd verkeer in dit deel tot een

de Maanweg (gemeentelijke ecologische verbin-

onbetrouwbare dienstregeling en ongunstige

dingszone) ontzien. Wel is bij de bushalte en de

exploitatie.

41

Binckhorstlaan – Maanweg &

Variant 1T

Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-tram Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Station Voorburg Zonweg

Maanweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 27: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Het HOV-tracé voor de tram in variant 1T maakt gebruik van de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij de sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast, passend bij de gebiedsontwikkeling. De HOV-baan valt in de ruimtereservering in de Binckhorstlaan. De Binckhorstbrug wordt vervangen door een geheel nieuwe brug. Bij het kruispunt Binckhorstlaan-Maanweg scheiden de routes in de richting van Rijswijk/Delft en Voorburg.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (HOV-tram)

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

De trambaan wordt in de zuidkant van de Maanweg

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

ingepast, gedeeltelijk in de groene zone (gemeen-

bomen aan beide zijkanten, de groenstrook in de

telijke ecologische verbindingszone). De optie met

middenberm moet wel plaatsmaken voor de HOV-

een breed profiel voor variant 1T vormt de basis voor

baan. In de Pr. Mariannelaan, Geestbrugweg en op

de beoordeling in het Plan-MER. Tussen Maanweg

de Geestbrug rijdt de HOV-tram gemengd met overig

en station Voorburg kruist de HOV-baan de groene

verkeer. De haltes nabij de Geestbrug en de Haagweg

zone en wordt langs de Huygenstraverse ingepast.

worden aangepast. Aanpassingen aan het brugdek

De HOV-baan eindigt bij de huidige tramhalte op het

van Geestbrug zijn noodzakelijk voor de verlegging

stationsplein.

van tramsporen.

42

Figuur 28: Dwarsprofiel Maanweg voor HOV-tram met een hoogwaardig beeld van de openbare ruimte (breed trottoir en een groenstrook met plek voor grote bomen). Voor de alternatieve optie met een ligging van de HOV-baan buiten de groene zone zie figuur 78.

Figuur 29: Impressie van inpassing HOV-tram in Maanweg

CONCLUSIES VARIANT 1T • •

Maakt op de Lekstraat gebruik van de bestaan-

•

de trambaan.

(gemeentelijke ecologische verbindingszone)

Er is ruimte aanwezig voor de HOV-trambaan

wordt door de HOV-baan aangetast.

in de grootse deel van de route (Lekstraat,

•

Binckhorstlaan, Maanweg). •

•

Een deel van groene zone langs de Maanweg

De HOV-tram richting Rijswijk/Delft rijdt

Technische aanpassingen aan of vervanging van het brugdek van Geestbrug zijn nodig.

•

De vrijliggende HOV-baan kan langs de scouting

gemengd met het overige verkeer. Dit is nadelig

en Opa’s Veldje ingepast worden, maar gaat ten

voor verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en

koste van groen en/of water tegen/op het talud.

snelheid van het HOV.

Opa’s Veldje blijft gehandhaafd, maar goede

De Binckhorstbrug moet vervangen worden voor

inpassing is een aandachtspunt.

een geheel nieuwe brug. •

De inpassing van de HOV-trambaan in de Voorburgse Binckhorstlaan gaat ten koste van de middenberm en parkeerplaatsen aan één zijde.

43

Binckhorstlaan – Maanweg &

Variant 1L

Geestbrugweg Legenda Tracé lightrail Halte: lightrail Tracé HOV-tram Halte: tram Op hellingbaan Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Station Voorburg

Mercuriusweg

Maanweg

hellingbaan

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 30: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Vergelijkbaar aan de tramvariant start de lightrail bij Den Haag Centraal aan de bestaande halte in de Rijnstraat. Ook in deze variant wordt gebruik gemaakt van de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij de sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast. Op de Binckhorstlaan vult de lightrail de ruimtereservering aan de oostzijde en komt op een bovengrondse constructie op 8,5m vanaf maaiveld. De tunnel Rotterdamsebaan wordt bovengronds gekruist. De lightrail komt op een zelfstandige brug naast de Binckhorstbrug te liggen. Bij het kruispunt Binckhorstlaan-Maanweg scheiden de routes richting Rijswijk/Delft en Voorburg.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (Lightrail)

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan is een

Op de Maanweg zal de lightrail met een bovengrond-

hellingbaan nodig om de lightrail terug op maaiveld

se constructie aan de zuidzijde worden ingepast,

te brengen. Ook hiervoor geldt dat de huidige groene

gedeeltelijk in de groene zone (gemeentelijke

middenberm vervangen wordt door de HOV-baan.

ecologische verbindingszone). Voor de inpassing van

Vanaf de Pr. Mariannelaan is de lightrail weer gelijk

de lightrail bij station Voorburg wordt geanticipeerd

aan de tramvariant (1T).

op een toekomstige doortrekking van de lightrail richting Zoetermeer. Vanwege de benodigde kruising van de Vliet zijn er twee opties voorgesteld: een bovengrondse (+1) en een ondergrondse (-1). Bij een ondergrondse halte Voorburg is een hellingbaan in de Maanweg nodig die in de boog langs de scouting

44

en Opa’s Veldje komt.

Figuur 31: Dwarsprofiel Maanweg voor Lightrail

Figuur 32: Impressie van inpassing Lightrail in Maanweg

CONCLUSIES VARIANT 1L

Binckhorstlaan-Maanweg verwijderd moet worden.

•

•

Vanaf station Den Haag aan de bestaande halte

•

in de Rijnstraat, en vervolgens op bestaande

Voorburgse deel van de Binckhorstlaan gaat ten

tramsporen op de Lekstraat.

koste van parkeerplaatsen en bomen aan één

Op de Binckhorstlaan en de Maanweg heeft de lightrail een bovengrondse ligging. Hellingbanen

zijde en de middenberm (met bomen), •

zijn nodig na de sporendriehoek, in het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan en

•

•

De inpassing van helling- en HOV-baan in het

Technische aanpassingen of vervanging van het brugdek van Geestbrug zijn nodig.

•

Een aandachtspunt is een aanlanding bij

mogelijk in de bocht van de Maanweg richting

station Voorburg. Beide opties van lightrail (op

station Voorburg.

niveau +1 en -1) hebben een grote impact op de

Richting Delft-Rijswijk rijdt de tram gemengd

bestaande situatie bij Opa’s Veldje en vragen

met het overige verkeer. Dit is nadelig voor

om een nieuwe inrichting van deze plek. De

verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en snelheid

inpassing van de hellingbaan voor het tracé op

van het HOV.

-1 is lastig inpasbaar in de bestaande situatie en

Naast de bestaande Binckhorstbrug moet

geeft erg weinig ruimtelijke kwaliteit

er extra constuctie voor lightrail komen op niveau +1. Het gebouw aan de kruising

45

Binckhorstlaan – Zonweg - Regulusweg

Variant 2B

& Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-bus Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Melkwegstraat

Station Voorburg

Zonweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 33: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

De busroute start vanaf het busstation van Den Haag Centraal met de omrijdroute via de Schedeldoekshaven, daarna gecombineerde bus-trambaan in plaats van de huidige tramsporen. Vervolgens gaat de HOV-baan onder de aangepaste spoorviaducten van de sporendriehoek. Op de Binckhorstlaan is de HOV-baan opgenomen in de ruimtereservering langs Binckhorstlaan. Bij de kruising met Zonweg splitsen naar twee tracés.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-bus)

Richting Voorburg (HOV-bus)

Aan beide zijden van de Binckhorstbrug worden twee

In de Zonweg komt de HOV-baan aan de noordzijde

extra bruggen voor langzaam verkeer aangelegd. Bij

van de rijbaan te liggen, waarbij de Zonweg opnieuw

het kruispunt Binckhorstlaan-Maanweg scheiden

wordt ingericht. Deze ligging gaat ten koste van

de routes richting Voorburg en Rijswijk/Delft. In

bestaande gebouwen. De Regulusweg wordt zodanig

het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

aangepast dat de HOV-baan ingepast kan worden

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

zonder het spooremplacement aan te tasten. Het

bomen aan beide zijkanten. In de Pr. Mariannelaan,

kantoorgebouw op de hoek Regulusweg/Maanweg

Geestbrugweg en op de Geestbrug rijdt de HOV-bus

wordt aan de zijde van het spoor gepasseerd. De

gemengd met overig verkeer. De haltes nabij de

Maanweg krijgt een ongelijkvloerse kruising waarbij

Geestbrug en de Haagweg worden aangepast.

de HOV-baan boven de Maanweg langsgaat. Tussen Maanweg en station Voorburg kruist de HOV-baan de groene zone en wordt langs de Huygenstraverse ingepast. De busverbinding eindigt bij het huidige busstation onder station Voorburg.

46

Figuur 34: Dwarsprofiel Zonweg voor HOV-bus

HOV-bus rijdt in het groen langs de Begraafplaats

Figuur 35: Impressie van inpassing HOV-bus in Zonweg

CONCLUSIES VARIANT 2B •

•

Er is ruimte aanwezig voor een HOV-busbaan

•

in de grootse deel van de route (Lekstraat,

en Regulusweg. Enkele gebouwen moeten plaats

Binckhorstlaan).

maken voor de HOV-baan.

De HOV-bus richting Rijswijk/Delft rijdt ge-

•

mengd met het overige verkeer. Dit is nadelig snelheid van het HOV.

Door de beperkte ruimte gaat de inpassing van een HOV-baan langs de Regulusweg ten koste

voor verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en •

Grote aanpassingen zijn nodig aan de Zonweg

van ruimte voor de voetganger, fiets en groen. •

In vergelijking met variant 1B heeft deze variant

Binckhorstbrug kan behouden blijven, een optie

veel minder impact op de aanlanding bij station

is om één of twee extrabruggen voor langzaam-

Voorburg. Tussen de Maanweg en het station

verkeer naast de bestaande Binckhorstbrug te

kan een vrije HOV-baan ingepast worden zonder

plaatsen of eventueel toch een geheel nieuwe

de scouting en Opa’s Veldje aan te tasten.

brug te bouwen. •

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan neemt de HOV-baan plaats in van de groene middenberm en parkeerplaatsen aan één zijde.

47

Binckhorstlaan – Zonweg - Regulusweg

Variant 2T

& Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-tram Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Melkwegstraat

Station Voorburg

Zonweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 36: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Het HOV-tracé voor de tram in variant 2T maakt gebruik van de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij de sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast, passend bij de gebiedsontwikkeling. De HOV-baan valt in de ruimtereservering in de Binckhorstlaan. Bij de kruising met Zonweg splitsen naar twee tracés.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (HOV-tram)

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

In de Zonweg komt de HOV-baan aan de noordzijde

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

van de rijbaan te liggen, waarbij de Zonweg volledig

bomen aan beide zijkanten, de groenstrook in de

opnieuw wordt ingericht. Inpassing gaat ten koste

middenberm moet wel plaatsmaken voor de HOV-

van bestaande gebouwen. Sloop van de gebouwen

baan. In de Pr. Mariannelaan, Geestbrugweg en op

langs de noordzijde en aan het eind van de Zonweg

de Geestbrug rijdt de HOV-tram gemengd met overig

is nodig voor de HOV-baan. Het kantoorgebouw

verkeer. De haltes nabij de Geestbrug en de Haagweg

op de hoek Regulusweg/Maanweg wordt aan de

worden aangepast. Aanpassingen aan het brugdek

zijde van het spoor gepasseerd. De Maanweg krijgt

van Geestbrug zijn noodzakelijk voor de verlegging

een ongelijkvloerse kruising waarbij de HOV-baan

van tramsporen.

onder de Maanweg doorgaat. Tussen Maanweg en station Voorburg kruist de HOV-baan de groene zone en wordt langs de Huygenstraverse ingepast. De HOV-baan eindigt bij de huidige tramhalte op het

48

stationsplein.

Figuur 37: Dwarsprofiel Zonweg voor HOV-tram

HOV-tram rijdt in het groen langs de Begraafplaats

Figuur 38: Impressie van inpassing HOV-tram in Zonweg

CONCLUSIES VARIANT 2T •

Maakt op de Lekstraat gebruik van bestaande

•

trambaan. •

Er is ruimte aanwezig voor het HOV-trambaan

het brugdek van Geestbrug zijn nodig. •

in de grootse deel van de route (Lekstraat, •

en slopen van gebouwen langs de noordzijde en •

aan het eind van de straat.

De HOV-tram richting Rijswijk/Delft rijdt

•

De kruising met Regulusweg is nadelig voor

voor verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en

doorstroming verbindingsweg. •

snelheid van het HOV.

Door de beperkte ruimte gaat de inpassing van een HOV-baan langs de Regulusweg ten koste

De Binckhorstbrug moet vervangen worden voor een geheel nieuwe brug.

•

Grote veranderingen in het profiel van Zonweg

Binckhorstlaan, Maanweg). gemengd met het overige verkeer. Dit is nadelig

•

Technische aanpassingen aan of vervanging van

van ruimte voor de voetganger, fiets en groen. •

In vergelijking met variant 1T heeft deze variant

De inpassing van HOV-trambaan In de

veel minder impact op de aanlanding bij station

Voorburgse Binckhorstlaan gaat ten koste van

Voorburg. Tussen de Maanweg en het station

de middenberm en parkeerplaatsen aan één

kan een vrije HOV-baan ingepast worden zonder

zijde.

de scouting en Opa’s Veldje aan te tasten.

49

Lightrail: Binckhorstlaan – Zonweg -

Variant 2L

Regulusweg & Geestbrugweg Legenda Tracé lightrail Halte: lightrail Tracé HOV-tram Halte: tram Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Melkwegstraat

Station Voorburg

hellingbaan

Zonweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 39: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Vergelijkbaar aan de tramvariant start de lightrail bij Den Haag Centraal aan de bestaande halte in de Rijnstraat. Eveneens gebruikt het de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij de sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast, passend bij de gebiedsontwikkeling. Op de Binckhorstlaan ligt de lightrail aan de oostzijde en komt op een bovengrondse constructie. Bij de kruising met de Zonweg scheiden de routes richting Rijswijk/Delft en Voorburg.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (Lightrail)

In de Binckhorstlaan na de kruising met de Zonweg

De lightrail wordt op de Zonweg aan de noordzijde

takt de tramverbinding richting Delft af van de

van de rijbaan ingepast en blijft op de verhoogde

lightrail. Hiervoor wordt in de Binckhorstlaan een

ligging. Inpassing gaat ten koste van bestaande

hellingbaan ingepast om het hoogteverschil te over-

gebouwen langs de noordzijde en aan het einde

bruggen. De Binckhorstbrug wordt vervangen door

van de Zonweg. De Regulusweg wordt ongelijkvloers

een geheel nieuwe brug. Vanaf de Pr. Mariannelaan is

gekruist. De HOV-baan wordt in het talud naast het

de lightrail weer gelijk aan de tramvariant (1T).

hoofdspoor Den Haag-Utrecht gesitueerd. Voor de inpassing van de lightrail bij station Voorburg wordt geanticipeerd op een toekomstige doortrekking van de lightrail richting Zoetermeer. De HOV-baan wordt zoveel mogelijk gebundeld met het hoofdspoor. Vanwege de benodigde kruising van de Vliet komt er

50

een bovengrondse halte bij het stationsplein.

Figuur 40: Dwarsprofiel Zonweg voor lightrail

Lightrail op +1 maakt ruimte voor het park onder

Figuur 41: Impressie van inpassing lightrail in Zonweg

CONCLUSIES VARIANT 2L •

Vanaf station Den Haag aan de bestaande halte in de Rijnstraat, en vervolgens op bestaande

middenberm (met bomen). •

tramsporen op de Lekstraat. •

•

• •

Op de Binckhorstlaan en de Zonweg heeft

Technische aanpassingen of vervanging van het brugdek van Geestbrug zijn nodig.

•

Veel aandacht vraagt de inpassing van de

de lightrail een bovengrondse ligging.

lightrail in het profiel van Zonweg. Dit vraagt

Hellingbanen zijn nodig na de sporendriehoek,

om een integraal ontwerp: waarbij infrastruc-

in de Binckhorstlaan tussen de Zonweg en de

tuur, groen en nieuwe bebouwing gezamenlijk

Jupiterkade.

worden uitgedacht. (Gedeeltelijke) sloop van het

Richting Delft-Rijswijk rijdt de tram gemengd

kantoorgebouw bij de Regulusweg is nodig.

met het overige verkeer. Dit is nadelig voor

•

De lightrail gebundeld met de treinsporen.

verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en snelheid

•

Bij station Voorburg is er een constructie

van het HOV.

over het spooremplacement nodig, waarna de

De Binckhorstbrug moet vervangen worden voor

lightrail gebundeld met treinspoor wordt. Bij het

een geheel nieuwe brug.

kruisen kan de capaciteit van spooremplace-

De inpassing van HOV-baan in het Voorburgse

ment behouden blijven, maar vraagt tijdens

deel van de Binckhorstlaan gaat ten koste

bouw buitendienststelling.

van parkeerplaatsen aan één zijde en de

51

Binckhorstlaan – Zonweg - Melk-

Variant 3B

wegstraat - Maanweg & Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-bus Halte Locatie dwarsprofiel

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Saturnusstraat

Station Voorburg

Zonweg

Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 42: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

De busroute start vanaf het busstation van Den Haag Centraal met de omrijdroute via de Schedeldoekshaven, daarna gecombineerde bus-trambaan in plaats van de huidige tramsporen. Vervolgens gaat de HOV-baan onder de aangepaste spoorviaducten van de sporendriehoek. Op de Binckhorstlaan is de HOV-baan opgenomen in de ruimtereservering langs Binckhorstlaan. Bij de kruising met Zonweg splitsen naar twee tracés.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-bus)

Richting Voorburg (HOV-bus)

Aan beide zijden van de Binckhorstbrug worden twee

In de Zonweg komt de HOV-baan in aan de noord-

extra bruggen voor langzaam verkeer aangelegd. Bij

zijde van de rijbaan te liggen, waarbij de Zonweg

het kruispunt Binckhorstlaan-Maanweg scheiden

volledig opnieuw wordt ingericht. De inpassing gaat

de routes richting Voorburg en Rijswijk/Delft. In

ten koste van bestaande gebouwen. Halverwege

het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

de Zonweg neemt de HOV-bus de afslag naar de

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

Melkwegstraat. In de Melkwegstraat ligt de busbaan

bomen aan beide zijkanten. In de Pr. Mariannelaan,

aan de westzijde van de straat als vrijliggende

Geestbrugweg en op de Geestbrug rijdt de HOV-bus

HOV-baan. Aan het eind van de straat volgt het tracé

gemengd met overig verkeer. De haltes nabij de

de Maanweg richting station Voorburg. Nabij de

Geestbrug en de Haagweg worden aangepast.

Maanweg is inpassing van een halte mogelijk. In de Maanweg wordt de busbaan aan de oostzijde ingepast, direct grenzend aan de groene zone (gemeentelijke ecologische verbindingszone). Vervolgens gelijk aan variant 1B.

52

Figuur 43: Dwarsprofiel Melkwegstraat voor HOV-bus nabij de Zonweg

Figuur 44: foto van Melkwegstraat

CONCLUSIES VARIANT 3B •

•

Er is ruimte aanwezig voor een HOV-busbaan

•

Alle gebouwen langs de noordzijde tussen de

Binckhorstlaan, Maanweg).

Binckhorstlaan en de Melkwegstraat moeten

De HOV-bus richting Rijswijk/Delft rijdt ge-

plaats maken voor de HOV-baan.

mengd met het overige verkeer. Dit is nadelig

•

voor verkeersveiligheid, betrouwbaarheid en Binckhorstbrug kan behouden blijven, een optie

niet rechtstreeks vanaf deze straat toegankelijk •

Aan de Melkwegstraat zijn een aantal ontwikke-

is om één of twee extrabruggen voor langzaam-

lingen die reeds zijn vergund of gestart onmoge-

verkeer naast de bestaande Binckhorstbrug te

lijk te ontsluiten voor langzaam verkeer.

plaatsen of eventueel toch een geheel nieuwe •

Door inpassing HOV-baan in zijligging zijn de percelen aan één zijde van de Melkwegstraat

snelheid van het HOV. •

Grote aanpassingen zijn nodig aan de Zonweg.

in de grootse deel van de route (Lekstraat,

•

Een vrijliggende HOV-baan geeft een impact

brug te bouwen.

op de bestaande situatie bij Opa’s Veldje. Of er

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan

moet gebruikt gemaakt worden van een aanlan-

neemt de HOV-baan plaats in van de groene

ding bij het station via bestaande wegen. Opa’s

middenberm en parkeerplaatsen aan één zijde.

veldje blijft gehandhaafd, maar goede inpassing is een aandachtspunt.

53

Binckhorstlaan – Pr. Mariannelaan - lus

Variant 4T

station Voorburg & Geestbrugweg Legenda Tracé HOV-tram Halte Locatie dwarsprofiel

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Station Voorburg

Zonweg

Diaconessenhuis Geestbrug Herenstraat 0

250 m

1000 m

Figuur 45: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Het HOV-tracé voor de tram in variant 4T maakt gebruik van de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij de sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast, passend bij de gebiedsontwikkeling. De HOV-baan valt in de ruimtereservering in de Binckhorstlaan. De Binckhorstbrug wordt vervangen door een geheel nieuwe brug. In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt de HOV-baan in middenligging met behoud van de bomen aan beide zijkanten, de groenstrook in de middenberm moet wel plaatsmaken voor de HOV-baan. Bij het kruispunt Binckhorstlaan-Pr. Mariannelaan scheiden de routes in de richting van Rijswijk/Delft en Voorburg.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (HOV-tram)

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan komt

In de Pr. Mariannelaan rijdt de HOV-tram gemengd

de HOV-baan in middenligging met behoud van de

met overig verkeer, waarbij gebruik wordt gemaakt

bomen aan beide zijkanten, de groenstrook in de

van de bestaande sporen. De halte nabij de

middenberm moet wel plaatsmaken voor de HOV-

Fonteynburglaan wordt aangepast. In de Laan van

baan. In de Pr. Mariannelaan, Geestbrugweg en op

Middenburg en het Westeinde wordt de fundering

de Geestbrug rijdt de HOV-tram gemengd met overig

van de sporen vernieuwd, waarbij tevens de inrich-

verkeer. De haltes nabij de Geestbrug en de Haagweg

ting wordt herzien. Bij het station wordt gebruik ge-

worden aangepast. Aanpassingen aan het brugdek

maakt van de bestaande halte, die wordt aangepast.

van Geestbrug zijn noodzakelijk voor de verlegging van tramsporen.

54

Figuur 46: Dwarsprofiel Prinses Mariannelaan voor tram

Figuur 47: Dwarsprofiel Laan van Middenburg voor tram

Figuur 48: foto van de Princess Mariannelaan (richtings station Voorburg)

CONCLUSIES VARIANT 4T • •

Maakt op de Lekstraat gebruik van bestaande Er is ruimte aanwezig voor het HOV-trambaan

de middenberm en parkeerplaatsen aan één

op een groot deel van de route (Lekstraat,

zijde. •

De HOV-tram richting Rijswijk/Delft en richting Voorburg rijdt gemengd met het overige verkeer.

•

De inpassing van HOV-trambaan in de Voorburgse Binckhorstlaan gaat ten koste van

Binckhorstlaan). •

•

trambaan.

Technische aanpassingen aan of vervanging van het brugdek van Geestbrug zijn nodig.

•

In de richting Voorburg rijdt de tram op de

Dit is nadelig voor verkeersveiligheid, betrouw-

bestaande sporen. Dit vraagt vervanging en

baarheid en snelheid van het HOV.

verbetering van de fundering van het spoor en

De Binckhorstbrug moet vervangen worden voor

herinrichting van de straat. De liggijg van een

een geheel nieuwe brug.

HOV-baan in 30 km/h zone straat is nadelig en extra maatregelen voor de veiligheid zijn hier nodig.

55

Binckhorstlaan - Maanweg &

Variant 5B

Jupiterkade - Broekslootkade Legenda Tracé HOV-bus Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Station Voorburg

Zonweg

Maanweg

Broekslootkade

0

250 m

1000 m

Figuur 49: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

De busroute start vanaf het busstation van Den Haag Centraal met de omrijdroute via de Schedeldoekshaven, daarna gecombineerde bus-trambaan in plaats van de huidige tramsporen. Vervolgens gaat de HOV-baan onder de aangepaste spoorviaducten van de sporendriehoek. Op de Binckhorstlaan is de HOV-baan opgenomen in de ruimtereservering langs Binckhorstlaan. Net voor de Binckhorstbrug slaat de route naar Rijswijk/Delft de Jupiterkade in en vervolgt de route zoals in variant 1B.

56

Richting Rijswijk / Delft (HOV-bus)

Richting Voorburg (HOV-bus)

De route naar Rijswijk/Delft volgt de Jupiterkade

De busbaan wordt in een zuidelijke zijligging in-

waarbij het tracé rekening houdt met het plan

gepast, direct grenzend aan de groene zone (ge-

Junopark. Vervolgens gaat de HOV-baan middels

meentelijke ecologische verbindingszone). Tussen

een hefbrug over de Trekvliet met een grote over-

Maanweg en station Voorburg kruist de HOV-baan

spanning. De HOV-busbaan volgt de Broekslootkade

de groene zone en wordt langs de Huygenstraverse

met een ligging in/aan de rand van de groenstrook

ingepast. De busverbinding eindigt bij het huidige

aan de noordzijde. De watergang blijft behouden.

busstation onder station Voorburg. De gestippelde

Kruispunt met de Haagweg wordt aangepast, met

lijn is een mogelijk optie voor aanlanding bij het

halte (richting Den Haag) nabij het kruispunt.

station via bestaande wegen.

Figuur 50: Dwarsprofiel Broekslootkade voor HOV-bus

Figuur 51: Impressie van inpassing HOV-bus in Broekslootkade

CONCLUSIES VARIANT 5B •

Er is ruimte aanwezig voor een HOV-busbaan in de grootse deel van de route (Lekstraat,

•

is om één of twee extrabruggen voor langzaam-

Grootste aandachtpunt bij deze variant is de

verkeer naast de bestaande Binckhorstbrug te

constructie van de hefbrug en inpassen van

plaatsen of eventueel toch een geheel nieuwe

de hellingbanen aan beide zijde in de straat-

brug te bouwen. •

In het Voorburgse deel van de Binckhorstlaan

de HOV-baan in te passen, maar de inpassing

neemt de HOV-baan plaats in van de groene

van de HOV-baan is nadelig voor het beoogde

middenberm en parkeerplaatsen langs één

gebruik, de kwaliteit en recreatieve functie van

zijde.

de kade.

•

Binckhorstbrug kan behouden blijven, een optie

Binckhorstlaan, Maanweg).

profielen. Op de kade is weliswaar ruimte om

•

de veiligheid zijn hier nodig. •

•

Een vrijliggende HOV-baan kan langs de

De inpassingen van de HOV-baan gaat ten

scouting en Opa’s Veldje ingepast worden, maar

koste van een groot deel van de groene zone, de

gaat ten koste van groen en/of water. Of er moet

bomen van de Broekslootkade en de parkeerge-

gebruikt gemaakt worden van een aanlanding bij

legenheid aan de zijde van de groenzone.

het station via bestaande wegen. Opa’s Veldje

De ligging van de vrijliggende HOV-baan in

blijft gehandhaafd, maar goede inpassing van

30km/u zone woonstraat en bij de nabijgelegen

het HOV-tracé is een aandachtspunt.

basisschool is nadelig en extra maatregelen voor

57

Binckhorstlaan - Maanweg &

Variant 5T

Jupiterkade - Broekslootkade Legenda Tracé HOV-tram Halte Locatie dwarsprofiel Locatie impressie

Den Haag Centraal

Schenkviaduct

Mercuriusweg Station Voorburg

Zonweg

Maanweg

Broekslootkade

Figuur 52: Kaart met tracé en de indicatieve locaties van de haltes

Het HOV-tracé voor de tram in variant 5T maakt gebruik van de bestaande tramsporen in de Lekstraat. Bij sporendriehoek wordt de HOV-baan op maaiveld ingepast, passend bij de gebiedsontwikkeling. De HOV-baan valt in de ruimtereservering in de Binckhorstlaan. De Binckhorstbrug wordt vervangen door een geheel nieuwe brug. Net voor de Binckhorstbrug slaat de route naar Rijswijk/Delft de Jupiterkade in en vervolgt de route zoals in variant 1B.

Richting Rijswijk / Delft (HOV-tram)

Richting Voorburg (HOV-tram)

De route naar Rijswijk/Delft volgt de Jupiterkade

De trambaan wordt in een zuidkant van de Maanweg

waarbij het tracé rekening houdt met het plan

ingepast, gedeeltelijk in de groene zone (gemeente-

Junopark. Vervolgens gaat de HOV-baan middels

lijke ecologische verbindingszone). Tussen Maanweg

een hefbrug over de Trekvliet met een grote over-

en station Voorburg kruist de HOV-baan de groene

spanning. De HOV-busbaan volgt de Broekslootkade

zone en wordt langs de Huygenstraverse ingepast.

met een ligging in/aan de rand van de groenstrook

De HOV-baan eindigt bij de huidige tramhalte op het

aan de noordzijde. De watergang blijft behouden.

stationsplein.

Kruispunt met de Haagweg wordt aangepast, met halte (richting Den Haag) nabij het kruispunt.

58

Figuur 53: Dwarsprofiel Broekslootkade voor HOV-tram

Figuur 54: Impressie van inpassing HOV-tram in Broekslootkade

CONCLUSIES VARIANT 5T • •

Maakt op de Lekstraat gebruik van bestaande Er is ruimte aanwezig voor het HOV-trambaan

basisschool is nadelig en extra maatregelen voor

in de grootse deel van de route (Lekstraat,

de veiligheid zijn hier nodig. •

Grootse aandachtpunt bij deze variant is de hellingbanen aan beide zijden van de Trekvliet,

de groenstrook wordt •

dit is nadelig voor de kwaliteit en recreatieve functie van de kade.

Wel kunnen de tramsporen een groene afwerking krijgen waardoor dit visueel onderdeel van

constructie van de hefbrug en inpassen van de

•

De ligging van de vrijliggende HOV-baan in 30km/u zone woonstraat en bij de nabijgelegen

Binckhorstlaan, Maanweg). •

•

trambaan.

De Binckhorstbrug moet vervangen worden voor een geheel nieuwe brug.

•

De vrijliggende HOV-baan kan langs de scouting

De inpassingen van de HOV-baan gaat ten

en Opa’s Veldje ingepast worden, maar gaat

koste van een groot deel van de groene zone, de

ten koste van groen en/of water tegen/op het

bomen van de Broekslootkade en de parkeerge-

talud.Opa’s Veldje blijft gehandhaafd, maar

legenheid aan de zijde van de groenzone.

goede inpassing van het HOV-tracé is een aandachtspunt.

59

2.5 Bevindingen tracédelen Door het complexe onderscheid in alternatieven en varianten proberen we per tracédeel de kenmerken en bevindingen te duiden. De tracédelen zijn deelgebieden zoals een kruising, een brug of een straat waar de HOV-verbinding is geschetst.

Op Figuur 55 hieronder zijn de verschillende tracé-

verschillende alternatieven bestaat ook veel overlap.

delen te zien. De tracédelen zullen in het vervolg

Een selecte groep tracédelen keert in vrijwel alle

van dit document terugkeren om de kenmerken en

alternatieven terug en noemen we het basistracé en

bevindingen van de inpassing te benoemen.

zal in de volgende paragraaf behandeld worden. Na

Tabel 6 laat zien welke alternatieven gebruik

het basistracé gaan we verder in op de tracédelen

maken van de specifieke tracédelen. Tussen de

die eigen zijn voor de verschillende alternatieven. Legenda Alternatief 1 Alternatief 2 Alternatief 3 Alternatief 4 Alternatief 5 ‘Basis’ tracé Andere tracés Tracédelen

Den Haag Centraal

Lekstraat

Sporendriehoek

Binckhorstlaan Regulusweg Zonweg

Voorburg Melkwegstraat

Maanweg Jupiterkade Trekvliet

lus Voorburg Binckhorstbrug

Prinses Mariannelaan (oost)

Broekslootkade

Prinses Mariannelaan (west) Geestbrug Geestbrugweg 0

250 m

1000 m

Figuur 55: Overzicht kaart met alle tracédelen

60

Tracédeel \ Alternatief

Pagina

Aanlanding Den Haag Centraal

p. 61

Lekstraat

p. 61

Omgeving sporendriehoek

p.62

Binckhorstlaan

p.63

Omgeving Binckhorstbrug

p.66

Voorburgse Binckhorstlaan

p.68

Prinses Mariannelaan (west)

p.71

Geestbrug

p.72

Geestbrugweg

p.73

Zonweg

p.82

Regulusweg

p.84

Melkwegstraat

p.86

Maanweg

p.79

Aanlanding station Voorburg

p.75

Prinses Mariannelaan (oost)

p.87

Lus Voorburg

p.88

Jupiterkade

p.89

Brug over Trekvliet

p.90

Broekslootkade

p.91

Alt 1

Alt 2

Alt 3

Alt 4

Alt 5

Overlappende tracédelen Basistracé

Overlap 4 alternatieven

Overlap 4 alternatieven

Tabel 6:Ligging van vijf alternatieven i.r.t. tracédelen

61

Basistracé De tracédelen vanaf Den Haag Centraal tot de Binckhorstbrug worden meegenomen in alle alternatieven. Deze tracédelen zullen dus altijd worden inbegrepen en verschillen enkel als gevolg van de specifieke eigenschappen van de HOVsysteemvarianten. De bevindingen in deze paragraaf laten de ontwerpprincipes zien en de belangrijkste verschillen tussen de HOV-systemen.

Legenda ‘Basis’ tracé Tracédelen

Den Haag Centraal

Lekstraat

Sporendriehoek

Binckhorstlaan

Binckhorstbrug

0

250 m

1000 m

Figuur 56: Overzicht tracédelen van ‘basis’ tracé

62

Aanlanding Den Haag Centraal

Lekstraat

HOV-bus

HOV-bus

De busroute start op het huidige busplatform

De HOV-bus maakt gebruik van de bestaande

van Den Haag Centraal. Via een lus over het

HOV-verbinding langs de Lekstraat. Hiervoor worden

Prins Bernardviaduct sluit de busroute aan op de

de bestaande sporen omgebouwd tot een gecombi-

Lekstraat. Hiermee zijn op korte termijn geen grote

neerde bus-trambaan. Een bustrambaan vraagt om

investeringen nodig en worden opties voor een

iets meer ruimte in de breedte (7,0m i.p.v. 6,5m).

toekomstige ombouw van de busroute naar tram of

Bij een herinrichting van de Lekstraat voor het

ART open gehouden. De keuze voor een lus van de

langzaam verkeer (aanvullende maatregel naast het

busroute sluit aan op de resultaten van de studie

Basispakket Mobiliteit) wordt de exacte inrichting

van gemeente Den Haag (Den Haag, 2020) naar de

van de Lekstraat bepaald.

Mobiliteitsvarianten voor de Schedeldoekshaven e.o. (zie Figuur 57). In de Lekstraat zelf worden de

HOV-tram & Lightrail

huidige vrijliggende tramsporen omgebouwd naar

De alternatieven met HOV-tram en de lightrail

een gecombineerde tram-/busbaan.

maken gebruik van de bestaande tramsporen in de Lekstraat.

HOV-tram & Lightrail De trambaan en lightrail sluiten in de Lekstraat met wissels aan op het bestaande tramspoor. Op het gedeelte in de Lekstraat en bij Den Haag Centraal zijn (binnen deze verkenning) geen verdere aanpassingen voorzien. De tram halteert bij de bestaande halte bij Den Haag Centraal (Rijnstraat). De tram kan hier terugrijden of eventueel verder doorrijden via bestaande tramverbindingen (afhankelijk van de

Scheldedoekshaven

Busplatform

keuzes in de lijnvoering).

Figuur 57: Aanlanding van de bus op het busplatform via een lus door de Scheldedoekshaven (bron: Den Haag, 2020)

63

Sporendriehoek Een onderdeel van alle varianten van de HOV verbin-

waarbij zoveel mogelijk van de bestaande infrastruc-

ding, is het tracé door de sporendriehoek. Dit is een

tuur gebruik wordt gemaakt tot een meer integrale

complex onderdeel van het tracé vanwege noodza-

oplossing meer gericht op een hoogwaardiger

kelijke aanpassing van de kruisende spoorviaducten,

oplossing die grotere ingrepen vereisen.

de bestaande tunnelbak, de samenloop met het overige verkeer in een krappe ruimte. De Gemeente

De ene kant van de bandbreedte is een oplossing

Den Haag voert parallel aan deze verkenning een

waarbij een bus of tram tracé via de huidige via-

afzonderlijke studie uit naar de stedenbouwkundige

ducten onder de sporen door geleid wordt. Hierbij

visie voor dit gebied.

is het wel nodig dat de Binckhorstlaan voor het autoverkeer op deze plek van 2x2 naar 2x1 versmald

De ligging, vormgeving en inpassing van dit deel van

wordt en de ontwerpsnelheid van het HOV lager dan

het tracé moet nog verder uitgewerkt worden. Deze

gewenst is omdat een bochtig tracé gevolgd moet

uitwerking heeft geen invloed op de keuze voor een

worden. Het versmallen van de weg zal leiden tot

modaliteit of het tracé op hoofdlijnen (alle tracés

een slechtere afwikkeling en robuustheid van het

lopen door de Sporendriehoek) binnen de gehele

autoverkeer, een bochtig tracé voor minder comfort

verkenning, maar wel op de kosten van alle varian-

voor de reiziger en minder ‘hoogwaardig’ HOV (o.a.

ten. In de Plan-mer is het tracé van de infrastructuur

lagere snelheid) en voor het langzaamverkeer blijft

door de Sporendriehoek voor alle varianten gelijk,

beperkt ruimte om een kwaliteitsslag te maken. Met

met uitzondering van de modaliteit (bus, tram,

dit tracé is een verbinding op lightrailkwaliteit niet

lightrail). Met een andere oplossing ter plekke van

mogelijk. Wel is dit de goedkoopste oplossing met

de Sporendriehoek is de modaliteit ook het enige

minste impact (op hoofdspoor) tijdens de bouw.

verschil tussen de varianten. Hoewel de impact op milieu-effecten ‘an sich’ anders zou kunnen

De andere kant van de bandbreedte is een oplossing

zijn (en daarmee eventuele te treffen mitigerende

waarbij een HOV oplossing integraal onderdeel kan

maatregelen), is de verwachting dat het geen invloed

uitmaken van de ruimtelijke ontwikkeling in het ge-

heeft op het onderscheidend vermogen tussen de

bied. Hierbij wordt een gestrekter tracé onderzocht

verschillende varianten. In deze fase wordt met een

waarvoor een grootschaliger aangepast of extra on-

bandbreedte gewerkt van mogelijke oplossingen voor

derdoorgang onder de sporen nodig is. Hierbij wordt

dit tracédeel.

de verbinding gezocht met de huidige en eventueel toekomstige bebouwing in het gebied.

Bij de uitwerking van de tracé varianten wordt nog gezocht naar een oplossing die recht doet aan de

De HOV oplossing helpt daarmee ook de ontwik-

kwaliteitseisen die bij een HOV-oplossing horen,

keling van het gebied, er blijft ruimte in de huidige

de mogelijkheden van de technische en ruimtelijke

onderdoorgangen voor een betere afwikkeling van

inpassing in het gebied en de capaciteit en kwaliteit

het autoverkeer en het verbeteren van de doorgan-

van de overige infrastructuur (voetganger, fietser en

gen voor voetganger en fiets. Bij deze oplossing is

auto) in deze belangrijke poort naar de Binckhorst.

een hogere ontwerpsnelheid mogelijk voor het HOV en is de tot mogelijkheid doorgroei naar lightrailkwa-

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Leidschendam&id=9752a340-88cc-4929-8cdd-3c8ca3ad9be1